1) Үндэстэн улс ард түмнийг үндэс болгох үзлийг зорьдог
Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулалтад түүхийн хувьд хамгийн чухал хүчин зүйл бол үндэстэн улсын (nation state) бүрэлдэлт юм. Дорно үндэстэн улсыг бүрдүүлэхдээ Өрнөөс 2 мянган жилээр түрүүлсэн. МЭӨ III зуун хүртэл үргэлжилсэн Хавар намрын болон Дайчин улсуудын үед Дорнод үндэстэн улсууд үүссэн. Өрнө эртний байлдан дагуулагч улс, Дундад зууны шашны улс болж мянга мянган жилийг өнгөрөөж, 1648 оны Вестфалийн гэрээний дараа л үндэстэн улс үүсэхийг харсан. Үндэстэн улсыг түрүүлж бүрдүүлсэн гээд мэргэн ухаан хөгждөг хэрэг биш. Түүнээс илүүтэйгээр мэдлэгийн чиглэл л тогтдог. Философи ч мэдлэгийн талст болохоос хэзээ ч мэргэн ухаантай холбоотой зүйл биш. Өрнийн үзэл суртлын эрин үе үүнийг шууд бусаар нотолдог.
Үндэстэн улс үүсэх нь соёл иргэншлийн түвшинд шинэ үзэл санаа, философийг шаарддаг. Үндэстэн улс үүсэхэд байгалийн философийг хүндэтгэх философийн өөрчлөлт гардаг. Мөн ард түмнийг төв болгосон ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа үүсдэг. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлыг илэрхийлдэг бөгөөд энэ нь амжилттай улс төрийн эдийн засгийн цөм болдог. Байгалийн философийг төв болгосон ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа, эдийн засгийн бие даасан байдал гэсэн үндсэн суурь соёл иргэншил дотор байвал эдийн засаг хөгждөг, эс тэгвээс эдийн засгийн хөгжил боломжгүй.
Дорно, Өрнөд үндэстэн улс (nation state) хэзээ бүрэлдсэн бэ? Өрнөд «шинэ үеийн утгаарх үндэстэн улс», өөрөөр хэлбэл «ардчилсан үндэстэн улс» гэсэн ойлголтыг хэрэглэдэг. Энэ нь аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш Өрнөд гарч ирсэн ардчиллыг бүрдүүлсэн улс байх ёстой. Үндсэн хууль, гурван засаглалын хуваарилалт зэрэг хяналт тэнцвэрийн тогтолцоотой байж л үндэстэн улсын бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Дорнод ялангуяа уламжлалт хаант төрийг устгах нь чухал. Хятадын 1911 оны Синьхайн хувьсгал, Японы 1868 оны Мэйжийн шинэчлэл, Солонгосын 1897 оны Их Хан эзэнт гүрэн байгуулагдсаныг үндэстэн улс бий болсон гэж үзье гэсэн санаа юм. Энэ бол Өрнийг төв болгосон ертөнцийг үзэх үзэл, түүхийн үзлээс үүдэлтэй үзэл юм.
Гэвч Өрнийг төв болгосон ийм аргаар Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулах боломжгүй болно. Өрнөд үндэстэн улс гарч ирэх, ардчилсан улс төрийн тогтолцоо тогтох нь бараг нэгэн зэрэг XVII–XVIII зуунд хэрэгжсэн. Гэвч Дорнод үндэстэн улс МЭӨ V–III зуунд бий болж, ардчилал XIX–XX зуунд бий болсон. Дорнод үндэстэн улс ардчилсан улс төрийн тогтолцоо нэвтрэхээс өмнө бараг 2 мянган жил оршсон. Үндэстэн улс тогтох нь чухал байгаагийн учир нь үндэстэн улс амьд үлдэхийн тулд зайлшгүй байгалийн философи, ард түмнийг үндэс болгох үзлийг зорьдогт оршино.
Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санааг Өрнөд шинэ үеэс өмнө олж харах аргагүй. Эртний Грек, Ромын үе боол зайлшгүй шаардлагатай байлдан дагуулагч улсын үе байв. Иргэн-боол гэж хуваадаг тогтолцоонд ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа хэрэггүй байв. Дундад зуун хүний бус, Бурханы тушаалыг дагаж, судалдаг шашны улсын үе байсан тул натурализмын хүний мөн чанарын онол эсвэл ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа мөн л хэрэггүй байв. Тиймээс Өрнөд шинэ үеэс өмнө улсын доторх бүх хүн, ард түмнийг төв болгосон улс төр, эдийн засгийн философи хэрэггүй байв.
Харин Дорнод үндэстэн улсын хэлбэрийг бүрдүүлэхдээ үүсдэг ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа Өрнөөс 2 мянган жилээр түрүүлсэн.
Үндэстэн улс гарч ирэх нь нэгэн соёл иргэншлийн философийн чиг хандлагад үндсэн өөрчлөлтийг үүсгэдэг. Ийм өөрчлөлт улсын амьд үлдэхийн төлөөх «байгалийн философи»-ийн тогтолцоог дагадаг. Үндэстэн улс байлдан дагуулагч эсвэл эш үзүүлэгч зэрэг удирдагчдын тушаалаар бус, үндэстнийг төв болгосон «ард түмнийг үндэс болгох үзэл»-ээр амьд үлдэхийг эрэлхийлдэг. Илчлэлтийн шашин бус, байгалийн философийн тогтолцоог улсын удирдлагын төв болгох үйл явцыг туулдаг. Амьд үлдэх, өөрөөр хэлбэл өөрийгөө хамгаалах зөн совин улсын хамгийн тэргүүлэх бодлого болдог.
Үндэстэн улс гарч ирэх нь соёл иргэншлийн тогтолцооны гол өөрчлөлтийг авчирдаг. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулалтад чухал зүйл бол Дорно, Өрнөд үндэстэн улс хэзээ гарч ирсэн бэ гэдэг юм. Дорно, Өрнөд үндэстэн улс хэзээ гарч ирсэн бэ? Киссинжер Дорнод үндэстэн улс гарч ирсэн нь Өрнөөс 2 мянга орчим жилээр түрүүлсэн гэж онцолж байна:
Хятадад Дайчин улсуудын үе 250 жил үргэлжилж, Цинь Ши Хуан нэгтгэснээр төгсгөл болсон. Энэ хугацаанд феодалын улсууд өөрөө засах эрхийг олж, тусгаар улс болон хувирсан. Өрнө үүнтэй төстэй туршлагыг 1648 оны Вестфалийн гэрээнээс Дэлхийн II дайн хүртэлх үед туулсан. Европын улсууд хүчний тэнцвэр дунд тэргүүлэх байр суурийг булаахын төлөө тэмцсэн үйл явц нь тэр юм. 408
Америкийн улс төр судлаач Фукуяма ч улс хоорондын хэдэн зуун жил үргэлжилсэн дайн улсын хэлбэрийг өөрчилдөг гэж онцолж, Дорно, Өрнөд үндэстэн улс хэрхэн бүрэлддэгийг тайлбарлаж байна. Хавар намрын болон Дайчин улсуудын үед Дорно ийм хэдэн зуун жилийн дайны байдлыг аль хэдийн туулж, үндэстэн улсууд үүссэн. Өрнөд мянга гаруй жилийн дараа төстэй дайны байдлыг туулж, төвлөрсөн үндэстэн улсууд үүсдэг:
Хятадад үндэстэн улсууд Хавар намрын болон Дайчин улсуудын үеийг туулж, тасралтгүй дайн дунд бүрэлдсэн… Энэ үзэгдэл Дорно, Өрнийн харьцуулалтад маш сонирхолтой байдлыг харуулдаг… Дорноос мянга гаруй жилээр хожуу үндэстэн улсаа байгуулахдаа Өрнө маш төстэй үр дүнг харуулдаг… Хятад, Европт үндэстэн улс бүрэлдсэн нь бүгд дайнд бэлтгэх хичээл зүтгэлээс үүдэлтэй. Дайнд бэлтгэх замаар феодалын ноёдын газар нутаг нэг улсын нутаг дэвсгэрт аажмаар нэгдэж, төрийг захирах эрх мэдэл төвлөрч, шинэ үеийн маягийн бие даасан захиргааны тогтолцоо үүсдэг. 409
Үндэстэн улс бүрэлдвэл түүнийг захирах захиргааны тогтолцоо болох хүнд суртал, дотоодын эдийн засгийг удирдах улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа, дотоодын улс төрийг удирдах ард түмнийг үндэс болгох улс төрийн ёс зүйн үзэл санаа зэрэг үүсдэг. Дорнод ийм тогтолцоо МЭӨ Дайчин улсуудын үед аль хэдийн бүрэлдсэн. Өрнөд 2 мянган жилийн дараа, Вестфалийн гэрээний дараа бүрэлдсэн.
Өрнөд үндэстэн улс Вестфалийн гэрээний (1648) дараа эхэлсэн бол түүнээс өмнөх Өрнийн улсууд ер нь ямар хэлбэрийн зохион байгуулалттай байсан бэ? Грек, Ромын үед байлдан дагуулагч улсын тогтолцоотой байв. Эзлэгдсэн улсын хүмүүс боол байв. Грек, Ром мэт байлдан дагуулагч улсууд улсыг бүрдүүлдэг иргэд, барьж авчирсан боолуудаас бүрддэг байв. Спартад иргэдээс боол хамаагүй олон байсан, Афинд боол талаас илүү хувийг эзэлж, Ромд 1/3 орчим нь боол байв. Боолыг дайн, дээрмээр барьж авчрах эсвэл боолын захаас худалдан авах замаар нөхдөг байв. Цезарь Өрнийн түүхэнд Галлийг эзэлсэн баатар гэж алдаршсан боловч Галлийг эзлэхдээ тоо томшгүй олон боол зарж баялаг хуримтлуулсан. Нэг удаа түүний цэрэг тулалдаанд ялсан өдөр нэг дор 50 мянган боол барьж зарснаар Цезарь, Ромын легионерүүдэд асар их баялаг авчирч байсан. Боолыг хэрхэн харьцдаг байсан бэ? Аристотель тэднийг ингэж үздэг байв. Боол бол амьтантай яг адилхан оршихуй. Учир нь боол амьтан шиг сүнсгүй.
Зэрлэгүүд, эмэгтэйчүүд, боолууд яг адилхан. Учир нь тэдэнд удирдагч байдаггүй. Тэдний хувьд эрэгтэй ч, эмэгтэй ч бүгд боол төдий. Тиймээс яруу найрагчид «Грекчүүд зэрлэгүүдийг захирах нь зүйн хэрэг» гэж хэлсэн. Зэрлэгүүд боолтой адил зан төлөвтэй. 410
Зөвхөн Грекийн иргэд л сүнстэй гэж Аристотель итгэдэг байсан бөгөөд ийм философийг грекчүүдэд тайлбарлаж байв. Грекийн хот-байлдан дагуулагч улсуудад дайнд ялж алт мөнгө, эрдэнэс, боол олзолж авчрах нь улсын эдийн засгийг хамгаалж, өсгөх хамгийн сайн арга байв. Ром ч байлдан дагуулагч улсын тогтолцоотой байв. Боолд суурилсан байлдан дагуулагч улсад бүх хүнийг хамарсан улс төрийн эдийн засгийн онол бий болох зай байсангүй.
Грек, Ромын үеэс хойш Өрнө Дундад зууны мянга гаруй жилийн турш шашны улс байв. Ромын Пап ламын ордон үнэмлэхүй эрх мэдэлтэй байсан тул Бурханыг төв болгосон шашин эсвэл Пап ламын ордон төвд нь байв.411 Орон нутгийн ноёд эсвэл хаад хязгаарлагдмал эрх мэдлийг л хэрэгжүүлдэг байсан тул үндэстэн улсын доторх бүх ард түмнийг хамарсан улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа үүсч чадахгүй байв. Дундад зууны үед Өрнөд сүм, төр зэрэгцэн оршиж байсан боловч сүм төрийн удирдлагын тогтолцоонд давуу байр суурь эзэлж байв. Ялангуяа илчлэлтийн шашны эсхатологи их үүрэг гүйцэтгэж байв.
