1) Өрнийн Дорнын соёл иргэншлийн талаарх сөрөг үнэлгээ
Түүхэн талаас авч үзвэл Өрнө Дорнын соёл иргэншлийн талаар удаан хугацаанд эерэг үнэлгээ өгч байсан. Тэгвэл яагаад ийм чухал, сонирхолтой баримт бидэнд төдийлөн мэдэгддэггүй вэ? Шалтгаан нь энгийн. Учир нь Өрнийн Дорнын соёл иргэншлийн талаарх Гэгээрлийн үеийн эхэн үеийн эерэг үнэлгээ Гэгээрлийн үеийн сүүл үед орохдоо 180 градус эргэж сөрөг болж өөрчлөгдсөн. Гэгээрлийн үеэс хойших үе Өрнийн аж үйлдвэрийн хувьсгалын үетэй давхцдаг. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаар Өрнийн хүчин Дорно руу түрэн орж, Дорныг биет байдлаар байлдан дагуулж эхэлсэн. Уурын хөдөлгүүр, их буугаар зэвсэглэсэн Өрнийн хөлөг онгоцны өмнө Дорнын модон хөлөг яг л муурын өмнөх хулгана шиг унасан. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас өмнө ба хойших Өрнийн Дорнын талаарх үнэлгээ соёл иргэншлээр бус, шинжлэх ухаан, технологид үндэслэсэн үнэлгээ болж өөрчлөгдсөн. Өрнийн давамгай байр суурь мэдээж Дорнын соёл иргэншлийн талаарх үнэлгээг эерэгээс сөрөг болгон өөрчлөх шалтгаан болсон.
Гэгээрлийн үеийн эхэн үед Өрнийн хаад үнэмлэхүй эрх мэдлээ эдэлж, хувь хүний үзэл санаа төдийгүй эдийн засгийн амьдралд нарийн ширийн хөндлөнгөөс оролцож байх үед Өрнийн сэтгэгчид Дорнод хаан ёс зүйгээр хязгаарлагдаж, ард түмний амьдралд оролцохоо аль болох багасгадаг засаглалыг харсан. Тиймээс тэд Дорнын хааныг тухайн үеийн Өрнийн эрэлхийлж байсан «гэгээрсэн дарангуйлагч (enlightened despot)» гэсэн үлгэр жишээ дүр илэрсэн нь гэж үнэлсэн. Гэвч Гэгээрлийн үеийн сүүл үед орохдоо Өрнийн сэтгэгчид хаант засаглал бус, бүгд найрамдах засаглалыг мөрөөдөж, Грек-Ромын маягийн ардчилсан засаглалыг үлгэр жишээ болгон Дорнын гэгээрсэн дарангуйлагчийн талаарх үнэлгээгээ сөрөг болгон өөрчилж эхэлсэн. Өрнийн сэтгэгчид бүгд найрамдах засаглалыг мөрөөдөх болсноор Хятадын дарангуйлагч хааны талаарх сонирхол, таатай хандлагыг буруушаал, жигшил орлох болсон.
Францын нэвтэрхий толь бичигчдийн удирдагчийн хувьд Гэгээрлийн үеийг удирдсан Дидро (1713–1784) бол Гэгээрлийн сэтгэгчдийн дунд бодлоо өөрчилсөн төлөөлөх хүн юм. Тэрээр эхэндээ Дорнын соёл иргэншлийг Өрнийн соёл иргэншилтэй тэгш байр сууринд тавьж, ялангуяа шашин, ёс зүйн талаас эерэгээр харж үнэлсэн. Гэвч хожим нь хятад зүйлсийг шинжлэх ухаанч бус, өрөөсгөл үзлээр дүүрэн гэж басамжилсан. Тэрээр Өрнийн дуурайх ёстой зүйл бол Руссогийн санал болгосон «язгууртан зэрлэг» бөгөөд цаашид Хятадын байгалийн философи байж чадахгүй гэж тунхагласан. Гельвеций (1715–1771) ч бодлоо өөрчилсөн сэтгэгчдийн нэг юм. Тэрээр Хятадын гэгээрсэн дарангуйлагчийг сайнаар үнэлдэг байсан хандлагаа өөрчилж, Хятадын эзэн хааныг гэгээрээгүй дарлагч гэж шүүмжилсэн. Руссо (1712–1778), Кондорсе (1743–1794) ч Хятадыг шүүмжилж эхэлсэн бөгөөд тэд эрх чөлөө байхгүй нь Хятадын улс төр, ёс зүйн хөгжилд саад болж байна гэж үзсэн. Монтескьё (1689–1755) ялангуяа Дорнын соёл иргэншил өөрөө эрх чөлөө гэсэн ойлголтгүй гэж тодорхойлсон. Тэрээр Хятадын засаглалын хэлбэр айдас өдөөдөг дарангуйлагч засаглал бөгөөд Дорнод улс төрийн эрх чөлөө гэсэн ойлголт оршдоггүй гэж шүүмжилсэн.
XIX зуунд Өрнө дэлхийг байлдан дагуулах эцсийн зорилго болох Дорныг колоничлоход бүхэлдээ анхаарлаа хандуулсан. Дорно Өрнийн давамгай шинжлэх ухаан, цэргийн хүчний өмнө хүчгүйхэн нурсан. Дорно Өрнийн хүчин Дорныг эзлэх, өөрөөр хэлбэл Өрнийн хүчин Дорно руу түрэн орох гэсэн урьд өмнө байгаагүй байдалд орсон. Мэдээж Өрнө Дорныг үнэлэх, ойлгохдоо улам шинээр сөрөг болгож эхэлсэн. Биет ноёрхлын урсгалыг дагаж үзэл санааны хувьд ч Өрнөд үүнийг дэмжих бодол, философийн тогтолцоо бий болсон. Энэ урсгалыг Өрнийн түүхийн философичид системчилсэн.
Өрнийн Дорнын талаарх үзлийн өөрчлөлт удалгүй үзэл санааны хүрээнээс гарч арьс өнгөний өрөөсгөл үзэл рүү тархсан. Гэгээрлийн үеийн эхэн үед Өрнө Дорнын үзэл санааг Өрнийнхөөс давуу гэж үзэж, түүнд татагдаж байх үед дорныхныг «цагаан арьстан» гэж ангилж байв. Гэвч Гэгээрлийн үеийн сүүл үеэс хойш, ялангуяа Өрнө дэлхийг байлдан дагуулсны дараа дорныхон «шар арьстан» болон хувирсан.368 Тэд Өрнийн цагаан арьстнаас соёл иргэншлийн хувьд доогуур төдийгүй үүнийг арьс өнгөний шалтгаанаар өөрчлөгдөшгүй гэж онцолж байв. Энэ нь эцсийн дүндээ тэдний дэлхийг байлдан дагуулалт, мөлжлөгийг зөвтгөх зорилготой байв. Эндээс өрнийнхний дунд дэлхийг байлдан дагуулж, соёлжоогүй ертөнцийг соён гэгээрүүлэх нь «цагаан арьстны үүрэг» гэсэн санаа хөгжин гарч ирдэг. Дорно, Өрнийн харилцааны талаар ч Лейбницийн Дорно, Өрнийн харилцааны талаарх итгэл найдвар, өөдрөг үзлийн эсрэг талд зогсох болсон. Дорно, Өрнө маш өөр соёл иргэншилтэй бөгөөд Өрнө хол түрүүлж байгаа тул харилцаа мэтийн зүйл хэрэггүй гэсэн үзэл дэлгэрсэн. Английн яруу найрагч Киплинг (Kipling) 1889 онд хэвлүүлсэн «Дорно ба Өрнийн баллад» (Ballad of East and West) шүлэгтээ үүнийг товчлон илэрхийлсэн:
Дорно бол Дорно, Өрнө бол Өрнө. Энэ хоёр хэзээ ч уулзахгүй, Эцсийн шүүлтийн өдөр газар, тэнгэр шүүлтийн өмнө зогсох тэр цаг хүртэл.369
Ийм уур амьсгал өмнөх Дорнын талаарх эерэг үнэлгээг засварлах ажлыг ч хамарсан. Нэг жишээ гэвэл, Өрнийн Сэргэн мандалтын үед шийдвэрлэх, эерэг нөлөө үзүүлж, Өрнийн сэтгэгчдээс магтаал хүртэж ирсэн Их Монгол Улсын талаарх үнэлгээ ч үндсээрээ өөрчлөгдсөн. Энэ нь шинэ болон орчин үед, ялангуяа XVIII зууны аж үйлдвэрийн хувьсгал, түүний дараах дэлхийг байлдан дагуулалт хэрэгжиж байх үед ийм болсон юм. Өрнийн сэтгэгчдийн дунд Чингис хаантай нэг үеийн XIII зуун, түүний удалгүй дараах XIV–XV зууны Сэргэн мандалтын үе, XVII–XVIII зууны Гэгээрлийн үеэс өмнө хүртэлх хэдэн зуун жилийн турш Монгол, Чингис хааныг эерэгээр үнэлдэг хүмүүс байсан. Өмнөх ийм үнэлгээг засварлах ажил өргөн цар хүрээтэй өрнөж, эцэстээ арьс өнгөний үнэлгээнд хүрсэн.
Европын бараг бүх эрдэмтэд хүн төрөлхтнийг Африкийн, Ази-Монголын, Европын гэсэн гурван том арьстанд ангилах аргыг хүлээн авсан… Мөн хамгийн их хувьсан хөгжсөн Европын цагаан арьстантай харьцуулахад Азийн монголчуудыг нярай хүүхдийн төлөвт өсөлтөө зогсоосон мэт оюуны хомсдолтой хүмүүс хэмээн дүрсэлж эхэлсэн… Үүнээс хойш тэднийг орангутан сармагчинтай маш ойр гэж үзэх болсон… бүр анагаах ухаанд оюуны хомсдолтой хүмүүсийг монголоид (Mongoloid) гэсэн нэрээр нэрлэх хүртэл болсон.370
Ийм арьс өнгөний өрөөсгөл үзэл шинэ хандлага бус, Өрнийн соёл иргэншилд үргэлжилсээр ирсэн зүйл юм. Грекийн үе рүү эргэн харвал энэ нь Дорныг жигшдэг Грекийн үеийн «ориентализм» гэгдэх зүйлд илэрдэг. Ийм санаа шинэ болон орчин үед Өрнөд улам өргөн хүрээнд дахин үйлдвэрлэгдсэн. Эртний Грек, Персийн хоорондох тэмцэлд илэрсэн «Дорно»-ын доогуур байдлыг дэлхий даяар тэлж, түүнтэй харьцуулан Өрнийг бусад арьстнаас ялгаж, Өрнийн давуу байдлыг харуулахыг зорьсон юм.
