Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулах ажил 1993 онд «Жисик Санопса» хэвлэлийн газраас гаргасан Дорно ба Өрнө (동양과 서양) номоор эхэлсэн юм. Дараа нь АНУ-д 2000 онд Understanding the Rise of China («Хятадын өсөлтийг ойлгох нь»), 2002 онд East and West: Taoism vs Judaism («Дорно ба Өрнө: даосизм ба иудей шашин») хэвлэгдсэн. Даосизм ба иудей шашны тухай ном 2015 онд Польшид польш хэлээр, 2017 онд Хятадад хятад хэлээр орчуулагдан хэвлэгдлээ. Зохиогч 2013–2019 оны зургаан жилийн турш Ёнсэй их сургуулийн Олон улсын судлалын магистрын сургуульд «Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулсан судалгаа» (A Study of Eastern and Western Civilizations) хичээлийг заасан. Хичээлд Солонгос, Хятад, Зүүн Ази, Европ, Америкийн оюутнууд суусан бөгөөд хичээлийн үеэр оюутнуудтай хэлэлцсэн олон зүйл энэ номд тусгагдсан болно.
Поль Гоген амьдралынхаа сүүлчийн жилүүдэд, 1897 онд Таитид зурсан нэгэн зурагтаа «Бид хаанаас ирсэн бэ? Бид юу вэ? Бид хаашаа явж байна вэ?» гэсэн нэр өгчээ. Дорно ба Өрнө-гийн хэсэг бүрт бид үүнтэй төстэй «Бид хаанаас ирсэн бэ», «Бид хэн бэ», «Бид хаашаа явах вэ» гэсэн гарчиг өгсөн. Энэ гурван асуулт бол хүний өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн тухай асуулт юм. Эдгээрт олон янзын хариулт дэвшүүлсэн боловч аль нь ч мөнхийн биш. Энэ ном ч мөн хариултгүй асуултад хандсан нэгэн оролдлого төдий юм.
Яагаад Дорно ба Өрнө гэж? Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулах замаар эдгээр асуултын хариуг олохыг хичээлээ. Дорно, Өрнө XV зууны шинэ үе хүртэл тус тусдаа өөр ертөнцөд амьдарч байв. Соёл иргэншлийн солилцоо байгаагүй тэр үед Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулах нь ямар ч утгагүй байлаа. Гэтэл XV зууны төгсгөлд Васко да Гама шууд далайн замыг нээснээс хойш Дорно, Өрнийн хооронд соёл иргэншлийн солилцоо эхэлжээ. XVII зуунд Лейбниц Дорнын соёл иргэншилд ихээхэн найдвар тавьж байв. Тэрээр Дорно, Өрнийн соёл иргэншил бие биеэ нөхдөг бөгөөд бие биеэсээ сурах зүйл их гэж үзсэн. Өрнө геометр, байгалийн шинжлэх ухаанаар, Дорно ёс суртахуун, улс төр, нийгмийн амьдралаараа түрүүлж байна гэж тэр дүгнэжээ. Тэрээр Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн эв зохицол, харилцан нөхөлдлийг сэтгэлдээ дүрсэлж байв. Өрнийн шинжлэх ухааны оновчтой байдал, Дорнын ёс суртахууны мэргэн ухаан нийлэхэд хүн төрөлхтөн бүхэлдээ ашиг хүртэнэ гэж тэр бодож байлаа.
Гэвч XVIII зууны аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш Өрнө дэлхийг ноёрхох болсноор энэхүү эерэг үзэл алга болов. Өрнийн философичид шинэ онол дэвшүүлж, Дорнын соёл иргэншлийг «доошлуулах» ажлын тэргүүнд явлаа. Гегель дэлхийн соёл иргэншлүүдийг оюун санааны хөгжлийн түвшингээр нь «системчилсэн». Түүний философиор бол оюун санааны доод түвшинд байгаа Дорнын соёл иргэншил дэлхийн соёл иргэншлийн түүхийн анхан шатнаас гарч чадаагүй, харин оюун санаа, эрх чөлөөг тэргүүнд тавьсан Өрнийн соёл иргэншил хамгийн түрүүнд явж байна. Олон хүн Гегелийн түүхийн философийг дэмжиж, Дорныг соёл иргэншлийн хувьд доор тавьдаг гегельянизм (Hegelianism) хэмээх үзэлд захирагдах болжээ.