XVI зуун хүртэл Өрнийн Христийн шашны түүх нэг үгээр хэлбэл хүлээлтийн түүх байв. Өөрөөр хэлбэл хүн төрөлхтний түүхийн төгсгөл хэзээ ирэхийг хүлээж, тэр төгсгөлийн хүлээлт байнга хойшлогдох байдлыг хүлээх нь тэдний түүх байв. Хүлээлтийн тодорхой хэлбэр нөхцөл байдлаас хамааран өөрчлөгдсөөр байсан ч төгсгөлийг хүлээх нь үргэлж ижил байв. 412 … Лютер төгсгөл хэдэн жилийн дотор ирнэ гэдгийг байнга иш татдаг байсан бөгөөд тэр нь энэ жил байж ч магадгүй гэж дурддаг байв. Мөн Бурхан сонгогдсон хүмүүсийнхээ төлөө төгсгөлийн цагийг урагшлуулна гэж олонтаа дурдаж, «цаг хугацааны урсгалд ирэх 100 жил 10 жил мэт богиносно» гэж тайлбарласан. 413
Тиймээс Вестфалийн гэрээний дараа л улсууд шашнаас анх удаа салж, нэгэн улс төрийн тогтолцоо болж оршин тогтнох боломжтой болсон. Байлдан дагуулагч улс ч биш, шашны улс ч биш үндэстэн улсууд Өрнөд анх удаа үүссэн юм.
«Хэн захирна, тэрний шашин» гэсэн ойлголт бол улсын удирдагчийн бүрэн эрхийг дэмжсэн илэрхийлэл юм. Удирдагч ямар шашны үзэлтэй байсан ч түүний захирах нутаг дэвсгэрт төр шашнаас дээгүүр зогсоно гэсэн илэрхийлэл юм. Гэтэл ийм ойлголт Гучин жилийн дайн дуусах дөхсөн үед л боломжтой болсон. Германчууд энх тайван тогтоохдоо шашин одоо дайн, энх тайвны асуудалтай холбоотойгоор хэрэгжүүлэх эрх мэдэлгүй гэсэн зарчмыг тогтоож чадсан тул боломжтой болсон юм. 414
Үндэстэн улс бий болсноор эцэст нь Өрнөд төр шашны сайн муугийн дүгнэлтээр бус, оюун ухаанаар улсын ирээдүйг бодох болдог. Амьд үлдэхийн тулд юм. Ийм философийн тогтолцоо байлдан дагуулагч эсвэл илчлэлтийн шашны дедукцийн тушаалын тогтолцооноос бие даасан болдог. Тэгвэл үндэстэн улсууд мэдээж дедукцийн тушаалын тогтолцооноос гарч, өөрсдөө нээхээс өөр аргагүй индукцийн байгалийн философийн тогтолцоог дагах болно.
Цаашид ирэх зүйлс зайлшгүй биш гэсэн санаа удалгүй шашны мэдээж хэрэгжүүлэх ёстой эрх мэдлийг хязгаарладаг. Эцсийн шүүлт гэсэн ойлголт сайн муугийн сонголтод ганцхан нөхцөлийг зөвшөөрдөг. Гэвч улс төрч улсын ирээдүйн төлөө сайн муу бус, хамгийн муу, арай бага муугийн хооронд сонголт хийхдээ шашны бус, ёс суртахууны дүгнэлт гаргах ёстой. Энэ талаараа Ришелье (Richelieu) төрийг удирдахад алсын хараа хамгийн чухал гэж үзсэн: учир нь алсын хараатай байж л улс төрч улсад тулгарах муу зүйлээс зайлсхийж чадна. Муу зүйл нэгэнт эхэлбэл түүнээс зайлсхийх нь улам хэцүү болдог. 415
Дорно, Өрнөөс үл хамааран байгалийн философийн тогтолцооны улс төрийн эдийн засаг «ард түмнийг үндэс болгох үзэл»-ийг зорьдог. Улсын амьд үлдэхийн төлөө тийм болохоос өөр аргагүй. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа хэрхэн үүсдэг вэ? Хавар намрын болон Дайчин улсуудын үед бүрэлдсэн үндэстэн улсын хамт илэрсэн ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа улсын амьд үлдэхэд хамгийн чухал хүчин зүйл болдог. Учир нь зөвхөн ард түмнийг үндэс болгох үзлээр л үндэстэн улс амьд үлдэж чадна. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа гэдэг нь байлдан дагуулагч удирдагч эсвэл илчлэлтийн шашны заавар бус, ард түмэн улсад хамгийн чухал гэсэн үзэл санаа юм. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санааг Хавар намрын болон Дайчин улсуудын үеэс хойш ард түмний төлөө (爲民), ард түмнийг хамгаалах (保民), ард түмнийг адгуулах (牧民), ард түмнийг хайрлах (愛民) зэрэг олон янзын илэрхийллээр бичиж ирсэн. Мэнз МЭӨ IV зуунд ард түмнийг үндэс болгох үзэл санааны мөн чанарыг аль хэдийн тодруулсан: «Ард түмэн хамгийн эрхэм, улсын тахилын шүтээн дараа нь, хаан хамгийн хөнгөн» (Мэнз, «Жиньсинь» бүлгийн доод хэсэг). Мэнз ард түмний ач холбогдлыг идэвхтэй тэргүүнд тавьсан философичдын нэг юм. Шалтгаан нь энгийн. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа улс, ард түмний «амьд үлдэх»-д хэрэгтэй байсан юм. Мэнзээс өмнө ч Күнз, мөн Дао Дэ Жин зэрэгт ард түмнийг үндэс болгох үзэл Дорнын байгалийн философийн гол сэдэв болон аль хэдийн гарч ирж байв.
Өрнийн ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа XVIII зууны Францын сэтгэгч Руссо анх баримталснаас хойш философийн хувьд байраа олсон. Түүнээс өмнө Грек, Ромын үеийн «байлдан дагуулалтын эрин», Дундад зууны «сүмийн эрх мэдлийн эрин» мянга мянган жил үргэлжилж, ард түмнийг үндэс болгох үзэл Өрнөд үүсч чадаагүй. Өрнөд XVII зуунд л ард түмнийг үндэс болгох үзэл шаардлагатай үндэстэн улсууд үүсч, удирдагчийг ардчилсан замаар солих ардчиллын институц, загвар XIX зуунд Өрнийн улс бүрт дэлгэрсэн. Дорно ч ийм институц, загварыг импортолж, түүнд дасан зохицсон. Энэ явцад Дорнын аль хэдийн эзэмшиж байсан ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Дорно Өрнийн ардчиллын институцийг шингээн авах явцад соёл иргэншлийн хувьд Дорнын ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа аль хэдийн оршиж байв. «Соёл бол эх, институц бол түүний хүүхдүүд» юм. Соёл байхгүй бол институц дасан зохицож чадахгүй.
Руссогийн ард түмнийг төв болгосон үзэл санаа Өрнөд огт шинэ үзэл байв. Үүнд гүн сэтгэгдэл авсан хүн бол Германы философич Кант юм. Кант Руссог уншихаасаа өмнө «ард түмэн» (people)-ий ач холбогдлыг мэддэггүй байсан гэсэн тэмдэглэл үлдээжээ. Кантаас өмнөх Өрнийн сэтгэгчид байлдан дагуулалтын эриний байлдан дагуулагч удирдагч эсвэл сүмийн эрх мэдлийн эриний шашны удирдагчийг чухалчилдаг Өрнийн соёл иргэншлийн тогтолцоонд 2 мянга гаруй жил амьдарсан. Гэвч 1648 оны Вестфалийн гэрээний дараа Өрнөд улс төрийн ёс зүйн үзэл санааны хүрээ өөрчлөгдсөн. Үндэстэн улс бий болсны дараа л Өрнөд анх удаа «ард түмэн» бүхэлдээ улсын амьд үлдэхэд хэрэгтэй болж, үүнийг баримталдаг сэтгэгчид гарч ирсэн.
Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа нь улс эсвэл ардчиллын мэдээж чухалчилдаг үзэл суртал эсвэл философийн ойлголт учраас хөгжиж гарсан хэрэг биш, харин үндэстэн улс тогтох хүрээнд аяндаа үүссэн юм. Дайн газар авсан үе үргэлжилбэл улс дотор бүгд амьд үлдэхийн тулд удирдагч эсвэл язгууртан бус, бүх ард түмэн хичээж байж улсаа хамгаалж чадна. Ийм дүгнэлт философи эсвэл үзэл суртлаас бус, хүний мөн чанарын өөрийгөө хамгаалах зөн совингоос гардаг. Ийм хэрэгцээнээс л байгалийн философийн тогтолцоо үүсдэг.
Ард түмнийг үндэс болгох үзэл ба ардчилал
«Дорнын үндэстэн улсын бүрэлдэлт Өрнийн үндэстэн улсын бүрэлдэлтээс 2 мянган жилээр түрүүлсэн» гэсэн энэ үзэгдэл үндэстэн улсын бүрэлдэлтийг зайлшгүй дагалддаг «ард түмнийг үндэс болгох үзэл» үүссэн нь Дорнод Өрнөөс 2 мянган жилээр түрүүлсэн гэсэн утгатай. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл түрүүлсэн гэсэн баримтлал «ардчилал»-ын тогтолцоо Дорнод Өрнөөс түрүүлсэн гэсэн утгаар илэрхийлэгдсэн хэрэг биш. Ардчилал хууль, институцээр «удирдагчийг энхийн замаар солих» явдлыг багтаадаг. Ялангуяа удирдагчийг энхийн замаар солихыг үндсэн хуульд тусгаж, ийм зорилгыг хяналт тэнцвэрийг тусгасан улс төрийн институцид тусгах нь Өрнөд XVII–XVIII зуунд хэрэгжсэн. Эдгээр нь Дорнын ард түмнийг үндэс болгох үзэлд хөгжүүлж чадаагүй үзэгдэл бөгөөд бүгдийг Өрнөөс сурч ирсэн юм.
Дорно, Өрнийг харьцуулахдаа «байгалийн философи», «ард түмнийг үндэс болгох үзэл», түүнийг дэмждэг «улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо» үүссэнийг ардчилал бий болсонтой бус, «үндэстэн улс» бий болсонтой холбон анхаарах ёстой. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл бол Дорнод эрт хөгжсөн улс төр, эдийн засгийн үзэл баримтлал юм. Ард түмэн бол улсын үндэс гэсэн утгыг агуулдаг. Мэнз МЭӨ IV зуунд хаант угсаа солигдох тухай онол болох угсаа солих хувьсгалын онолыг баримталсан. Энэ бол «Ард түмэн хамгийн эрхэм, улсын тахилын шүтээн дараа нь, хаан хамгийн хөнгөн» гэсэн ард түмнийг үндэс болгох философи юм. Энэ бол Өрнийн XVII зууны үнэмлэхүй хаант засаглалын үе хүртэл баримталж байсан хааны эрх мэдэл Бурханаас заяасан гэх онолоос 2 мянган жилээр түрүүлсэн Дорнын ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа юм. «Ард түмэн эрхэм, хаан хөнгөн» (民貴君輕) хэмээх үзэл санаа бол ард түмнийг хүндэтгэж, ард түмний амьдралд анхаарал тавьж байж улс төрийн эдийн засаг хөгжиж, улсын оршин тогтнол, хөгжил зохих ёсоор хэрэгжинэ гэсэн философийн тогтолцоо юм.
Мэнзээс өмнө ч Шүжин-д «ард түмэн л улсын үндэс» (民惟邦本) гэсэн үзэл санааг дэвшүүлсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл ард түмэн бол улсын үндэс бөгөөд ард түмэн тогтвортой байж л улс амар амгалан байна гэсэн үзэл санаа юм. Ард түмний сэтгэл бол Тэнгэрийн сэтгэл гэдэг нь удирдагч ард түмний хүслийг эсэргүүцэлгүй, ард түмний дуу хоолойд чих тавьж байж улс тогтвортой байна гэсэн үзэл санаа юм. «Ард түмэн л улсын үндэс» гэсэн үзэл санаа МЭӨ XX зууны орчим Ся улсын «Таван хүүгийн дуу» (五子之歌)-ны гэрээслэн үлдээсэн сургаал бөгөөд энэ үзэл санааг цэгцэлсэн нь МЭӨ X зууны үеэр Жоу улсын эхэн үед тогтсон бололтой. Тиймээс 民惟邦本, 民貴君輕 мэт ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа Дайчин улсуудын үеийн үндэстэн улс бий болохоос өмнө Хятадын соёл иргэншилд аль хэдийн урт үндэстэй байв.