МЭӨ 472 онд тоглогдсон «Персүүд» эмгэнэлт жүжиг Персийн дайныг жүжиглэсэн бөгөөд грекчүүд Персийн эзэнт гүрэнтэй харилцаж, мөргөлдөхдөө юуг эргэцүүлсэн болохыг сайн харуулдаг жишээ юм… Персийн дарангуйлал, шатлал дэг журам, асар их баялаг, тансаглал, сэтгэл хөдлөлийн хэт илэрхийлэл, эмх замбараагүй байдал, хулчгар байдлын эсрэг Грекийн ардчилал, тэгш байдлын үзэл, гамтай хэмнэлт, биеэ барих, өөрийгөө сахилгажуулах, дэг журам, эр зоригийг тавьсан юм… «Персүүд» эмгэнэлт жүжгийн задлан шинжилгээ, тайлбарыг өвлөсөн Геродот Өрнө ба Дорно, Европ ба Ази, грек ба грек бус, дарангуйлал ба ардчиллын хоёр хуваалтыг улам хөгжүүлсэн. Ингэснээр эхнийх нь сүүлчийнхээс давуу гэсэн үзэл суртал бий болсон. Ийм уламжлалаас ориентализм эхэлсэн. 371
Сүүлийн үед ориентализмыг дахин дэлгэрүүлсэн Өрнийн төлөөлөх түүхч бол Виттфогель (1896–1988) юм. Тэрээр Дорнын дарангуйлал (oriental despotism) бүтээлдээ Европоос бусад ихэнх бүс нутагт «усны нөөц, газар тариаланг тулгуур болгосон соёл иргэншил» (hydraulic civilization) хөгжсөн бөгөөд эдгээр нь бүгд дарангуйллыг төрүүлсэн гэж үнэлсэн. Ингээд Ойрх Дорнод, Дундад Дорнод, Алс Дорнод төдийгүй бусад бүс нутгийн соёл иргэншлийг хүртэл бүгдийг дарангуйлал гэж үзэж, ориентализм болгон нэгтгэн Өрнөтэй харьцуулъя гэсэн санааг дэвшүүлсэн. Энэ бол чухам «Өрнө ба бусад ертөнц» гэсэн хоёр хуваалт юм. Тэрээр тухайн үед дэлхий рүү тэлж, ялагдашгүй байр суурийг эдэлж байсан Өрнийн цаг үеийн сүнстэй яг таарсан номыг хэвлүүлсэн. Түүний ном өрнийнхний дунд анхаарал татаж, өргөн иш татагдах болсон.
Өнөөдөр бидний мэдэх Их Монгол Улс, монголчууд, Монголын энх тайвны (Pax Mongolica) талаарх үнэлгээ түүхэн баримтыг тусгасан бус, шинэ болон орчин үед бий болсон арьс өнгөний өрөөсгөл үзэлд автсан үнэлгээ юм. Саяхнаас л ийм гажуудлыг засварлах ажил Өрнөд хэсэгчлэн хийгдэж байна. Вашингтон Пост сонин 2000 он буюу хүн төрөлхтний гурав дахь мянганы (the Third Millennium) өмнө хоёр дахь мянган, өөрөөр хэлбэл 1000 оноос 1999 он хүртэлх мянган жилийн турш түүхэнд хамгийн том ул мөр үлдээсэн хүнийг нэрлэсэн. Тэр нь чухам Чингис хаан байв.
Ориентализм хэмээх өрөөсгөл үзэл Дорнын үзэл санаанд угаасаа агуулагдах жинхэнэ үнэ цэнийн талаар нүд, чихээ бүрмөсөн аних байдлыг дэмжиж байна. Хүн төрөлхтний ирээдүйн төлөө Дорнын үзэл санаанд байдаг Өрнөөс өөр сансар судлал, хүн ба байгалийн харилцаа, бүх нийтийн ёс зүйн үзэл, мөн хүний мөн чанарын талаарх Өрнийн соёл иргэншлээс өөр философийн тогтолцоог ойлгох шаардлагатай. Үүний тулд XVII–XVIII зууны Өрнийн Гэгээрлийн үед Өрнөд нэвтэрч, ихэд таатай хүлээн авч үнэлэгдэж байсан Дорнын үзэл санааны мөн чанар юу байсныг эргэн харах ёстой. Ялангуяа үүгээр дамжуулан Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа хэрхэн ялгаатай болохыг авч үзэх нь чухал.
2) Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас өмнөх Дорно ба Өрнө
Өрнө Дорноос давуу гэсэн дүр төрхийг ихэвчлэн өрнийнхөн бүтээсэн. Энэ нь бараг хэвээрээ Дорнод тархаж, хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Тиймээс бид Дорно Өрнөтэй харьцуулахад түүхэнд байнга хоцрогдсон байр суурьтай байсан гэж амархан үзэх болдог. Гэвч ийм дүр төрх баримтаас өөр болохыг түүхч, сэтгэгчид бичиж ирсэн. Уэллс Дорно, Өрнийг харьцуулахдаа тэнцвэртэй түүхэн үзлийг харуулж байна:
Удаан хугацаанд Хятад Өрнөөс давуу байсан. Өрнийн ертөнц Хятадыг дахин гүйцэж эхэлсэн нь XVI, XVII зуунд Америкийг нээх, хэвлэмэл ном, боловсрол түгэх, шинэ үеийн шинжлэх ухааны үүр цайхын хамт эхэлсэн гэж хэлж болно. Хятад цэцэглэн хөгжсөн Тан улсын үед, урлагийн шинжтэй боловч бага зэрэг доройтсон Сүн улсын (960–1279) үед, мөн соёлч Мин улсын (1368–1644) үед хөгжин цэцэглэж, аз жаргалтай байсан бөгөөд тухайн үеийн соёл, урлаг зэрэг нь аль ч орноос түрүүлж байв. 372
Өрнийн Хятадын соёл иргэншлийн хамгийн нэр хүндтэй эрдэмтдийн нэг гэгддэг Нидэм (Needham, 1900–1995) ч өөрийн «Хятадын шинжлэх ухаан ба Өрнө» бүтээлдээ Дорно, Өрнийн харилцааны талаарх үзлээ илэрхийлж байна: XX зууны хоёрдугаар хагаст амьдарч буй бид XIX зууны маягийн бодолд дарагдсаар 3–4 зууны өмнө л гэхэд Хятад Европоос илүү амьдрахад таатай газар байсныг мэдэхгүй байна гэж бичжээ.373 МЭӨ I зуунаас МЭ XV зуун хүртэл байгалийн тухай мэдлэгийг хүний бодит хэрэгцээнд хэрэглэхдээ Дорнын соёл иргэншил Өрнийн соёл иргэншлээс хамаагүй илүү үр ашигтай байсныг мэдэхгүй байна гэж тэр тайлбарладаг. 374
Нидэм Дэлхийн II дайн дууссаны дараа 1948 онд Кембрижийн их сургуулийн хэвлэлийн газарт Хятадын соёл иргэншлийн тухай судалгааны төсөл санал болгож, энэ төлөвлөгөө хүлээн зөвшөөрөгдсөнөөр Хятадын шинжлэх ухаан, соёл иргэншлийн тухай өргөн хүрээтэй судалгаа, бүтээлээ эхэлсэн. Энэ судалгаандаа Нидэм ширэм цутгах арга (төмрийг хайлуулж тодорхой хэлбэрт оруулах арга бөгөөд сав суулга, их буу хийхэд хэрэглэдэг), анжисны хошуу, морины дөрөөг Дорнод зохион бүтээсний тухай тайлбарласан. Морины дөрөөг Дорнод III зууны орчим зохион бүтээсэн бөгөөд Өрнөд Дундад зууны үед нэвтэрсэн. Дөрөө хэрэглэх нь хүн морь ашиглах хөдөлгөөнт чадвар, байлдааны чадварыг төсөөлөхөд бэрх хэмжээгээр ихэд дээшлүүлсэн. Соёл иргэншлийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр нь дугуй эсвэл хэвлэх урлагийг зохион бүтээсэнтэй харьцуулж болохуйц их гэсэн үнэлгээ байдаг хэмжээнд дөрөө зохион бүтээсэн нь чухал ач холбогдолтой. Мөн бидний сайн мэдэх цаас, дарь, хэвлэх урлаг, луужин зэргийг бүгд Хятадад зохион бүтээснийг тэр нотолсон.
Гэтэл XX зууны дунд үе хүртэл Өрнө төдийгүй дэлхийн ихэнх хүмүүс эдгээр ихэнх зохион бүтээлийг Өрнөд хийсэн гэж итгэж байв.375 XX зууны дунд үеэс хойш Өрнийн сэхээтнүүдийн дунд Нидэмийн судалгааны ачаар эдгээр чухал зохион бүтээл Дорноос гаралтай гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх болсон. Үүний дараа удалгүй Нидэмээр тэргүүлэн Өрнөд тэгвэл яагаад Хятад мянга, эсвэл хэдэн зуун жилээр түрүүлсэн соёл иргэншил, шинжлэх ухаан, технологиороо үргэлжлүүлэн хөгжиж чадалгүй Өрнөд гүйцэгдсэн бэ гэсэн асуулт гарч ирсэн.376 «Нидэмийн асуулт» (Needham’s Question) гэж алдаршсан энэ чухал асуулт XX зууны дунд үеийн Өрнийн олон эрдэмтэн, сэтгэгчийн анхаарлын төвд байв.377 Уэллс ч Нидэмээс өмнө ийм асуултыг аль хэдийн тавьж байсан:
Тэгтлээ их зүйлд хүрсэн Хятад яагаад цаашид юу ч бүтээсэнгүй вэ? Энэ хугацаанд Хятад далайд гарч, гадаад худалдааг нэлээд хийж байв. Яагаад Хятад Америк эсвэл Австралийг нээсэнгүй вэ? 378
Нидэм, Уэллс мэт түүхийг судалсан сэтгэгчид урт түүхэнд Дорнын соёл иргэншил Өрнөөс давуу байсан үе удаан үргэлжилж байсныг мэдэж байв. Гэвч Өрнө Дорныг бүх талаар давамгайлж буй сүүлийн 2–3 зууны турш соёл иргэншил тус бүрийн харьцангуй байр суурийн талаарх ийм үзэл ач холбогдолгүй байв. Эцэст нь Өрнө төдийгүй Дорнод ч Дорнын соёл иргэншил Өрнөд түгсэн гэсэн түүхэн баримтыг бараг бүгд итгэмээргүй зүйл гэж үзэж, төдийлөн утга өгдөггүй байв. XX зууны хоёрдугаар хагаст ч Дорнын эдийн засгийн түүхэн мандал тэсрэлт мэт бодит болохоос өмнө Дорно, Өрнө аль алинд ийм үзэл ноёлж байв.
