Các cặp khái niệm
Những cặp đối lập tác giả trở đi trở lại suốt cuốn sách. Bên trái là phương Đông, bên phải là phương Tây. Mỗi cặp dẫn đến chương đặt ra nó.
Phần 1 Chúng ta từ đâu đến: Đạo (道) vs Thượng Đế (神)
- Bất hiển
(不顯)Chân lý có, nhưng không thể diễn đạt: “Đạo khả đạo, phi thường Đạo” Thị hiển (示顯)Chân lý có thể diễn đạt: mặc khải và giáo lý Bất hiển là cốt lõi của triết học tự nhiên, cũng như thị hiển là cốt lõi của tôn giáo mặc khải. Vì thừa nhận chân lý tồn tại, bất hiển khác với thuyết bất khả tri của phương Tây.
Phần 1, chương 1 · Khái niệm Đạo và Thượng Đế hình thành vì sao, khi nào và như thế nào?
- Đạo
(道)Quy luật của tự nhiên Thượng Đế (神)Đấng siêu nhiên Khác với tôn giáo mặc khải vốn thừa nhận phép lạ, Đạo chi phối phương Đông là triết học tự nhiên, diễn đạt tự nhiên. Vì thế tôn giáo siêu nhiên đã không nảy sinh ở phương Đông.
Phần 1, chương 2 · Đạo và Thượng Đế: tự nhiên, vũ trụ từ đâu đến và vận hành ra sao?
- Vô
(無)Đạo lấy cái không làm nguồn gốc của vũ trụ Hữu (有)Thượng Đế lấy cái có làm nguồn gốc của vũ trụ Đạo Đức Kinh và Ngũ Kinh Môi-se, sau khi định rằng Đạo hay Thượng Đế có trước, mới giải thích nguồn gốc và nguyên lý của vũ trụ.
Phần 1, chương 2 · Đạo và Thượng Đế: tự nhiên, vũ trụ từ đâu đến và vận hành ra sao?
- Thuyết biến hóa
(變化論)Vô và hữu chuyển hóa, biến đổi lẫn nhau Thuyết tồn tại (存在論)Sự tồn tại bắt đầu từ việc Thượng Đế sáng tạo trời đất Thuyết biến hóa giữa vô và hữu trở thành nguyên lý vũ trụ của phương Đông; thuyết tồn tại, cho rằng chỉ có hữu, trở thành nguyên lý vũ trụ của phương Tây.
Phần 1, chương 2 · Đạo và Thượng Đế: tự nhiên, vũ trụ từ đâu đến và vận hành ra sao?
- Kinh Dịch
(易經)Đoán định tương lai bằng thuyết biến hóa Lời sấm truyền (神託)Hỏi về tương lai bằng thuyết tồn tại Cả hai đều được dùng hàng nghìn năm để đoán định tương lai vào những thời khắc hệ trọng. Nhưng thuyết biến hóa của Kinh Dịch, qua Đạo giáo và Nho giáo, đến nay vẫn sống trong tư tưởng phương Đông.
Phần 1, chương 2 · Đạo và Thượng Đế: tự nhiên, vũ trụ từ đâu đến và vận hành ra sao?
- Thần học phủ địnhĐạo nói: “Ta không nhân từ” Nhân cách hóaThượng Đế nhân từ
Đạo của bất hiển diễn đạt đấng tuyệt đối bằng phủ định; Thượng Đế của thị hiển hiện ra trong dáng dấp con người.
Phần 1, chương 3 · Đạo và Thượng Đế đối xử với con người ra sao?
- Vô vi
(無爲)Chuyển động đúng thời: vi vô vi (爲無爲) Hữu vi (有爲)Hành động được diễn đạt bằng luật của Thượng Đế Nguồn gốc của hành động con người. Vô vi hiện ra trong Đạo Đức Kinh như cội nguồn hành động của Đạo, hữu vi hiện ra trong tôn giáo mặc khải như luật của Thượng Đế.
