Bước vào thế kỷ XXI, câu hỏi “chúng ta đi về đâu” đến với chúng ta lớn hơn bao giờ hết. Vì chúng ta đang sống trong thời kỳ biến động. Thời đại phương Tây thống trị thế giới đang xế bóng. Đồng thời, biến đổi khí hậu đang đe dọa hệ sinh thái của chúng ta. Cách mạng AI đang đẩy chúng ta vào tình trạng khó lường tương lai sẽ biến đổi ra sao.
Sự xuất hiện của mô thức mới là Cách mạng Công nghiệp và toàn cầu hóa thương mại đã làm cho đời sống nhân loại tiện nghi và mở ra nhiều khả năng cho tương lai. Đồng thời, nhân loại bước vào con đường của lòng tham do Cách mạng Công nghiệp và sự lan tỏa thương mại khơi dậy. Trước đây chúng ta có dự đoán lạc quan rằng cả thế giới có thể cùng phát triển. Đó là thời đại ý thức hệ thế kỷ XX với đủ loại hứa hẹn về tương lai. Nhưng giờ đây chúng ta không chỉ phải từ bỏ dự đoán lạc quan ấy, mà còn đối mặt với tình cảnh lo lắng cho tương lai nhân loại vì lòng tham của con người.
Trước Cách mạng Công nghiệp, hoạt động kinh tế của con người diễn ra dưới đại tiền đề rằng con người không thể làm hại tự nhiên. Tư tưởng kinh tế chính trị Đông và Tây, trong khuôn khổ ấy, đã phát triển thành hai khuôn mẫu khác nhau ở Đông và Tây, mỗi bên phát huy ưu nhược điểm riêng. Nhưng giờ đây, 200 năm sau Cách mạng Công nghiệp, lần đầu tiên chúng ta trực tiếp va phải, mà không hay biết, những vấn đề Cách mạng Công nghiệp đem lại cho con người. Đó là cùng với sự xuất hiện đột ngột của các vấn đề toàn cầu, con người đã đi đến tình trạng không chuẩn bị được đối sách thích đáng.
Trước Cách mạng Công nghiệp, thương mại chỉ dừng ở việc trao đổi hàng hóa cùng có lợi. Nhưng sau Cách mạng Công nghiệp, khi sử dụng kỹ thuật và khoa học phát triển, quan hệ giữa con người và tự nhiên, và giữa các quốc gia, đã thay đổi một cách cách mạng. Trước hết, con người khai thác tài nguyên trên Trái Đất trên quy mô lớn và nhanh chóng đẩy nó vào tình trạng không thể bền vững. Lòng tham mà chỉ con người có, không động vật nào khác có, đang tác động. Ở tầm quốc gia, tài nguyên hay hàng hóa đã vượt quá sự trao đổi cùng có lợi, bước vào quan hệ trở thành đối tượng của lòng tham. Khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng giữa nước phát triển và nước đang phát triển, sự nóng lên toàn cầu, và những đại dịch phát sinh từ đó, tất cả đều có lòng tham mà chỉ con người có làm bối cảnh. Sau Cách mạng Công nghiệp, khi tư bản khổng lồ và sức mạnh quốc gia hậu thuẫn cho nó hợp lại vươn ra thế giới, việc theo đuổi lợi nhuận tàn nhẫn trở nên khả dĩ.
Biến đổi khí hậu là vấn đề do con người tạo ra, ảnh hưởng trực tiếp đến cách sinh tồn, và xa hơn là khả năng sinh tồn, của con người. Con người là một phần của tự nhiên. Mỗi thế hệ sống trên Trái Đất phải bảo vệ tốt môi trường để trao lại cho thế hệ sau. Thế nhưng thế hệ hiện nay đang thất bại triệt để trong vai trò ấy. Họ đang trao lại cho con cháu một tình cảnh mà thiệt hại của biến đổi khí hậu to lớn giờ đã thành chuyện thường ngày. Họ vận hành lòng vị kỷ của mình bằng cách “bóc lột” tự nhiên mà không kiểm soát được. Khuynh hướng ấy tác động đặc biệt mạnh trong văn minh phương Tây, nền văn minh coi “tự nhiên là đối tượng để chinh phục, quản lý”. Giáo lý chinh phục tự nhiên của tôn giáo mặc khải tiếp nối trong tư duy “con người là chủ nhân của tự nhiên” của Descartes. Quan hệ con người–tự nhiên như vậy đi theo hướng khác trong tư duy phương Đông. Phương Đông hiểu con người là một phần của tự nhiên và nhấn mạnh sự hài hòa và cùng sống giữa con người và tự nhiên.