Гэвч өрнийн хүмүүс болох Уэллс эсвэл Нидэм Дорно Өрнөөс соёлын хувьд удаан хугацаанд түрүүлж байсан гэсэн таатай үнэлгээг хөнгөн хуумгай өгөх учиргүй бөгөөд тэдний асар их түүхийн мэдлэгээс харвал зохиомол түүх байх ч учиргүй. Үнэндээ түүхийг сайтар авч үзвэл Уэллс, Нидэмийн Дорнын талаарх ийм үзэл XVIII зуунаас өмнө Өрнөд ноёлж байсан үзэл байв. Адам Смит үүний нэг жишээ юм. Адам Смит 1776 онд бичсэн Үндэстний баялаг номдоо Хятадын хөгжил цэцэглэлтийг бичсэн. Тэрээр Хятадыг XVIII зуунд дэлхийн хамгийн баян орнуудын нэг байсан гэж бичжээ:
Хятад бол дэлхийн хамгийн баян орнуудын нэг юм. Өөрөөр хэлбэл дэлхийн хамгийн олон хүн амтай, газар тариалангийн газар нь үржил шимтэй, хүмүүс нь ажилсаг, боловсронгуй. Гэвч удаан хугацаанд өөрчлөлтгүй байсан бололтой. Марко Поло 500 жилийн өмнө Хятадад айлчлахдаа Хятадын соёл, үйлдвэрлэл, олон хүн амыг бичсэн бөгөөд өнөөдөр Хятадаар аялсан хүмүүс ч төстэй тэмдэглэл хийж байна. Хятад магадгүй эрт дээр үеэс Хятадын хуулийн тогтолцоо, институцийн зөвшөөрөх хамгийн их баялгийг аль хэдийн бүтээж байсан бололтой.379
Уэллс, Нидэм, Адам Смитийн ийм үзлийг бид хүлээн авбал Өрнө Дорныг жинхэнэ утгаараа гүйцэж давуу байр суурь эзэлсэн нь сүүлийн 2–3 зуун, өөрөөр хэлбэл XVIII зуунаас хойшхи үеэр хязгаарлагддаг гэсэн маш сонирхолтой, чухал түүхэн үзэлтэй болно. Тэгвэл бид өнгөрсөн 2 зуунаар хязгаарлагдсан Өрнийн ноёлох үзэлд өөрсдийгөө хорих ёсгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрнэ. Учир нь XIX–XX зууны нөхцөл байдлын олзлогдогч болбол өнгөрснийг ч ойлгож чадахгүй, XXI зуунд дэлгэрэх ирээдүйг ч төлөвлөж чадахгүй. XIX–XX зууны нөхцөл байдлаас өмнөх урт түүхийг эргэн харж, Дорно, Өрнийн мандал, уналтыг авч үзэх шаардлагатай.
Сэргэн мандалтын үеэс өмнө: Дорнын соёл Өрнөд түгсэн нь
Дорно, Өрнийн соёл иргэншил XIX зуунд Өрнө Дорно руу жинхэнэ утгаараа ойртох хүртэл мянга мянган жилийн турш үндсэндээ бие биеэсээ тусгаарлагдсан байдалтай хөгжиж ирсэн. Жинхэнэ соёл иргэншлийг бүрдүүлэх үндсэн шатууд болох бичиг үсэг, металл хэрэглэх, нийгмийн зохион байгуулалт, илчлэлтийн шашин, байгалийн философи зэргийг бүгд Дорно, Өрнө тусгаарлагдсан байдалтай тус тусдаа хөгжүүлсэн бөгөөд хоорондоо нягт нөлөөлсөн эсвэл гаднаас нэвтэрсэн хэрэг биш.380 Хоёр соёл иргэншлийг холбосон нь нарийхан Торгоны зам л байсан. Дорно, Өрнийн хооронд түгсэн аливаа соёлын бүрэлдэхүүн энэ туйлын нарийн замаар Төв Азийн уулсыг заавал дамжих ёстой байсан тул мөн чанараас бусад бүх шинжээ алдахаас өөр аргагүй байв. Торгоны зам Дорно, Өрнийн хооронд үзэл санааны нягт харилцан нөлөө үзүүлэхэд хэтэрхий нарийн, хэтэрхий урт байв.381
Торгоны зам ихэвчлэн төсөөлдгөөс ялгаатай нь хуурай газрын замын хамт далайн зам ч чухал байв. Тиймээс мэргэжилтнүүд зөвхөн хуурай газрын замыг илэрхийлдэг silk road гэсэн үгийн оронд гарц гэсэн утгатай silk route гэсэн үг илүү оновчтой гэж үздэг. Дорно, Өрнийг холбосон хуурай газрын болон далайн замаас бүрдсэн Торгоны зам МЭӨ I зуунд жинхэнэ утгаараа нээгдэж, Дорно, Өрнийн худалдааны гарц болсон. 1497 онд Васко да Гама Атлантын далай, Энэтхэгийн далайг холбосон Дорно, Өрнийн шууд далайн замыг нээх хүртэл 1 700 гаруй жилийн турш Дорно, Өрнийг холбосон цорын ганц гарц болж байв.
Торгоны замаар голдуу хөнгөн, үнэ цэнэтэй эрдэнэсийн зүйлс зөөгдөж байв. Мянга мянган жилийн турш Хятадын торго, амтлагч Өрнөд зарагдаж, Өрнөөс шилэн эдлэл, торго худалдаж авах үнэт металл Хятад руу тээвэрлэгдэж байв. Торго бол хамгийн чухал худалдааны бараа байсан нь эргэлзээгүй. Тиймээс тэр замыг Торгоны зам гэж нэрлэх болсон. МЭӨ I зуунд Хятадын Хан улс, Ромын эзэнт гүрний хүчин Дорно, Өрнөд тус тус бэхжиж, тэлснээр Торгоны зам жинхэнэ утгаараа ажиллах болсон.
Энэ хугацаанд Хятадад Ромын эзэнт гүрнийг Дацинь улс (大秦國) гэж илэрхийлсэн тэмдэглэл байдаг. Мөн Ромын үеийн сурвалжид Хятадын торго Ромд их хэмжээгээр зарагдаж байсан тэмдэглэл бий. Ромд үүнд санаа зовнилоо ч илэрхийлж байв:
Ромын сенат эдийн засаг, ёс суртахууны шалтгаанаар Ромын иргэд торгон хувцас өмсөхийг хориглосон хуулийг хэд хэдэн удаа баталсан боловч сахиагүй. Учир нь Хятадаас торго импортлохын тулд Ромын эзэнт гүрний их хэмжээний алт Хятад руу урсаж байв. Ёс суртахууны хувьд торгон хувцсыг тансаг, ёс бус зүйл гэж үздэг байв.382
МЭ I зууны Ромын сенатын гишүүн Сенека торгон хувцасны «ёс бус тал»-ын талаар дараах тэмдэглэлийг үлдээжээ:
Торгон хувцас биеийн галбирыг нууж чаддаггүй, бүр торгон хувцас өмссөн хүний нэр төрийг хамгаалж чаддаггүй атлаа түүнийг хувцас гэж нэрлэж болох эсэхийг би мэдэхгүй…… Ёс бус эмэгтэйчүүдийн биеийн галбир нимгэн торгон хувцсаар дамжин гадагш яг хэвээрээ харагдаж, зочин ч, гэрийн эзэн ч эхнэрийнх нь биеийн галбирын талаар адил мэдлэгтэй болж болохыг хараад олон эмэгтэйчүүд торгон хувцсанд уралдан шунаж байна.383
Дорно, Өрнийн хоорондох Торгоны замаар дамжсан худалдаа шууд бус худалдаа байв. Өөрөөр хэлбэл Европын Өрнө, Зүүн Азийн Дорно хоёрын хооронд орших Төв Ази, Ойрх Дорнодын олон орны худалдаачид зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэж байв. Ийм зуучлагчгүйгээр Өрнөөс анх удаа Дорнод шууд айлчилж, нүдээрээ үзэж, тэмдэглэл үлдээсэн өрнийн хүн бол Марко Поло байв. Энэ нь XIII зуунд болсон хэрэг юм. Мэдээж Марко Поло-гоос өмнө католик санваартнууд Хятадад үе үе айлчилж тэмдэглэл үлдээж байсан боловч Дорныг Өрнөд жинхэнэ утгаараа таниулсан нь Марко Поло байв. XIII зуунд Торгоны замаар Дорнод очсон Марко Поло буцахдаа Торгоны замын далайн замаар буцаж ирсэн.
Марко Поло Дорнод үзсэн зүйлээ XIII зууны төгсгөлд Дорно дахины аян замын тэмдэглэл хэмээх номд үлдээсэн. Түүний аяллын тэмдэглэл Европт Дорнын соёл иргэншлийг танилцуулсан анхны ном болсон. Энэ нь олон хүнд нөлөөлсөн бөгөөд 1492 онд Атлантын далайг гатлан Америкийг нээсэн Колумб ч тэдний нэг юм. Колумб Дорно дахины аян замын тэмдэглэл-ийг тайлбар бичсээр шимтэн уншиж, Өрнөөс Дорно руу хүрэх шууд далайн замыг нээж Дорнод очихоор шийдсэн.
Марко Поло Дорно дахины аян замын тэмдэглэл-ээр дамжуулан Дорнын соёлыг танилцуулсан бөгөөд энэ үед танилцуулсан Дорнын соёлын дотор олон шашныг тэвчих хандлага, цаасан мөнгө хэрэглэх, хөдөлгөөнт үсгээр хэвлэх урлаг, нүүрс ашиглах, Цагаан хэрэм, Их суваг зэргийн тайлбар бий. Өрнийн ихэнх хүмүүс Марко Пологийн үеийнхэн төдийгүй түүнээс хойш хэдэн зууны турш итгээгүй. Соёл иргэншлийн суурь хэтэрхий өөр, цар хүрээний ялгаа хэтэрхий их байсан тул огт итгэх аргагүй байв. Хэрхэн цаасны хэсгийг алт, мөнгөний оронд хэрэглэж болох вэ, ямар хар чулууны хэсгийг шатааж түлш болгож болох вэ, гараар нэг бүрчлэн хуулж бүтээдэг номыг хэрхэн хөдөлгөөнт үсэг гэгч зүйлээр, мөн цаас гэгч зүйлийг хэрэглэн олноор нь үйлдвэрлэж болох вэ, хамгийн гол нь Бурханыг төв болгоогүй хүний нийгэм хэрхэн боломжтой байх, мөн нэг улсад хэд хэдэн шашин хэрхэн зэрэгцэн оршиж болох вэ гэх мэт эргэлзээ төрүүлж, Марко Поло-г хөөрөн давраад байна гэж үзсэн. Учир нь энэ бүхэн ойлгох эсвэл төсөөлөхөд бэрх зүйл байв. Гэвч ийм эргэлзээ, асуулт Дундад зууны харанхуй үед амьдарсаар байсан өрнийнхний хувьд туйлын зүйн хэрэг байв.
