1) «Шүүрэн авагч гар» ба «үл үзэгдэх гар»
Өрнийн laissez-faire үзэл Дорнын үйлгүй байдлын үзлээс санаа авсан тул Өрнийн laissez-faire үзэл Дорнын үйлгүй байдлын үзэлтэй «хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдал»-ыг онцолсон талаараа бүрэн нийцдэг. Хоёулаа этатизмыг (statism) эсэргүүцэж, хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлыг тогтоож байж эдийн засаг хөгжинө гэсэн үзэл санаа юм. Удирдагч хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдалд хөндлөнгөөс оролцвол зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд саад болж, улсын эдийн засгийг самууруулна гэсэн философи юм. Хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлаас татгалзаж төлөвлөгөөт эдийн засгийг оролдсон бүх үзэл суртал бүтэлгүйтдэг. Хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлыг сонгосон улсын эдийн засаг цэцэглэдэг. Эдийн засгийн бие даасан байдал үндэстэн улсын зорьдог эдийн засгийн философийн цөм болдог. Өрнийн үзэл суртлын эрин үед эдийн засгийн бие даасан байдлаас татгалзаж, коммунизм эсвэл фашизм мэт коллективизмыг сонгосон улсууд одоо бүгд түүнийгээ орхиж, хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлын тогтолцоо руу эргэсэн.
Гэвч Дорно, Өрнийн ялгаа хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлын тогтолцоон дотор үүнийг ямар чиглэлд урагшлуулахаас үүсдэг. Хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлаас гадуурх хэсгийг харьцуулбал Дорно, Өрнө үйлгүй байдлын үзэл, laissez-faire үзэлд үндсэн ялгааг илрүүлдэг. Үйлгүй байдлын үзэл этатизм (statism) төдийгүй бүлэглэлийн үзэл (tribalism), хувь хүнийг дээдлэх үзэл (individualism) аль алинд нийтийн ашиг сонирхлын оронд хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх болж болох асуудлыг олж харж, тэдгээрийг удирдах ёстой гэсэн байр суурийг баримталдаг. Ашиг сонирхлын бүлгүүд хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлдэг бүлэглэлийн үзлийг ч эсэргүүцэж, хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлд ч болгоомжтой хандаж, удирдах ёстой гэсэн философийг цөм болгодог.
Гэвч laissez-faire үзэл этатизмыг эсэргүүцэж, үүндээ төвлөрөхийн тулд хувь хүний хувиа хичээлийг дураар нь орхидог хувь хүнийг дээдлэх үзлийн философийг дэмждэг. Цаашлаад ашиг сонирхлын бүлгүүд нийтийн ашиг сонирхлыг үл тоож хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлдэг бүлэглэлийн үзлийн талаар зохих философийн тогтолцоог дэвшүүлж чадахгүй болдог. Энэ нь Дорнын нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол, Өрнийн нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онол болж товчлогддог. Энэ хэсэг Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны хамгийн том зөрүү болж, Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо өөр чиглэлд явах эхлэл болдог.
Дорнын үйлгүй байдлын философи хүний хувиа хичээлийг хүний мөн чанар дахь хамгийн хүчтэй хүч гэж үздэг, учир нь энэ нь хүний амьдрах хүч юм. Тиймээс улс төр, эдийн засгийн философид хувиа хичээл бол хүний «шүүрэн авагч гар» болдог. Удирдагч үүнийг хэрэгжүүлбэл ард түмэн, улс бүхэлдээ хохирно. Даосизмын үйлгүй байдлын үзэл ёс зүйн түвшинд хувиа хичээлийг удирдаж, хазаарлахыг цөм болгодог.
Ард түмэн өлсөж байгаа нь дээрээс хэт их татвар хураадагтай холбоотой. Өндөр татвар, энэ л ард түмнийг өлсгөдөг. Ард түмнийг захирахад хэцүү болдог нь дээрээс олон хууль журам тулгадагтай холбоотой. Олон хууль журам, энэ л ард түмнийг захирахад хэцүү болгодог. (Дао Дэ Жин, 75-р бүлэг)
Профессор Олсон натурализмын хүний мөн чанарын онолд тулгуурлан засгийн газар байгуулагдахаас өмнө хүний нийгмийг тэнүүлч дээрэмчид (roving bandit) зовоож байсан байх гэж таамагласан. Гэтэл дээрэмчдийн дундаас чадварлаг удирдагч гарч ирж, тэнүүлч бус, нутгийн дээрэмчин (stationary bandit) болдог. Тэрээр оршин суугчдыг хамгаалахын зэрэгцээ татвар хурааж, цаашлаад оршин суугчид болон өөрт нь ашигтай дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжиж, ард түмэн болон өөрийн орлогыг хоёуланг нь нэмэгдүүлдэг «удирдагч» болон хувирдаг. Нутгийн дээрэмчний ноёрхол үргэлжилбэл тэр дээрэмчин бус, хаан болж, ард түмэн түүнийг магтан «Хаан мянганаа наслах болтугай» (long live the King) гэж хашхирч, зохих ёсны засгийн газар байгуулагддаг. Гэтэл чадварлаг хүн үргэлжлүүлэн захирдаг хэрэг биш. Чадваргүй захирагч гарч ирвэл тэр ард түмний ашгийг булааж, өөрийн ашгийг өсгөдөг «шүүрэн авагч гар» гэгдэх зүйл болдог.
Засгийн газар ард түмний хөрөнгө оруулалт, шинэчлэлд саад болж болно. Шүүрэн авагч гар гэгдэх зүйл болдог. Үүнээс сэргийлэхийн тулд тэр нийгэм захирагч, ард түмний ашиг сонирхлыг хоёуланг нь тусгасан институцтэй байх ёстой. Энэ институц шүүрэн авагч гарыг хазаарлаж чаддаг байх ёстой. 438
Энд профессор Олсоны баримталдаг институцийн хяналт гэдэг нь чухам ардчиллын баримталдаг хяналт тэнцвэрийн тогтолцоог заадаг. Ардчилалд л эдийн засаг хөгжиж чадна гэсэн баримтлал юм. Тэрээр засгийн газрын гар ард түмэнд тусалж ч болно, шүүрэн авч ч болох тул засгийн газрын удирдагч хангалттай ашигтай байж л ийм институц боломжтой гэж тайлбарлаж байна. Ардчиллын ийм хяналт тэнцвэрийн тогтолцоо Өрнөд XVII–XVIII зуунд бий болсон. Хяналт тэнцвэрийн тогтолцоо засгийн газрыг шүүрэн авагч гар болохоос сэргийлэх үүрэгтэй.
Шүүрэн авагч гар этатизмд төдийгүй бүлэглэлийн үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэлд ч үйлчилдэг. Хувь хүнийг дээдлэх үзэлд үйлчилдэг хувь хүн бүрийн шүүрэн авагч гар бодит байдал дээр улс төрийн эдийн засагт төдийлөн их нөлөөлдөггүй. Гэвч хувь хүмүүс, ялангуяа тэд бүлэг болж, тэдгээр бүлгүүд нийлж үйлчилдэг бүлэглэлийн үзлийг зохицуулахад амаргүй. Ялангуяа Өрнөд laissez-faire үзлийг баримтлахдаа тэдний хувиа хичээл нийтийн ашиг сонирхолтой шууд холбогддог гэж баталж болох тул тэдний шүүрэн авагч гарыг зохицуулахад онцгой хэцүү болдог.
Даогийн философийн тогтолцоогоор хүний нийгмийн үндэс нь «шүүрэн авагч гар» гэж ойлгодог. Шүүрэн авагч гар эцсийн дүндээ хүний хувиа хичээл юм. Хүн үндсэндээ төрөлхийн хувиа хичээлээрээ үйлддэг. Улс төрийн эдийн засгийн түвшинд ч хүчтэй хувиа хичээл хүний нийгмийн үндсэн бүрэлдэхүүн болж үйлчилдэг. Хүчтэй хувиа хичээлд суурилсан ийм хүний мөн чанарт хандах философи бол чухам үйлгүй байдлын үзэл юм. Өөрөөр хэлбэл зөгийн нийгэмд байдаггүй хүний нийгмийн шуналыг зохицуулдаг нь үйлгүй байдлын үзэл юм. Үйлгүй байдлын үзэл хувиа хичээлийг дураар нь орхих бус, удирдахыг зорьдог. Энэ нь Өрнийн үл үзэгдэх гар хувиа хичээлийг дураар нь орхихыг баримталж, зөвтгөж өгдөг laissez-faire үзэлтэй эсрэг тэсрэг хэв маяг юм.
Өрнийн Гэгээрлийн үеийн философичид үл үзэгдэх гарын ойлголтоор дамжуулан байгалийн философи байгалийн ертөнцөд төдийгүй хүний нийгэмд ч үйлчилдэг гэдгийг онцлохыг хүсэж байв. Тухайн үед Европын үзэл санааны хүрээнд дэлгэрсэн Мандевилийн зөгийн нийгэм хүний нийгэмд ч хэрэглэгдэж болно гэсэн санаа тэдний байгалийн философийг шинээр сонирхох явдлыг өдөөсөн. Улс төр, эдийн засгийн үзэл санаанд ч ийм байгалийн философийн онолыг үл үзэгдэх гарын онол болгон нэвтрүүлэхийг хүссэн бөгөөд Адам Смит шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Адам Смит тухайн үед Парист очиж Кенэ нартай laissez-faire үзлийн талаар зөвлөлдсөн. Ийм боломжоор дамжуулан тэр Францын физиократ сэтгэгчдээр дамжин даосизмын үйлгүй байдлын үзэлтэй танилцсан байх магадлал өндөр.
Гэвч Адам Смитийн үл үзэгдэх гарын онолд сул тал бий. Хүний хувиа хичээлийн эерэг талыг (хувь хүний бие даасан байдал бол эдийн засгийн цөм) тайлбарласан хэсэгтээ их давуу талтай боловч шунал руу урсдаг сөрөг талыг үл тоосон талаараа их сул талтай. Эцсийн дүндээ хүний үйлдэл хувиа хичээл, шунал, өөрөөр хэлбэл «үл үзэгдэх гар», «шүүрэн авагч гар» хамтдаа ажилладаг нь бодит байдал юм. Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа Адам Смитээс хойш үл үзэгдэх гарыг баримталж, Дорнын улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа Дао Дэ Жин–Гуаньз–Сюньз–Хань Фэйз–Сыма Цяньгаас хойш шүүрэн авагч гарын онолыг баримтлах болсон.
Дорнын шүүрэн авагч гарын онол нь хүний улс төрийн эдийн засагт хувийн ашиг сонирхол үргэлж нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулдаг гэсэн утга биш. Хувиа хичээлээр бүтээгдсэн эд зүйлс саадгүй «эргэлтийн үйл явц»-ыг дамжвал нэг төрлийн нийтийн ашиг тусыг бий болгодгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Гэвч эргэлтийн үйл явц саадгүй биш бол, эсвэл хүн шуналаар эргэлтийн үйл явцад оролцвол нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулдаг. Өрнийн үл үзэгдэх гарын онол, Дорнын шүүрэн авагч гарын онолд хоёр гарын хоорондох «өрсөлдөөн» хүний нийгмийн улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг бүтээдэг. Ийм өрсөлдөөнд Өрнө үл үзэгдэх гарын талд зогсож хүний нийгмийн улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг удирдъя гэдэг бол Дорно шүүрэн авагч гарын талд зогсож хүний нийгмийн улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг удирдъя гэдэг.