Хоёр, гурван зуун орчим үргэлжилсэн Өрнийг төв болгосон парадигмд онцгой үзэгдэл гарав. XX зууны хоёрдугаар хагаст Зүүн Ази Өрнөтэй өрсөлдөхүйц гайхалтай эдийн засгийн хөгжлийг бий болгосон юм. Үүнээс улбаалан Дорнод төдийгүй Өрнөд ч Зүүн Азийн соёл иргэншил, улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд сонирхол аажмаар төрөх болов. XXI зуунд Дорнын өсөлт үргэлжилж буй тул Дорнын соёл иргэншилд хандах сонирхол улам бүр нэмэгдсээр байна. Дэлхий нэгэн болсон өнөө үед Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулах нь ирээдүйн төлөө зайлшгүй шаардлагатай болжээ.
Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулахад бэрхшээл олон бий. Том хэмжээний өгүүлэмж олон янзын эсрэг санал, тайлбар, онолыг дагуулдаг. Энэ номын агуулгын талаар олон хүн Дорно, Өрнийн сэтгэлгээг хэт хоёр хуваан ангилж, хялбарчилсан гэж эсэргүүцэж болох юм. Ийм арга нь хоёр соёл иргэншлийн нарийн төвөгтэй байдал, олон янз байдлыг үл анзааран, тэдний дотоод маргаан, өөрчлөлтийн явцыг хангалттай тусгаагүй үзэл мэт харагдаж болно. Мөн Өрнийн сэтгэлгээний тогтолцоо нь хамгийн тохиромжит зорилгод хүрэх гэсэн хүчин чармайлтын үр дүн болохыг онцолсон хэсгийн тайлбар хангалтгүй гэсэн шүүмжлэл гарч болно. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн үзэл санааны үндсэн ялгааг тайлбарлахын тулд Өрнийн философийн онцлог, ойлголтуудыг тодорхой хүрээнд хорьж байж шүүмжилсэн гэх шүүмжлэл ч үндэслэлтэй. Хоёр хуваасан хялбарчлал, ойлголтын хязгаарлагдмал тайлбар, хүний мөн чанарын тайлбар, Өрнийн институци болон түүнийг тулгуурласан онолын хязгаарлагдмал байдал, мөн илчлэлтийн шашин ба байгалийн философийн харьцуулалт зэргийг энэ номын гол сул тал хэмээн дурдаж болох юм.1
Гэсэн хэдий ч хоёр хуваах, хялбарчлах гэсэн сул талыг үл харгалзан Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулалтаас үргэлж зайлсхийж болохгүй. Дорно, Өрнийг харьцуулж эхлэхдээ бид Гегелийн маягийн, Өрнийг төв болгосон үзлээс ангижрах ёстой. Хоёр соёл иргэншил орчлон ертөнц, байгалийг харах үзлийн ялгаанаас эхлээд ертөнцийг үзэх үзэл, хүний хэрэг явдлын тайлбар зэргээрээ үндсэндээ ялгаатай. Гегелийн маягийн эсрэгцүүлэл нэг соёл иргэншил рүү хэлбийж байж нөгөөгөө шинжилдэг алдаанд унадаг. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойшхи дэлхий бол Өрнийн тэлэлтийн эрин юм. Энэ үед ийм Гегелийн маягийн онол дэлгэрч байлаа. Харин XXI зуун бол Дорно, Өрнө тэгш эрхтэйгээр холилдон нийлж буй эрин юм. Гегелийн маягийн эсрэгцүүлэл бус, Лейбниц шиг харилцан нөхөлдөхийн ертөнцийг үзэх үзэл хэрэгтэй.
Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг төлөөлөх ойлголтуудыг тайлбарлах олон арга бий. Хамгийн итгэл төрүүлэх тайлбар бол тэдгээрийг Дорно, Өрнийн оршин буй геополитикийн орчинд хүн хариу үйлдэл үзүүлдэг өөрийгөө хамгаалах (self-preservation) зөн совингийн илрэл гэж үзэх явдал юм. Өөрөөр хэлбэл хүний эзэмшдэг хүний мөн чанарын үйлчлэл гэж үзэх юм. Энэ үүднээс авч үзвэл Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн үзэл санаа, философийн сэтгэлгээ нь хүний эзэмшсэн чадварын хоёр боломжийг харуулж байна гэж хэлж болно.