Ялангуяа Мэнз Дайчин улсуудын үеийн тасралтгүй дайн дунд «ард түмэн л улсын үндэс» гэсэн үзэл санаанаас нэг алхам урагшилж, чадваргүй удирдагчийг сольж болно гэсэн угсаа солих хувьсгалыг баримталсан «ард түмэн эрхэм, хаан хөнгөн» гэсэн үзэл санаа хүртэл хөгжүүлсэн. Гэвч Дорно XIX зуун хүртэл удирдагч нас барах хүртлээ удирдагч хэвээр үлддэг насан туршийн тогтолцоо, зуршлаас гарч чадаагүй. Чадваргүй удирдагч гарч ирвэл түүнд үргэлжлүүлэн үйлчлэх ёстой юу, эсвэл түүнийг солих ёстой юу гэсэн ёс зүйн асуудал үргэлжлэхээс өөр аргагүй байв. 2 мянга гаруй жилийн ийм насан туршийн тогтолцоонд удирдагчийг энхийн замаар солих хувьсгалт институцийг тогтоосон нь Өрнийн ардчилал юм. XVII–XVIII зууны Английн Алдарт хувьсгал, Францын иргэний хувьсгал Өрнөд ардчиллыг тогтоох эхлэл болсон.
Ардчиллын хэрэгжилт илэрсний онолд тулгуурласан Өрнийн философийн тогтолцоонд үүссэн. Өрнийн сэтгэгчдийн дунд Дундад зууны мянган жилийг ноёрхсон сүмийн эрх мэдэл, шинээр гарч ирсэн хааны эрх мэдлийн хоорондох хүчний тэмцэлд «хяналт ба тэнцвэр»-ийн тогтолцоонд анхаарал хандуулах болсон бөгөөд эцэстээ ардчилал хөгжих суурь тавигдсан гэж үздэг хүн ч бий. Хүний амьдардаг ертөнцийг үндсээр нь өөрчилье гэсэн «идеалыг хэрэгжүүлэх» боломжтой гэж үздэг үзлийн ачаар Өрнийн илэрсний онолын сэтгэлгээнд ардчилал эхлэх боломжтой байсан гэж үзэж болно. Дорнын илрээгүйн онолын сэтгэлгээнд ард түмнийг үндэс болгох үзлийг хувьсгалт ардчилал болгон хувиргахад хэт бодитой тал байсан гэж үзэж болно. Ардчилал Өрнөд хөгжсөнийг ёс зүйд тулгуурласан Дорнын сэтгэлгээ, хуульд тулгуурласан Өрнийн соёл иргэншлийн сэтгэлгээний ялгаа гэж үзэж болно. Үнэндээ Дорнод удирдагчийг энхийн замаар солих нь XIX зуунаас хойш Өрнийн ардчиллын философид тулгуурласан институцийг импортолсны дараа л боломжтой болсон.
Ингэж Дорнын ард түмнийг үндэс болгох үзлийн эхлэлийн цэг, Өрнийн ардчиллаас өмнөх ард түмнийг үндэс болгох үзлийн эхлэлийн цэгийг харьцуулбал Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулалтад зайлшгүй гарч ирдэг зөрүүний ялгааг ойлгох болно.
Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулахдаа үндэстэн улс бий болсныг харгалзан бид Дорно, Өрнийн сэтгэгчдийн хооронд 2 мянган жилийн зай тавьдаг. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулалтад даосизм ба деизм, Күнзийн сургаал ба байгалийн философи, үйлгүй байдлын үзэл ба laissez-faire үзэл, Хань Фэйз ба Макиавелли, Сүнзын цэргийн урлаг ба Клаузевицийн Дайны тухай зэрэг ойлголт эсвэл сэтгэгчдийн хоорондох харьцуулалт 2 мянган жилийн зөрүүг харуулдаг. Даосизм, Күнзийн сургаал, үйлгүй байдлын үзэл, Хань Фэйз, Сүнз зэрэг нь бүгд МЭӨ-ийн хүмүүс эсвэл тэр үед бүрэлдсэн үзэл санаа юм. Тэдэнтэй харьцуулагдах Өрнийн хүмүүс эсвэл үзэл санаанд деизм, байгалийн философи, laissez-faire үзэл, Макиавелли, Клаузевиц зэрэг багтдаг бөгөөд эдгээр нь бүгд Өрнийн шинэ үед бий болсон үзэл санаа эсвэл хүмүүс юм. Эд бүгд илчлэлтийн шашны тогтолцоог бус, байгалийн философийн тогтолцоог дагадаг. Тэд гарч ирснээр л Дорно, Өрнийн байгалийн философийн тогтолцооны хоорондох үзэл санаа, хүмүүсийн харьцуулалт боломжтой болдог.
Дорнод үндэстэн улс гэсэн ойлголт хэтэрхий зүйн хэрэг тул шинээр бодох шаардлагатай ойлголт биш. Дорно мянга мянган жилийн өмнөөс үндэстэн улс болж амьдарч ирсэн тул өөр төрлийн улсад дасаагүй. Гэвч үндэстэн улс бол Өрнийн шинэ үед анх туулж эхэлсэн чухал ойлголт юм. Учир нь Өрнийг Грек-Ромын үед байлдан дагуулагч улс, Дундад зуунд шашны улс гэж тодорхойлж болох бөгөөд шинэ үед л үндэстэн улсыг байгуулсан. Эртний Грек-Ромын байлдан дагуулагч улсуудад иргэд, янз бүрийн боолуудаас бүрдсэн олон үндэстэн хамт амьдардаг байв. Дундад зууны мянга гаруй жилийн турш Өрнө шашныг төв болгон улсуудыг хуваах болсон тул улс дотор олон үндэстэн хамт амьдардаг тийм хэлбэртэй байв.
Ромын Пап Христийн шашны улсуудын удирдлагад гүнзгий оролцож байсан бөгөөд шашны шинэчлэлийн үед улсууд католик, протестант гэж хуваагдан бүрэлдсэн. Католик улс дотор католик шашинд итгэдэг олон үндэстэн хамт амьдарч, протестантууд амьдарч чаддаггүй байв. Үүний нэгэн адил протестант улс дотор протестант шашинд итгэдэг олон үндэстэн амьдарч, католикууд амьдарч чаддаггүй байв. Ийм хэлбэр XVII зуунд протестант, католик хоёрын хоорондох урт удаан дайныг туулж, эцэстээ амьд үлдэхийн тулд шашнаас үл хамаарах үндэстнийг төв болгосон улсууд үүссэн. Өөрөөр хэлбэл нэг улс дотор нэг үндэстнээс бүрдсэн католик, протестант шашинд итгэдэг хүмүүс хамт амьдрах болсон юм. Эцэст нь хэдэн зуун жилийн дайны эцэст үндэстэн улс гарч ирж, улсыг удирдах шинэ тогтолцоо үүссэн. Энд Өрнө байгалийн философи, ард түмнийг үндэс болгох улс төр, эдийн засгийн философийн тогтолцоог анх тогтоосон.
Өрнийн үндэстэн улс XVII зуунд байгуулагдсан. Байгалийн философийг тунхагласан сэтгэгчид гарч ирдэг. Өрнөд байгалийн философи, эмпиризмыг онцолсон Бэкон тэр үеийн хүн юм: «Хүн бол байгалийн зарц, тайлбарлагч. Хүний ойлгох чадвар зөвхөн байгалийн тухай бодол, байгалийн үнэнийг ажиглахаас л гардаг. Үүнээс өөрөөр хүн юу ч мэдэж чадахгүй, юу ч хийж чадахгүй». Бэконы дараа Спиноза байгалийн философийг нэг алхам урагшлуулан баримтлах болсон. Тэрээр Бурхан, байгаль хоёр нэг гэж тунхагладаг: «Хүн байгалийн нэг хэсэг биш байх боломжгүй… Бурхан, байгалийн хүч хүний оршихуйг хадгалдаг». Laissez-faire улс төрийн эдийн засгийг тунхагласан Францын Кенэ, Английн Адам Смит ч тэдний араас гарсан: «Laissez-faire, laissez-passer, тэгвэл ертөнц өөрөө эргэнэ» гэдэг нь тэдний философи болсон. Тэд Дорнын байгалийн философийн үйлгүй байдлын үзлээс санаа авсан.
2) Дорнын ард түмнийг үндэс болгох улс төрийн эдийн засаг: Гуаньз, Сюньз, Хань Фэйз, Сыма Цянь ба Дао Дэ Жин
Үндэстэн улс амьд үлдэхийн тулд ард түмнийг үндэс болгох улс төр, эдийн засгийн философид мэдээж түшиглэдэг. Улс төр, эдийн засгийн философи XVII–XVIII зуунаас өмнөх Өрнийн соёл иргэншилд байгаагүй. Учир нь байлдан дагуулалтын эрин болох Грек-Ромын үе эсвэл шашныг төв болгосон Дундад зуунд үндэстэн улс байгаагүй. Шинэ үеэс өмнөх Өрнийн сэтгэгчид үндэстэн улсгүй байсан тул үндэстэн улсад үүсдэг улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны талаар бодох шаардлагагүй байв. XVII зуунд л Өрнөд үндэстэн улс үүсч, үүнд тулгуурлан XVIII зуунд Францад физиократизм хэмээх улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа үүссэн. Үүний дараа Английн Адам Смит Өрнийн улс төр, эдийн засгийн сэтгэгчийн хувьд тодорч гарсан.
Грекийн Платон эсвэл Аристотель бүх салбарыг хамарсан онол, философийг тайлбарласан боловч тэдэнд улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны ул мөрийг бараг олж чадахгүй. Тэд байлдан дагуулалтын эриний соёл иргэншилд амьдарч байсан тул тэдний сэтгэн бодсон «улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа» хүн нийгэмд ямар хөрөнгөтэй байх нь зөв бэ гэсэн улс төрийн ёс зүйн асуудлын талаарх зарим үзлээр хязгаарлагддаг. Тэдэнд улс эсвэл полис доторх бүх хүн, өөрөөр хэлбэл «ард түмэн»-ийг хамарсан улс төрийн эдийн засгийг сонирхох шаардлага байгаагүй.
Гэвч үндэстэн улс дотор амьд үлдэхийн тулд улс доторх бүх «ард түмэн»-д анхаарал хандуулах нь хамгийн чухал болдог. Ард түмнийг эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хэрхэн ашиглах вэ гэдэг нь улсын хүч чадал, улсын амьд үлдэх чухал зорилго болдог. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаа илрэх шаардлагатай шалтгаан нь чухам энэ юм. Үүний дагуу ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаанд тулгуурлан анх удаа улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа үүсч эхэлдэг. МЭӨ VI–III зууны Дайчин улсуудын үед Дорнын сэтгэгчид улс төр, эдийн засгийн үзэл санааг дэвшүүлж эхэлдэг. Тэдний хувьд хамгийн чухал анхны алхам бол улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны суурь болох хүний мөн чанарыг тогтоох явдал байв. Энэ нь байгалийн философид үндэслэсэн хүний мөн чанарыг тогтоох явдал юм. Тэд үүнд тулгуурлан улс төр, эдийн засгийн философийн цөмийг бүтээсээр байв. Гуаньз (管子), Сюньз (荀子), Хань Фэйз (韓非子), Сыма Цяний Түүхэн тэмдэглэл (史記), Лаозын Дао Дэ Жин (道德經)-ийг авч үзье.
Гуаньз (管子, Хавар намрын болон Дайчин улсуудын үед бичигдсэн ном). Гуань Жун (管仲) бол Дайчин улсуудын үеэс өмнө феодалын тогтолцоо үндэстэн улс руу шилжиж байсан Хавар намрын үеийн хүн юм. Тэрээр МЭӨ 685–645 онд, өөрөөр хэлбэл 40 жилийн турш Ци улсыг бодитоор захирсан улс төрч юм. Түүний үзэл санаатай төстэй философийг хуваалцдаг олон хүний философийн үзэл санааг жагсаасан ном бол чухам Гуаньз (管子) юм. Энэ нь Дорно, Өрнийг нийлүүлээд улс төрийн эдийн засгийн анхны ном гэж тооцогдох ёстой. Гуаньз Хавар намрын үед эхэлж, Дайчин улсуудын үеийн «Зуун сургууль өрсөлдөв» хэмээх сэтгэгчдэд их нөлөө үзүүлэн Дайчин улсуудын үед эмхэтгэгдэн цэгцэрсэн бололтой. Гуаньз-д бичигдсэн философийн дотор ялангуяа улсын бүх ард түмэнд хандсан эдийн засгийн бодлогын үзэл санаа их агуулагддаг. Дорнын ард түмнийг үндэс болгох үзэл Өрнийн ардчиллаас ялгаатай. Өрнийн ардчилал хүний заавал хүрэх ёстой алсын хараа эсвэл идеалыг илэрхийлдэг. Дорнын ард түмнийг үндэс болгох үзэл бол бүх улс, хувь хүний тэмцэх ёстой үзэл суртлын үзэл санаа биш. Түүнээс илүүтэйгээр маш бодит зорилготой. Энэ нь Дайчин улсуудын үед улс эсвэл хувь хүн амьд үлдэхийн төлөө юм. Өөрөөр хэлбэл «өөрийгөө хамгаалах» гэсэн маш бодит зорилготой. Энэ нь улсын хүч чадлыг өсгөж байж Дайчин улсуудын үед амьд үлдэж чадах бөгөөд үүний тулд бүх ард түмнийг улсын хамгийн чухал хүчин зүйл гэж үзэж, ашиглах ёстой гэсэн үндсэн бодит үзэлд тулгуурладаг. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл үндэстэн улсын амьд үлдэх философийн үндэс болдог.