Ялангуяа XIII зууны төгсгөлд улс төр, эдийн засаг, хүн ам гээд бүх зүйл бага хэмжээтэй байсан өрнийнхний хувьд Марко Пологийн дамжуулсан Дорнод болсон нэгэн үйл явдал, хэрэгтэй холбоотой хүн ам эсвэл эд зүйлийн тоо байнга л сая давдаг нь итгэмээргүй зүйл байв. XV зууны төгсгөл хүртэл Английн хүн ам 3 сая орчим байсныг бодвол тухайн үеийн өрнийнхний хувьд сая гэсэн нэгж хэд хэдэн улсыг дайчилж байж л хүрэх тоо гэж үзэгддэг байв. Тиймээс Өрнөд Марко Поло-г «Саятан эр» (Il Milione) гэж дооглон нэрлэдэг байв. Марко Поло нас барахынхаа өмнө түүний нөхөд сүнсний амар амгалангийн төлөө Дорно дахины аян замын тэмдэглэл-д бичсэн олон худал зүйлээ наманчлахыг ятгасан. Үүнд Марко Поло санаа алдаад «Би Дорнод үзсэн гайхамшигт зүйлсийнхээ талыг ч бичиж чадаагүй» гэж хэлээд нүдээ аньсан гэдэг.
Түүнээс хойш хэдэн зуун жилийн турш европчууд Марко Пологийн Дорно дахины аян замын тэмдэглэл-ийг хоосон зохиомол зүйл гэдэгт итгэлтэй байсан бөгөөд түүнийг хөөрүү, худалч хүний бэлгэдэл болгосон. Өрнөд утгагүй гэж санагдах зүйл ярьдаг хүнийг «Марко Поло» гэж нэрлэдэг байв. Ийм байдал Васко да Гамагийн 1497 онд нээсэн Атлантын далай–Энэтхэгийн далайн шууд замаар өрнийнхөн XVI–XVII зуунд Дорнод шууд ирж, Марко Пологийн Дорно дахины аян замын тэмдэглэл-д бичсэн зүйлсийн ихэнх нь үнэн болохыг баталтал 300 орчим жил үргэлжилсэн.384
Өрнө Дорнын шинэ дүр төрхийг ингэж ойлгож чадаагүй нь Дундад зууны «харанхуй үе»-ээс болсон юм. Өрнө бараг мянган жилийн Дундад зууны харанхуй үеийг туулж байх хооронд Дорно соёлын хувьд хөгжлөө улам ахиулсан. Мянган жилийн зөрүүтэй Дорнын ийм хөгжингүй соёл, үзэл санаа хоёр удаа хуваагдан Өрнөд хүрч нөлөөлсөн. Эхнийх нь Дорнын эд өлгийн соёл, хоёр дахь нь Дорнын үзэл санаа юм. Евразийн тивийг нэвт хамарсан их гүрнийг байгуулж, 2 зуун орчим жилийн турш бүх худалдааг идэвхтэй дэмжсэн «Монголын энх тайван» (Pax Mongolica)-ы үед Дорнын зохион бүтээлүүд Өрнөд жинхэнэ утгаараа нэвтэрч, Өрнийн Сэргэн мандалтын үед асар их нөлөө үзүүлсэн. Түүнээс хойш Дорно, Өрнийн хооронд анх удаа хүмүүсийн шууд харилцаагаар дамжуулан Дорнын үзэл санаа Өрнөд нэвтэрч, Өрнийн Гэгээрлийн үзэлд гүн нөлөө үзүүлсэн.
Шууд далайн замаар Дорно, Өрнө шууд харилцах нь XVI зууныг хүлээх ёстой байв. Гэвч түүнээс өмнө Торгоны зам олон улсын харьяаллын дор янз бүрийн хилийг дамжих ёстой байв. Үл хамаарах зүйл байсан нь Монголчууд Дорно, Өрнийг хамарсан эзэнт гүрнийг байгуулсан үе юм. Их Монгол Улс зам, гүүрийг ихээхэн өргөтгөж, шинээр барьж, эзэнт гүрэн дотор төдийгүй Дорно, Өрнийн хооронд чөлөөт худалдаа, соёлын солилцоог идэвхтэй дэмжсэн. Энэ үед Дорнын зохион бүтээлүүд Өрнөд жинхэнэ утгаараа дамжин очсон. Энэ нь Их Монгол Улс Евразийн тивийг хөндлөн гулд хамарсан хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн өргөн уудам эзэнт гүрнийг байгуулж, Монголын энх тайвныг тогтоосны ачаар юм. Түүнээс өмнө Торгоны замаар дамжуулан Дорнын соёл иргэншил оршдог гэдгийг бүрхэг төдий мэддэг байв. Хязгаарлагдмал тээвэр, харилцаа холбооны хэрэгсэлтэй байсан хүн төрөлхтөн Дорно, Өрнө бие биеэ сайн ойлгох шаардлагыг ч мэдрэлгүй амьдарч байв. XII зуун хүртэл Торгоны замаар Дорно, Өрнийн хооронд аялахад нэг тийшээ 2–3 жил зарцуулдаг байв.
Монголын энх тайвны үед соёлын урсгал Дорноос Өрнө рүү нэг чиглэлтэй байв. Өрнө тухайн үед мянга орчим жил үргэлжилсэн Дундад зууны харанхуй ертөнцөөс дөнгөж гарах гэж хөдөлж эхэлж байсан тул Дорнод өгөх зүйл нь зөвхөн католик шашин хэмээх илчлэлтийн шашин байв. Гэвч энэ үед Дорнод даосизм, Күнзийн сургаалыг төв болгосон байгалийн философийн тогтолцоо аль хэдийн бат тогтсон байсан тул Өрнийн илчлэлтийн шашинд нэвтрэх завсар байсангүй. Тиймээс Дорнын соёл нэг талаас Өрнөд дамжин очих болсон бөгөөд энэ үед дамжсан Дорнын соёл Өрнийн Сэргэн мандалтын эхлэл, хөгжилд багагүй нөлөө үзүүлсэн. Чингис хаан ба орчин үеийн ертөнцийн үүсэл (Genghis Khan and the making of the modern world) номдоо профессор Жек Уэтерфорд (Jack Weatherford) Монголын энх тайвны Сэргэн мандалтад үзүүлсэн нөлөөг ингэж илэрхийлж байна:
Европын Сэргэн мандалтын үед Европын технологи, дайн, хувцас, худалдаа, хоол хүнс, урлаг, уран зохиол, бүр хөгжим хүртэл бүгд Монголын нөлөөгөөр өөрчлөгдсөн...... Европчууд түүхэндээ анх удаа урт дээл, банзалны оронд өмд, цамц өмсөх болсон. Хөгжмийн зэмсгийг хуруугаараа татаж тоглохын оронд Монголчуудын тал нутагт хэрэглэдэг нумаар тоглох болсон. Мөн уран зургийг ч шинэ аргаар зурах болсон.385
Өрнийнхөн Сэргэн мандалтын үед хүрээд Монголчуудаас сурсан өмдийг өмсөх болсон. Түүнээс өмнө бидний Грекчүүд, Ромын сенатын гишүүд, Дундад зууны лам нарын зургаас харж болох шиг мянга мянган жилийн турш урт хормойтой дээл өмсдөг байв. Мөн утсан хөгжмийн зэмсгийн хувьд гараар татаж тоглодог ятга мөн л мянга мянган жилийн турш Өрнийн утсан хөгжим байсан бөгөөд Сэргэн мандалтын үед хүрээд л утсан хөгжмийн утсыг нумаар хөрөөдөж тоглох аргыг хэрэглэж эхэлсэн. Энэ нь хөгжиж хийл, виолончель болсон.
Дундад зууны мянган жилийн харанхуй үеийг тэвчиж ирсэн Өрнө Монголын энх тайвны ачаар Дорнын олон гайхамшигт соёлтой танилцаж чадсан. Үүнд бидний ихэвчлэн нэрлэдэг Хятадын дөрвөн их бүтээл болох цаас, дарь, хэвлэх урлаг, луужин зэрэг багтана. Ийм соёл XIV зуунд дэлхий даяар нөмөрсөн хар тахлаас амьд үлдэж, амьдралыг шинэ өнцгөөс харах болсон өрнийнхөнд асар их нөлөө үзүүлсэн. Энэ бол Сэргэн мандалтын эхлэл юм. Ийм соёл, жишээлбэл цаас мэт зүйл үүнээс өмнө ч Төв Ази, Ойрх Дорнодын олон орны худалдаачдын зуучлалаар Өрнөд хүрч байсан. Гэвч хэл, бичиг, зан заншил, соёл өөр олон орны худалдаачдын зуучлалыг дамжихдаа худалдааны бараанаас бусад технологи, соёл, үзэл санааны мөн чанар ихэнхдээ шингэрч эсвэл алга болохоос өөр аргагүй байв. Харин Монголын энх тайвны үед Дорнын асар их хэмжээний зохион бүтээлүүд Өрнөд тасралтгүй нэвтэрч, Өрнийн соёл иргэншлийн хөгжил, үсрэлтэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн.
Цаас, хэвлэх урлаг Өрнөд нэвтэрсэн нь номын тоог эрс нэмэгдүүлж, Сэргэн мандалтыг авчрахад хувь нэмэр оруулсныг амархан таамаглаж болно. Марко Пологийн Дорно дахины аян замын тэмдэглэл ч эхэндээ гараар нэг бүрчлэн хуулсан гар бичмэлээр хязгаарлагдаж байв. Гэвч Колумбын үед хэвлэмэл хувь нь түгсэн тул Колумб ч Дорно дахины аян замын тэмдэглэл-ийг хэвлэмэл хэлбэрээр уншиж чадсан. Мөн луужин Өрнөд нэвтэрсэн нь XV зууны төгсгөлөөс эрчимтэй эхэлсэн Португал, Испанийн Атлантын далай, Энэтхэгийн далай, Номхон далайн аяллыг шийдвэрлэх байдлаар хялбаршуулсан. Энэ үед Дорнын ширэм цутгах арга (iron cast), дарь хэрэглэх аргыг хослуулан Өрнө чанартай их буу хийж чадсан бөгөөд их буу Өрнийн дэлхийг байлдан дагуулалтад шийдвэрлэх хувь нэмэр оруулсныг түүх сайн харуулдаг.
XV–XVI зууны Сэргэн мандалт XIV зуунаас эхэлсэн Монголын энх тайвны ачаар Өрнөд чөлөөтэй нэвтэрч эхэлсэн Дорнын соёлын ачаар байсан бол Сэргэн мандалтын дараах XVII–XVIII зууны Өрнийн Гэгээрлийн үед Дорно, Өрнийн шууд харилцаагаар Дорно, Өрнийн хооронд үзэл санааны солилцоо боломжтой болсон. Энэ үед ч үзэл санааны урсгалын чиглэл нь Дорнын үзэл санаа нэг талаас Өрнөд нэвтрэх тал руу байв. Өрнө илчлэлтийн шашны янз бүрийн үндэслэлгүй догмуудаас ангижрахыг зорьж байсан тул байгалийг төв болгосон Дорнын байгалийн философийн үзэл санааны тогтолцоо Өрнө рүү урсах болсон юм.