Бид хүний хувьд үйл ажиллагаа явуулахдаа нөхцөл байдлаас шалтгаалан заримдаа Дорнын хүн шиг, заримдаа Өрнийн хүн шиг онцлог шинжийг гаргадаг.2
Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн давуу талыг нэрлэх аваас Өрнийн санаачлагатай, тэмүүлэлтэй байдал, Дорнын хүлээцтэй, багтаамжтай байдлыг дурдаж болно. Өрнийн соёл иргэншил Грек-Ромын үеэс эхлээд шинэ үеийн аж үйлдвэрийн хувьсгал, дэлхийг эзлэх эрин хүртэл тэмүүлэлтэй байдлаа давуу тал болгон тодотгож ирсэн. Дорно багтаамжтай байдлаараа хүмүүсийн хоорондын болон улс орнуудын хоорондын харилцааг амжилттай зохицуулж ирсэн. Өөрийнхөө зүйлийг бусдад тулгадаггүй, шашны дайн, үзэл суртлын дайнд татагддаггүй багтаамжтай байдал бол яг Дорнын соёл иргэншлийн давуу тал юм. Бидний хүн нэг бүр энэхүү багтаамж, тэмүүлэл хоёрыг аль алийг нь агуулдаг. Цаг үеийн болон хувь хүний нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүн энэ хоёр онцлогийг хоёуланг нь ашигладаг. Одоо эдгээр онцлогийг авч үзье.
Зүүн Ази эдийн засаг, улс төр, соёлын талаар тодорч байна. Өрнөд ч «Дорно»-ыг шинээр ухамсарлах болжээ. Дорно, Өрнийн соёл иргэншил, философийн сэтгэлгээнд үндсэн ялгаа байдаг бөгөөд тэр ялгаа мянга мянган жилийн турш үргэлжилж байна гэж тэнд шинжилж байна.
Сэтгэл судлаачид хүн төрөлхтнийг бүхэлд нь хамарсан нийтлэг байдал хэмээх ойлголтыг баримталдаг боловч сүүлийн үед олон эрдэмтэн шинэ үзэл дэвшүүлж байна. Энэ нь Өрнө (Европ, Америк, мөн Австрали, Канад, Шинэ Зеландыг оролцуулан) болон Зүүн Ази (Хятад, Солонгос, Япон зэргийг оролцуулан) мянга мянган жилийн турш тун өөр сэтгэлгээний тогтолцоог хадгалж ирсэн гэсэн үзэл юм. 3
Тэд Зүүн Ази аль хэдийн 2 500 жилийн өмнө Өрнөөс өөр соёл иргэншлийн хүрээг бүрдүүлсэн бөгөөд соёл иргэншлийн хувьд Дорнын хүн ам Өрнийнхөөс хоёр дахин орчим их гэж үнэлдэг.
Дэлхийд нэг тэрбум гаруй хүн эртний Грекийн соёл иргэншлийн тогтолцоог дагадаг. Харин хоёр тэрбум гаруй хүн уламжлал ёсоор эртний Хятадын сэтгэлгээний тогтолцоог өвлөж ирсэн. Грек болон Хятадын сэтгэлгээний тогтолцоо аль хэдийн 2 500 жилийн өмнө философийн шинжилгээ, тогтолцоонд тулгуурлан бүрэлдсэн юм. Энэ хоёр соёл иргэншил тун өөр философийн тогтолцоотой бөгөөд нийгмийн бүтэц, өөрсдийгөө харах хандлага нь ч бие биеэсээ ялгаатай.4
Дэлхийн соёл иргэншлийн тогтолцоонд Зүүн Азийн эзлэх чухал байр суурь бий. МЭӨ III зууны үе гэхэд Өрнө, Дорно аль хэдийн тун өөр соёлын тогтолцоог бүрдүүлсэн байв. Уэллс «МЭӨ 250 онд бидэнд мэдэгдэж байсан ертөнц» гэсэн зураг болон түүний тайлбарыг танилцуулжээ. 5 Энэ үед Евразийн эх газар, Африкийн хойд хэсэг л хүнд мэдэгдэж байсан ертөнцийн бүх хэсэг байв. Соёл иргэншлийн хувьд тэр нь Дорно, Өрнө болж хуваагдана.