Улс баян бол хүмүүс холоос ч ирдэг. Газар нутгийг ялгалгүй хэнд ч тариалах боломж олговол хүмүүс суурьшдаг. Тариа будаа элбэг, ард түмэн идэх хоолтой бол тэд биеэ барьж, даруу болдог. Хувцас, хүнс хангалттай болбол ард түмэн хүндэтгэл, ичгүүрийг мэддэг болдог. (Гуаньз, 1:1) 416
Ард түмнийг үндэс болгох ийм үзэл санаа үйлгүй байдлын үзэлтэй холбогддог. Хүмүүсийг ялгалгүй багтаан тэврэх удирдагчийн философи байгалийн философийг даган дуурайдаг үйлгүй байдлын үзлээс үндэслэлээ олъё гэсэн санаа юм.
«Чи манай гэр бүлийнх биш» гэж бүү хэл. Тэгвэл үүнийг сонссон хүмүүс таны үгийг сонсохгүй болно. «Чи манай хорооны хүн биш» гэж бүү хэл. Тэгвэл үүнийг сонссон хүмүүс таны тушаалыг дагахгүй болно. «Чи манай улсын хүн биш» гэж бүү хэл. Тэгвэл үүнийг сонссон хүмүүс таныг дагахгүй болно. Газар шиг үйлд. Тэнгэр шиг үйлд. Газар ч, тэнгэр ч хэнийг ч онцгойлон ялгадаггүй, зөвхөн хэн нэгнийг чухалчилдаггүй. Нар шиг үйлд. Энэ бол жинхэнэ удирдагчийн үйлдлийн удирдамж юм. (Гуаньз, 1:5)
Гуаньз давс, төмрийн худалдааг төрийн монополь болгож, Ци улсын баялгийг ихээхэн нэмэгдүүлсэн. Мөн тариа будаа болон бусад бүтээгдэхүүний эргэлтийн хэмжээнээс хамааран зоос (мөнгө)-ны хэмжээг зохицуулдаг эдийн засгийн бодлогыг тогтооход ашигласан. Энэ нь мөнгөний бодлогыг улсын баялгийг удирдахад системтэйгээр ашигласан анхны жишээ бололтой.417 Гуаньз тариа будааны үнэ огцом унавал мөнгө гаргаж тариа будаа худалдан авч үнийг өсгөж, тариа будааны үнэ огцом өсвөл тариа будаа зарж үнийг тогтворжуулахад ашигладаг байв. Өлсгөлөн, дайн зэрэг онцгой үед нэмэлт мөнгө гаргах эсвэл эд бараа зарж санхүүгээ баталгаажуулдаг байв. Тэрээр Ци улс, хөрш орнуудын онцлог бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, худалдааг Ци улсын алт, мөнгийг ашиглан худалдан авч, зарж Ци улсын ашгийг туйлд нь хүргэхэд ашигласан. Гуань Жун бүх татвар, нийтийн ажлын хөлсийг эд бараагаар бус, мөнгөөр авч эсвэл өгснөөр төсвийн бодлого, мөнгөний бодлогыг холбосон бодлогыг хэрэгжүүлсэн. Үүнийг Гуаньз-ийн «Хөнгөн ба хүнд» (輕重) бодлогын бүлэгт тайлбарладаг. «Тэнгэрийн доорх үнийг тогтворжуулж чадах уу» гэсэн Хуань гүнгийн асуултад Гуань Жуны хариулт бол хөнгөн ба хүндийн арга байв. Хөнгөн ба хүндийн арга (輕重之術) бол эд бараа олширвол үнэ буурч, эд бараа цөөрвөл үнэ өсдөг гэсэн зах зээлийн эдийн засгийн зарчим бөгөөд ийм эдийн засгийн орчинд мөнгийг ашиглан санхүүг зохицуулах (理財: улсын санхүүг сайн удирдах гэсэн утга)-ыг эрэлхийлэх гэсэн утгатай.418 Үүнд тулгуурлан Гуань Жун Ци улсын Хуань гүнг (桓公) Хавар намрын таван ноёлогчийн анхны ноёлогч болгосон.419
Сюньз (荀子, МЭӨ 310–235 орчим) өөрийн Сюньз номын 10-р бүлэг «Улсыг баяжуулах» (富國, wealth of nation) хэсэгт Адам Смитийн XVIII зууны Үндэстний баялаг (國富論, wealth of nation)-ийн адилаар улсын эдийн засгийг хэрхэн удирдах ёстойг тайлбарлаж байна. Сюньз «Улсыг баяжуулах» бүлэгтээ ард түмэн баяжихгүй бол ард түмнээс татвар хурааж чадахгүй, ард түмнийг хамгаалахгүй бол ард түмнийг ажиллуулж чадахгүй гэж тайлбарлаж байна.
Улсын эдийн засгийг эрүүл болгох нь улсын зарлагыг гамтай болгож, ард түмнийг баяжуулж, илүүдлийг сайн хадгалах явдал юм. Улсын зарлагыг гамтай болгох нь улсын төсвийг багасгах явдал бөгөөд улсыг сайн удирдаж ард түмнийг баяжуулж болно. Ард түмэн баяжвал улсын санхүүд илүүдэл бий болно. 420
Мөн ялангуяа сонирхолтой хэсэг бол Адам Смитийн дэлгэрүүлсэн «үл үзэгдэх гар»-ын ойлголтыг 2 мянган жилийн өмнө Сюньз төстэйгээр тайлбарласан явдал юм. Хүн бүр өөрийнхөө төлөө үйлдвэрлээгүй ч тэр бүтээгдэхүүнүүд эцсийн дүндээ нийтийн ашиг тусад хувь нэмэр оруулдаг гэсэн санаа юм. Сонирхолтой нь Адам Смит үл үзэгдэх гараар «хувийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхлыг бий болгодог» гэсэн Өрнийн маягийн онолыг дэвшүүлсэн бол Сюньз «эргэлт»-ээр «хүн бүрийн хичээл зүтгэл бүх хүний хэрэглэдэг ашиг тус»-ыг бүтээдэг гэж тайлбарлаж байна:
Байгалийн жамаар явагдах эргэлтээр өөрсдөө үйлдвэрлээгүй ч дотоод, гадаадын олон бүтээгдэхүүнийг хэрэглэх болдог. Далайн эрэгт амьдардаг хүмүүс модон сав хэрэглэж, уулын дунд амьдардаг хүмүүс далайн бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг. Тариачид өөрсдөө хийгээгүй мод, шавраар мужаан, чулуучны хийсэн бүтээгдэхүүнийг хэрэглэдэг. Үүний нэгэн адил дархчууд эсвэл худалдаа эрхэлдэг хүмүүс тариачдын үйлдвэрлэсэн олон төрлийн тариа будааг өөрсдөө тариалан дээр ургуулалгүйгээр эдэлдэг (Сюньз, 9:12)
Сюньз эргэлтээр бүх хүн эдлэх эд зүйлсийг хэрэглэдэг болно гэж үзэх бөгөөд энд Адам Смитээс өөр үзлийг илэрхийлж байна. Өрнийн Адам Смит нийтийн ашиг сонирхол хувийн ашиг сонирхлоос аяндаа бий болдог гэсэн үзлийг илэрхийлдэг бол Сюньз эргэлтийн ач холбогдлыг онцолж байна. Тэрээр эргэлт нийтийн ашиг сонирхлыг бүтээдэг гэж үзсэн юм. Гэвч Сюньз эргэлт ч хувь хүний шуналаар гэмтэж болно гэсэн үзлээ илэрхийлдэг.
Хүний мөн чанар, сэтгэл хөдлөлийг дураар нь орхивол эмх замбараагүй байдал, хүчирхийллийг төрүүлдэг; хүний мөн чанар, сэтгэл хөдлөлийг ёс зүйгээр удирдаж болно. Сайн багш, зарчмыг дагах ёстой. (Сюньз, 23:1)
Хүний мөн чанарын дагуу хувийн ашиг сонирхлыг дураар нь орхивол нийтийн ашиг сонирхол гэмтдэг гэж тэр үздэг. Тиймээс нийтийн ашиг сонирхлын төлөө хүний мөн чанарыг хууль, ёс зүйгээр удирдах ёстой гэсэн баримтлалд хүрдэг.
Хань Фэйз (韓非子, МЭӨ III зууны сүүл) өөрийн Хань Фэйз номдоо улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны талаарх философиоо тодорхойлж байна. Ялангуяа нийтийн ашиг сонирхол, хувийн ашиг сонирхлыг ялгадаг философи нь анхаарал татдаг: «Эрт дээр үед Цан Же үсэг бүтээхдээ дугуй зурж үүнийг хувийн зүйл гэж нэрлэж, дугуйн гадна байгаа зүйлийг нийтийн зүйл гэж нэрлэсэн. Тэр үед аль хэдийн хувийн зүйл, нийтийн зүйл хоёр мөргөлддөгийг мэдэж байсан». Энэ хэсгийг дараагийн бүлэгт «Өрнийн хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол ба Дорнын хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол» хэсэгт дэлгэрэнгүй авч үзнэ.
Түшмэд хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэлгүй нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлдэг нь удирдагч мэргэн, чадвартай байх үед тийм болдог. Түшмэд нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэлгүй хувийн ашиг сонирхолдоо зууралддаг нь удирдагч мунхаг, чадваргүй байх үед тийм болдог. (Хань Фэйз, 19-р бүлэг, «Ши Се» (飾邪))
Хань Фэйзын хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол улсыг удирдаж буй удирдагчид ур ухааны засаглал (shuzhi, 術治) гол зүйлсийн нэг гэсэн философитой холбогддог:
Хууль, захиргааны арга хэмжээ бол түшмэдийн хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх аргыг арилгах арга юм. Хууль, захиргааны арга хэмжээ амжилттай бол хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх явдал алга болно. Хувийн ашиг сонирхол хууль зөрчих сэжүүр болдог… Хэрэв удирдагч хувийн таашаалаараа түшмэдээ ашиглавал түшмэд нийтийн ашиг сонирхолд бус, удирдагчийн таашаалыг хангахад өөрсдийгөө зориулах болно (Хань Фэйз, 45:6)
Хань Фэй улсын амьд үлдэх хамгийн сайн арга нь ард түмний хичээл зүтгэлээр улсын баялгийг өөрөө өсгөх явдал гэж тайлбарладаг. Тэрээр өөрийн улс төр, эдийн засгийн философийн эхлэл болгон хүний бүх хичээл зүтгэл хувийн ашгийг эрэлхийлэх гэсэн зүйл бөгөөд улсын бодлого үүнийг үндэс болгох ёстой гэж тайлбарлаж байна:
Газрын эзэн тариалангийн газраа хагалж, үр тарихын тулд ажилчин хөлслөөд хоол хүнс, мөнгө өгдөг нь газрын эзэн ажилчдаа хайрлаж байгаадаа бус, өгөөмөр хоол хүнс, мөнгө өгөх нь ажилчдыг сайн ажиллуулахын тулд юм. Ажилчин чадах бүхнээ гарган газар хагалж, үр тарьдаг нь газрын эзнийг хайрлаж байгаадаа бус, шаргуу ажиллавал сайн хоол хүнс, мөнгө төлөгддөг учраас юм… Эцсийн дүндээ бүх хүн өөрийнхөө төлөө ажиллахыг үндэс болгодог. 421
Ийм нөхцөлд төр боломжийн тэгш байдлыг хамгаалах ёстой бөгөөд үр дүнгийн тэгш байдлыг эрэлхийлж болохгүй гэж тэр тодорхойлж байна:
Хувь хүн ядуу байгаа нь үндсэндээ тэд залхуу эсвэл мөнгөө дэмий үрдэгтэй холбоотой. Эсрэгээр хувь хүн сайн амьдардаг нь үндсэндээ тэд шаргуу ажиллаж, мөнгөө хэмнэдэгтэй холбоотой. Хэрэв удирдагч сайн амьдардаг хүнээс булааж ядуу хүнд хуваарилбал энэ нь шаргуу ажиллаж, хэмнэдэг хүнээс булааж залхуу, мөнгөө дэмий үрдэг хүнд хуваарилсантай адил. Тэгвэл хүмүүс шаргуу ажиллаж, хуримтлуулахгүй байсан ч хүссэнээ олж авах үр дүнд хүрнэ. (Хань Фэйз, 50:3)
Хань Фэй нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолд тулгуурлан нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалах нь төр, удирдагчийн зорилго болохыг тодорхойлж байна. Хань Фэй Дайчин улсуудын үеийн төгсгөлийн хүн байсан тул үндэстэн улс дотор хүнд суртлын тогтолцоо аль хэдийн тогтсон байв. Тэрээр хүнд суртлын тогтолцоон дахь удирдагч, түшмэдийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэх арга барилын талаар тайлбарлаж байна. Тэрээр чухам ур ухааны засаглалын (術治) гол утгыг зааж байна.