Гэгээрлийн үе: Өрнийн Дорнын соёл иргэншлийн талаарх эерэг үнэлгээ
Дорно, Өрнө дэлхийн дээвэр гэгддэг Гималай–Хөндлөн уулсын нуруугаар тусгаарлагдаж, бие биедээ нөлөөлж чадалгүй мянга мянган жилийг өнгөрөөж, тус бүр өөрийн онцлогтой соёл иргэншлийн тогтолцоог бүтээн амьдарсан. Ийнхүү харилцан тусгаарлагдан хөгжсөн Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн хоорондох бодит үзэл санааны солилцоо эцэстээ XVI–XVII зуунд л боломжтой болсон. Энэ нь Васко да Гамагийн нээсэн Атлантын далай–Энэтхэгийн далайн замаар Өрнийн католик номлогчид Бээжинд суурьшсанаас эхэлсэн.
Католик санваартнуудын дотроос хамгийн чухал хүн бол Маттео Риччи (Matteo Ricci, 1552–1610) юм. Маттео Риччи 1582 онд 30 настайдаа Макаод ирж, 28 жил Хятадад амьдран 1610 онд 58 насандаа Бээжинд нас барах хүртлээ хятад хэл, соёлыг эзэмшсэн. Хятадын хааны ордны зөвлөхийн үүрэг гүйцэтгэхдээ Өрнийн Бурханы ойлголтыг Дорнод танилцуулсан Тэнгэрийн Эзний жинхэнэ утга (天主實義) номыг хятад хэлээр хэвлүүлсэн. Тэрээр Христийн шашинтан байж Күнзийн сургаалыг судалсан. Нас барсныхаа дараа Бээжин дэх буддын сүмд оршуулагдсан.
Маттео Риччи манай улстай ч холбоотой. Чосон улсын элчээр Бээжинд очсон И Сугван (李睟光) Риччигийн Тэнгэрийн Эзний жинхэнэ утга зэрэг номтой танилцаж буцаж ирснээр Риччигийн танилцуулсан Өрнийн соёл иргэншил, Христийн шашны сургаал Чосонд анх мэдэгдсэн. И Сугван эх орондоо буцаж ирээд 1614 онд (Кванхэгун хааны 6 дахь он) Чосоны анхны нэвтэрхий толь болох Чибон юсол (芝峰類說)-ыг бичихдээ католик шашныг дурдсан. Маттео Риччи Христийн шашнаар дамжуулан Өрнийн үзэл санааг Хятадад түгээхэд хичээнгүй байсан боловч Лүньюй зэргийг орчуулан Өрнөд түгээснээр Дорнын үзэл санааг Европт түгээхэд ч шийдвэрлэх хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед Күнз нэрээ латинчилсан Confucius гэсэн нэртэй болсон.
Энэ үед Дорно Өрнөөс юуг сурч, мэдэрсэн бэ? Дорно Өрнийн хөрөг зургийн арга, цаг мэт нарийн механизм, дэлхийн газрын зураг зэргийг сонирхох болсон. Гэвч философи, үзэл санааны хувьд Өрнийн санал болгож чадах зүйл бол илчлэлтийн шашин, өөрөөр хэлбэл католик шашин байв. Гэвч Дорно католик шашны талаар өмнө нь Тан, Сүн, Юань улсын үеийн харилцаагаар нэлээд ойлголттой болсон байсан тул шинэ зүйл биш байсан байх. Мөн Өрнийн Гэгээрлийн үеийн сүүл үетэй дүйцэх байгалийн философийн тогтолцоог аль хэдийн бүрдүүлсэн Дорно илчлэлтийн шашныг төдийлөн сонирхоогүй байх гэж таамаглаж болно. Тиймээс Өрнийн Гэгээрлийн үе болох XVII–XVIII зууны үзэл санааны урсгал Дорнын байгалийн философи Өрнөд нөлөөлөх чиглэлд урссан.
Өрнөд айлчилсан эхний үеийн хятадуудын нэг нь Хятадад амьдарч байсан өрнийн номлогч Куплегийн (Couplet) католик шашинд оруулсан хятад хүн Шэнь Фүзун (沈福宗, Shen Fuzong) юм.386 Тэрээр Михаэль (Michael) гэсэн баптисмын нэртэй болсон. Тэд 1681 онд Макаогаас гарч Европ руу явсан. Шэнь Фүзун Итали, Франц, Англид айлчилж, Куплегийн хамт Лондон, Берлин, Венад айлчлан эрдэмтэдтэй уулзаж, хятад хэл, Дорнын философи зэргийн талаарх асуултад хариулсан гэдэг. 1684 онд Францын хаан Людовик XIV-д бараалхаж, хааны зоогт оролцон савх хэрэглэх арга, ханз бичихийг үзүүлсэн. 1685–1688 онд Англид байрласан. Англид байх хугацаандаа Английн хаан Жеймс II-д бараалхсан. Жеймс II Англид айлчилсан анхны хятад хүн Шэнь Фүзунд ихэд сонирхож, түүний хөргийг зуруулж ордондоо өлгүүлсэн. 387 Тэрээр 1688 онд Англиас гарч Португал руу явж иезуит санваартан болсон. Түүний дараа Хятад руу буцах замдаа 1691 онд Мозамбикийн орчимд нас барсан гэж тэмдэглэгдсэн.388
Маттео Риччи, Шэнь Фүзун нараар дамжуулан Өрнийн сэтгэгчид Дорнын соёлтой анх удаа шууд танилцсан. Энэ үед Өрнийн сэтгэгчид Дорнын үзэл санааг өрөөсгөл үзэлгүй, шинэлэг сониучхан сэтгэлээр сонирхож, үнэлсэн. Өрнийн Гэгээрлийн үе болох XVII–XVIII зуунд Дорнын Күнзийн сургаалыг төв болгосон улс төрийн ёс зүй, даосизмыг төв болгосон улс төрийн эдийн засаг гэсэн хоёр чиглэлээр Дорнын үзэл санаа Өрнийн үзэл санаанд шууд нөлөө үзүүлсэн.
Тухайн үеийн Өрнийн сэтгэгчид үргэлжилсээр байсан шашны шинэчлэлээс үүдсэн протестант, католик хоёрын хоорондох хэрцгий хядлагыг туулж, Өрнийн шашны догма, үл тэвчих байдалд дургүйцэж байв. Ийм нөхцөлд тэд Дорнын үзэл санаанаас Бурханы илчлэлтээр бус, оюун ухаанаар бүтсэн байгалийн сансар судлал, ёс зүйн тогтолцоог нээж, гайхан бахдаж байгаагаа илэрхийлсэн. Учир нь тэд өөрсдийн зорьж буй зүйл аль хэдийн хэрэгжсэн соёл иргэншилтэй танилцсан юм. Лейбниц (1646–1716) мэт сэтгэгч Дорнын соёл иргэншлийг эерэгээр үнэлэхийн хамт Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харилцаанд их найдлага тавьж байсныг төлөөлдөг:
Хүн төрөлхтний бүтээсэн хамгийн гэрэлт хоёр соёл иргэншлийг манай тивийн хоёр захад, тухайлбал Европ, Хятадад байршуулсан нь надад хувь заяаны онцгой анхаарал мэт санагддаг. Бурханы зохиомж ч сайн нөхцөлд үйлчилж байгаа бөгөөд хамгийн хөгжингүй, бие биеэсээ хамгийн хол орших хоёр орон бие бие рүүгээ гараа сунгаж байх хооронд тэдгээрийн дунд орших бүх орон аажмаар илүү өндөр амьдралын хэв маягтай болох болно.389
Энэ үед Өрнийн Гэгээрлийн сэтгэгчид Дорнын үзэл санаа ямар ч догмагүйгээр, туйлын тэвчээртэйгээр, мөн засгийн газрын хөндлөнгийн оролцоог хамгийн бага болгон Дорнын нийгэмд улс төр, эдийн засаг, ёс зүйн хувьд сайн ажиллаж байгааг эерэгээр үнэлж байв. Профессор Вальтер Демель (Walter Demel), Дэвид Мунжелло (David Mungello) нар энэ үеийн Өрнийн сэтгэгчдийн Дорнын соёл иргэншлийн талаарх үзлийг сайн нэгтгэн цэгцэлсэн өгүүлэл, бүтээл нийтлүүлсэн. Демелийн үзлийг товчилбол дараах байдалтай:
Өрнөд хятадууд найрсаг, ажилсаг боловч эцсийн дүндээ шашингүй үзэлтнүүд, мухар сүсэгтнүүд мэт харагдаж байв. Гэвч Өрнийн философичид олон талаараа гайхмаар талыг харсан. Тухайлбал Дорнын түшмэдийг гарал үүсэл, хөрөнгө чинээнээс үл хамааран зөвхөн хувь хүний мэдлэг, ариун чанараар нь сонгодог, эрдэмтэд онцгой хүндэтгэлийн бай болдог, олон төрлийн статистик маш хөгжсөн, ялангуяа Бурханы адислалыг хүртээгүй хэрнээ Хятад их элбэг хангалуун байгааг сонин хачин гэж үзэж байв. Өрнө энэ үед хятадуудыг ёс зүйтэй, ёсорхог, ухаантай ч гэлээ Библи, Аристотелийн талаар юу ч мэддэггүй, шашны дүгнэлт огт хийж чаддаггүй гэж боддог байв. Өрнийн сэтгэгчид Хятадыг хичнээн судалсан ч өөрсдийн үзэл санааны тогтолцоонд багтахгүй байгаад ихэд эвгүйцэж байв… Тэд Дорно дэлхийн хаана ч байхгүй өвөрмөц соёлын хэв маягтай болохыг нээсэн. Тэд Хятадын эзэн хаад газар тариаланд биечлэн анхаарал хандуулж байгаад гүн сэтгэгдэл төрсөн. Тэд Өрнийн хаадад Хятадын эзэн хаан шиг хавар биечлэн тариа тарих үзүүлэх ажил хийхийг зөвлөсөн. Ингээд Людовик XV, XVI, Иосиф II зэрэг Өрнийн хаад тариа тарих үзүүлэн ч хийж байв. Вольтер бусад бүх улс мухар сүсэгт умбаж байхад зөвхөн Хятадын удирдах давхарга мэргэн ухаалаг, деист (deistic) гэж үзсэн. Хятадад дээд удирдагч, ард түмний хооронд Өрнийн язгууртны анги шиг дундын анги байхгүйд тэр гайхаж байв. Бүх хүн ажил хийж, язгууртны анги шиг ажил хийдэггүй давхарга байхгүйг гайхамшиг гэж үзэж байв. 1692 онд шашны эрх чөлөөг олгосон Хятадын Энх-Амгалан (Канси) хааны тэвчлийн зарлиг (Edict of Tolerance)-т гайхаж, хэт тэвчээртэй гэж бүр шүүмжилж байв. Өрнийн олон сэтгэгч Хятадыг философичид удирддаг гэж боддог байв. Түшмэдийг дэвшүүлэх тогтолцоотой, түшмэдэд өгөөмөр хандаж, хахууль авбал хүнд шийтгэл хүлээдэг ийм тогтолцоо удаан хадгалагдаж хөгжсөнд ихэд урам орж байв. Хятадын хаан үнэнч, эрдэм өндөртэй ойрын түшмэдийнхээ туслалцаатайгаар улсаа захирдаг бөгөөд ийм загварыг тэд өөрсдийн төсөөлдөг «гэгээрсэн (enlightened) үнэмлэхүй хаан»-ы үлгэр жишээ гэж үзэх болсон. Ёс зүй Хятадын нийгмийн гол үзэл санаа байсан бөгөөд тэр ёс зүй итгэл бишрэл гүнтэй Христийн шашинтан биш ч гэсэн энгийн ард түмний хичээх ёстой бодит зорилго төдийгүй хэн ч хүрч чадах хамгийн тохилог зорилго болохыг тэд мэдсэн.390