Дорнын үйлгүй байдлын үзэл шунал исэх шалтгаан болох хувиа хичээлийг удирдъя гэсэн санаа юм. Энэ хувиа хичээл этатизм, бүлэглэлийн үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэл бүгдэд хамаардаг. Этатизм, бүлэглэлийн үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэл гэсэн гурван түвшинд эцсийн дүндээ хүний шунал үйлчилж байгааг удирдъя гэсэн санаа юм. Өрнийн laissez-faire үзэл тухайн үед дэлгэрч байсан этатизм хэмээх засгийн газрын хувиа хичээлийн эсрэг л үйлчилдэг болсон. Дарангуйлагч хаан эсвэл хаант засаглалын дор этатизмд маш үр дүнтэй тогтолцоо, хууль журмыг бүтээж хэрэгжүүлж байна. Гэвч Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо бүлэглэлийн үзэл эсвэл хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлийг хазаарлах сэтгэлгээгүй. Харин ч хувиа хичээлийг дураар нь орхих түвшинд бүлэглэлийн үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэлд эрх чөлөө олгож, этатизмын хувиа хичээлийг хазаарлах хэрэгсэл болгон ашигласан тал их. Өөрөөр хэлбэл Дорнод үйлгүй байдлын үзэл этатизм, бүлэглэлийн үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэл гэсэн бүх түвшний хувиа хичээлийг удирдаж байхад Өрнөд laissez-faire үзэл зөвхөн этатизмын хувиа хичээлийг хазаарлаж байгаа тал бий.
Үйлгүй байдлын үзэл Өрнийн laissez-faire үзлээс ялгаатай нь «хувь хүний хувийн ашиг сонирхол»-ыг «удирдах» ёстой гэсэн философитой. «Хүн өөрийнхөндөө зууралдахгүй бол бүх газар нэвтэрнэ. Тиймээс үйлгүй байдлаас чухал зүйл үгүй» (Дао Дэ Жин, 43-р бүлэг). Сюньз ч хувь хүний хувиа хичээлээс сэрэмжилж байна. «Хүний мөн чанар, сэтгэл хөдлөлийг дураар нь орхивол эмх замбараагүй байдал, хүчирхийллийг төрүүлдэг; хүний мөн чанар, сэтгэл хөдлөлийг ёс зүйгээр удирдах ёстой» (Сюньз, 23:1). Харин Өрнийн laissez-faire үзэл хувь хүний хувиа хичээлийг laissez-faire үзлээр хамгаална гэж батлах болдог. Францын laissez-faire үзэлтнүүд «Laissez-faire, laissez-passer, тэгвэл ертөнц өөрөө бүтнэ» гэсэн Дао Дэ Жин-ээс гаралтай философийг хэвээр нь баримталж байв. Өрнө ийм баримтлалыг зөвхөн төрийн эсрэг хэрэглэсэн бөгөөд бүлэг эсвэл хувь хүнийг хамруулаагүй байв. Өөрөөр хэлбэл хувь хүн эсвэл бүлэглэлийн үзлийн хувиа хичээлийг талд нь зогсож, зөвхөн этатизмын хувиа хичээлийг эсэргүүцсэн төдий юм.
Хувиа хичээлийг дураар нь орхих нь Адам Смитийн улс төр, эдийн засгийн философийн үндсэн бүрэлдэхүүнийг бүрдүүлдэг. Үл үзэгдэх гарын онол чухам хувиа хичээлийг дураар нь орхихыг баримталж байна. Дорнын улс төр, эдийн засгийн философиос харвал энэ нь Өрнийн либерал ардчилсан тогтолцооны үндсэн асуудал болон тодорч болно. Хувь хүний хувиа хичээлийг өргөжүүлдэг либерал ардчилсан тогтолцоонд баян ядуугийн ялгаа зайлшгүй нэмэгдэж, дундаж давхарга алга болж, эцэстээ Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо өөрийгөө сүйтгэх эхлэл болж болно. Энэ утгаараа үл үзэгдэх гарын онол эдийн засгийн үйл ажиллагааг Бурханы гайхамшиг үйлдэх чадвараар бус, байгалийн жамын үзэгдлээр задлан шинжлэхийг хүссэн талаараа үнэ цэнэтэй боловч зөгий, хүнийг адилтгасан талаараа хуурмаг зүйл байхаас өөр аргагүй. Учир нь зөвхөн хүнд байдаг улс төр, эдийн засгийн «шунал»-ыг анзааралгүй орхисон юм.
Ёс зүйд онцгой ач холбогдол өгдөггүй талаараа laissez-faire шинж Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаанд тод илэрдэг. Шунал, түүнийг удирдах ёс зүйн талаар анхаардаггүй. Дорнын үйлгүй байдлын үзэл ёс зүйн зарчмын хувьд хүний хувиа хичээл, шуналыг удирдсанаар байгалийн ертөнцийн Дао хүний нийгэмд амьд үлдэж чадна гэсэн дэвшүүлэлт дээр зогсдог. Харин Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа хуульд л харшлахгүй бол хувь хүн хувиа хичээлээ дураараа эрэлхийлж болно гэсэн зарчим дээр тогтсон. Үл үзэгдэх гарын логикоор хувиа хичээл амархан шунал болон хувирч, ёс зүйн ямар ч хязгаарлалтад өртдөггүй.
«Хууль олон байх тусам хулгайч олширдог»: хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол
«Хууль олон байх тусам хулгайч олширдог» гэсэн Дао Дэ Жин-гийн мөр Дорнын улс төрийн эдийн засгийн гол философийг агуулдаг. Энэ бол хүний мөн чанарыг ойлгож, түүхэнд өрнөсөн хүний хэргийн урсгалыг уншиж илэрхийлсэн цэцэн үг юм. Хүний мөн чанарын дотроос хамгийн хүчтэй хүсэл бол хувиа хичээл юм. Улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа ийм хувиа хичээл шунал болон хувирахаас хэрхэн сэргийлж чадах вэ гэдэгт оршино. Дорно үүнийг үйлгүй байдлын үзэл болох ёс зүйгээр шийдэхийг хүссэн. Өрнө үүнийг зориуд үйлдлийн үзэл болох хуулиар шийдье гэдэг.
Дорнын үүднээс харвал хууль үр дүнтэй боловч бүрэн шийдэл болж чадахгүй. Учир нь сайн санаагаар бүтээсэн хууль ч эцэстээ хүний шуналаар амархан гэмтэх магадлалтай. Хүн ямар ч байр суурьтай байсан эцсийн дүндээ хувийн ашгаа нийтийн ашиг сонирхлоос түрүүлэх уруу таталттай төрдөг. Удирдагч ёс зүй, хуулиар нийтийн ашиг сонирхлыг хувийн ашиг сонирхлоос тэргүүнд тавина гэсэн философи, зуршлыг өөртөө шингээж, хүний ийм мөн чанарын эсрэг бэлтгэлтэй байх ёстой. Үйлгүй байдлын үзэл энд хэрэглэгддэг. Удирдагчийн үйлгүй байдлын үзэлд түшиглэвэл нийгмийн дэг журам амар тайван хадгалагдана гэсэн философи юм.
Хууль, зарлиг олшрох тусам хулгайч, луйварчин олширдог…. Удирдагч үйлгүй байдлаар захирч, ард түмэн өөрөө бүтдэг (Дао Дэ Жин, 57)
Үйлгүй байдлын үзэл хүний мөн чанарт угаасаа агуулагдах шунал хүний хэргийн эдийн засаг, улс төрийг зохицуулахад хамгийн шийдвэрлэх асуудал гэж онцолж байна. Ийм философи хувиа хичээлийн илэрхийлэл болох хувийн ашиг сонирхол хүний амьдралын суурийг бүрдүүлдэг ч нийтийн ашиг сонирхолтой харьцуулахад асуудал үүсгэдэг гэж үздэг. Энэ нь хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолыг агуулдаг. Үүнийг үйлгүй байдлын үзлээр шийдье гэдэг нь Дорнын соёл иргэншил юм. Хүний мөн чанарт байдаг хүчтэй хувиа хичээл нийгэмд хоёр талтай илэрдэг гэж үздэг. Хувиа хичээл нийгмийн амьдралыг бүрдүүлдэг хөдөлгөгч хүч боловч шунал болон хувирахгүйн тулд удирдъя гэсэн философи юм. Дорнын хүний мөн чанарын онол үйлгүй байдлын үзлээр дамжуулан хүн шунал, хувиа хичээлийн тэнцвэрийг бий болгосноор түүнийг даван туулж, нийгмийн ашиг тусыг эрэлхийлэн үйлдэх нь чухал гэж баталдаг. Харин Өрнийн улс төрийн эдийн засаг хүний мөн чанарын онолыг Дорноос өөр философийн тогтолцоонд авч үздэг. Өрнийн хүний мөн чанарын онол хүн үндсэндээ сайн, эсвэл Бурханы тусламжтайгаар сайн үйлддэг гэдгийг онцолдог. Энэ нь хувиа хичээлийн өмнө хамгаалалтгүй, эсвэл түүнд эрх чөлөө олгох чиглэлд тогтсон байдаг.
Дао Дэ Жин-д шуналын илэрхийлэл болох зориуд үйлдлээс сэрэмжилдэг. Хурц зэвсэг, ов мэх олшрох, хууль журам шуугиантай болох, улс төр нам гүм биш хөөрцөглөх, эдгээрийг зориуд үйлдлийн шинж тэмдэг гэж үзэж сэрэмжилдэг:
Улс төр нам гүм бол ард түмэн энгийн цайлган болдог. Улс төр хөөрцөглөвөл ард түмэн энгийн цайлган байдлаа алддаг. (Дао Дэ Жин, 58-р бүлэг)
Харин Өрнө хүний тасралтгүй үйлдлээр, өөрөөр хэлбэл зориуд үйлдлээр асуудлыг шийдэхийг хичээдэг. Хууль дээдлэх засаглал бол зориуд үйлдлийн хамгийн дээд хэрэгсэл юм. Гэвч Дорно зориуд үйлдэл, хуулийн хязгаарыг онцолдог.
Хөндлөнгийн оролцоо хэдий чинээ их байна, ард түмэн төдий чинээ ядуурна. Хурц зэвсэг хэдий чинээ олон байна, улс төдий чинээ самуурна. Хүмүүсийн дунд заль мэх хэдий чинээ их байна, хачин сонин явдал төдий чинээ их гарна. (Дао Дэ Жин, 57-р бүлэг)
Үйлгүй байдлын үзэл Дао Дэ Жин-гийн цөм боловч даосизм шинээр бүтээсэн үзэл санаа биш. Дорнод ийм үзэл санаа аль хэдийн дэлгэрсэн байв. Дао Дэ Жин-ээс эртний түүхийн номд зориуд үйлдлийн эсрэг үйлгүй байдлын хэрэгцээг аль хэдийн бичсэн байдаг: «Эргэлзээтэй төлөвлөгөө боловсруулахгүй бол бүх хэрэг бүтнэ» (Шүжин, 書經 3-1). Даогийн түвшнээс харвал хүний олж гаргадаг зориуд үйлдэл үнэмлэхүй байж чадахгүй. Зориуд үйлдлийн илэрхийлэл болох хүний үйлдэл хэрэгтэй боловч хүний мөн чанарын үүднээс зориуд үйлдлийг үйлгүй байдлаар тэнцвэржүүлэх ёстой.