Phần 1, chương 3 · Đạo và Thượng Đế đối xử với con người ra sao?
- Văn hóa luân lýLuân lý quan trọng hơn pháp luật Văn hóa pháp trịPháp trị quan trọng hơn luân lý
Ở phương Đông coi trọng vô vi, luân lý đi trước; ở phương Tây coi trọng hữu vi, pháp trị đi trước.
Phần 1, chương 3 · Đạo và Thượng Đế đối xử với con người ra sao?
- Âm dương
(陰陽)Nhìn việc đời qua biến đổi và hòa hợp, qua cát hung (吉凶) Thiện ác (善惡)Nhìn việc đời qua tồn tại và đối lập, qua thiện và ác Chuẩn mực của hành động con người. Tư duy âm dương theo thuyết biến hóa, tư duy thiện ác xuất phát từ thuyết tồn tại.
Phần 1, chương 3 · Đạo và Thượng Đế đối xử với con người ra sao?
- Cờ vâyMở rộng thế (勢): Binh pháp Tôn Tử Cờ vuaTấn công và chiến thắng: Clausewitz
Trong cạnh tranh, phương Tây nhắm đến tấn công và chiến thắng, phương Đông dồn sức mở rộng thế. Cờ vây nhắm đến chiến thắng tương đối.
Phần 1, chương 3 · Đạo và Thượng Đế đối xử với con người ra sao?
- Chủ nghĩa quan hệGiữ lợi ích của mình bằng cách quan tâm đến người khác Chủ nghĩa cá nhânCá nhân là cốt lõi của văn minh
Đạo giáo, Nho giáo và Phật giáo đều phản đối chủ nghĩa tập thể và chủ trương chủ nghĩa quan hệ. Chủ nghĩa quan hệ không từ bỏ sự độc lập của cá nhân.
Phần 1, chương 4 · Đạo và Thượng Đế: trục của văn minh Đông và Tây
- Thuyết bổ sungVật lý hiện đại: âm dương bổ sung cho nhau Thuyết đối lậpVật lý cổ điển: thiện ác đối lập nhau
Thuyết bổ sung, thứ đã thay thế thuyết đối lập trong vật lý hiện đại, đã đứng vững trong khoa học, nhưng trong lĩnh vực nhân văn vẫn còn đang thấm dần.
Phần 1, chương 4 · Đạo và Thượng Đế: trục của văn minh Đông và Tây
- Khổng Tử · Lão Tử · Tuân TửTriết học tự nhiên phương Đông Voltaire · Rousseau · Spinoza“Thượng Đế và tự nhiên là một”, “Hãy trở về với tự nhiên”
Cuộc đối thoại giữa Đạo và Thượng Đế thế kỷ XVII–XVIII. Các nhà tư tưởng phương Tây thời Khai sáng đã đi đến cùng chỗ đứng với triết học tự nhiên phương Đông.
Phần 1, chương 4 · Đạo và Thượng Đế: trục của văn minh Đông và Tây
Phần 2 Chúng ta là ai: tâm thân nhất thể (心身一體) vs linh nhục đấu tranh (靈肉鬪爭)
- Tâm thân
(心身) · thuyết lý khí (理氣論)Tinh thần và bản năng bổ sung cho nhau Nhị nguyên tinh thần–bản năngDescartes: linh hồn trú riêng trong tuyến tùng Câu hỏi tinh thần có quan trọng hơn bản năng không, trong thuyết nhân tính tâm thân nhất thể của phương Đông, trở thành một câu hỏi không đứng được.
Phần 2, chương 2 · Tinh thần (精神) có quan trọng hơn bản năng (本能) không?