Түүхэн тэмдэглэл (史記, МЭӨ 91 оны орчим) бол Сыма Цяний бичсэн түүхийн ном бөгөөд Өрнийн анхны түүхч Геродотын бүтээлтэй харьцуулж болно. Ялангуяа Түүхэн тэмдэглэл-ийн намтрууд (列傳) хэсэг тухайн үеийн Дорно, Өрнийн баатруудын амьдралын тэмдэглэл гэдгээрээ Плутархын Зэрэгцээ намтрууд-тай маш төстэй. Гэвч Түүхэн тэмдэглэл-д Геродот эсвэл Плутархын Зэрэгцээ намтрууд-д огт байхгүй улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа агуулагддаг. Сыма Цяний амьдарч байсан үед Дорнод үндэстэн улсын бүрэлдэлт аль хэдийн төгөлдөржсөн бөгөөд улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа төрийг удирдахад дайнаас дутахгүй чухал хүчин зүйл болсон байв.
Түүхэн тэмдэглэл-ийн намтруудын 69-р бүлгийг «Баялаг өсгөгчдийн намтар» (貨殖列傳) гэж нэрлэдэг. 貨 нь эд хөрөнгө, 殖 нь өсгөх гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл эд хөрөнгө яагаад чухал вэ, эд хөрөнгөө өсгөж баяжих арга, эд хөрөнгийг хэрхэн хэрэглэсэн тухай тэмдэглэл юм. Энд улс төр, эдийн засгийн үзэл санааг тайлбарлах хүний мөн чанарын талаарх Сыма Цяний гярхай үзэл агуулагддаг. Тэрээр хүний мөн чанарт ашиг, эд хөрөнгө хүнийг хөдөлгөдөг үндсэн шалтгаан болохыг тодорхойлж байна:
Тэнгэрийн доорх хүмүүс баяр хөөртэйгөөр ирдэг нь бүгд ашиг олох гэсэн хэрэг бөгөөд
Тэнгэрийн доорх хүмүүс нурж буй хэрэм шиг тарж одох нь ч ашгийг хөөж буй хэрэг юм. (Түүхэн тэмдэглэл, 129:2)
Сыма Цянь түүх, хүний сэтгэлийн урсгалыг ажигласаар хүнийг хөдөлгөгч хүч эцсийн дүндээ өөрийн ашиг сонирхлоор тодорхойлогддог гэдгийг гярхайгаар олж харсан. Түшмэдийг нийтийн ашиг сонирхлын төлөө ажиллуулахгүй бол хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлдэг байдал нь энгийн хүмүүсийн ашиг эрэлхийлдэг ижил хүний мөн чанарт оршдог гэж тэр үзсэн.
Ерөнхийдөө хүмүүс бусдын эд хөрөнгө аравдахин их бол гүтгэж, зуудахин их бол айж, мянгадахин их бол түүний ажлыг хийж өгч, түмэндахин их бол түүний боол болдог. Энэ бол бүх юмсын жам юм. (Түүхэн тэмдэглэл, 129:29)
Түшмэд захиргааны тушаалыг гажуудуулж, тамга хулгайлан хэрэглэж, гэмт хэрэг үйлддэг нь мөнгө мөлжих зорилготой. Тариачин, дархан, худалдаачин, малчин бүгд өөрсдийн ажлыг хийхдээ илүү их мөнгө олохыг хичээдэг. Эцсийн дүндээ бүх хүн өдөр бүр өөрийн чадвар, ур чадвараа ашиглан арай илүү мөнгөн ашиг олохыг хичээдэг. (Түүхэн тэмдэглэл, 129:27)
Хүний мөн чанар ийм байгаа тул засгийн газар эсвэл удирдагчийн хэзээ ч хийж болохгүй зүйл бол «төрийн шунал» юм. Өөрөөр хэлбэл удирдагч өөрийн ашгийг эрэлхийлэхийн тулд ард түмэнтэй өрсөлдөж болохгүй гэж тэр онцолж байна.
Төрийг удирдах хамгийн сайн арга бол ард түмэнд хүссэн ажлаа хийлгэх явдал юм… Хамгийн муу нь төрийн удирдагчид ард түмэнтэй ашиг хонжоо эрэлхийлэн тэдэнтэй булаалдах явдал юм (Түүхэн тэмдэглэл, 129–1)
Сыма Цянь Сюньз, Хань Фэйзын номлосон шиг, мөн 2 мянган жилийн дараа Кенэ, Адам Смитийн хичээсэн шиг улсын эдийн засгийг удирдахдаа үйлгүй байдлын үзлийг (Өрнөд laissez-faire үзэл) үндэс болгох нь хамгийн сайн арга болохыг тайлбарлаж байна:
Тиймээс газар тариалан хүнс үйлдвэрлэж, газар шороо олон төрлийн эд бараа, түүхий эдийг үйлдвэрлэж, гар үйлдвэрлэлд ажилладаг хүн эд зүйл хийж, худалдаачин эдгээрийг хөдөлгөж эргэлдүүлдэг. Эдгээр ажил засгийн газар зохицуулах, албадах, эсвэл булааж орлох зүйлгүйгээр аяндаа өрнөдөг. Ард түмэн бүр өөрийн хүссэн зүйлийг олж авахын тулд чадах бүхнээ хийдэг төдий… Тэгэхийг хүсээгүй ч аяндаа болдог. Өөрөөр хэлбэл Даог дагаж буй хэрэг төдий. (Түүхэн тэмдэглэл, 129:3)
Тэрээр эргэлтийг саадгүй болгох нь эдийн засгийг сэргээх зам гэдгийг ятгаж байна. Энэ нь төрийн хөндлөнгийн оролцоо бус, зах зээлийн эдийн засгийн ашиг тусыг зааж байгаа хэрэг юм.
Бараа бүтээгдэхүүн, мөнгийг ус шиг аяндаа урсгах ёстой (Түүхэн тэмдэглэл, 129)
Дао Дэ Жин (уламжлал ёсоор МЭӨ VI зуун): Гуаньз, Сюньз, Хань Фэйз, Түүхэн тэмдэглэл зэрэг нь Өрнөөс 2 мянган жилийн өмнө улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны том зургийг зурж байна. Гэвч улс төр, эдийн засгийн философийг хамгийн сайн тайлбарласан сонгодог бол Лаозын Дао Дэ Жин юм. Ялангуяа улс төр, эдийн засгийн философийг Дао Дэ Жин-гийн үйлдлийн удирдамж болох үйлгүй байдлын үзэлтэй хамт санал болгож байна. Гуаньз, Сюньз, Хань Фэйз, Түүхэн тэмдэглэл зэрэг бүгд үйлгүй байдлын үзлийг хуваалцдаг боловч эх сурвалж нь Дао Дэ Жин-д оршдог. Үйлгүй байдлын үзлийг хүний мөн чанар, хүн ба байгалийн харилцааг ойлгож, тийм суурин дээр санал болгодог. Доор Дао Дэ Жин-д тодорхой заасан улс төр, эдийн засгийн философийн нэг хэсэг байна.
Ард түмний амьжиргааг чухалчлах (Дао Дэ Жин, 53-р бүлэг): Ордон тансаг ч тариалангийн талбайг хогийн ургамал бүрхэж, агуулах хоосон. Гэтэл нэг талд торгон хувцас өмсөж, хурц илд зүүж, хоол хүнс нь ханатлаа, эд баялаг нь хэрэглээд ч илүүдэнэ. Энэ хулгай биш юм бол юу вэ?
Энгийн хууль дүрэм (Дао Дэ Жин, 57-р бүлэг): Хориг, цээр хэдий чинээ олон байна, ард түмэн төдий чинээ ядуурна. Ард түмэн хурц зэвсэг хэдий чинээ их барина, улс төдий чинээ самуурна. Хүмүүсийн дунд зальжин ов мэх хэдий чинээ их байна, хачин сонин явдал төдий чинээ их гарна. Хууль, тушаал хэдий чинээ шуугиантай байна, хулгайч төдий чинээ олширно.
Жижиг засгийн газар (Дао Дэ Жин, 58-р бүлэг): Засаглал хэдий чинээ энгийн байна, ард түмэнд төдий чинээ ашигтай. Засаглал хэдий чинээ төвөгтэй байна, ард түмэнд төдий чинээ хортой… Ард түмнийг захирахад хэцүү байгаа нь дээрээс хэтэрхий олон бодлого гаргаж хөндлөнгөөс оролцдогтой холбоотой.
Хувийн хэвшлийн санаачилга (Дао Дэ Жин, 65-р бүлэг): Өөрийн төлөвлөгөөг ард түмэнд тулгадаг удирдагч улсад хор хөнөөл юм. Өөрийн төлөвлөгөөг ард түмэнд тулгадаггүй удирдагч улсад адислал юм.
Бага татвар (Дао Дэ Жин, 75-р бүлэг): Ард түмэн өлсөж байгаа нь дээрээс хэт их татвар хурааж, зөвхөн өөрсдийнхөө төлөө зарцуулдагтай холбоотой.
Нийгмийн тэнцвэр (Дао Дэ Жин, 77-р бүлэг): Тэнгэрийн Дао их юмтайгаас авч, юмгүйд тусалдаг. Хүний Дао юмгүйгээс авч, их юмтайд тусалдаг. Удирдагчдын дундаас хэн илүүдлийн тэнцвэрийг тогтоож чадах вэ? Зөвхөн Даог ойлгосон хүн л чадна.
Удирдагчийн шударга байдал (Дао Дэ Жин, 81-р бүлэг): Удирдагч өөрийн баялгийг эрэлхийлдэггүй. Бусдын төлөө ажиллахаас баяр баясгалан олдог. Тиймээс бусдад хэдий чинээ их өгнө, өөрөө төдий чинээ баяждаг.