Хүний нийгмийг хөдөлгөдөг үндсэн зарчим нь хувийн ашиг сонирхол гэдгийг үгүйсгэх аргагүй. Гэвч нийтийн ашиг сонирхлын төлөө хувийн ба нийтийн ашиг сонирхлын хоорондын тэнцвэрийг олж, хувийн ашиг сонирхлоос нийтийн ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавья гэдэг нь Дорнын философи юм. Хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолд нийтийн ашиг сонирхлын ач холбогдлыг чухалчлахыг хууль, ёс зүй хоёуланг нь хэрэглэх замаар хэрэгжүүлж болно. Хуан-Лао үзэл (黃老思想, үйлгүй байдлыг тэргүүнд тавьж, хуулиар нөхдөг), «гаднаа Күнз, дотроо хууль» (外儒內法, ёс зүйг тэргүүнд тавьж, хуулиар нөхдөг) үзэл ийм Дорнын улс төрийн үзэл санааг заадаг. Тиймээс ёс зүйг соёлын суурь болгон тавих хичээл зүтгэл чухал бөгөөд тэр суурин дээр хууль үйлчлэх ёстой гэдэг нь Дорнын улс төрийн ёс зүйн үзэл санааны үндэс юм.
Дорнын улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолд тулгуурласан олон цэцэн үг, сургаалыг агуулдаг. Бидэнд дасал болсон «хувийнхаа эсрэг харж, нийтийн зүг хандах» (背私向公), «өөрийгөө ялж нийтэд үйлчлэх» (克己奉公), «нийтийнх түрүүнд, хувийнх дараа нь» (先公後私) зэрэг нь бүгд хувийн ашиг сонирхлоос нийтийн ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавья гэсэн философийн илэрхийлэл юм. Сүн улсын төрийн зүтгэлтэн, уран зохиолч Фань Жунъяний «Юэяны асрын тэмдэглэл»-д гардаг «түрүүлж санаа зовж, хойно нь баясна» (先憂後樂, тэнгэрийн доорхийн зовлонд түрүүлж санаа зовж, тэнгэрийн доорхийн баяр баясгаланг хойно нь эдэлнэ) гэдэг нь ч нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол өөр бөгөөд нийтийн ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавья гэсэн философийг шүлгээр үлдээсэн хэрэг юм. Хувийн ба нийтийн ашиг сонирхлыг андуурахаас сэрэмжлүүлэх утгаар хэрэглэгддэг 憑公營私 (нийтийн ашиг сонирхлыг шалтаг болгон хувийн ашгаа хөөх) ч мөн адил.439 Эдгээр үзэл санаа бүгд нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолд тулгуурладаг. Чухал нь Дорно, Өрнийн ялгаа юм. Нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлдэг гэсэн онолыг баримталсан Өрнийн шинэ үеийн эдийн засгийн сэтгэгчдээс ялгаатай нь Дорнод хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлддөг гэж үзсэн юм. Өрнөд ийм илэрхийлэл байдаггүй. Учир нь философи нь өөр.
Дорнын үйлгүй байдлын үзэл Өрнийн laissez-faire онолоос үндсэн философиороо ялгаатай. Хүний мөн чанарын онолд байр суурь нь өөр. Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн философийн үндсэн ялгаа энд оршдог. Үйлгүй байдлын үзлээр бол хувь хүн, овог аймаг, удирдагчид бүгд адилхан хүн юм. Дорнын үйлгүй байдлын үзэл хэн юу хийж байгаагаас үл хамааран бүгд адилхан хүн, адилхан хүний мөн чанартай бөгөөд бүгд хувиа хичээлээрээ нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулж болно гэж задлан шинжилдэг. Тиймээс хүн улс төр, эдийн засгийн хувьд юу ч хийсэн хууль, ёс зүй хэрэгтэй. Удирдагчид энэ хэрэгтэй, хувь хүнд хэрэггүй гэсэн арга барил тогтохгүй. Үйлгүй байдлын үзэл хүний хувиа хичээлийг хэт хүчтэй, хэт чухал гэж үздэг. Үүнтэй харьцуулахад альтруизм сул байдалтай. Тиймээс хувиа хичээл бусдын ашиг сонирхол, нийтийн ашиг сонирхлыг чухалчлах сэтгэлийг түрүүнд тавих нь маш хэцүү гэж үздэг.
Дорнод хүний хувиа хичээл шүүрэн авагч гар болж, газар бүрт нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулж, хувийн ашиг сонирхлыг өсгөх үүрэг гүйцэтгэх гэсэн оршихуй болдог. Шүүрэн авагч гар Өрнийн үл үзэгдэх гараас яг эсрэг үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс Дорно, Өрнө хоорондоо өөр хоёр улс төрийн философийн бүтцийг тогтоох болсон. Дорно үйлгүй байдлын үзэл, ёс зүйн ач холбогдлыг онцолж, ажилсаг байдал, хэмнэлт, урт хугацааны хараанаас гарсан «таашаалыг хойшлуулах хандлага» (deferred gratification) Дорнын соёл иргэншлийн үндсэн хэв шинжийг бүрдүүлдэг. Энд харилцааг дээдлэх үзлээр хувь хүний аз жаргал бус, утга учиртай амьдралыг эрэлхийлдэг. Гэвч хувь хүний бие даасан байдал, бүтээлч байдлын урамшууллыг онцолдоггүй. Өрнө laissez-faire үзэл, хуулийн ач холбогдлыг онцолж, ашиг эрэлхийлэх, бүтээлч байдлыг онцолдог. Энд хувь хүнийг дээдлэх үзлийг чухалчилж, аз жаргал, хэрэглээ, мөн богино хугацааны хараанаас гарсан «шууд таашаах хандлага» (instant gratification) дэлгэрдэг. Гэвч ийм нийгэмд баян ядуугийн ялгааны өсөлтийг хянах нь үндсэндээ хэцүү болдог.
Өрнөд Адам Смитийн баримталсан хүний мөн чанар сайн бөгөөд хувь хүний ашиг эрэлхийлэх нь эерэг бөгөөд үл үзэгдэх гараар нийтийн ашиг сонирхолд нийлдэг гэж үздэг. Хувь хүний бие даасан байдлыг удирдах бус, хувь хүний эрх чөлөөг эрэлхийлдэг. Хүний мөн чанарын талаарх Өрнийн ийм ойлголт Өрнийн 2 мянга гаруй жил хадгалж ирсэн хүн бол нүгэл үйлдсэн муу хүн гэсэн эртний болон Дундад зууны тайлбараас ялгаатай. 180 градус эргэж муугаас сайн руу шилжсэн. Энэ нь Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзлийн адил Өрнийн Гэгээрлийн үед тохиолдсон өөрчлөлт юм. Өрнийн ийм улс төр, эдийн засгийн философид үл үзэгдэх гар хувийн ашиг сонирхлыг нийтийн ашиг сонирхолд аяндаа нийлүүлдэг гэсэн суурь чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Өөрөөр хэлбэл laissez-faire үзлийг баримталдаг ийм хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол энэ нийлэлтийг байгалийн, автомат, аяндаа болдог, зайлшгүй зүйл гэж үздэг. Өрнийн улс төр, эдийн засгийн сэтгэгчид хожим энэ онолыг бэхжүүлэхийн тулд «нийтийн өмчийн эмгэнэл» (the tragedy of commons) эсвэл «санаандгүй ашиг тус, зардал үүсэх» (positive and negative externalities) зэрэг ойлголтыг хэрэглэж эхэлсэн. Гэтэл эдгээр ойлголтын ач холбогдлыг үл харгалзан Өрнийн улс төр, эдийн засгийн философийн тогтолцоонд өөрт нь эргэлзээ дэвшүүлэхийн оронд үндсэн чиг хандлагаа хадгалж, хоёрдогч асуудлыг л авч үзнэ гэсэн хандлагаар нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онол өөрчлөлтгүй хэвээр хадгалагддаг. «Laissez-faire үзлийг төрийн саад тотгороос хамгаалах ёстой, учир нь нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлдэг» гэсэн тогтолцоо Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны үндсэн чиг хандлага хэвээр байна.
2) Адам Смитийн үл үзэгдэх гарын тууж
Адам Смитийн «үл үзэгдэх гар»-ын онол бидэнд хэтэрхий сайн мэдэгдэж байгаа. Энэ үл үзэгдэх гар «хувь хүний хувиа хичээлийг нийтийн ашиг тус руу хөтөлдөг» гэсэн баримтлал ялангуяа чөлөөт эдийн засгийг баримтлагчдын гол онол болон тодорсон. Түүний ач холбогдлыг байнга онцолсоор эцэстээ үл үзэгдэх гарын онол Өрнийн чөлөөт эдийн засгийн үзлийг дэмжих философи болчихсон. Адам Смитийн Үндэстний баялаг бүтээлд үл үзэгдэх гарын онолыг ингэж тайлбарласан байдаг.
Бидний оройн хоолоо хүлээж чаддаг нь махны худалдаачин, шар айраг исгэгч, талх баригч тус бүрийн өрөвч сэтгэлээр бус, хувь хүний хувиа хичээлээр юм…Хувь хүн нийтийн ашиг сонирхлыг дэмжих санаа агуулдаггүй…зөвхөн өөрийн ашгийн төлөө үйлддэг төдий. Гэвч хувиа хичээл үл үзэгдэх гарын удирдлагаар анх санаагүй байсан зорилгодоо хүрч чаддаг…улсын бүх ашиг тусыг нэмэгдүүлдэг.440
Адам Смит үл үзэгдэх гар гэсэн ойлголтыг Үндэстний баялаг-т ганцхан удаа хэрэглэсэн. Тэр ч бас өнгөр өнгөрөхөөр нэг удаа хэрэглэсэн төдий. Смит үл үзэгдэх гарын онолыг шинээр танилцуулж, өөрийн улс төр, эдийн засгийн философийн үндэс болгохын тулд Үндэстний баялаг-т хэрэглэсэн хэрэг биш. Тухайн үед гарч ирж байсан «мэдээж оршдог онол»-ыг ашигласан төдий юм. Тэрээр амьдралынхаа туршид үл үзэгдэх гарын онолыг бүтээлүүддээ ердөө 3 удаа хэрэглэсэн. 1758 оноос өмнө бичиж, нас барсны дараа хэвлэгдсэн «Одон орон судлалын түүх» шинжлэх ухааны өгүүлэлд нэг удаа, 1759 онд Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол (Theory of Moral Sentiments)-д нэг удаа, 1776 онд Үндэстний баялаг-т нэг удаа тус тус хэрэглэсэн. Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол-д хэрэглэсэн агуулга нь дараах байдалтай:
Баячуудын үйлдэл…өөрийн шунал, хувиа хичээлийг хөөж, хоосон, тасралтгүй хүслээ хангах гэсэн зүйл боловч эцэстээ ядуустай хуваалцах болдог. Энэ нь үл үзэгдэх гарын удирдлагаар аяндаа хуваарилалтад хувь нэмэр оруулж буй хэрэг юм… Санаагүй, мэдэлгүйгээр нийгмийн бүх ашиг тусад хувь нэмэр оруулж буй хэрэг юм. 441
Үндэстний баялаг хэвлэгдсэний дараа үл үзэгдэх гарын онол ертөнцийн анхаарлыг төдийлөн татсангүй. Үл үзэгдэх гарын онол Үндэстний баялаг хэвлэгдсэний дараа Адам Смитийн санаанаас үл хамааран ач холбогдол нь өссөн юм.
1950-иад онд Дорно, Өрнийн хүйтэн дайн ид өрнөж байх үед Зөвлөлт Холбоот улсын төлөвлөгөөт эдийн засгийн бодлогыг шүүмжилж, капиталист зах зээлийн эдийн засгийн үндэслэлтэй байдлыг тодотгохын тулд «үл үзэгдэх гар»-ын онол дахин гарч ирсэн. Энэ онол жинхэнэ утгаараа ертөнцөд танилцуулагдаж, анхаарал татаж, дэлгэрсэн. Гэвч эх сурвалж нь ямар ч байсан одоо үл үзэгдэх гарын онол зах зээлийн эдийн засгийг зөвтгөх гол ойлголт болчихсон.