- Bồi dưỡng nhân cáchNuôi dưỡng nhân cách trong phạm vi bản tính bẩm sinh Khế ước xã hộiLý thuyết sinh ra từ giao ước giữa Thượng Đế và con người
Thuyết khế ước xã hội của phương Tây sinh ra từ thuyết giao ước giữa Thượng Đế và con người, thứ đã chi phối phương Tây hơn một nghìn năm. Ở chỗ ấy, phương Đông đặt thuyết bồi dưỡng nhân cách.
Phần 2, chương 3 · Thuyết nhân tính Đông Tây: nhân tính biến đổi hay cố định?
- Tính không thiện không ác · tính thiện · tính ácCáo Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử: nhân cách con người biến đổi Tính ác · tính thiện · tấm bảng trắngHobbes, Rousseau, Locke: bản tính con người không biến đổi
Thuyết nhân tính phương Tây cho rằng bản tính con người không biến đổi; thuyết nhân tính phương Đông thấy nhân cách con người biến đổi trong bản tính bẩm sinh.
Phần 2, chương 3 · Thuyết nhân tính Đông Tây: nhân tính biến đổi hay cố định?
- Tinh thần là vật phản chiếuBản năng phát ra ánh sáng, tinh thần phản chiếu nó Tinh thần là vật phát sángTinh thần tự phát sáng và được giải phóng khỏi bản năng
Hình ảnh của tác giả. Nếu coi tinh thần là vật phát sáng, như thuyết tấm bảng trắng của Locke, sẽ có nguy cơ rơi vào sai lầm cho rằng tinh thần có thể được giải phóng khỏi bản năng.
Phần 2, chương 3 · Thuyết nhân tính Đông Tây: nhân tính biến đổi hay cố định?
- Tự do trong số mệnhHưởng tự do của tinh thần trong phạm vi số mệnh bản năng Thuyết quyết định đối lập ý chí tự doNan đề sinh ra từ niềm tin rằng Thượng Đế sáng tạo và trông nom con người
Con người sinh ra với điều kiện “tự do trong số mệnh”. Giải quan hệ giữa bản tính và nuôi dưỡng theo cách phương Đông thì vấn đề thuyết quyết định và ý chí tự do không còn nữa.
Phần 2, chương 3 · Thuyết nhân tính Đông Tây: nhân tính biến đổi hay cố định?
- Quản lý hiện thựcTheo đuổi sự hòa hợp trong quan hệ con người bằng nỗ lực không ngừng Theo đuổi lý tưởngChạy theo viễn cảnh cho cả loài người: tôn giáo và ý thức hệ
Viễn cảnh của phương Tây vĩ đại và hùng tráng, nhưng vấn đề căn nguyên là nó thiếu tính hiện thực. Điều phương Đông theo đuổi không phải là viễn cảnh mà là sự hòa hợp của các quan hệ.
Phần 2, chương 3 · Thuyết nhân tính Đông Tây: nhân tính biến đổi hay cố định?
- Ý nghĩa cuộc sốngChủ nghĩa quan hệ: luân lý dựa trên quan hệ giữa ta và người Hạnh phúc cá nhânChủ nghĩa cá nhân: theo đuổi thiên đường hay hạnh phúc
Mục đích của bản tính con người. Chủ nghĩa quan hệ theo đuổi ý nghĩa cuộc sống, chủ nghĩa cá nhân theo đuổi hạnh phúc.
Phần 2, chương 3 · Thuyết nhân tính Đông Tây: nhân tính biến đổi hay cố định?
- Nhân
(仁)Khổng Tử: yêu người Ái (愛)Giê-su: yêu người lân cận Nhân của Khổng Tử không khác gì tình yêu người lân cận của Giê-su. Đó là luân lý vượt lên mọi tư tưởng, và là câu trả lời cho câu hỏi “không có Thượng Đế thì làm sao con người có thể thiện”.
Phần 2, chương 4 · Không có Thượng Đế thì làm sao con người có thể thiện?