Дао Дэ Жин, Мосегийн таван ном хоёрын улс төрийн эдийн засагт хандах сонирхлыг харьцуулъя. Библид улс төр, эдийн засгийн үйл ажиллагааны тухай шууд дурдсаныг олоход амаргүй. Үндэстэн улс бүрэлдэхээс өмнө төгөлдөржсөн Библийн Египетээс гарсан нь, Дэд хууль, Тооллого зэрэгт улс төр, эдийн засгийн үйл ажиллагааны тухай шууд «хууль»-ийг хэсэгчлэн үзүүлсэн байдаг. Жишээлбэл дараах байдалтай:
Чи Израилийн хөвгүүдийн тоог тоолж хүн амын тооллого хийхдээ хүн бүр өөрийн амийн төлөөсийг Эзэнд өргөх ёстой. (Египетээс гарсан нь 30:12)
Чи жил бүр газрын ургацынхаа аравны нэгийг өргөх ёстой бөгөөд гурван жил тутмын эцэст тэр жилийн ургацын аравны нэгийг бүгдийг гаргаж хотынхоо дотор хадгалж……. Левичүүд, чиний хотод оршин суугаа гадны хүн, өнчин, бэлэвсэн эмэгтэйчүүд ирж идэн цадтугай. Тэгвэл чиний Бурхан Ехова чиний гараар хийх бүх үйлст чамайг адислах болно……. Хөршийнхөө усан үзмийн талбайд ороход дураараа усан үзмээр нь цатгалан идэж болно. Гэхдээ саванд бүү хий. Хөршийнхөө тарианы талбайд ороход гараараа түрүүг нь тасалж болно. Гэхдээ хөршийнхөө тарианы талбайд хадуур бүү хүргэ. (Дэд хууль 14:22–29; 23:24–25)
Үйлдсэн нүглээ хүлээж, түүний төлөөсийг бүрэн төлөхдөө тавны нэгийг нэмж, нүгэл үйлдсэн хүндээ буцааж өгөх ёстой. (Тооллого 5:6–7)
Дорно, Өрнийн харьцуулалтад чухал нь Өрнийн улс төрийн эдийн засгийн тухай хязгаарлагдмал бодол бүгд шашны хууль, өөрөөр хэлбэл хуулийн хэлбэртэй болдог явдал юм. Өрнийн Бурхан улс төрийн эдийн засгийг сонирхоогүй тул Мосегийн таван номд гардаг эдийн засгийн үйл ажиллагааны тухай эдгээр зүйл ч улс төрийн эдийн засгийн тухай бус, хүний сахих ёстой, эсвэл зөрчвөл шийтгэл хүлээдэг «хууль» гэсэн шинжид анхаарлаа төвлөрүүлдэг. Үүнтэй ижил утгаараа Грек-Ромын соёл боолчлолын тогтолцоонд тулгуурлаж, дайн, байлдан дагуулалт, дээрмийг гол хэрэгсэл болгосон хувиа хичээлийг идэвхтэй өсгөдөг уламжлал, соёл дээр босгогдсон юм. Хувь хүний хувиа хичээлийг дураар нь орхих талаараа Өрнийн шинэ болон орчин үеийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа Афин-Ромын үеийн эртний үзэл санаатай төстэй тал бий. Ард түмнийг үндэс болгох үзэл санаанд тулгуурласан улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа хараахан үүсээгүй байдал юм.
Өрнийн Гэгээрлийн үед Дорнын Гуаньз, Сюньз, Хань Фэй, Сыма Цянь зэрэг сэтгэгчдийн ном, философи Өрнөд хараахан танилцуулагдаагүй байв. Гэгээрлийн үед зөвхөн Күнзийн сургаал, даосизмын номууд Өрнөд танилцуулагдаж, Өрнийн сэтгэгчид сэтгэгдэл авсан. Тиймээс даосизмын улс төр, эдийн засгийн философи даосизмын гол үйлдлийн зарчим болох үйлгүй байдлын үзлийн хамт энэ үед бүрэлдэж эхэлсэн Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны урсгалд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Үндэстэн улсын бүрэлдэлт эцсийн дүндээ этатизмыг даван туулах үйл явцыг эхлүүлдэг. Энэ явцад Өрнө Дорнын үйлгүй байдлын үзлээс санаа авсан.
3) Өрнөд үндэстэн улс бий болсон нь: меркантилизмаас laissez-faire үзэл рүү
Өрнө XV зуунаас XVIII зуун хүртэлх үеийг Газар зүйн их нээлтийн эрин (Age of Discovery) гэж нэрлэдэг. Энэ нь Өрнийн дэлхийг байлдан дагуулсан эринийг заадаг. Өрнийн их гүрнүүд дэлхий даяар колони эзлэх, алт мөнгө, амтлагч, боол олж авах өрсөлдөөнийг эхлүүлсэн. Үүний арга болгон голдуу нээн эзэмших, далайн дээрэм, булаан авалтад түшиглэж байв. Испани, Португал Колумб, Васко да Гамагийн Атлантын далай, Энэтхэгийн далайг нээн эзэмшсэнээр тэргүүлэн үүнд хамгийн түрүүнд амжилт олсон орнууд юм. Португал тэргүүлж байсан боловч хүн ам нь хэтэрхий цөөн тул Испанид ардаа үлдсэн. Испани Кортес (1485–1547), Писарро (1471–1541) мэт конкистадор гэгдэх хүмүүсийн гавьяагаар ацтек, инкийн эзэнт гүрний алт, мөнгийг булаан авсан. Конкистадор гэдэг нь испаниар байлдан дагуулагч гэсэн утгатай. Америк тивээс олсон асар их алт, мөнгийг дотооддоо авчирснаар Испани Европын хамгийн хүчирхэг гүрэн болон мандсан.
Англи харин Испанийн ийм алт, мөнгө, амтлагч тээвэрлэж буй хөлөг онгоцыг дайрч булаан авахад анхаарлаа төвлөрүүлж байв. Алдарт Дрейк (1540–1596) үүний төлөөлөх хүн юм. Элизабет хатан Дрейкийн ийм далайн дээрэмд хөрөнгө оруулж, зарим жил хааны ордны орлогын тал орчмыг үүнээс олж байв.422 Дрейк далайн дээрэмчин, судлаач аялагч, тэнгисийн цэргийн адмирал, бизнес эрхлэгч, улс төрч болж ажиллаж, цол хэргэм хүртэж, 1588 онд Испанийн Ялагдашгүй армадатай хийсэн тэнгисийн тулалдаанд гялалзсан гавьяа байгуулсан онцгой хүн байв. Англичуудын хувьд тэр давтагдашгүй эх оронч, Испанийн хувьд өөрийн хөлөг онгоцны Атлантын далайг гатлах аялалд хамгийн аюултай далайн дээрэмчдийн толгойлогч бөгөөд толгойд нь их хэмжээний шагнал зарлагдсан эр байв.
Испани, Англи хоёрын ийм өрсөлдөөн далай тэнгисийн газар бүрт жижиг мөргөлдөөн олширсоор эцэстээ бүрэн хэмжээний дайн болж хувирсан. Өрнийн түүхэнд маш чухал 1588 оны Ла-Маншийн хоолойд болсон тэнгисийн тулалдаанд (the battle of Gravelines) Испанийн Ялагдашгүй армада бут цохигдож, Английн тэнгисийн цэрэг ялснаар хоёр улсын хувь заяа шийдэгдсэн.423
Европын улсууд далайн тээврийн хөгжил, далай дамнасан колони эзлэхийн хамт олон улсын худалдаанд орсон. Тэд колони, нутаг дэвсгэрийн тэлэлтийг эрэлхийлж, олон улсын худалдааг удирдах замаар улсын баялгийг нэмэгдүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн. Ийм үйлдлийг «меркантилизм» (重商主義 Mercantilism) гэж нэрлэх болсон. Меркантилизм гэсэн үг латин хэлний mercans гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд mercans нь эд бараа худалдан авагч (buyer) гэсэн утгатай. Европын их гүрнүүд меркантилизмын бодлогыг эрэлхийлж, улс хоорондын бараг хязгааргүй дайны байдалд орсон. XV зууны хоёрдугаар хагасаас XVIII зуун хүртэл бараг 300 жилийн турш меркантилизмыг шүтэх ийм байдал үргэлжилсэн. Испани шиг колониосоо алт, мөнгө олж авч хүчирхэг гүрэн болон мандъя гэсэн санаа юм.
Тэдний баримталсан меркантилизм хэмээх улсын эдийн засгийн бодлого худалдааг дэмжиж ард түмний амьжиргааг дээшлүүлэх эсвэл дэлхийн дэг журмыг сахих ертөнцийг үзэх үзэлтэй философи биш. Энэ нь хамгийн хүчирхэг улс болж амьд үлдэж, ноёлохын тулд бусдыг байлдан дагуулж, шаардлагатай эд барааг булааж авах, эсвэл өөрт ашигтай худалдааны нөхцөлөөр улсын ашгийг баталгаажуулахыг хамгийн чухал өрсөлдөөний хэрэгсэл болгосон. Энэ бол меркантилизм юм. Энэ бодлого юу ч болсон олон улсын худалдаанд худалдааны ашигтай тэнцэлд хүрч, түүгээр дамжуулан улсын баялаг, өөрөөр хэлбэл алт, мөнгөний эзэмшлийг туйлд нь хүргэе гэсэн санаа юм. Мэдээж туйлын протекционизм дэлгэрсэн. Протекционизмын туг дор Өрнийн улс бүр худалдааны тэнцлийн ашигт хүрэхийн тулд бүх хүчээ дайчилсан. Меркантилизмын бодлогыг дараах байдлаар илэрхийлдэг:
Бид гадаадаас өөрсдийн зарж буйгаас илүүг импортлох ёсгүй. Ийм бодлогыг тууштай баримтлах ёстой. Учир нь үүнийг зөрчвөл бид ядуурч, нөгөө тал баяждаг. 424
Тиймээс бүх улс экспортыг туйлд нь хүргэж, импортыг хамгийн бага болгох бодлогыг хэрэгжүүлэх болсон. Мөн ийм байр суурийн дагуу Европын улс бүр далай дамнасан колони олж авах, эзэнт гүрэн доторх худалдааг хянахын төлөө өрсөлдөх болсон. Меркантилизм Атлантын далайн гурвалжин худалдааны хэв маягийг бий болгох хэмжээнд хүрсэн. Өөрөөр хэлбэл Америкийн колониос хөвөн, элсэн чихэр, тамхи зэргийг Европ руу экспортолж, Европоос үүнийг боловсруулсан даавуу эсвэл чихрийн нишингээр хийсэн ром (Rum) архи зэрэг аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг Африк болон бусад колони руу экспортолж, Африкаас боолуудыг Америк руу экспортлох худалдааг Европын улс бүр тэргүүлэн эрэлхийлэх болсон юм.
Төрийн монополь, монополь бол меркантилизмын бодлогын нийтлэг хэв маяг болсон. Тиймээс Адам Смит зэрэг шинэ үеийн эдийн засагчид меркантилизмыг төрийн эрх мэдэл, үйлдвэрлэгч, худалдаачид үгсэн хуйвалдаж хэрэглэгчдэд хохирол учруулсан асар том эдийн засгийн тогтолцоо гэж үзсэн. Үнэндээ меркантилистуудыг төрийн түшмэд эсвэл худалдаачид төлөөлж байв. Үнэндээ худалдаачид гадаадын өрсөлдөөнийг хассан дотоодын зах зээлд монополь эрхтэй байж асар их ашиг олж байсан бөгөөд энэ нь эцсийн дүндээ ажилчид, хэрэглэгчдийн байр суурийг золиосолсны үр дүн юм. Мөн төр өндөр гаалийн татвар ногдуулж, худалдаачдын төлдөг татварыг монопольчилж чаддаг байв. Меркантилистууд ажилчдыг бага цалинтай байлгах нь улсын баялгийн төлөө, улсын амьд үлдэхийн төлөө хэрэгтэй гэж мэдээж үзэж байв. Ажилчид эсвэл доод давхаргад боловсрол, чөлөөт цаг олгох, хамгийн доод хэмжээнээс дээш цалин олгох зэргийг улсыг залхуурал, муу муухай руу хөтөлнө гэж үзэж байв. Тиймээс дотооддоо худалдааны өрсөлдөх чадварыг өсгөхийн тулд цалингийн өсөлтийг идэвхтэй хязгаарласан.
Улс төр, эдийн засгийн талаас эхэн үеийн колоничлол-мөлжлөгийн бодлого, дунд болон хожуу үеийн протекционизмын бодлогын аль алиныг нэвт хатгасан нэгэн үзэгдлийг этатизм (statism) гэж илэрхийлж болно. Өрнийн колоничлол-меркантилизмын бодлого улс төр, эдийн засгийн талаас харвал эцсийн дүндээ этатизмд хүрдэг:
Меркантилизм XVII–XVIII зуунд Европт оргилдоо хүрсэн. Энэ нь этатизмын нэг төрөл байсан бөгөөд алдаагаар дүүрэн эдийн засгийн логикийг ашиглан империалист хүч чадлыг өсгөж, мөн төрийн сонгосон бүлэг эсвэл хувь хүнд монополь эрх эсвэл татаас олгодог тогтолцоо байв.425
Меркантилизмын бодлогыг эрэлхийлэхдээ улс бүрийн хаад өөрсдийн ашгийн төлөө улсын эдийн засаг, худалдааны бодлогыг хүчтэй хянахыг хичээж байв. Мэдээж тухайн үеийн хаад давтагдсан дайн, хурц өрсөлдөөн дунд улсын аюулгүй байдал, баялаг, өөрөөр хэлбэл баян улс, хүчирхэг цэргийг тэргүүнд тавьж байсан тал ч бий. Тухайн үед улс, хааныг ялгах зүйл байгаагүй. Людовик XIV «Улс гэдэг бол би» гэсэн тунхаглалаараа алдартай. Улсын төлөө гэсэн шалтаг, этатизмаар дамжсан хувь хүний хувиа хичээл буюу шунал эрэлхийлэх хоёрын хооронд ялгаагүй байдал байв.