Адам Смит үл үзэгдэх гар гэсэн ойлголттой хэрхэн тааралдсан, илүү чухал нь энэ ойлголтыг ямар утгаар хэрэглэсэн болохыг харж болох маш чухал сэжүүр бий. Адам Смит байгалийн үзэгдэлтэй холбоотойгоор «Юпитерийн үл үзэгдэх гар» (Jupiter) гэсэн нэр томьёог анх хэрэглэсэн. Бурханы оролцоогүйгээр аяндаа болдог үзэгдлийг илэрхийлэхийг хүссэн юм. Үүнийг сайтар задлан шинжилбэл Адам Смитийн эдийн засгийн онолд нэвтрүүлсэн үл үзэгдэх гарын шинжийг мэдэж болно. 442 Адам Смит үл үзэгдэх гарын ойлголтыг анх хэрэглэсэн нь эдийн засгийн үйлдэлтэй бус, байгалийн үзэгдэлтэй холбоотойгоор 1758 оноос өмнө бичсэн «Одон орон судлалын түүх»-д юм: «Гал гэрэлтэн шатаж, ус сэрүүцүүлдэг; хүнд биет доош бууж, хөнгөн биет дээш нисдэг. Энэ бүгд биетийн өөрийн мөн чанараас үүдэлтэй; эдгээр биетэд Юпитер бурхны үл үзэгдэх гар үйлчилдэг хэрэг биш». Энэ нь байгалийн үзэгдлүүд өөрийн мөн чанарын дагуу хөдөлдөг бөгөөд трансцендент оршихуйн оролцоогүйгээр ч дэг журам хадгалагддаг гэдгийг тайлбарлаж байна. Үндэстний баялаг-т зах зээлийн дэг журам хүний хувиа хичээл, өрсөлдөөн үл үзэгдэх гар болж ажилласнаар Бурханы оролцоогүйгээр автоматаар зохицуулагддаг гэдгийг онцолж байна. Байгалийн үзэгдэл, зах зээлийн эдийн засаг хоёулаа байгалийн хуулийг дагадаг гэсэн философи юм.
Тухайн үед Өрнийн үзэл санааны хүрээнд дэлгэрсэн деизмын нөлөөгөөр Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй гэсэн үзэл санаа түгээмэл болсон үе байсан тул сэтгэгчид байгалийн философид түшиглэсэн тайлбарыг эрэлхийлж байв. Адам Смит гал, ус, хүнд биет, хөнгөн биет Бурханы хөндлөнгийн оролцоогүйгээр байгалийн олгосон мөн чанарын дагуу үйлчилдэг тул «байгаль доторх байгалийн үзэгдэл мэт үл үзэгдэх гар»-аар хөтлөгддөг гэж хэлэхийг хүссэн юм.
Адам Смит эцсийн дүндээ байгаль, нийгэм хоёулаа гаднын трансцендент оролцоогүйгээр ч эв найртай ажиллаж чадна гэсэн итгэлтэй байсан бөгөөд энэ нь түүний ёс суртахууны философи, эдийн засгийн ухааныг нэвт хатгасан гол үзэл санаа юм. Үл үзэгдэх гарыг байгалийн үзэгдэл гэж тайлбарлах нь Дорнын Даогийн байгалийн философитой нэг утга санаатай тал бий. Түүний үл үзэгдэх гар, Дорнын Дао хоёрын төстэй байдал гайхмаар. Ялангуяа аяндаа үйлчилдэг хэрнээ үл үзэгддэг талаараа тийм: «Дао хаа сайгүй бий. Бүх хэрэг Даогийн хүчинд түшиглэдэг…Дао бүх юмыг тордож, төгөлдөржүүлдэг» (Дао Дэ Жин, 34-р бүлэг). «Дао бүх юмыг төрүүлж, өсгөдөг…бүх юмыг асардаг боловч хөндлөнгөөс оролцдоггүй» (Дао Дэ Жин, 51-р бүлэг). «Даог харж болохгүй. Нэр ч үгүй. Гэвч Дао бүх юмыг боломжтой болгодог» (Дао Дэ Жин, 41-р бүлэг). Адам Смитийн зөгийн нийгэм, хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаа хоёуланд үйлчилдэг үл үзэгдэх гар нь Дао байгальд аяндаа үйлчилдэг зарчим гэсэн талаараа үндсэндээ адилхан. Бурханы үйлчлэл бус, Дао хэмээх байгалийн үзэгдэл гэдгээрээ тийм юм.
Гэвч байгалийн философи болох Дао, Юпитерийн үл үзэгдэх гар хоёрын хооронд үндсэн ялгаа бий. Өрнийн Адам Смитийн үл үзэгдэх гар зөгийн нийгэм, хүний нийгэм хоёуланд хамаардаг. Энэ бол Мандевилийн Зөгийн үлгэр, Адам Смитийн Үндэстний баялаг хоёрын нийлэх цэг юм. Харин Дорнын Даогийн үзэл санаагаар бол Дао зөвхөн байгалийн ертөнц, өөрөөр хэлбэл зөгийн нийгэмд л хамаардаг. Хүний нийгэмд ийм Дао хэвээрээ хамаарч чадахгүй. Учир нь хүний хувиа хичээл хүний нийгэмд шунал болж илэрч Даог гэмтээдэг. Шуналыг багасгаж байж зөгийн нийгэмтэй төстэй байгалийн үзэгдэл хүний нийгэмд үйлчилнэ гэдэг нь Даогийн философи юм.
Адам Смитийн үл үзэгдэх гарын онолыг улс төрийн эдийн засгийн асуудлуудыг судалж хүлээн авсан зүйл бус, тухайн үед дэлгэрч байсан философийн чиг хандлагыг хэвээр нь иш татсан зүйл гэж үзэх ёстой. Адам Смит энэ онол хүний мөн чанараар дамжин хүний нийгэмд үйлчилнэ гэж үзэж, хүний хувиа хичээл чухал боловч эцсийн дүндээ өрөвч сэтгэл, энэрэн нигүүлсэх сэтгэлээр хүний үйлдэл зөв замд ордог гэсэн хүний мөн чанарын онолыг баримталсан. Ийм тайлбарыг түүний Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол (the Theory of Moral Sentiments)-д өгсөн байдаг:
Хүн хичнээн хувиа хичээсэн байлаа ч хүний мөн чанарт тодорхой зарчмууд бий. Тэдгээр зарчим түүнийг бусдын хувь заяаг сонирхох болгож, түүнийг харах таашаалаас өөр юу ч олж авахгүй байсан ч бусдын аз жаргалыг өөртөө хэрэгтэй зүйл болгодог. Өрөвдөх сэтгэл эсвэл энэрэх сэтгэл ийм төрөлд хамаарна. 443
Смит Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол-ыг Үндэстний баялаг-аас чухал гэж өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн нь маш чухал утгатай. Улс төрийн эдийн засаг хэмээх философийн зөв бурууг эцсийн дүндээ хүний мөн чанарын онолоор шүүхээс өөр аргагүй. Гэтэл Адам Смитийн Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол-д баримталсан хүний мөн чанарын онол улс төрийн эдийн засаг хэмээх философид үнэхээр хамаарах уу? Түүний хүний мөн чанарын онол бол «баячуудын үйлдэл…өөрийн шунал, хувиа хичээлийг хөөж, хоосон, тасралтгүй хүслээ хангах гэсэн зүйл боловч эцэстээ ядуустай өөрийнхөөрөө хуваалцдаг. Учир нь үл үзэгдэх гар ажилладаг» гэсэн санаа юм.
Хүн эдийн засгийн үйл ажиллагаандаа хувийн ашиг, өрөвч сэтгэл хоёрын дундаас хувийн ашгаасаа татгалзаж, өрөвч сэтгэлийг дагаж бусадтай өөрийнхөөрөө хуваалцаж чадах уу? Энэ нь баян ядуугийн ялгаа гүнзгийрч буй XXI зууны үзэгдлээс хэтэрхий хол үзэл юм.
Зах зээлийн эдийн засгийн тулгуур болох laissez-faire үзэл, үл үзэгдэх гарын асуудлыг илэрхийлсэн Өрнийн улс төрийн эдийн засагчид бий. Кейнс, Мински, Кэссиди нар бол тэд юм. Кейнс үл үзэгдэх гарыг «бүрэлдэхүүний алдаа (fallacy of composition)» гаргаж байна гэж үзсэн. Бүрэлдэхүүний алдаа гэдэг нь хэсгийн үнэнийг бүхлийн үнэн болгон өргөтгөхийг хэлдэг. Тэрээр 1926 оны Laissez-faire-ийн төгсгөл (The End of Laissez-faire) бүтээлдээ зах зээлийн эдийн засгийн урьдчилан тавьдаг хувь хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаанд засгийн газрын хөндлөнгийн оролцоог хасах, өөрөөр хэлбэл laissez-faire үзэл «зохисгүй дедукцийн сэтгэлгээ (improper deductive reasoning)»-ний бүтээгдэхүүн гэж баталж байна. Хувь хүнд сайн зүйл бүхэлд нь хортой байж болно. Ингэж харвал Адам Смит зах зээлийн эдийн засгийн онолд үл үзэгдэх гарыг нэвтрүүлсэн нь байгалийн ертөнц дотор үйлчилдэг үл үзэгдэх гарыг хүний нийгэмд хэвээр нь хэрэглэсэн дедукцийн сэтгэлгээний алдаа гаргасан хэрэг юм.
Эдийн засагч Хайман Мински (Hyman Minsky, 1919–1996) ч санхүүгийн салбар дахь laissez-faire үзэл угаасаа тогтворгүй байдлыг үүсгэдэг гэж үзсэн. Учир нь санхүүгийн салбарыг дураараа эргүүлдэг компаниудын шунал хөөх үүрэг, нөлөө нэгэн бүлэг эсвэл овог аймгийн хувьд өмнөх төрийн шуналаас дутахгүй нөлөөг үзүүлэх болсон. Адам Смит өөрөө ч Үндэстний баялаг-ийг бичиж байх үедээ төрийн шуналаас эрчимтэй сэрэмжилж байсан боловч нэгэн зэрэг овог аймаг, өөрөөр хэлбэл бүлгийн шуналын асуудалд түгшүүрээ илэрхийлж эхэлж байв. Төрөөс ч том үндэстэн дамнасан компаниуд гарч ирж эхэлснээр XXI зуунд асуудал улам томорсон. Засгийн газар улсын гишүүдийг овог аймаг, компаниудын шуналаас хамгаалах ёстой бодит байдалтай тулгарсан юм.