- Lời khuyên của tự nhiênLuân lý là điều tự nhiên khuyên Mệnh lệnh của Thượng ĐếLuân lý là điều Thượng Đế ra lệnh
Cùng một luân lý, khác nhau ở chỗ đặt nền tảng của nó vào đâu. Những người theo tự nhiên luận ở phương Tây cũng bắt đầu hiểu rằng luân lý không phải là mệnh lệnh của Thượng Đế mà là lời khuyên của tự nhiên.
Phần 2, chương 4 · Không có Thượng Đế thì làm sao con người có thể thiện?
- Tư lợi khai sángLòng vị tha vốn có trong bản tính con người Hy sinh lòng vị kỷLòng vị tha là từ bỏ lòng vị kỷ
Lòng vị tha là gì? Phương Đông coi lòng vị tha là tư lợi khai sáng (enlightened self-interest).
Phần 2, chương 4 · Không có Thượng Đế thì làm sao con người có thể thiện?
Phần 3 Chúng ta đi về đâu?
- Chủ nghĩa dân bản
(民本主義)Lý niệm kinh tế chính trị phát triển sớm ở phương Đông Chủ nghĩa dân chủ (民主主義)Thể chế chính trị hình thành cùng quốc gia dân tộc thế kỷ XVII–XVIII Phương Đông hình thành quốc gia dân tộc sớm hơn phương Tây gần hai nghìn năm, và quốc gia dân tộc tất yếu sinh ra nền kinh tế chính trị dân bản.
Phần 3, chương 2 · Sự xuất hiện của quốc gia dân tộc và khởi đầu của kinh tế chính trị ở Đông và Tây
- Vô vi
(無爲): quản lý sự tự chủTư lợi và lợi ích công va chạm nhau, nên sự tự chủ của cá nhân phải được quản lý Tự do kinh doanh (自由放任): để mặc sự tự chủTránh sự can thiệp của nhà nước, để mặc sự tự chủ của cá nhân Những người theo chủ nghĩa trọng nông ở Pháp đã phỏng theo tư tưởng vô vi của Đạo giáo mà truyền bá tự do kinh doanh (laissez-faire) sang phương Tây.
Phần 3, chương 2 · Sự xuất hiện của quốc gia dân tộc và khởi đầu của kinh tế chính trị ở Đông và Tây
- Bàn tay chiếm đoạtQuản lý bàn tay kẻ cai trị cướp lợi ích của dân Bàn tay vô hìnhAdam Smith: tư lợi gộp lại thành lợi ích công
Trong triết học kinh tế chính trị, lòng vị kỷ chính là bàn tay chiếm đoạt của con người. Kinh tế chính trị phương Đông hỏi phải quản lý bàn tay ấy thế nào.
Phần 3, chương 3 · Khoảng cách kinh tế chính trị Đông Tây: tư lợi–lợi ích công va chạm vs tư lợi–lợi ích công hội tụ
- Thuyết va chạm tư lợi–lợi ích công“Luật càng nhiều, trộm cướp càng tăng” Thuyết hội tụ tư lợi–lợi ích côngMandeville, Truyện ngụ ngôn về bầy ong
Khác với các nhà tư tưởng kinh tế cận đại phương Tây, cho rằng tư lợi và lợi ích công tự hội tụ, phương Đông cho rằng hai bên va chạm nhau.
Phần 3, chương 3 · Khoảng cách kinh tế chính trị Đông Tây: tư lợi–lợi ích công va chạm vs tư lợi–lợi ích công hội tụ
- Thuật trị
(術治)Triết học bảo vệ lợi ích công trước tư lợi Phân cực (兩極化)Sinh ra từ việc theo đuổi tư lợi mà quay lưng với lợi ích công Điều xuyên suốt Cách mạng Công nghiệp và cách mạng AI là sự phân cực đi cùng với tăng năng suất. Đối diện với nó là thuật trị của phương Đông, đứng trên thuyết va chạm tư lợi–lợi ích công.
Phần 3, chương 4 · Cách mạng AI đang đẩy chúng ta về đâu: phân cực vs thuật trị (術治)