Өрнийн хүмүүст мэдэгдэж байсан ертөнцөд Европ, Хойд Африк, Ойрх Дорнод, Энэтхэг багтана. Дорнын хүмүүст мэдэгдэж байсан ертөнцөд Хятад, Солонгос, Япон багтана.6 Энэ хоёр соёл иргэншил харилцан соёлын холбоогүйгээр тус тусдаа бие даан хөгжсөн юм. Энэ хоёр соёл иргэншил юугаараа ялгаатай вэ?
Хүн бол оюун ухаантай цорын ганц амьтан. Оюун ухааны улмаас хүн «бид хэн бэ» гэсэн асуултыг тавих болдог. Бид хаанаас ирж, хаашаа явах вэ? Эдгээр асуултад хариулахын тулд хүн үнэмлэхүй үнэнийг (Absolute Truth) эрэлхийлж эхэлдэг. Дорно үнэмлэхүй үнэнийг «байгалийн Дао (道)»-гоос олсон. Өрнө үнэмлэхүй үнэнийг «ертөнцөөс давсан Бурхан (神)»-аас олсон. Дао ба Бурхан бол байгаль ба байгалиас дээгүүрхийг төлөөлсөн, хорвоо дээр оршдог цорын ганц хоёр үнэмлэхүй үнэн юм. Ингэснээр Дорно, Өрнийг зааглах хамгийн гол ойлголт нь Дорнын Дао, Өрнийн Бурхан гэсэн ойлголт болно. Эдгээр нь Дорнын байгалийн философи, Өрнийн илчлэлтийн шашин болон хөгжинө.
Дао ба Бурхан гэсэн үнэмлэхүй үнэнийг Дао Дэ Жин болон Тора (Хуучин гэрээний Мосегийн таван ном) тус тус тайлбарладаг. Хоёулаа байгаль, орчлон ертөнцийн эх үндэст адилхан үгүй (無) ба бий (有) гэсэн хоёрыг үндэслэл болгон тавьдаг. Энэ бол ертөнц судлалд орон зай, од гаригийн аль нь орчлонг бүрдүүлдэг вэ гэсэн асуудал юм. Дао Дэ Жин болон Торагийн дагуу энэ хоёроос Дао нь үгүйг, Бурхан нь бийг орчлонгийн эх үндэс болгосон байна. Энэ эх үндэс тогтсон цагт түүнд тулгуурлан байгаль, орчлонгийн зарчим ямар вэ гэсэн гол асуудлуудыг тайлж эхэлнэ. Орон зай ба од гаригууд бие биедээ шилжин хувирдаг орчлонгийн явцыг төсөөлбөл үгүй ба бийн хоорондох «хувирлын философи» Дорнын орчлонгийн зарчим болон бүрэлдэнэ. Харин зөвхөн од гаригууд л оршихуйн үнэ цэнэтэй гэсэн сэтгэлгээг төсөөлбөл зөвхөн бий л оршдог гэх «оршихуйн философи» Өрнийн орчлонгийн зарчим болон бүрэлдэнэ.
Хүний төсөөлсөн орчлонгийн эх үндэс, зарчим нь аяндаа хүний үйл ажиллагаа явагддаг хүний хэрэг явдлын эх үндэс, зарчимтай холбогдоно. Дорнын хүний хэрэг явдлын эх үндэс нь үгүйг төв болгосон үйлгүй байдал (wuwei, 無爲), Өрнийн хүний хэрэг явдлын эх үндэс нь бийг гол болгосон зориуд үйлдэл (youwei, 有爲) болно. Үйлгүй байдлыг Дао Дэ Жин-д Даогийн үйлийн эх булаг хэмээн тайлбарладаг бол зориуд үйлдэл нь илчлэлтийн шашинд Бурханы хууль цааз хэлбэрээр илэрдэг. Хувирлын философи хэмээх Дорнын орчлонгийн зарчим Дорнын хүний хэрэг явдалд байнга хувирах «арга билгийн сэтгэлгээ» болдог бол оршихуйн философи хэмээх Өрнийн орчлонгийн эх үндэс Өрнийн хүний хэрэг явдалд үл хувирах «сайн муугийн сэтгэлгээ» болно. Орчлон ертөнц ба хүний хэрэг явдлын эдгээр асуудал Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн цөм болдог. Түүний төв тэнхлэгт Дорнын Дао, Өрнийн Бурхан оршино.