Профессор Кэссиди (Cassidy) өөрийн «Зах зээл хэрхэн бүтэлгүйтдэг вэ, эдийн засгийн гамшгийн логик» (How Markets Fail, the logic of economic calamities) бүтээлдээ Адам Смитийн үл үзэгдэх гар «байхгүй учраас үл үзэгддэг» гэсэн баримтлалыг дэвшүүлж байна. Кэссидигийн гол баримтлал нь Адам Смитийн хэлсэн үл үзэгдэх гар зөвхөн тодорхой нөхцөлд л ажиллаж чадах бөгөөд орчин үеийн нарийн төвөгтэй тогтолцоонд зохих ёсоор ажилладаггүй гэдэгт оршино. Кэссиди хязгааргүй чөлөөт зах зээлийн үзэл суртлыг шүүмжилж, санхүүгийн салбар зэрэгт засгийн газрын зохицуулалт заавал хэрэгтэй гэж баталдаг. Кэссидигийн илэрхийлэл зүгээр нэг үгийн шүүмжлэл бус, зах зээлийг «бие даасан, төгс зохицуулалтын механизм» гэж үздэг үзэлд үндсэн сорилт юм. Тэрээр зах зээл бүтэлгүйтэхээс өөр аргагүй бүтцийн шалтгаанд урамшууллын гажуудал, мэдээллийн тэгш бус байдал, таамаглалын үйлдэл зэргийг нэрлэдэг бөгөөд түүний үндэс нь хүний үйлдэлд оршдог. Тэрээр үл үзэгдэх гарыг домгийн ойлголт гэж тайлбарладаг. Кэссиди «үл үзэгдэх гар»-ыг бодитоор оршдог хүч бус, эдийн засагчдын зохиосон хуурмаг зүйл гэж үзсэн юм. Өөрөөр хэлбэл шуналгүй амьтны нийгэмд оршдог байгалийн Дао, үл үзэгдэх гар шунал ноёрхдог хүний нийгэмд оршиж чадахгүй, хамаарахгүй гэдгийг онцолсон гэж үзэж болно.
Үл үзэгдэх гарын онол, laissez-faire үзлээр зөвтгөгдсөн хувиа хичээлийг дураар нь орхих явдлаар XIX–XX зуунд дэлхий даяар эдийн засгийн үйл ажиллагаа туйлын идэвхжиж, эерэг үр дүнд хүрсэн тал ч бий. Энэ нь Өрнийн дэлхийг байлдан дагуулсан эрин үед хүчинтэй логик юм. Нэгэн зэрэг дэлхий даяар тархсан хязгааргүй эдийн засгийн хөгжил үндсэн асуудлуудаа илрүүлж эхэлсэн. Агаарын бохирдол, дэлхийн дулаарал, халуун орны ойн огтлолт, далайн нөөцийн хомсдол, мөн «тогтвортой хөгжил» (sustainable development) гэгдэх асуудал эрчимтэй тулгарсан. Ийм асуудалтай тулгарсан Өрнийн улс төр, эдийн засгийн сэтгэгчид эдгээрийг зах зээлийн эдийн засгийн үндсэн асуудал (хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол) гэж үзэхээсээ илүү зах зээлийн эдийн засгийг дагалддаг зарим асуудал эсвэл сөрөг тал гэж авч үзэх болсон. «Нийтийн өмчийн эмгэнэл» (Tragedy of the Commons) эсвэл «сөрөг гадаад нөлөө» (Negative Externality) гэгдэх ойлголт нь тэр юм. 444 Үүний нэгэн адил 1960-аад онд л Өрнө компанийн ёс зүйн үүргийг онцолж эхэлсэн. Энэ нь «компанийн нийгмийн хариуцлага» (Corporate Social Responsibility)-ын асуудал болж товчлогддог. Ийм оролдлого чухал. Гэвч Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны гаргаж буй Өрнийн маягийн зах зээлийн эдийн засгийн үндсэн асуудал, өөрөөр хэлбэл хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онолд гол асуудал байна гэсэн санааг үл тоосоор байна.
Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцооны туулж буй эдгээр асуудлыг Адам Смитийн үл үзэгдэх гар бус, Дорнын үйлгүй байдлын үзэл илүү сайн тайлбарладаг. Хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаа эцсийн дүндээ хүний мөн чанараар тайлбарлагддаг. Дорнын үйлгүй байдлын үзэл Адам Смитийн үл үзэгдэх гараас өөр хүний мөн чанарын онолоос эхэлдэг. Үйлгүй байдлын үзэл бол хүний мөн чанарт хувиа хичээл, альтруизм хоёулаа оршдог боловч хувиа хичээл хүчтэй, альтруизм сул тул хувийн ашгийг эрэлхийлдэг хүний мөн чанарын эсрэг бэлтгэлтэй байх ёстой гэсэн философи юм. Энэ нь «баячууд эцэстээ ядуустай баялгаа хуваалцдаг» гэсэн Адам Смитийн хүний мөн чанарын онолтой санал нийлдэггүй. Ийм үр дүнд ёс зүйг оролцуулсан улс төр, эдийн засгийн институц, засгийн газрын хариуцлагатайгаар бүтээдэг хуулиар хүрэх ёстой болохоос хүний мөн чанараас аяндаа бүтдэг зүйл биш гэдэг нь үйлгүй байдлын үзлийн цөм юм.
Адам Смит яагаад хүний мөн чанар эсвэл Бурханы оролцоогоор бүх зүйл сайнаар бүтнэ гэж үзсэн бэ? Түүний баримталсан үл үзэгдэх гар хувийн ашиг сонирхлыг аяндаа нийтийн ашиг сонирхол руу хөтөлдөг гэсэн санаа хаанаас ирсэн бэ? Үүний үндэслэл болгон бид Мандевилийн нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онолыг авч үзэж болно.
3) Мандевиль, Зөгийн үлгэр: хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол
Адам Смитийн үл үзэгдэх гарын онол деизмын философийг дагадаг. Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй боловч Бурхан оршдог бөгөөд Бурханы зохиомж байгалийн хууль болж байгаль, хүний хэрэгт үргэлжлэн үйлчилдэг гэсэн санаа юм. Тэрээр байгалийн үзэгдэл Бурханы оролцоогоор бус, байгалийн хуулийн дагуу болдог гэж тайлбарласан. Энд Адам Смит шийдвэрлэх алдаа гаргасан. Тэрээр байгалийн үзэгдэл, хүний ертөнцөд болдог зүйлийг адилтгасан юм. Эд зүйлсийн хөдөлгөөн, хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаа хоёулаа үл үзэгдэх гар (байгалийн хууль)-ын үйлчлэлээр тайлбарлагддаг гэж үзсэн юм. Тэр ийм алдаа гаргасан нь тухайн үеийн философийн хүрээнд дэлгэрсэн үзэл санааг дагаснаас үүдэлтэй. Энэ нь Мандевилийн Зөгийн үлгэр-т агуулагдах онол, түүнийг дэмжсэн Английн философичдын тунхаглал, өөрөөр хэлбэл нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлдэг гэсэн онолыг Адам Смит дагасан хэрэг юм. Энэ нь зөгийн байгалийн үйл ажиллагаа, хүний хувиа хичээлийн үйл ажиллагааг ялгаж чадаагүй хүний мөн чанарын онолын алдаанаас үүдэлтэй.
Мандевиль (1670–1733) 1714 онд Зөгийн үлгэр (the Fable of the Bees)-ийг нийтэлсэн. Энэ нь Өрнийн Гэгээрлийн үеийн Өрнийн үзэл санааны хүрээнд асар их нөлөө үзүүлсэн. Өрнийн нийгэмд XVI–XVII зууны газар төвт онол, нар төвт онолын мөргөлдөөнд нар төвт онол давамгайлах болсноор илчлэлтийн шашнаас илүү байгалийн философийг чухалчилъя гэсэн үзэл санаа дэлгэрсэн. Бурхан, өөрөөр хэлбэл эш үзүүлэгчийн илчлэлтээр илэрдэг орчлон ертөнц, хүний хэргийн тайлбарыг хэвээр нь дагах шашны уламжлалаас гарч, байгаль дотроос хүний нээж, ойлгох замыг чухалчилъя гэсэн үзэл санаа Өрнийн үзэл санааны хүрээг ноёрхох болсон. XVIII зуунд ийм үзэл санаа Руссогийн «Байгаль руу буцъя» гэсэн уриалга, «язгууртан зэрлэг» гэж илэрхийлэгдсэн хүний мөн чанар сайн гэх үзлээр илэрч алдаршсан бөгөөд мөн Мандевилийн Зөгийн үлгэр-ээс «байгалийн зам»-ыг олж, түүнийг хүний нийгмийн улс төрийн эдийн засагт хэрэглэе гэсэн үзэл санаа үүсч алдаршсан юм.
Мандевиль өөрийн Зөгийн үлгэр-т зөгий, хүний хувиа хичээлийг зөвтгөж, магтсан. Ийм философи тухайн үеийн Өрнийн үзэл санааны хүрээ илчлэлтийн шашнаас байгалийн философи руу шилжих үйл явцад асар их нөлөө үзүүлсэн:
Соёлжсон хүмүүс өөрсдийн хүсэл тачаалыг нүгэл гэж үзсээр ирсэн бөгөөд эцэстээ үүгээрээ зөвхөн нийтийн ашиг тусад саад болсон төдий… Бүхэлдээ маш сайн ажилладаг нийгэм дотор түүнийг бүрдүүлдэг тус тусын бүрэлдэхүүнийг жигшүүртэй гэж нүгэл болгосон юм. Бүхэлдээ маш сайхан машин хамгийн жигшүүртэй бүрэлдэхүүнээс бүрэлддэг гэдгийг мэдэх ёстой.445
Тэрээр номдоо «Хувийн муу зан, нийтийн ашиг тус» (Private Vices and Public Benefits) гэсэн дэд гарчиг өгсөн. Энэ номдоо тэрээр хувиа хичээлийг нүгэл гэж үздэг тухайн үеийн шашны үзэлтэй шууд нүүр тулсан. Тэрээр зөгийн нийгэмд зөгий бүр зөвхөн өөрийн зөн совингийн ашгийг дагадаг боловч бүхэлдээ сайн эв зохицсон нийгмийг бүтээдэг гэж тайлбарласан. Асуудал нь Мандевиль нар хүний нийгмийг тайлбарлахдаа зөгийн нийгэмтэй ижил логикийг хэрэглэхийг хүссэнд оршино.
Мандевиль зөгийн нийгэмд бие бүр зөн совингоороо үйл ажиллагаа явуулахад зөгийн нийгмийн бүхэл бүтэн нийтийн ашиг тусыг бий болгодгийг анзаарсан юм. Тухайн үед давамгай нөлөөтэй байсан Өрнийн илчлэлтийн шашны хүний мөн чанар муу гэх үзлийн эсрэг зөгийн үлгэрээр хүний зөн совинг зөвхөн муу гэж бүү үзье гэсэн шинэ онолыг санал болгосон юм. Энэ бол эргэлтийн, хувьсгалт үзэл санаа юм. Гэвч ийм үзэл санаанд үндэслэсэн Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа эцсийн дүндээ Өрнийн илчлэлтийн шашны «хүний мөн чанар муу гэх үзэл»-тэй тэгш хэмтэй талыг хадгалах болсон. Хүний хувиа хичээл «муу биш, сайн» гэсэн дэвшүүлэлт дээр зогсох болсон юм. Зөгийн нийгэмд шунал ч, ёс зүй ч хэрэггүй. Удирдах объект биш.
Адам Смит үл үзэгдэх гарын онолыг иш татсан нь тухайн үед Английн нийгэмд дэлгэрсэн хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онолоос нөлөө авсан хэрэг юм. Английн сэтгэгчид тухайн үед Францынх шиг тодорхой уриа, лоозон дэвшүүлээгүй ч тэдэнтэй төстэй баримтлал гаргаж эхэлсэн. Өөрөөр хэлбэл хувийн ашгийг эрэлхийлэх үйл ажиллагааг хувь хүний хувиа хичээлийг нүгэл гэж буруушаадаг шашны зэмлэлээс чөлөөлөхийг хүссэн. Нэгэн зэрэг иргэний эрх мэдлийн зүгээс ч хувийн ашгийг эрэлхийлэх нь улсын ашиг сонирхлыг дэмждэг гэж хүлээн зөвшөөрүүлэхийг хүсэж байв. Англид ийм баримтлал толгой цухуйлгаж эхэлсэн нь XVIII зууны эхээр Шафтсбери, Батлер, Хатчесон мэт сэтгэгчдийн ачаар юм. Тэд хувийн ашиг сонирхол, нийтийн ашиг сонирхол байгалийн жамаар, автоматаар, зайлшгүй нийлдэг гэсэн санааг дэлгэрүүлж эхэлсэн: 446
Шафтсбери (Lord Shaftesbury, 1671–1713): Өөрийн хувиа хичээлийг хөөх нь нийгэмд тустай үр дүнд хүргэдэг… Ухаалаг хувиа хичээлийг эрэлхийлэх нь байгалийн хүслийг дагаж буй хэрэг юм. Энэ нь өөрийгөө хамгаалах, хөгжүүлэхэд хэрэгтэй.