Профессор Мунжелло ч өөрийн Хятад ба Өрнийн их уулзалт, 1500–1800 (The great encounter of China and the West, 1500-1800) бүтээл, мөн «Өрнийн Гэгээрлийн үе дэх Күнзийн сургаал» (Confucianism in the Enlightenment) өгүүлэлдээ Европын Гэгээрлийн үед Өрнийн харсан Дорнын талаар бичжээ. Товчилбол дараах байдалтай:
Вольтер болон Гэгээрлийн бусад сэтгэгчид Күнзийн сургаалын оюун санааны үнэт зүйлд тулгуурласан эзэн хааны захирдаг Хятад бол Европт гэгээрсэн хаант засаглалын загвар болж чадна гэж баталж байв. Өөрөөр хэлбэл хаан эрдэмтэн түшмэдийн байгууллагатай зөвлөлдөж захирдагт анхаарал хандуулсан юм. Кенэ Күнзийг гүнээ хүндэлдэг байсан тул Күнзийн сургаалыг Европт хичээнгүйлэн түгээж, Кенэ өөрөө «Европын Күнз» гэж нэрлэгдэх хэмжээнд хүрсэн. Күнзийн сургаалын Таван судар ямар нэгэн тусгай бүлэглэлийнх бус, бүх дорныхны нийтлэг өв гэж үзэгддэгт тэд онцгой сонирхол үзүүлж байв. Күнзийн сургаал ёс зүйд төвлөрсөн бөгөөд логикийн хувьд уялдаатай төдийгүй практикийн хувьд их үнэ цэнэтэй гэж үнэлсэн. Күнзийн сургаалыг хүн төрөлхтөнд хамгийн тохилог улс төрийн тогтолцоог байгуулахад хэрэгтэй гэж үзсэн. Ялангуяа энэ нь шашингүйгээр ёс зүйн тогтолцоо боломжтой гэсэн түүхэн нотолгоо болдог учраас тэд гайхаж, урам орсон юм. Өрнийн Гэгээрлийн зарим сэтгэгч Жу Сигийн сургаалд агуулагдах сансар судлал, метафизикийг материалист, шашингүй гэж үгүйсгэж байв. Күнзийн сургаалын үзэл санаа Англид XVIII зуунд танилцуулагдсан бөгөөд Сэмюэл Жонсон тухайн үед Англид албан тушаалыг Лондонгийн хөрөнгөтнүүд худалдаж, худалдан авч байсантай харьцуулан Хятад чадварт суурилсан эрдэмтэн түшмэдийн тогтолцоог нэвтрүүлсэн байгааг онцолсон… Ялангуяа Хятадын шалгалтын тогтолцоо хувь хүний чадвар, оюуны амжилтыг албан тушаалтай холбож байгааг өндрөөр үнэлсэн. Ингээд Хятадыг «мэдлэгт суурилсан чадварын засаглал» (learned meritocracy)-ын амьд нотолгоо гэж үзэх болсон.391
Хятадын талаарх ийм таатай сонирхол Өрнийн язгууртны амьдрал, барилгын хэв маяг, мөн Английн маягийн цэцэрлэгийн хөгжлөөр ч илэрсэн. Тухайн үед Францын Версаль, Венийн Габсбург, Сан-Сусигийн Пруссийн хааны ордонд бүх чимэглэл, хана, таазыг хятад маягаар чимэглэсэн «Хятад танхим» буюу хятад маягийн өрөө байв. XVIII зуунд Өрнөд дэлгэрсэн рококо маягийн барилга, чимэглэлийн арга хятад загварыг дуурайсан. Тэд хятад торго, хятад шаазан, цайг тансаг таашаал болгон дэлгэрүүлж, дуртай хэрэглэдэг байв. Соёл, барилга, амьдралын хэв маягийн ийм хандлагыг тухайн үед Европт франц хэлийг даган «хятад маяг» гэсэн утгатай шинуазри (Chinoiserie) гэсэн үгээр нэрлэдэг байв. Урлагт ч Дорнын нөлөөг авсан Ватто (1684–1721) мэт их мастер гарч ирсэн.
Европ тивийн хаант улсууд Хятадын соёлыг ингэж хүлээн авч байх хооронд Англид Хятадын нөлөөгөөр Английн маягийн цэцэрлэг (English Garden) гэгдэх зүйл гарч ирсэн. Барокко үе хүртэл Өрнөд илчлэлтийн шашин эсвэл үнэмлэхүй хаант засаглалын дэг журмыг бэлгэдсэн геометрийн тэнцвэр, ойлголтыг тусгасан цэгцтэй цэцэрлэг дэлгэрч байв. Энэ нь Хятадын натурализмын нөлөөгөөр Европ тивийн геометрийн цэцэрлэгээс эмх замбараагүй мэт харагдах ч байгалийн жамаараа байдаг Английн маягийн цэцэрлэг болж хувирсан. Магадгүй Европын маягийн феодалын хаант засаглалаас хамгийн түрүүнд салж, парламентын ардчиллыг тогтоож чадсан Англи байгалийн цэцэрлэгийг илүүд үзсэн нь байгалийн философийн тогтолцоог цэцэрлэгийн бүтцэд илэрхийлсэн хэрэг гэж үзэж болно.
3) Өрнийн Гэгээрлийн үе: юунаас гэгээрсэн бэ?
XVII–XVIII зууны Гэгээрлийн үед Өрнө өнөөдөр бидний төсөөлөхөд бэрх олон асуудлыг хичээнгүйлэн, нухацтай хэлэлцэж байв. Тухайн үеийн хамгийн шилдэг философичид, эрдэмтэд, сэтгэгчдийн дунд шашны халуун сэтгэл, хүйтэн хөндий оюун ухаан, заримдаа шударга ёсны мэдрэмжээр Библид бичигдсэн олон сэдвийн талаар хэлэлцэх байдал өрнөж байв. Дорнын байгалийн философийн талаар Өрнийн сэтгэгчид яагаад их сониуч зан гаргаж, түүнд татагдах болсны цаад шалтгааныг ойлгохын тулд ийм сонирхолтой үйл явдлуудаас хэдийг авч үзье.
Там үнэхээр Иерусалимын газар доор байдаг гэж итгэж байсан Өрнө
Христийн шашин хойд насны ач холбогдлыг онцолсноос хойш өрнийнхөн диваажин, тамд бат итгэдэг байв. Дундад зууны өрнийнхөн там Иерусалимын газар доор байдаг гэдэгт итгэлтэй байв. Данте Тэнгэрлэг инээдмийн жүжиг-ийг бичсэн XIII–XIV зуунд тэрээр там Иерусалимын газар доор байдаг гэж үзэж байв. Ийм тамын оршихуй эцсийн дүндээ диваажин-там гэсэн нас барсны дараах ертөнцийн талаарх Өрнийн итгэл үнэмшилтэй шууд холбогддог. Бидний таамаглаж байгаагаас хамаагүй илүү нухацтайгаар Дундад зууны болон шинэ үеийн эхний өрнийнхөн Эцсийн шүүлт удахгүй ирнэ гэж итгэж байв. Тиймээс Эцсийн шүүлтээр нүглээ уучлуулж диваажинд очих тэмүүлэл тэдний амьдралыг ноёрхож байв. Сүм ийм нүглийг уучлах янз бүрийн баталгааг санал болгож байв. Жишээлбэл, Иерусалимыг эргүүлэн авах загалмайтны аян дайнд оролцвол бүх нүгэл уучлагдаж диваажинд очиж чадна гэсэн Пап ламын тунхаглал анхны загалмайтны аян дайныг бүрдүүлэхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Цаашлаад энэ нь сүм нүгэл ангижруулах бичиг худалдах үйлдэл рүү хүргэсэн. Олон хүн тамын янз бүрийн аймшигт шийтгэлийн айдсаас зугтахыг хүсэж байв.
Нар дэлхийг тойрдог, хүн бол ертөнцийн төв гэж итгэж байсан Өрнө
Нарыг тэнгэрт зогсоосон Иошуагийн гайхамшиг (Иошуа 10:12–14) Өрнийн үзэл санааны хүрээнд мянга гаруй жилийн турш үнэн гэж итгэгдэж ирсэн тулгуур чулуунуудын нэг байв. Газар төвт онол бол маргаж үл болох үнэн байв. Үүнд их шуурга дэгдээсэн үйл явдал Сэргэн мандалтын үеийн сүүл, Гэгээрлийн үеийн эхэнд тохиолдсон. Тэр нь Коперник (Nicolaus Copernicus, 1473–1543), Кеплер (Johannes Kepler, 1571–1630), Галилей (Galileo Galilei, 1564–1642) нарын одон орны ажиглалт хэмээх шинжлэх ухааны баримтад тулгуурлан дэвшүүлсэн «нар төвт онол» (heliocentrism) юм. Учир нь газар төвт онолоор Бурхан нарыг зогсоосон боловч шинэ онол болох нар төвт онолоор бол Бурхан дэлхийн эргэлтийг зогсоох ёстой байсан. Бурхан эсвэл Иошуагийн аль нэг нь алдаа гаргасан, эсвэл Бурхан, Иошуа хоёрын холбоонд ноцтой алдаа гарсан, эсвэл Библийг тэмдэглэх явцад алдаа гарсан тул Библи өөрөө асуудалтай гэсэн эргэлзээ тавигдаж байгаа хэрэг юм. Галилейн алдарт нар төвт онол бидэнд сайн мэдэгдэж байгаа. Галилейн дурангаар бодитоор ажигласан одон гарагийн хөдөлгөөнд нар тодорхой төвд нь байж, дэлхий түүнийг тойрон эргэж байв. Гэвч Пап ламын ордон Библид бичигдсэн Бурханы үгийг үргэлжлүүлэн баримтлах ёстой байв. Пап ламын ордон нар дэлхийг тойрон эргэдэг гэсэн газар төвт онолыг тулгасан. Дундад зууны сүм Аристотель, Птолемейн таамаглалыг дэмжиж, дэлхий бол ертөнцийн төв бөгөөд нар, сар зэрэг одон гараг дэлхийг тойрон эргэдэг гэж үздэг байв. Учир нь ийм таамаглал Мосегийн таван номын Эхлэлд байдаг тэнгэр газрыг бүтээсэн тухай дүрслэлтэй сайн нийцдэг байв. Нар төвт онол Бурхан дэлхий, хүнийг онцгойлон бүтээсэн гэсэн Библийн догмад угаасаа агуулагдах «газар төвт онол» (geocentrism)-ыг ганхуулах хэрэг байв. Тиймээс тэдний нарыг тойрон дэлхий хөдөлдөг гэсэн ажиглалтын үр дүнг Ромын Пап ламын ордон хэлмэгдүүлэхээс өөр аргагүй байв. Галилей амиа аврахын тулд Библийн үгийг хүлээн зөвшөөрсөн хэрнээ «Гэсэн ч дэлхий эргэдэг» гэж нар төвт онолоо давтсан гэсэн домог бий.