Өрнийн улс төрийн эдийн засаг ийм дөнгөнөөс чөлөөлөгдөхийн тулд юуны түрүүнд Өрнөд үндэстэн улс байгуулагдах ёстой байв. 1648 оны Вестфалийн гэрээгээр эцэст нь Өрнөд үндэстэн улс эхлэхийн хамт Өрнийн улс төрийн эдийн засагт их өөрчлөлт ирсэн. Үндэстэн улс байлдан дагуулагч улсаас эрс өөр үзэл санааны тогтолцоонд нүдээ нээсэн. Амьд үлдэхийн тулд юм. Улс төрийн эдийн засгийн талаас энэ нь засгийн газрын хөндлөнгийн оролцоог хасаж, ард түмний эдийн засгийн бие даасан байдлыг баталгаажуулан улсын ашиг сонирхлыг өсгөе гэсэн санаанд Өрнийн сэтгэгчид нүдээ нээсэн хэрэг юм. Ингэснээр 3 зууны турш Өрнийг ноёрхож байсан байлдан дагуулалтын эриний меркантилизм ухарч, laissez-faire үзэл эцэст нь Өрнийн улс төрийн эдийн засагт цэцэглэсэн. 426
Байлдан дагуулалтын эрин үед Өрнийн улс төрийн эдийн засгийг ноёрхож байсан тухайн үеийн үзэл санаа бол этатизм байв. Энэ нь хаант засаглалыг хадгалж, хааны амьд үлдэх, улсын амьд үлдэхийг адилтгаж байсан үед амьд үлдэх арга байв. Гэвч XVII–XVIII зуунд Өрнө үндсэрхэг үзлийг нэвтрүүлснээр улсын эдийн засгийг цаашид этатизмд түшиглүүлж чадахгүй болсон. Амьд үлдэхийн тулд улсын зоримог шинэчлэлийг оролдох болсон. Ийм шилжилтийн үед Өрнөд хувьсгал олонтаа гарч, янз бүрийн үзэл санаа дэлгэрэх болсон. Ялангуяа байлдан дагуулагч улсын меркантилизмын тогтолцооноос гарах ёстой байв. Үндсэрхэг үзэл эхэлснээр үндэстэн улсад шаардлагатай шинэ сэтгэлгээний тогтолцоо хэрэгтэй болсон. Үндэстэн улсын амьд үлдэхийн тулд юм. Өрнөд XVIII зууны үндсэрхэг үзэл улс төрийн эдийн засгийн хувьд этатизмын оронд laissez-faire үзлийг оролдох болсон.
4) Laissez-faire үзэл даосизмын үйлгүй байдлын үзлээс санаа авсан нь
Шинэ үеийн Гэгээрлийн үед Өрнө меркантилизм хэмээх төрийн туйлын хяналтаас гарахын тулд тэмцэж байв. Меркантилизмд үзэл санааны хувьд хамгийн түрүүнд сорилт тавьсан хүмүүс бол Францын физиократууд (Physiocrats) байв. Тэд меркантилизм гэсэн уриан дор улсууд байлдан дагуулалт, мөлжлөгт хязгааргүй өрсөлдөхийн оронд өөр аргаар улсын хүч чадлыг өсгөж болно гэж бодох болсон. Колонийг оролцуулан өөрийн улсын тариалангийн газрыг хамгийн их ашиглаж газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлснээр улсын баялгийг өсгөж болно гэж тэд баталж байв. Тэд Дорнод газар тариалан өндөр бүтээмжтэй байгааг мэдсэн. Мөн түүний цаад суурь болох үйлгүй байдлын үзэлд гүнээ татагдсан.
Өрнийн сэтгэгчид ард түмний эдийн засгийн бие даасан байдлыг баримтлах болсон тэр үед Дорнын үйлгүй байдлын үзэл Өрнөд танигдах болсон. Засгийн газрыг оролцуулан хүний зохиомол хөндлөнгийн оролцоог хасъя гэсэн үйлгүй байдлын философи Өрнөд нэвтэрснээр энэ философи Өрнийн сэтгэгчдэд эргэлтийн, хувьсгалт философи мэт санагдсан. Францын физиократууд улс төр, эдийн засгийн философийн цөм болох хувь хүний бие даасан байдалд анхаарлаа төвлөрүүлсэн. Тэд үйлгүй байдлын үзлийг хөрвүүлсэн laissez-faire үзлийг Өрнөд дэлгэрүүлсэн. Францын физиократууд даосизмын «үйлгүй байдлын үзэл»-ийг «laissez-faire» гэж хөрвүүлснээр laissez-faire үзэл Францад дэлгэрч эхэлсэн. «Laissez» нь орхи, зөвшөөр гэсэн утгатай, «faire» нь хийх гэсэн утгатай тул «laissez-faire» нь «хийхийг нь орхи», өөрөөр хэлбэл үйлгүй байдал гэсэн утгатай. Laissez-faire Өрнөд меркантилизмыг орлож чадах шинэ хувьсгалт үзэл санаа болон гарч ирсэн. Адам Смит ч Францад ирж физиократуудтай уулзан үүнийг сурсан. Англи хэлтэй ертөнц ийм чухал үзэл санааг нэвтрүүлэхдээ шинэ үг зохиолгүй франц хэлний laissez-faire гэдгийг англи хэлэнд хэвээр нь хэрэглэх болсон.
Улс төр, эдийн засгийн философи бол Өрнөөс хамаагүй түрүүлж Дорнод үндэстэн улсын бүрэлдэлтийн хамт хөгжсөн философи юм. Даосизмын үйлгүй байдал хэмээх гол үзэл санаа улс төр, эдийн засгийн философид хэрэглэгддэг. Үйлгүй байдлын үзэл зориуд үйлдлээс сэрэмжлэхийг баримталдаг бөгөөд хувь хүн, удирдагч үйлдлийн зарчим болгох ёстой хэмжээний чухал улс төр, эдийн засаг, ёс зүйн үзэл санаа юм. Даосизмын үйлдлийн зарчим болох үйлгүй байдлын үзэл хожим Өрнөд laissez-faire үзэл гэж орчуулагдахуйц чухал эдийн засгийн ач холбогдлыг агуулдаг. Үйлгүй байдлын үзэл хүний хөндлөнгийн оролцоог хамгийн бага болгоё гэсэн санаа бөгөөд laissez-faire үзэл төрийн хөндлөнгийн оролцоог хамгийн бага болгоё гэсэн санаа юм. Үйлгүй байдлын үзэл эдийн засгийг оролцуулан хүний бүх үйлдлийн тухай бол laissez-faire үзэл хүний эдийн засгийн үйлдлээр хязгаарлагддаг.
Физиократуудын хувьд төрийн хөндлөнгийн оролцоог хэрхэн багасгаж, хувь хүний бүтээмжийн чадварыг хэрхэн өсгөх вэ гэдэгт төвлөрдөг. Хувь хүний хичээл зүтгэл эдийн засагт чухал гэдгийг хэрхэн илэрхийлэх вэ гэдэг нь гол асуудал байв. Түүний цаана далай дамнан байлдан дагуулж алт, мөнгө олж авахаас илүүтэйгээр байгаль, газар тариаланг чухалчилж улсын баялгийг өсгөе гэсэн философи оршиж байв. Үүнийг хэрхэн илэрхийлж, системчлэх вэ гэдэг нь асуудал байв. Энэ үед даосизмын үйлгүй байдлын үзэл Францын физиократ философичдод их нөлөө үзүүлсэн. Физиократууд үйлгүй байдлын үзлээс laissez-faire үзэл хэмээх шинэ ойлголтыг Өрнөд хэрхэн түгээсэн нь сүүлийн үед өрнийнхнөөр аажмаар мэдэгдэх болсон. Өрнийн философич Дюрант Бидний Дорноос хүлээн авсан өв (Our Oriental Heritage) номдоо laissez-faire үзэл бий болсон үйл явцыг тайлбарласан байдаг.
Францын физиократууд даосизм, Лаоз, Жуанзаас нөлөө авсан. Тэд үйлгүй байдлын (無爲) үзэл, өөрөөр хэлбэл laissez-faire үзэлд итгэж байв. 427
Улс төрийн эдийн засгийн түвшинд Францын физиократ философичид Хятадын газар тариалангийн тогтолцоо, түүнийг удирдаж буй засгийн газрын ёс зүйн үүрэг, мөн түүнд агуулагдах эдийн засгийн философи болох үйлгүй байдлын үзэлд шимтэн автсан. Тэд үүнийг laissez-faire үзэл хэмээх үзэл санаа болгон нэгтгэж, Өрнийн Гэгээрлийн үед дэлгэрүүлсэн:
Мэргэн удирдагч улс төр хийхдээ ихэнх зүйлийг байгаа чигээр нь орхиж, юу ч хийхгүй байхад гол утга нь оршдгийг мэдэх ёстой. Ийм философи чухам Дорнын даосизмын үйлгүй байдлын (無爲, wuwei) үзэлд агуулагддаг. Үүнийг францчууд laissez-faire гэж орчуулж Өрнөд дамжуулсан…… Энэ үйлгүй байдлын үзэл Кенэгийн сэтгэлийг хөдөлгөж, Кенэгээс сурсан Адам Смитээр дамжин Өрнийн шинэ үеийн улс төрийн эдийн засгийн ухааны суурийг бүрдүүлсэн. 428
Францын физиократууд улсын баялаг газар тариалангаас гардаг гэж үзэж, газар тариалан засгийн газрын хөндлөнгийн оролцоогүйгээр байгалийн жамыг даган, мөн зах зээлийн механизмыг даган хүн ажиллах үед хамгийн их үр дүн авчирдаг гэж баталж байв. Физиократизм (Physiocracy) гэсэн үг «байгалийн», «удирдлага» гэсэн утгатай үгсийн нийлбэр юм. Улсын баялгийг газар тариалан шиг байгальд түшиглэн удирдъя гэсэн санаа юм.
Францын физиократизм: Кенэ, Гурне, Пуавр
XVIII зуунд Өрнийн улс төр, соёлын төв нь Франц байв. Францад Өрнийн түүхэнд анх удаа улс төрийн эдийн засгийн талаар боддог философичид гарч ирсэн. Кенэ 1758 онд улс доторх эдийн засгийн хөдөлгөөнийг ажигласан Эдийн засгийн хүснэгт (Economic Table)-ийг нийтэлсэн. Тэрээр Өрнийн анхны улс төрийн эдийн засгийн философич болсон. Кенэ Францын физиократизмын тэргүүн бөгөөд XVIII зууны Өрнөд шинэ үеийн эдийн засгийн ухааны үндсэн үзэл баримтлал болох laissez-faire үзлийг Хятадын үйлгүй байдлын үзлээс нэвтрүүлсэн хүн юм. Кенэ «үйлгүй байдал»-ыг франц хэлээр «laissez-faire» гэж орчуулж болно гэж үзсэн.429 Laissez-faire үзэл Өрнийн улс төрийн эдийн засгийн түүхийг доргиосон ойлголт байсан бөгөөд Францад бий болсон тул англи хэлэнд ч франц үгийг хэвээр нь хэрэглэдэг.
Кенэ (1694–1774) Францын физиократуудыг төлөөлдөг. Тэрээр даосизмын баримталдаг үйлгүй байдлын үзэлд шимтэн автаж, түүнийг дуурайсан laissez-faire үзлийг Өрнөд дэлгэрүүлж эхэлсэн.430 Францын физиократууд «Laissez-faire, laissez-passer, тэгвэл ертөнц өөрөө эргэнэ» гэж баталж байв. Улс төрийн эдийн засгийг засгийн газрын хөндлөнгийн оролцооноос чөлөөлье гэсэн санаа тэднийг ноёрхож байв. Энэ нь «Засгийн газар хэдий чинээ их хөндлөнгөөс оролцоно, ард түмэн төдий чинээ хүнд амьдралтай болно» гэсэн Дорнын үйлгүй байдлын философийг хэвээр нь дагасан хэрэг юм.