Батлер (Joseph Butler, 1692–1752): Нийтийн ашиг сонирхлыг хөөх нь хувийн ашиг сонирхолд хүрэх хамгийн сайн арга юм. Учир нь хувийн ашиг сонирхол, нийтийн ашиг сонирхол эцсийн дүндээ зайлшгүй нэгэн адил болдог.
Хатчесон (Francis Hutcheson, 1694–1746): Хувийн ашиг сонирхол, нийтийн ашиг сонирхол аяндаа нийлдэг. Энэ нь хувь хүний ухаалаг хувиа хичээлээс илүү хувь хүн бүрийн зөн совин гэж нэрлэж болох ёс суртахууны мэдрэмжийн ачаар юм.
Тэд бүгд нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онолыг баримталсан боловч онцлох зүйл нь өөр байв. Шафтсбери хүнийг мөн чанараараа нийгмийн оршихуй бөгөөд өөрийн ашгийг эрэлхийлэх явцдаа нийгмийн сайн сайхныг аяндаа дэмждэг гэж үзсэн. «Ухаалаг хувиа хичээл» бол энгийн шунал бус, өөрийгөө хамгаалах, өөрийгөө хөгжүүлэх гэсэн байгалийн дэг журамд нийцсэн үйлдэл гэж тэр онцолсон. Тиймээс хувь хүний хэрэгцээ, нийгмийн эв зохицол мөргөлддөггүй, харин ч бие биеэ бэхжүүлдэг гэж бодож байв. Батлер мөс чанарыг хүний үйлдлийн төв зарчим гэж үзсэн. Хувийн ашиг сонирхолд хамгийн сайн хүрэх зам бол нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх явдал гэж тэр баталсан. Хувь хүн, нийгмийн сайн сайхан зайлшгүй давхцдаг тул нийтийн ашиг сонирхлыг дагах нь өөрийн ашиг сонирхлыг хэрэгжүүлэх зам гэсэн логикийг дэвшүүлсэн. Хатчесон нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онолыг хүчтэй баримталсан төлөөлөх хүн юм. Хүнд «ёс суртахууны мэдрэмж» байдаг тул бусдын аз жаргалыг дэмжих үйлдлийг аяндаа илүүд үздэг гэж тэр үзсэн. Тиймээс нийтийн сайн сайхныг эрэлхийлэх нь хувь хүний аз жаргалтай шууд холбогддог гэж тайлбарласан.
Мандевиль, Шафтсбери мэт сэтгэгчид хувь хүний хувиа хичээлийг хүний нийгмийн үйл ажиллагааны төв гэж тайлбарлаж, хувиа хичээлийг бүх эдийн засгийн үйл ажиллагааны эхлэлийн цэгт тавих болсон. Ийм хувиа хичээлийг чухалчилж, зөвтгөдөг зарчмыг Адам Смит хэвээр нь өвлөсөн. Хувь хүний хувиа хичээл зөв бөгөөд нийгэм, эдийн засгийн үйл ажиллагааны төв, бүх зүйлийг хамардаг гэж тэр үзсэн. Адам Смит өмнөх сэтгэгчдээс ялгаатай нь нэг алхам урагшилж зах зээлийн логикийг нэвтрүүлсэн. Ингэснээр тэр нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онолыг улс төр, эдийн засгийн шинэ үзэл санаа болгон эхлүүлсэн. Адам Смит үл үзэгдэх гарын онолыг оруулж эдийн засгийн дэг журмыг онцолж, нийтийн ба хувийн ашиг сонирхлын нийлэлтийг эдийн засгийн ухааны зарчим болгон дахин бүтээхийг хүссэн.
Мандевилийн Зөгийн үлгэр Өрнийн үзэл санааны хүрээнд хүчтэй нөлөөгөө үргэлжлүүлэн үзүүлсэн. 150 жил өнгөрсний дараа ч Мандевилийн санал болгосон хүмүүс тус бүр үйл ажиллагаагаа явуулахад улс бүхэлдээ эв найртай хөгждөг гэсэн санаа хэвээр дэлгэрсэн хэвээр байв. XIX зууны эхэн бол аж үйлдвэрийн хувьсгалын амжилтын хамт Өрнийн сэтгэгчдийн дунд хүний хязгааргүй чадвар, түүнд тулгуурлан утопи байгуулах боломжид итгэх итгэл хүчтэй үйлчилж байсан үе юм. Ийм утопи маягийн улс буюу орчлон ертөнцийн дэг журам цаг эсвэл зөгийн нийгэм шиг механик, нарийвчлалтай, урьдчилан таамаглах боломжтой, цэгцтэй дэг журмаар хөдөлдөг гэж дүрслэгдэх болсон.
XIX зууны Английн нийгмийг тухайн үеийн алдарт шог зураач Жорж Круикшенк (George Cruikshank) Мандевилийн зөгийн нийгэм шиг зөгийн үүр болгон дүрсэлсэн. Тэрээр 1840 онд Английн нийгмийг «Британийн зөгийн үүр» (The British Bee Hive) гэж илэрхийлсэн. Энэ зурагт Английн нийгэм Виктория хатныг оргилд нь байрлуулж, янз бүрийн улс төрийн институц, эдийн засгийн субъект, бүх иргэд тус бүр үүргээ гүйцэтгэн зөгийн нийгмийн үүр шиг эв найртай сайхан амьдарч буй дүр төрхөөр бүрэлдсэн. 447
Мандевилиас хойших Өрнийн сэтгэгчид зөгийн нийгмийн хэв маягийг хэвээр нь хүний нийгмийн улс төр, эдийн засгийн онолын гол онол болгон нэвтрүүлэхийг хүссэн. Энэ талаараа Өрнийн зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд угаасаа агуулагдах улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа Дорнынхоос үндсээрээ өөр суурьтай болдог. Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа хувиа хичээлийн эрэлхийллийг «дураар нь орхих» хэв маягтай болдог. Энд улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны хувьд Дорно, Өрнө салдаг. Хувиа хичээлийг дураар нь орхисон ч болно гэдэг Өрнө улс төр, эдийн засгийн хувьд хувь хүний хувиа хичээлийн талаар үндсэн асуудлын ухамсар мэдрэхгүй болдог. Харин хувиа хичээлийг «удирдах» ёстой гэдэг Дорнод улс төр, эдийн засгийн түвшний ёс зүйн ухамсар чухал болж гарч ирдэг. Тиймээс Дорнод Күнзийн сургаал, даосизм зэрэгт боловсролыг чухалчлах, чадварын засаглал, хичээнгүй, гамтай байдал, өөрийгөө төгөлдөржүүлэх зэргийг дахин дахин онцолдог.
Өрнийн улс төрийн эдийн засаг хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлийг дураар нь орхисон нь өөрийн гэсэн шалтгаантай бололтой. Хувиа хичээлийг удирдах нь ёс зүйгээр боломжтой боловч хуулиар хязгаартай. Учир нь Өрнийн хуулийн тогтолцоонд тусгай журам зөрчсөн тохиолдлоос бусад бүх салбарт хувиа хичээлийг эрэлхийлэх нь зөвтгөгддөг. Өрнийн «улс төрийн эдийн засаг»-т «ёс зүй» байр олох зай байгаагүйг Өрнийн соёл иргэншлийн хоёр үндэс болох илчлэлтийн шашин, Грек-Ромын соёлын мөн чанарыг авч үзвэл сайн мэдэж болно. Тэр нь ёс зүйгээр бус, сургаал, хуулиар удирдахыг хүссэн юм.
4) Хүний мөн чанар хувийн ба нийтийн ашиг сонирхлын харилцааг тодорхойлдог
Дайчин улсуудын үед Дорнод хүний мөн чанарын талаар олон хэлэлцүүлэг өрнөж байв. Хань Фэйз хувь хүний хувиа хичээлийн үүргийн талаар бичвэр үлдээсэн. Адам Смит Хань Фэйзтай маш төстэй задлан шинжилгээ үлдээсэн. Хүний мөн чанартай холбоотой хувиа хичээлийн талаар Адам Смит, Хань Фэйзын бичвэрийг харьцуулъя:
Адам Смит: Бидний оройн хоолоо хүлээж чаддаг нь махны худалдаачин, шар айраг исгэгч, талх баригч тус бүрийн өрөвч сэтгэлээр бус, хувь хүний хувиа хичээлээр юм…Хувь хүн зөвхөн өөрийн ашгийн төлөө үйлддэг төдий.448
Хань Фэйз: Хөлсний ажилчин хөлсөлж тариа тарьж, газар хагалахад эзэн нь амттай хоол бэлдэж, мөнгө бэлтгэдэг нь хөлсний ажилчныг хайрлаж байгаадаа бус. Өгөөмөр байж байж хөлсний ажилчин хичээнгүйлэн газрыг гүн хагалж, зэрлэг ургамлыг ч сайн түүдэг учраас юм. Хөлсний ажилчин хичээнгүйлэн зэрлэг ургамал түүж, газар хагалж, талбайн далан засдаг нь эзнээ хайрлаж байгаадаа бус. Шаргуу ажиллаж байж амттай хоол гарч, хөлсөө ч сайн авч чадах учраас юм…Хүний сэтгэлийн үйлчлэл нэгэн адил зөвхөн өөрийн ашгийг төв болгодог. (Хань Фэйз, «Гадаад хэлцийн эмхэтгэл, зүүн дээд» бүлэг)449
Гэтэл хувиа хичээл эдийн засгийн үйл ажиллагааны төв гэдэг нь нэг асуудал, ийм хувиа хичээлийг нийгмийн үйл ажиллагаанд хэрхэн зохицуулах вэ гэдэг нь бас нэг асуудал юм. Хувиа хичээлийн талаар Өрнө дураар нь орхихыг, Дорно удирдахыг сонгосон. Өрнийн хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онолоор бол хувь хүний хувиа хичээлийг дураар нь орхиж болох бөгөөд Дорнын хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолоор бол хувь хүний хувиа хичээлийг удирдах ёстой. Энэ нь Дорно, Өрнийн хүний мөн чанарын задлан шинжилгээнээс эхэлдэг. Мөн чухам энд Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны тогтолцооны үндсэн ялгаа оршдог.
Хань Фэйз хувиа хичээлийн гол үүргийн талаар Адам Смиттэй ижил задлан шинжилгээ хийдэг боловч хувийн ба нийтийн ашиг сонирхлын харилцааны талаар үндсэн ялгааг харуулдаг.450 Хань Фэйзын улс төрийн эдийн засаг Адам Смитийн хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онолоос ялгаатай нь хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолд тулгуурладаг. Хань Фэйз хувийн болон нийтийн ашиг сонирхлыг ялгаж, хоорондоо мөргөлддөг гэж үздэг.