Нойгийн усан галавын тухай итгэл Дорнын соёл Өрнөд нэвтэрснээр сорилтод өртсөн нь
Дэлхийн насыг тооцоолохтой холбоотойгоор Дорнын соёлын нөлөөлсөн Нойгийн усан галавыг шинээр тооцоолсон үйл явдал ч байсан. Өрнийн Гэгээрлийн үе болох XVIII зуунд Өрнийн сэтгэгчид Христийн шашны үндэслэлгүй талуудад эргэлзэж, үүнийг ухаалгаар тайлбарлахыг оролдсон. Үүний нэг нь бүтээлийн эх үүсвэр, хүн төрөлхтний эхлэл хэзээ байсныг хайх оролдлого байв. Тухайн үед Библид тэмдэглэгдсэн Адамаас Абрахам хүртэл үргэлжлэх угийн бичгийг даган он цагийг тооцоолох нь зүйн хэрэг гэж үзэж байсан үе байв. Энэ нөхцөлд Бээжинд илгээгдсэн иезуит санваартнуудын тайлан, орчуулгаар дамжуулан Дорнын соёл иргэншил Өрнөд нэвтэрснээр Гэгээрлийн сэтгэгчид тэндээс Христийн шашны догмыг довтлох ашигтай материалыг олсон. Голландын эрдэмтэн Исаак Воссиус (Isaac Vossius, 1618–1689) Библийн түүхэнд бус, байгалийн түүхэнд (natural history) ихээхэн анхаарал хандуулсан. Тэрээр 1659 онд хэвлүүлсэн «Дэлхийн жинхэнэ насны тухай» бүтээлдээ Хятадын соёл дор хаяж МЭӨ 2 900 онд эхэлдэг бөгөөд энэ нь усан галаваас 500 гаруй жилийн өмнө тул Христийн шашны Библид үндэслэсэн тооцоолох арга буруу гэж баталсан. Вольтер энэ баримтлалыг иудей-Христийн шашин бол анхны бөгөөд хамгийн эртний шашин гэсэн догмыг довтлоход ашигласан.392 Цаашлаад Вольтер Дорнын соёл иргэншлийг бусад соёл иргэншлийн хамт Христийн шашнаас гадуурх хүний соёл иргэншил хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн сэтгэгч болсон. Тэрээр үүнийг өөрийн Философийн толь бичиг-т тусгасан бөгөөд энэ нь Өрнөд анх удаа Христийн шашны соёл иргэншлээс гадна Хятадын соёл иргэншил болон бусад соёл иргэншлийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч дурдсан жишээ болсон.
Илчлэлтийн шашны цөм болох гайхамшигт үл итгэх нь
Гэгээрлийн үед шашны нэрийг зээлсэн янз бүрийн мухар сүсэг, догмын эсрэг тэмцсэн Вольтер гайхамшиг үйлддэг Бурханы шинж бол хүн хэрэгцээгээрээ бүтээсэн зүйл болохоос Бурхан хүнд хэзээ ч мэдүүлсэн эсвэл тушаасан зүйл байх учиргүй гэж үзэж байв: «Бурхан яагаад гайхамшиг үйлдэх ёстой гэж... Гайхамшигт итгэх нь тэнэг хэрэг бөгөөд Бурханыг үл хүндэтгэх явдал юм».393 Вольтер Дорнын байгалийн философийн тогтолцоо оюун ухаанд суурилсан гэж үзсэн. Тэрээр Дорнын философийн тогтолцоонд мухар сүсэг ч, гайхамшигт итгэх итгэл ч, хүншүүлэх үйл явц ч байхгүй гэж үнэлж, тахил өргөх ёс бол нас барсан өвөг дээдсээ хүндэтгэх явдал төдий гэж үзсэн. Вольтер Күнзийн сургаал хүний нийгэмд ёс зүй, нийгмийн дэг журмыг маш амжилттай тогтоож байгаа бөгөөд Дорнын ийм ёс зүй Өрнийн мухар сүсэгт итгэл, төвөгтэй зан үйл, доройтсон институцид түшиглэдэг Христийн шашнаас илүү үр дүнтэй гэж бодож байв: «Бурханд бидний тахил ч, залбирал ч хэрэггүй. Гагцхүү бид өөрсдөө тэгэх хэрэгцээг мэдэрдэг төдий. Бурханыг шүтэхээр болгосон нь Бурхан бус, бид өөрсдөө юм».394 Гайхамшиг үйлддэг шашныг үндэслэгчийн тулгардаг асуудлын талаар Вольтер ингэж бичжээ: «Хэрэв та агуу алдар нэрийг хүсч, шашин үндэслэгч болохыг хүсвэл бүрэн галзуурсан нь дээр. Гэвч таны галзуурал цаг үеийн урсгалыг дагах ёстой гэдгийг бүү март. Галзуу байдалдаа ч галзуу үг, үйлдлээ таны оюун ухаан чиглүүлэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл бусдыг залхаатал санаагаа тодорхой хэлж, туйлын зөрүүд байхаас бүү айгтун. Тиймээс та дүүжлүүрт цаазлуулахад бэлэн байх ёстой. Гэвч хэрэв дүүжлүүрээс мултарч чадвал танд зориулсан сүм босгогдох болно».395 Эцэст нь гайхамшгийг үгүйсгэдэг сэтгэгчид олшрохын хэрээр тэд гайхамшигт итгэдэг илчлэлтийн шашны эсрэг Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй гэсэн деизмыг дэлгэрүүлсэн.
Адам, Евагийн хэрэглэж байсан хэлийг хайх хөдөлгөөн өрнөж, хятад дүрс үсэгт үнэ цэнэ олгосон нь
XVII–XVIII зууны Өрнийн Гэгээрлийн үед дэлхийн насыг тооцоолохын хамт Адам, Евагийн хэрэглэж байсан хэлийг хайх оролдлого зэрэгцэн өрнөсөн. Адамын Едений цэцэрлэгт хэрэглэж байсан хэлийг хүн нүгэлд унахаас өмнөх цэвэр хэл, сахиусан тэнгэрийн хэл гэж үздэг байв. Өрнөд «Адамын хэл» (Adamic Language)-ийг хайх оролдлого гарсан нь Эхлэл номын тэмдэглэлээс үүдэлтэй: «Эзэн Бурхан шавраар хээрийн бүх араатан, тэнгэрийн бүх шувууг бүтээгээд Адам тэдгээрийг юу гэж нэрлэхийг харахаар түүн уруу авчирсанд Адамын амьд амьтан бүрийг нэрлэсэн нь түүний нэр болов» (Эхлэл 2:19). Тэд Адамын, хүн нүгэлд унахаас өмнөх хэлийг хайсан шалтгаан нь XVI–XVII зууны Өрнийн түүх протестант, католик хоёрын мөргөлдөөн, түүнийг түшиглэсэн хүчнүүдийн хоорондох удаан хядлагаар дүүрэн байсан тул түүний шалтгааныг хэл, ойлголтын ялгаанаас гардаг гэж үзсэнд оршино. Ийм санаа Библид гардаг Бабелийн цамхгийн тэмдэглэлээр улам бат болсон. Өөрөөр хэлбэл бүтээлийн дараа хүн төрөлхтөн нэг хэлээр ярьж эв найртай амьдарч байсан боловч хүн төрөлхтөн бардамнаж, Бурханы мэргэн ухаан, эрх мэдлийг сорих санаатай Бабелийн цамхаг босгож байгааг хараад Бурхан түүнийг нурааж, хүн төрөлхтнийг олон овог аймагт тарааж, дахин хэзээ ч нийлж чадахгүйн тулд өөр өөр хэлээр ярихаар болгосон гэсэн санаа юм. Тиймээс хүн төрөлхтний хуваагдлыг эдгээхийн тулд Гэгээрлийн үеийн Өрнийн сэтгэгчид анхдагч хэл, тухайлбал Адам, Евагийн хэлийг хайхад их хүчин чармайлт гаргасан. Тэд протестант, католик хоёрын мөргөлдөөнийг даван туулж, хүний ойлголтын хүрээг тэлэх зорилготой байв. Тэд хятад дүрс үсэг Өрнийн орнуудын хэрэглэж байсан авиа зүйн үсгээс илүү байгальд ойр гэж үзэж, Адам, Евагийн хэлийг хайхад тус болж магадгүй гэж бодон сонирхох болсон.