Тухайн үед laissez-faire гэсэн шинэ үзэл санаанд үндэслэсэн Кенэгийн ийм баримтлал хувьсгалт байв. Францын физиократ сэтгэгчдийн дэвшүүлсэн laissez-faire гэсэн үзэл санаа Англид түгсэн. Энэ нь Английг төв болгосон Өрнийн чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд шууд бөгөөд гүн нөлөө үзүүлсэн.431 Үнэндээ Адам Смит 1760-аад онд Парист Кенэд зочилж, laissez-faire үзлийн талаар зөвлөлдөж байсан.432 Laissez-faire гэсэн ойлголтыг Кенэгээс өмнө ч XVII зууны сүүл, XVIII зууны эхний хагаст Францын бизнес эрхлэгчдийн дунд хэсэгчлэн хэрэглэж байсан.433 Гэвч laissez-faire үзэл дэлгэрсний цаана даосизмын үйлгүй байдлын үзлээс авсан холбоог үгүйсгэхэд бэрх.
Францын физиократ сэтгэгчид меркантилистууд шиг заавал бусдын юмыг булааж авч баяжих бус, өөрийн эзэмшдэг тариалангийн газраасаа олон ургац үйлдвэрлэх нь улсын баялгийн эх сурвалж болж чадна гэж үзэж байв. Энэ бол хувьсгалт санаа юм. Меркантилизм цэргийн байлдан дагуулалтаар олсон колониос алт, мөнгийг аль болох их олж авч улсын баялгийг өсгөе гэсэн санаатай байв. Меркантилизм гэсэн ойлголтод агуулагдах утгыг өргөтгөн харвал Македоны Александр, Цезарь, Дундад зууны Их Карл, Испанийн Төв ба Өмнөд Америкийн байлдан дагуулалт, Англи болон Европын улсуудын колони байлдан дагуулалт зэрэг бүгд меркантилизмтай гол ойлголтоороо нэг юм. Олон алт, мөнгө эзэмшсэн улс хүчирхэг гүрэн болно гэсэн санаа юм. Өөрөөр хэлбэл улсын бусад орныг байлдан дагуулах үүрэг улсын баялгийн төлөө хамгийн чухал болдог. Энэ бол улс доторх хувь хүний бүтээмжийн хүч ямар ч өөрийн гэсэн үнэ цэнэгүй байдаг Өрнийн эртний, Дундад зууны, шинэ үеийн байлдан дагуулагч улсуудын улс төр, философийн ойлголт юм.
Гурне (1712–1759) бол Кенэтэй нэг үеийн эдийн засгийн сэтгэгч бөгөөд laissez-faire үзлийг Өрнөд өргөн дэлгэрүүлсэн хүн юм. Кенэ, Гурне хоёрын үйл ажиллагаа явуулж байсан үед Хятадын хөгжингүй газар тариалан, түүнийг удирдаж буй засгийн газрын laissez-faire бодлого, даосизмын натурализмын философийн ойлголтууд Францын үзэл санааны хүрээнд шууд болон шууд бусаар нөлөөлж байв. Тэдний нөлөөгөөр даосизмын үзэл санаа болох «Хэт их бүү захир!» гэсэн уриа, «Байгальд даатга!» гэсэн уриалга Францын сэхээтнүүдийн дунд өргөн дэлгэрсэн. Үүнд тулгуурлан, мөн Кенэтэй санаа нийлэн Гурне худалдаа, аж үйлдвэрт хандсан төрийн зохицуулалтыг арилгах өөрийн итгэл үнэмшлийн төлөө «Laissez-faire, laissez-passer!» гэсэн уриаг шаргуу түгээсэн. Түүний уриа «Laissez-faire, laissez-passer, ертөнц өөрөө эргэнэ!» гэсэн илүү хөгжсөн хэлбэрээр ч Францын үзэл санааны хүрээнд дэлгэрсэн.
Гурнегийн тунхагласан «Laissez-faire! Laissez-passer! Ертөнц өөрөө эргэнэ!» гэсэн физиократизмын философид байлдан дагуулагч улс эсвэл меркантилизмын засгийн газрын үүргийг бэхжүүлье гэсэн улс төрийн философийг үндсээр нь эргүүлье гэсэн утга агуулагддаг. Түүний физиократизмын философи «Дураар нь орхисноор ард түмэн аяндаа бүрэлдэнэ» гэсэн даосизмын философитой ижил агуулгатай (Дао Дэ Жин, 57-р бүлэг). Физиократизмын философийн «Байгальд даатга!» гэсэн уриалга «Тэнгэрийн Дао ашиг тус өгдөг болохоос хор хөнөөл учруулдаггүй» гэсэн даосизмын философитой яг таардаг (Дао Дэ Жин, 81-р бүлэг). Физиократизмын «Хэт их бүү захир!» гэсэн уриа «Өөрийн төлөвлөгөөг ард түмэнд тулгадаг удирдагч улсад хор хөнөөл авчирдаг» гэсэн даосизмын санаатай ижил илэрхийлэл юм (Дао Дэ Жин, 65-р бүлэг). Үйлгүй байдлын үзэл бол Күнзийн сургаал ч санал нийлдэг философи юм: «Тэнгэр юу хэлэх вэ? Дөрвөн улирал ээлжилж, бүх юмс сайн ургаж байхад Тэнгэр юу хэлэх вэ?» (Лүньюй, 17:19)
Пуавр (1719–1786) бол Гурнегийн дараа үйлгүй байдлын үзлийг Өрнөд дэлгэрүүлсэн өөр нэгэн чухал хүн юм. Тэрээр 4 жилийн турш Хятадын орон нутгаар өргөн аялсан. Тэрээр Өрнөөс хөгжингүй газар тариалангийн эдийн засаг, түүнийг дэмжиж буй засгийн газрын laissez-faire бодлого, үүргийг биечлэн туулж, үүнийг Францад мэдээлсэн хүн юм. Үнэндээ Кенэ болон Францын физиократууд Хятадын газар тариалан, түүний философийн тулгуур болох Күнзийн сургаал, даосизмын үзэл санаанаас Өрнийн улс төрийн эдийн засгийн ирээдүй, загварыг харсан. Кенэ Пуавраас олон мэдээлэл авч, түүнтэй харилцахдаа бие биедээ гүн нөлөө үзүүлсэн. Пуавр Хятадын газар тариалан, даосизмын үзэл санааны талаар гэрчийн хувьд амьд мэдээлэл, бодлыг Кенэд өгсөн бөгөөд Кенэ Пуаврыг физиократ философич болгоход шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн.
Пуавр цэцэрлэгжүүлэлт, жимс ногооны аж ахуйг ихэд сонирхдог байсан бөгөөд залуудаа католик номлогч болж Хятадад илгээгдэн Гуанжоу, Макаогийн бүс нутагт ажилласан. Пуавр Бээжинд амьдарч Күнзийн сургаалд төвлөрсөн бусад иезуит санваартнуудаас ялгаатай нь цэцэрлэгжүүлэлтийг сонирхож, хоёр удаагийн давталтаар 4 жилийн турш орон нутгаар өргөн аялж, газар тариаланд ихэд анхаарал хандуулах болсон. Тэрээр дараа нь Зүүн өмнөд Ази, Африк, Төв Америкт ч судалгаагаа үргэлжлүүлсэн. Мөн эдгээр бодлоо цэгцэлж Нэгэн философичийн аялал (Voyages d’un Philosophe) хэмээх ном хэвлүүлсэн.
Пуавр энэ бүтээлдээ Хятадын газар тариалангийн эдийн засгийг ажигласны дараа үүнийг Африк, Америк, Европын газар тариалангийн байдалтай харьцуулж, бүгд Хятадын үр ашигтай, бүтээмж өндөр газар тариалангийн тогтолцоог дуурайх ёстой гэж дүгнэсэн.434 Тэрээр газар тариаланг магтан дуулагч байв. Тэрээр тухайн үеийн меркантилизмын хүрээнд Европын гүрнүүд үйлдвэрлэлд анхаарал хандуулалгүй зөвхөн худалдааны өрсөлдөөнд төвлөрч улс төр, эдийн засгийн бодлогоо явуулж байгааг шүүмжилж, газар тариалангаар үйлдвэрлэлийн хэмжээг ихээхэн нэмэгдүүлж болно гэж баталж байв. Энэ талаараа Пуавр физиократ сэтгэгч Кенэтэй санаа нийлэх болсон юм.
Пуавр бүтээлдээ «Хятадад улсын тулгуур болох газар тариалангийн цэцэглэлт энгийн ёс зүй, журмын ачаар бөгөөд энэ ёс зүй, журам байгаль, оюун ухааны тушаасны дагуу бүрэлдсэн» гэж бичжээ. Тэрээр тухайн үеийн Өрнийн хэм хэмжээний засгийн газрын бодлогыг Хятадын байгалийн, дураар нь орхидог засгийн газрын бодлоготой харьцуулан шүүмжилж, Хятадын засгийн газрын ийм байгалийн бодлого, ард түмний идэвхтэй хөдөлмөрийн ухамсрыг дуурайх ёстой гэж баталж байв. «Бусад нутагт ард түмэн бусдыг хуурахыг хүсдэг зальтай хүмүүсийн бүтээсэн, нууц санаатай эргэлзээтэй журам эсвэл бодлогыг дагадаг бөгөөд энэ нь Хятадтай сайн эсрэг тэсрэг байдлыг бүрдүүлж байна» гэж тэр бичжээ. 435
Тэрээр Хятадын газар тариалан, үзэл санааны тогтолцоо байгалийг дуурайн байгалийн замыг дагаж байгаа бөгөөд ийм арга барил засгийн газрын дэмжлэгийг авч, засгийн газар хувь хүн бүрийн эдийн засгийн үйл ажиллагаанд аль болох оролцохоос татгалзаж, татварыг бууруулахыг хичээж байгааг нээсэн. Тэрээр Хятадын ийм улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа даосизмын Дао, үйлгүй байдлын ойлголтод нягтарсан гэж үзсэн. Тиймээс Хятадад хаан улсын эдийн засагт хөндлөнгөөс оролцох эсвэл түүнийг удирдах санаагаа орхиж, ард түмнийг өөрсдийн зам, өөрөөр хэлбэл Даог дагахад нь төвлөрч байгааг ажигласан.436
Францын физиократ сэтгэгчид жил бүрийн хавар Хятадын эзэн хаан ард түмний хөдөлмөрийн ухамсрыг төлөвшүүлэхийн тулд үлгэр дууриал үзүүлэх утгаар тариа тарих үзүүлэн хийдэг бөгөөд энэ нь байгалийг хүндэтгэх утгатай гэж үзэж байв. Гэвч Дорнын соёл иргэншилд байгалийг хүндэтгэх нь Өрнийн шашин шиг байгаль ариун, гэгээн гэсэн утгыг агуулдаггүй байв. Учир нь Хятадын үзэл санааны тогтолцоонд ер бусыг ариунчилдаг философийг хүндэлдэггүй, харин ч жигшдэг гэж тэд үзсэн. Дорнын соёл иргэншил байгальд оршдог хуулийн дагуу үйлчилдэг, өөрийгөө зохицуулдаг тогтолцоо хамгийн сайн арга гэж үзэж, ингэснээр бүгдэд хамгийн их ашиг тус авчирна гэж бодож байв. Тиймээс захирагч ард түмний төлөө үлгэр дууриал үзүүлэхээс өөрөөр хөндлөнгөөс оролцохгүй байх нь захирах хамгийн сайн арга бөгөөд энэ бол чухам үйлгүй байдлын үзэл юм.
Гэгээрлийн үеийн сэтгэгчдийн хувьд үйлгүй байдлын үзлийн ач холбогдол Кенэ, Гурне, Пуавр зэрэг физиократуудаар хязгаарлагдаагүй. Тэд хууль, улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа бүгд байгалийн философи, үйлгүй байдлын үзлийг дуурайх ёстой гэж үзсэн. Тэд «Хууль тогтоогч ч, хууль ч байгалийн зам гэсэн зарчмыг хүлээн зөвшөөрөх ёстой» бөгөөд ингэснээр «Хятадын хамгийн тохилог үйлдлийн хэв маяг болох үйлгүй байдал»-ыг дуурайж чадна гэж үзсэн. «Хятадад үйлгүй байдлын үзэл бол чухам засгийн газрын улс төрийн эдийн засгийн гол үзэл санаа юм» гэж тэд үнэлж байв.437