Эрт урьд Цан Же (倉頡) үсэг бүтээхдээ дугуй зурж, үүнийг хувийн зүйл гэж нэрлэсэн. Мөн дугуйн гадна байгаа зүйлийг нийтийн зүйл гэж нэрлэсэн. Ийнхүү Цан Же хувийн зүйл, нийтийн зүйлийг аль хэдийн ялгаж, тэдгээр мөргөлддөг гэдгийг мэдэж байв. Зарим хүн хувийн зүйл, нийтийн зүйл нийлдэг гэдэг боловч энэ бол буруу бодол юм. (Хань Фэйз, 49:10)
Хятадын Хуан Ди (黃帝, МЭӨ 2711–2599) Гурван хаан, таван эзэнд багтдаг домгийн хүн гэдгээрээ алдартай. Тэрээр Хятадын анагаах ухааны хамгийн эртний ном болох Хуан Дигийн дотоод судар (黃帝內經)-ыг оролцуулан олон соёлыг хятадуудад дамжуулсан хүн гэдгээрээ алдартай. Даосизмд түүнийг Даогийн философийг хүмүүст дамжуулсан багш гэж ч үнэлдэг. Цинь Ши Хуан ч түүний нэрийг дуурайж өөрийгөө хуанди (эзэн хаан) гэж нэрлэсэн. Хань Фэйзын хэлсэн Цан Же бол Хуан Дигийн түүхч (史官) бөгөөд үсгийг анх бүтээсэн хүн гэж домоглогддог. Хань Фэйзын хэлснээр тэрээр Хятадын улс төрийн эдийн засагт нийтийн салбар, хувийн салбарыг ялгадаг философийг аль хэдийн тогтоосон байв. Үүнд тулгуурлан Хань Фэйз ур ухааны засаглалын (術治) ач холбогдлыг онцолж, Дайчин улсуудын үеийн хаад, түшмэдийн сэтгэлд оршдог хувийн ашиг сонирхол, нийтийн ашиг сонирхлын хоорондын харилцааг задлан шинжилсэн:
Түшмэд хувийн ашиг сонирхлоо давж нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх нь хаан мэргэн, чадвартай байх үе юм. Эсрэгээр түшмэд хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлж, нийтийн ашиг сонирхлыг үл тоох нь хаан мунхаг, чадваргүй байх үед тийм болдог. (Хань Фэйз, 19-р бүлэг, «Ши Се» (飾邪))
Адам Смитийн онол Сюньзын эргэлтийн философийн онолоос өөр философийн сэтгэлгээнд үндэслэдэг. Адам Смит үл үзэгдэх гараар «хувийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхлыг бий болгодог» гэсэн Өрнийн маягийн онолыг дэвшүүлсэн бол Сюньз «эргэлт»-ээр «хувийн ашиг сонирхол бүх хүний хэрэглэдэг нэг төрлийн нийтийн ашиг тус»-ыг бүтээдэг гэж тайлбарлаж байна. Адам Смитийн үл үзэгдэх гарын онол хувь хүний хувиа хичээлийг философийн бүх хязгаараас чөлөөлөх үүрэг гүйцэтгэж байна. Сюньзын эргэлтийн онол шүүрэн авагч гарын философийн тогтолцоог дагадаг. Эргэлт гэмтвэл нийтийн ашиг тус алга болж, хувийн ашиг сонирхол түүний байрыг эзэлдэг гэж үздэг. Энэ нь Дорно, Өрнө хүний мөн чанарыг хэрхэн хардгаас эхэлдэг.
Адам Смит үл үзэгдэх гар байгалийн Дао шиг мэдээж үйлчилдэг гэж батлахыг хүсэж байв. Гэвч Сюньз эргэлт мэдээж үйлчилдэг зүйл биш, шуналаар гэмтэж болох тул үйлгүй байдлаар хамгаалагдах ёстой гэж баталдаг. Эргэлтийн онолыг сайнаар хэрэглэж ч болно (хувийн ашиг худалдаанд хэрэглэгдэх тохиолдолд), муугаар хэрэглэж ч болно (хувийн ашиг худалдааг шуналын зорилгоор ашиглах тохиолдолд). Хувийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхол болох үйл явц үл үзэгдэх гарын онолын санал болгодог шиг төгс Юпитер, Бурхан эсвэл Даогийн үүрэгтэй адил болох боломжгүй. Учир нь хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол хүний үйл ажиллагаанд хамаарах бөгөөд энэ нь шуналаас салахад бэрх. Смитийн үл үзэгдэх гарын онолоос Сюньзын эргэлтийн онол хүний мөн чанарын дагуу бүрэлддэг хүний хэргийн улс төр, эдийн засгийн үзэгдлийг илүү бодитоор илэрхийлж байна.
Хүний мөн чанарыг харах талаараа Адам Смитийн онол Мэнз эсвэл Сюньзын онолоос ялгаатай. Мэнз, Сюньз хоёр хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, муу гэх үзлээрээ ялгаатай боловч хоёр сэтгэгч хоёулаа «төрөлхийн хүний мөн чанар дотор өөрчлөгддөг хүний зан төлөв»-ийг баримталж, хувь хүний хичээл зүтгэл, боловсролын ач холбогдлыг онцолдог. Улс төр, эдийн засгийн талаас харвал хоёр сэтгэгч хоёулаа үл үзэгдэх гарыг бус, шүүрэн авагч гарыг баримталдаг.
Адам Смитийн номуудыг харвал хүний мөн чанарын онолд ч, оюун ухаан ба зөн совингийн үүргийн талаар ч санал нийлэхэд бэрх философи гарч ирдэг. Магадгүй Адам Смитийн тухайн үеийн хамгийн их анхаарсан зүйл нь улс хувь хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс оролцохыг хасах, өөрөөр хэлбэл үйлгүй байдал, laissez-faire сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд байсан тул бүх зүйлийг үүнд төвлөрүүлсэнтэй холбоотой байх. Тиймээс хувь хүний үйл ажиллагааны талаар эерэг философи бүтээхээс өөр аргагүй байсан байх. Адам Смит Үндэстний баялаг-аас хамаагүй чухал гэж өөрөө онцолсон Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол (The Theory of Moral Sentiments)-д эдийн засгийн философид хувийн ба нийтийн ашиг сонирхлыг ялгахдаа хүний мөн чанар сайн гэх үзэлд тулгуурлан эцсийн дүндээ laissez-faire, хувь хүний хувиа хичээлийг хамгаалах болдог. Laissez-faire үзэл хүний мөн чанараар эцэстээ сайн хянагдана гэсэн философийг дэвшүүлж байна. Үл үзэгдэх гар тэгж болгодог гэсэн санаа юм:
Баячууд мянга мянган хүнийг захирч, зөвхөн өөрсдийн ашиг, шуналтай, цадахыг мэдэхгүй хүслээ хангахыг хүсдэг боловч эцэстээ тэд бүтээгдэхүүнээ ядуустай хуваалцдаг… Үл үзэгдэх гараар тийм санаа байгаагүй ч, үүнийг мэдэхгүй ч нийгмийн бүх ашиг тусыг бүтээж, үр төлөө үргэлжлүүлэхэд шаардлагатай нөөцийг хангадаг. 451
Адам Смит өрөвч сэтгэл, бусдыг өрөвдөх сэтгэл хүний мөн чанарт оршдог гэж итгэж байв. Альтруизм хүний мөн чанарт байдаг гэдэг нь Мэнзийн өрөвдөх сэтгэл (惻隱之心) хүний мөн чанарт оршдог гэсэн онолтой төстэй.
Хүн хичнээн хувиа хичээсэн байлаа ч хүний мөн чанарт тодорхой зарчмууд бий. Тэдгээр зарчим түүнийг бусдын хувь заяаг сонирхох болгож, түүнийг харах таашаалаас өөр юу ч олж авахгүй байсан ч бусдын аз жаргалыг өөртөө хэрэгтэй зүйл болгодог. Өрөвдөх сэтгэл эсвэл энэрэх сэтгэл ийм төрөлд хамаарна. 452
Гэвч энд Смит, Мэнз хоёрын их ялгаа бий. Мэнз өрөвдөх сэтгэл хүний нийгмийн амьдралд амархан эвдэрч болох тул бүх хүчээ дайчлан ёс зүйг дээшлүүлэх ёстой бөгөөд үүнийг амьдралын боловсролын хамгийн дээд зорилго болгон санал болгосон. Өөрөөр хэлбэл өрөвдөх сэтгэл аяндаа хөдөлдөг бус, хичээл зүтгэл, боловсролоор өсгөх ёстой бөгөөд ийм хичээл зүтгэлгүй бол ёс зүйг өсгөж чадахгүй гэж үзсэн. Смит үл үзэгдэх гараар альтруизм аяндаа ажиллаж тэнцвэрийг хадгалдаг гэж үзсэн. Тэрээр laissez-faire үзлийг баримталдаг. Адам Смит хүний мөн чанар хүний нийгмийн эв нэгдлийг хүсдэг нийгмийн бүх ашиг тустай холбогдож, хүн өөрөө тийм болохыг хичээдэг гэж үзсэн бололтой.
Хүн хүний нийгмийн талаар байгалийн хайрын мэдрэмжтэй. Хүмүүсийн эв нэгдэл өөрт нь ямар ч ашиг авчрахгүй байсан ч өөрөө чухал гэсэн хүсэлтэй болдог… Учир нь хувь хүний өөрийн ашиг сонирхол нийгэм бүхэлдээ сайн байхтай холбоотой гэж итгэдэг. 453
Адам Смит хүний мөн чанарын талаар маш эерэг үнэлгээ өгч байв. Тэрээр «хүний мөн чанарт хайр, ёс суртахууныг чиглэсэн сэтгэл, муу зан, хууль бус үйлдлийн эсрэг дургүйцэл бий бөгөөд ийм бодол тэнгэрлэг төгс байдлыг (divine perfection) чиглэж байна» гэж, үүнийг үгүйсгэдэг сэтгэлийг буруу хүмүүсийн бодол хэмээн шүүмжилсэн. Мөн «шашин хүмүүсийн дур зоргын оюун ухаан, философи үүсэхээс хамаагүй өмнө хүнд ёс суртахууны сэтгэлийг шингээх ариун үүргийг аль хэдийн гүйцэтгэж байсан» гэж баталсан. 454 Тиймээс хүний мөн чанар, шашин хоёр харилцан нөхөж, үл үзэгдэх гар байгалийн философийн зарчим шиг хүний эдийн засаг, нийгэмд аяндаа ажилладаг гэсэн баримтлал юм. Энд философийн хувьд Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн философийн сэтгэлгээ салдаг. Мэнзийн онол бол шүүрэн авагч гарын онол, Адам Смитийн онол бол үл үзэгдэх гарын онол юм.
Өрнийн laissez-faire үзэл хүний мөн чанарын түвшнээс харвал өвөрмөц холимог шинжийг харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл хүн хувь хүн байхдаа үл үзэгдэх гараар хувийн хувиа хичээл нийтийн ашиг сонирхолд нийлж, удирдагч болбол удирдагчийн хувиа хичээл этатизм хэмээх хувиа хичээл болж нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулдаг гэсэн хоёрдмол хүний мөн чанарыг гаргаж ирдэг. Адам Смитийг оролцуулан Өрнийн олон улс төр, эдийн засгийн сэтгэгч бүлэглэлийн үзлийн хувиа хичээл, өөрөөр хэлбэл бизнесийн түвшний хувиа хичээл этатизмын хувиа хичээл шиг нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулах чиглэлд явж болно гэж үнэлсэн боловч арга хэмжээ боловсруулахад онцгой анхаарал хандуулаагүй. Энэ нь тэд хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээл нийтийн ашиг сонирхол руу явахаас өөр аргагүй байдгийн адил бүлэглэлийн үзлийн хувиа хичээлийг ч ижил чиглэлд зохицуулж болно гэж үзэж байсантай холбоотой юу? Үүний үндсэн чиглэлийг Өрнийн ойлгосон хүний мөн чанар тодорхойлдог.