Việc vai trò của phương Đông trở nên quan trọng không phải chuyện bỗng dưng xảy ra trong một hai thế kỷ. Nó gắn với văn minh phương Đông. Phương Đông đã lập quốc gia dân tộc sớm hơn phương Tây gần 2.000 năm. (Tất nhiên, vì phương Đông đã học từ dân chủ phương Tây chế độ thay đổi lãnh đạo hòa bình, nên cần phân biệt quốc gia dân tộc và quốc gia dân chủ.) Việc lập quốc gia dân tộc tất yếu làm nảy sinh và phát triển thể chế kinh tế chính trị dân bản. Phương Tây chỉ bắt đầu lập quốc gia dân tộc sau Hòa ước Westphalia năm 1648. Nhìn phương Tây, Hy Lạp–La Mã là thể chế vận hành quốc gia chinh phục, còn nghìn năm Trung cổ sống bằng thể chế tôn giáo mặc khải. Phải đến thời Khai sáng, phương Tây mới mở mắt với tư tưởng phương Đông. Khi ấy các nhà tư tưởng phương Tây say mê “triết học tự nhiên” của phương Đông. Về kinh tế chính trị, phương Tây chịu ảnh hưởng lớn của tư tưởng vô vi của Đạo giáo phương Đông để xác lập chủ nghĩa tự do kinh doanh (laissez-faire). Ảnh hưởng của những người trọng nông Pháp rất lớn.
Trong quá trình ấy, thể chế kinh tế chính trị Đông và Tây mang diện mạo khác nhau. Phương Đông đề ra tư tưởng vô vi, quản lý sự tự chủ của cá nhân dưới nguyên tắc rằng tư lợi và lợi ích công va chạm nhau. Phương Tây tránh sự can thiệp của nhà nước và buông mặc sự tự chủ của cá nhân. Lý thuyết “bàn tay vô hình” (invisible hand) của Adam Smith trở thành đại diện: lý thuyết cho rằng lợi ích công và tư lợi hội tụ. Kinh tế chính trị phương Đông không đề ra bàn tay vô hình, mà đề ra việc quản lý “bàn tay chiếm đoạt” thế nào để bảo đảm sự tự chủ của cá nhân. Đó chính là cốt yếu của tư tưởng vô vi.
Khoảng cách giữa thể chế kinh tế chính trị Đông và Tây ấy dần dần bộc lộ kết quả. Ở phương Tây, khoảng cách giàu nghèo ngày một lớn, dẫn tới sự phân cực xã hội. Nó đang trở thành trở ngại lớn nhất của chính trị và kinh tế phương Tây. Có người dự đoán rằng sự phân cực mở rộng rốt cuộc sẽ làm suy yếu thể chế dân chủ tự do mà phương Tây chủ trương.
Việc theo đuổi lòng tham, nơi kẻ thắng trong cạnh tranh giữa các quốc gia lấy tất cả, đặc biệt được chú ý trong thời đại phương Tây chinh phục thế giới. Khi điều đó khớp về thời gian với Cách mạng Công nghiệp, phương Tây đã thống trị thế giới. Mấy thế kỷ gần đây kéo dài thành sự thống trị thế giới của phương Tây. Nhưng giờ đây, ở thế kỷ XXI, thế giới đã bước vào một cục diện mới. Giữa cuộc chinh phục thế giới của phương Tây, do sự hưng khởi của phương Đông, thế giới đối mặt với cục diện mới. Là kết quả của Cách mạng Công nghiệp, thương mại mở rộng ra toàn thế giới và gây ra biến đổi khí hậu. Đồng thời, sự mở rộng thương mại dẫn tới việc theo đuổi lòng tham đối với tài nguyên nhân lực và vật lực toàn cầu, và giờ đang chuyển sang thời đại cách mạng AI.
Sự thống trị thế giới của phương Tây, bắt đầu từ Cách mạng Công nghiệp, bước vào thế kỷ XXI đang suy yếu mạnh. Thế giới sau này sẽ ra sao? Sự trỗi dậy của phương Đông đóng vai trò lớn trong việc hình dung thế giới tương lai. Cách mạng Công nghiệp, thứ đã làm cho sự thống trị thế giới của phương Tây trở nên khả dĩ, là độc quyền của phương Tây. Nhưng cuộc cách mạng AI đang nổi lên giờ đây khó hình dung nếu thiếu ảnh hưởng của phương Đông như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Nếu Cách mạng Công nghiệp là “cách mạng cơ bắp”, thì cách mạng AI là “cách mạng tinh thần”. Có thể có nhiều kết quả và cách diễn giải, nhưng có một hiện tượng xuyên suốt hai cuộc cách mạng: đó là cùng với sự tăng năng suất, khoảng cách giàu nghèo ngày càng sâu, tức sự phân cực xã hội. Trước cách mạng AI, được ví như con dao hai lưỡi, chúng ta sẽ ứng phó thế nào?