Адам Смитийн ойлгосон хүний мөн чанар
Смит өөрийн бүтээлүүдийн дотроос өөрийг нь алдаршуулсан Үндэстний баялаг (Wealth of Nations)-аас Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол (the Theory of Moral Sentiments)-ыг хамаагүй чухал гэж үзэж, энэ номоо байнга хянан засварлаж байв. Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол-д Смит хүний мөн чанар хувийн ашгийг хөөх нь гарцаагүй бөгөөд шунал болон хувирах нь амархан гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. «Хүний байгалийн ашиг эрэлхийлэл, шунал …хувь хүний хоосон, тасралтгүй хүслийг хангахыг хүсдэг». Гэвч «хүн нэгэн зэрэг бусдыг өрөвдөх сэтгэлтэй» бөгөөд өрөвч сэтгэл шуналыг хазаарладаг гэж тэр үзсэн.
Хүн хичнээн хувиа хичээсэн байлаа ч хүний мөн чанарт тодорхой зарчмууд бий. Тэдгээр зарчим түүнийг бусдын хувь заяаг сонирхох болгож, түүнийг харах таашаалаас өөр юу ч олж авахгүй байсан ч бусдын аз жаргалыг өөртөө хэрэгтэй зүйл болгодог. Өрөвдөх сэтгэл эсвэл энэрэх сэтгэл ийм төрөлд хамаарна. 455
Адам Смитийн бодсон хүний мөн чанарын ойлголт ийм өвөрмөц талтай. Дорно, Өрнийн ихэнх сэтгэгч хүний мөн чанарыг тодорхойлохдоо нэг талыг баримталдаг бол Адам Смит хоёр талыг нэгэн зэрэг баримталдаг. Хүн хувиа хичээсэн бөгөөд энэрэнгүй, шуналтай бөгөөд альтруист. Гэтэл тэрээр Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол-д хүний сайн талыг онцгойлон онцолж байна:
Хүний дотор нийгмийн шинж аяндаа оршдог. Хүн хүн төрөлхтний оршин тогтнох нь мэдээж хэрэгжих ёстой гэсэн мэдрэмжтэй. Хүн өөрөө шууд ашиг олж чадахгүй ч… эцсийн дүндээ хувь хүний ашиг сонирхол аяндаа нийгмийн бүх ашиг тустай холбоотой болохыг мэдэрдэг. 456
Адам Смит Гоббс, Мандевиль нарыг хүний мөн чанарын талаар хорон санаатай философитой гэж шүүмжилдэг. Тэд хүн «төгс Бурханаас сурсанчлан байгалиасаа ёс суртахуунтай, буяны үйл хийх, шударга бус байдал, муу зан үйлийг үзэн ядах заяатай» гэдгийг үл тоож байна. Смит «хүмүүс хүний доторх хүч болох оюун ухаан, философиор мэдэхээс өмнө шашин ёс суртахууны сэтгэлийн хуулийг батламжилж өгсөн» гэж итгэж байв. Тиймээс Смит ариун чанарыг хайрлах, жинхэнэ алдар нэрийг хүсэмжлэх нь хүний эзэмшдэг сэтгэл хөдлөлийн дотроос хамгийн чухал хоёр гэж үнэлж байв. Гэсэн хэдий ч Смит Үндэстний баялаг-т «Би нийтийн ашиг сонирхлын төлөө худалдаа хийдэг гэж дэвшүүлдэг хүмүүс олон сайн үйл хийхийг харж байгаагүй» гэсэн хүчтэй үзлийг илэрхийлсэн. Тэрээр хувийн ба нийтийн ашиг сонирхлыг ялгаж, нийтийн ашиг сонирхлыг баримталдаг хүмүүсийн талаар сөрөг үзэлтэй байв. 457
Адам Смит хүний мөн чанарт түшиглэн хүн хувийн ашгаа эрэлхийлсэн ч эцэстээ нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх заяатай гэсэн өөдрөг санааг илэрхийлдэг. Тэрээр ийм философийг шашны үзлээсээ гаргаж авсан. Энэ нь Бүтээгч хүнийг аз жаргалтай байлгахыг зорьсон тул хувийн ашгийг эрэлхийлэх ч эцэстээ эерэг үр дүнг авчирна гэсэн шашны хүний мөн чанарын онолоос үүдэлтэй:
Хүн төрөлхтний аз жаргал бол Бүтээгч биднийг бүтээхдээ зорьсон анхны зорилго юм…Эцсийн дүндээ бидний ёс суртахууны чадварын тушаасны дагуу үйлдсэнээр бид хүн төрөлхтний аз жаргалыг хамгийн үр дүнтэйгээр зайлшгүй эрэлхийлэх болно…Үүнээс болж бид Бүтээгчийн онцгой нигүүлсэл, шагналыг хүртэж болно гэсэн итгэл найдвартай болох, эсвэл Бүтээгчийн аймшигт өшөө, шийтгэлийг хүлээх айдастай болох юм.458
Ийнхүү Смит эерэг хүний мөн чанарт түшиглэн цаашид дэлгэх өөрийн улс төр, эдийн засгийн чухал философийн цөм болох хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онолыг бэлтгэж байв. Сайн мөн чанартай хувь хүмүүсийн хичээл зүтгэлээр нийтийн ашиг сонирхол аяндаа бүрэлддэг гэсэн хүний мөн чанарын онолд түшиглэсэн улс төр, эдийн засгийн философийн суурь ийнхүү Смитийн сэтгэлд бүрэлдсэн. Эцэст нь Смит хүний мөн чанар дахь шунал, ариун чанар хоёрын дотроос ариун чанар эцсийн дүндээ ялна гэж үзсэн бололтой. Тиймээс хувь хүн өөрийн ашиг, шуналдаа төвлөрсөн ч эцэстээ хувийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхолд нийлдэг гэсэн улс төр, эдийн засгийн философи боломжтой болдог. Энэ бол laissez-faire онол зөв байхаас өөр аргагүй гэсэн онол юм.
Адам Смит Дэвид Юмын (1711–1776) хүний мөн чанарын онолоос их нөлөө авсан. Ялангуяа сэтгэл хөдлөл оюун ухааны үндсийг бүрдүүлдэг гэсэн Юмын хүний мөн чанарын онолд гүн сэтгэгдэл авсан. Гэтэл Смит хүний сэтгэл хөдлөлийн дотроос «бусдыг хайрлан бодох» нь хамгийн чухал бүрэлдэхүүн гэж үзсэн. Ийм хүний мөн чанарын онолоороо Адам Смитийн үзэл санаа Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэлтэй төстэй тал бий. Гэвч нарийвчлан авч үзвэл хоёр хүний хүний мөн чанарын онол шийдвэрлэх ялгааг харуулдаг. Адам Смитийн санаа бусдыг хайрлан бодох нь хамгийн чухал хүний чанар гэж үзэж, үүнийгээ төв болгон өөрийн онол, үл үзэгдэх гарын үндэс болгодог. Мэнз өөр. Тэрээр хүний мөн чанар сайн гэх үзэл чухал боловч хүний нийгэмд бусдыг хайрлан бодох нь амархан гэмтдэг тул хууль, ариун чанараар үүнийг хамгаалах ёстой гэдэг нь цөм юм. «Бусдыг хайрлан бодох» нь хоёр хүний нийтлэг зүйл боловч Адам Смитийн хувьд эцсийн буудал, Мэнзийн хувьд эхлэлийн цэг юм.
Хүний өрөвч сэтгэл, бусдыг өрөвдөх сэтгэл ёс зүйн чухал эх сурвалж болох альтруизмын илрэл гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй. Гэвч хүний мөн чанарт сул альтруизм асар том хувиа хичээлтэй өрсөлдөх харилцаатай бөгөөд хүнд тэмцэл хийж байна. Энэ бол Мэнзийн санаа юм. Тиймээс ёс зүйгээр хувь хүний альтруизмыг өсгөх ёстой бөгөөд нийгэмд ийм институц, журам бүтээж байж хүчтэй хувиа хичээлтэй тэнцвэр хадгалагдаж чадна. Ийм хичээл зүтгэл байж л сул альтруизм, хүчтэй хувиа хичээлийн хоорондын тэнцвэрийг арай гэж хадгална. Ийм хичээл зүтгэл хүний нийгэм, мөн хувь хүний доторх мөнхийн тэмцэл болж илэрдэг. Эцсийн дүндээ альтруизм хувь хүний хичээл зүтгэл, хууль, институцийн дэмжлэггүйгээр хүчтэй хувиа хичээлтэй өрсөлдөж чадахгүй байгаа нь хүний мөн чанарын бодит байдал юм. Амжилттай нийгэм буюу улс үүнд хүрч байгаа бол бүтэлгүйтсэн нийгэм буюу улс үүндээ бүтэлгүйтэж байна.
Адам Смит чөлөөт зах зээл, өрсөлдөөн нийгмийн хөгжил цэцэглэлтийг авчирдаг гэж үзсэн бөгөөд чөлөөт өрсөлдөөн зах зээлээр бүрэлддэг гэж үзсэн юм. Гэвч орчин үеийн ардчилал хүний хувиа хичээлийг удирдахдаа бүтэлгүйтэж байгаа нь зах зээлийн эдийн засагт ч чөлөөт өрсөлдөөн ард түмний хүсэл, өөрөөр хэлбэл зах зээлээр бүрэлддэг гэсэн философи хүний мөн чанарын үүднээс бүтэлгүйтэж байгааг илрүүлж байна. Одоогийн хөгжингүй орны урхи чухам Өрнийн ардчилалд парламент, бизнесийн хоорондох бүлэглэлийн үзлээр энэ чухал тал сүйрч байгааг харуулж байна. Өрнөд баян ядуугийн ялгаа тасралтгүй нэмэгдэж байгаа нь үүний үр дүн юм. Ард түмэн, удирдагчид үүнийг ур ухааны засаглалын (術治) ойлголтоор удирдах ёстой.
Өрнийн laissez-faire үзэлд угаасаа агуулагдах хувь хүний хувиа хичээлийн чөлөөлөлт Адам Смитийн үл үзэгдэх гар гэсэн ойлголтоор улам баттай баталгаажиж, бүх гэм буруугийн мэдрэмж, тээнэгэлзлээс чөлөөлөгддөг. Үл үзэгдэх гарын онол меркантилизм хэмээх төлөвлөгөөт эдийн засгийн эсрэг зах зээлийн эдийн засаг, капитализмд онол, философийн бат бөх суурь олгосон чухал үүрэг гүйцэтгэсэн боловч нэгэн зэрэг хувь хүний хувиа хичээлд нүгэл ангижруулах бичиг олгож байгаа талаараа Дорнын улс төр, эдийн засгийн үзэл санаанаас суурь нь өөр философи болсон.
Өрнийн улс төрийн эдийн засаг үзэл санааны талаас хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлийн өмнө үзэл санааны хувьд хамгаалалтгүй байдалд байна гэж үзэж болно. Учир нь зах зээлийн эдийн засгийн чиглэл хувь хүний хувиа хичээлийг дураар нь орхих тал руу тогтоогдож байна. Шалтгаан нь Адам Смитийн зах зээлийн эдийн засгийн философиор хувь хүний хувиа хичээлийг дураар нь орхиж, түүнд ямар ч ёс зүйн жор өгдөггүйд оршино.