Дэлхийн насыг 6 мянга орчим жил гэж бат итгэж байсан Өрнө
Мосегийн таван номын эхлэл, иудей-Христийн шашны Библийн эхлэл болох Эхлэл ном Бурханы тэнгэр газрыг бүтээсэн үйл явцыг нарийн дүрслэхээс эхэлдэг. Үүнийг Мосе Бурханаас шууд илчлэлт хүлээн авч бичсэн гэж наад зах нь XVIII зуун хүртэл Өрнийн ихэнх хүмүүс баримт хэмээн бат итгэж байв. Үүнд эсэргүүцэл илэрхийлсэн хүнийг тэрс үзэлтэн, шашнаас урвагч хэмээн амь насанд нь аюул учруулах ноцтой гэмт хэрэг үйлдсэн гэж үздэг байв. Өрнийн соёл иргэншилд маш удаан хугацаанд, XVIII зууны эх хүртэл Бурхан байгаль, хүнийг зургаан өдрийн турш бүтээсэн гэж бат итгэж байв. Хуучин Гэрээнд бүтээлийн үйл явц, хугацааг нарийн тэмдэглэсэн бөгөөд анхны хүн Адам 930 жил амьдарсан, түүний үр удам хэдэн жил амьдарсныг бүгдийг тэмдэглэсэн байдаг (Эхлэл, 5-р бүлэг). Шинэ Гэрээний эхлэл Абрахамаас Есүс хүртэлх хаад, эш үзүүлэгчдийн угийн бичгийг нарийн тэмдэглэсэн. Үүнд үндэслэн Ромын эзэнт гүрэн Христийн шашныг төрийн шашин болгон тунхагласан IV зууны үеэр тэнгэр газрыг бүтээсэн хугацааг нухацтай тооцоолж, хуанлид тусгах заншил бий болсон. Эхэндээ ихэнх хүмүүс тэнгэр газрыг бүтээсэн нь 5–6 мянган жилийн өмнө байсан байх гэж итгэж байв. Византийн эзэнт гүрний хуанлид тэнгэр газрыг бүтээсэн нь Христээс 5 509 жилийн өмнө байсан гэж үндэслэдэг байв. Энэ нь Хуучин Гэрээнд дүрсэлсэн тэнгэр газрыг 6 өдөрт бүтээсэн гэдэгт итгэдэг байсан, мөн Петрийн хоёрдугаар захидалд тэмдэглэгдсэн «Эзэнд нэг өдөр мянган жил мэт, мянган жил нэг өдөр мэт» гэсэн тэмдэглэлд үндэслэсэн юм.396 «6 мянган жилийн өмнө тэнгэр газрыг бүтээсэн гэх онол» Дундад зууны дараа ч бат итгэгдэж байв. Гэгээрлийн үеийн сүүл болох XVIII зуун хүртэл ч орчлон ертөнцийг МЭӨ 4 мянга орчим жилийн өмнө бүтээсэн гэсэн санааг баримт хэмээн хүлээн авч, бодит хугацааг санал болгож байв. Санал болгосон хугацаа нь МЭӨ 3952 оны 3-р сарын 18 юм. Есүсээс хойших он жилийг нэмбэл тэнгэр газрыг бүтээсэн нь 6 мянган жилийн өмнө болно. Шашны шинэчлэгч Кальвин «Тэнгэр газрыг бүтээснээс хойш 5 мянга гаруй жил өнгөрсөн» гэж номлож, Лютер ч «Бид Мосегоос дэлхий 6 мянга орчим жилийн өмнө оршин байгаагүй гэдгийг сурсан» гэж номлон 6 мянган жилийн бүтээлийн онолыг дэлгэрүүлсэн. Шекспир ч мөн адил. Тэрээр бүтээлдээ «Хөөрхий ертөнц бараг 6 мянган настай болжээ» (The poor world is almost 6,000 years old) гэж бичжээ. Олон эрдэмтэн шинээр нээсэн баримтдаа үндэслэн тэнгэр газрыг бүтээсэн хугацааг байнга шинэчилж байв. Бүх ертөнцийн таталцлыг нээж, Кеплерийн хуулиуд чухам бүх ертөнцийн таталцлаас үүдэлтэй болохыг тодруулснаар нар төвт онолыг улам бататгасан эрдэмтэн Ньютон (Isaac Newton, 1642–1727) ч тэнгэр газрыг бүтээсэн онолыг оролцуулан Библийн бүх догмад бат итгэж байв. Тэрээр Библид бичигдсэнчлэн тэнгэр газрыг бүтээсэн огноог тооцоолж, дэлхий тэр үед мэдэгдэж байснаас арай өөрөөр 5 700 орчим настай гэж тэнгэр газрыг бүтээсэн шинэ хугацааг зарласан.
Дэлхийн мөхөл, Есүсийн эргэн ирэлтийн хугацааг нухацтай тооцоолж байсан өрнийнхөн
Дэлхийн мөхлийн онол Шинэ Гэрээнд тэмдэглэгдсэн Есүсийн эргэн ирэлт, Эцсийн шүүлт гэсэн шашны итгэл үнэмшлээс үүдэлтэй байв. Өрнөд Дундад зууны өрнийнхөн төдийгүй XVIII зуун хүртэл олон өрнийнхөн Библид зөгнөсөнчлөн дэлхийн мөхөл, Есүсийн эргэн ирэлтэд бат итгэж байв. Энэ асуудлыг Библид олон удаа маш нарийн тайлбарласан тул Дундад зууны өрнийнхний дунд Христийн шашны итгэлийн гол бүрэлдэхүүн гэж үздэг байв. Эсхатологи (eschatology) буюу хойд насны онолыг Дундад зуунд Пап ламын ордон нийгмийг тогтворжуулж, Пап ламын ордны эрх мэдлийг хадгалах үр дүнтэй арга болгон идэвхтэй ашигласан. 800 онд Их Карлын ачаар Пап Лев III Европ даяар сүмийн эрх мэдлийг баталгаажуулсны дараа сүм хойд насны онолд тулгуурлан XI зууны төгсгөлийн загалмайтны аян дайнаас эхлэн нүглийн өршөөл (大赦) олгож, хожим нь нүгэл ангижруулах бичиг худалдах хэмжээнд хүрсэн. XVI зууны эхэнд католик шашны нүгэл ангижруулах бичгийн худалдаа хэт даамжрахад эцэст нь 1517 онд Лютер үүний эсрэг зоригтойгоор босож, өөрийн нутаг дэвсгэрийн хөрөнгө нүгэл ангижруулах бичиг худалдан авахаар дамжин Ром руу урсаж байгаад дургүйцэж байсан ноёдын дэмжлэгийг авсан. Католик шашинтай эсрэгцсэн протестант шашин үүсч, протестант, католик хоёрын хоорондох хэрцгий шашны дайн эхэлсэн юм. Сэргэн мандалтын үед зөгнөсөн дэлхийн мөхлийн хугацаа байнга хойшлогдох үзэгдэл гарсан. XV зууны сэтгэгчдийн тооцоогоор дэлхийн төгсгөлийг XVIII зууны эх гэж зарлах нь ч байсан, мөн Есүс мэндэлснээс хойш 2000 дахь жилд төгсгөл эхэлнэ гэж тооцоолох нь ч байсан. Пап ламын ордны зүгээс XVI зууны төгсгөлд төгсгөлийн талаар сүүлчийн удаа байр сууриа илэрхийлсэн бөгөөд 1992 оноос өмнө төгсгөл ирэхгүй гэж үзэж байна гэсэн байр суурь гаргасан. Шашны шинэчлэлийн дараа улс бүрийн хааны эрх мэдэл өсөхийн хэрээр Английн Элизабет I, Францын Анри III, кардинал Ришелье нар нийгмийг бужигнуулах эмх замбараагүй байдлаас сэргийлэхийн тулд дэлхийн төгсгөлийн оныг зарлаж ард түмнийг төөрөгдүүлэх үйлдлийг чанд хориглож эхэлсэн.397 Гэвч Библид 100 гаруй удаа дурдсан дэлхийн мөхлийн онол засгийн газрын хоригийг үл харгалзан амархан арилсангүй. Ньютон ч XVIII зууны эхээр дэлхийн мөхлийн хугацааг тооцоолж, 2060 оноос өмнө ертөнц мөхөхгүй гэж тэмдэглэсэн. Тэр тооцоолол нь Өрнөд Их Карл Европыг нэгтгэж, Лев III анхны жинхэнэ Пап болж хүч чадалтай болсон 800 оныг эхлэл болгож, Хуучин Гэрээний Даниел номд төгсгөлтэй холбоотой гаргасан 1260 өдрийг 1260 жил гэж тооцоолон 800+1260=2060 гэж гаргасан хэрэг юм. Ньютон «Дэлхийн төгсгөлөөс өмнө Сайн мэдээ дэлхийн бүх улсад уншигдах ёстой бөгөөд дэлхийн төгсгөлөөс өмнө тийм зүйл болно» гэж итгэж байв.398 Үнэндээ дэлхийн мөхөл, өөрөөр хэлбэл ертөнцийн төгсгөл бол Есүсийн эргэн ирэлтийг илэрхийлж, Сатаныг устгаж, бүх сайн хүмүүсийг үхлээс амилуулж шагнал хүртээх итгэл үнэмшилтэй холбоотой байсан тул түүний хугацааг урьдчилан таамаглах нь католик шашны эрх мэдлийг тогтоох Христийн шашны үндсэн догмуудын нэг байв. Тиймээс энэ асуудлыг Ромын Пап ламын ордон маш гол асуудал гэж үзэж байсан бөгөөд шашны шинэчлэгчдийн хувьд ч мөн адил чухал байв. Лютер орон нутгийн ноёдын дэмжлэгийг авч Ромын католик шашны нүгэл ангижруулах бичгийн худалдаа, Библийг тайлбарлах эрхийг монопольчлох зэрэг олон муу талыг ширүүнээр буруушааж байсан боловч тэр ч газар төвт онолын хамт ертөнцийн төгсгөл, Есүсийн эргэн ирэлтэд бат итгэдэг байсан бөгөөд ертөнцийн төгсгөл улам хурдан ойртож байна гэж итгэж байв. Тиймээс Өрнийн зарим сэтгэгч шашны шинэчлэлээр бий болсон протестант шашин нүгэл ангижруулах бичгийн худалдааг зогсоох, хувь хүний итгэл, Библийг тайлбарлах эрхийг чухалчлах зэрэг чухал дэвшилд хүрсэн боловч газар төвт онол, дэлхийн мөхлийн онолын шинжлэх ухааны бус тал зэрэгт оюун ухааны удирдамжаас татгалзсан талаараа католик шашнаас төдийлөн ялгаагүй гэсэн саналыг ч илэрхийлэх болсон.
Тиймээс сайн муугийн асуудлын хамт диваажин, тамын оршихуйг Гэгээрлийн үед ч өрнийн ихэнх хүмүүс, сэтгэгчид ганхашгүй баримт гэж ойлгож байв. Гэвч Библийн алдаагүй байдал сорилтод өртөж, газар төвт онол, бүтээлийн онол, тэнгэр газрыг бүтээсэн он цагийн тооцоо, Нойгийн усан галав, Адамын хэл зэрэгт итгэх итгэл ганхахын хэрээр тамын биет оршихуйд итгэх ийм итгэлийг оролцуулан эдгээр догмууд ч хамт ганхах болсон. Диваажин, тамын оршихуй Өрнийн соёл иргэншлийн суурьт орших сайн муугийн онол, гэм ба шийтгэл, мөн хуулийн үүргийн талаар ч асуудал дэвшүүлэх болсныг илэрхийлдэг. Энд Дорнын Күнзийн сургаалын байгалийн философийн ёс зүйн үзэл, байгалийн Даод тулгуурласан үйлгүй байдлын үзэл Өрнийн сэтгэгчдийн сэтгэлийг ихэд татах болсон юм.
4) Өрнийн Гэгээрлийн сэтгэгчид Дорнын байгалийн философид шимтэн автсан нь
Ерөнхийдөө бодогддогоос хамаагүй гүн бөгөөд өргөн хүрээнд Дорнын үзэл санаа XVII–XVIII зуунд Өрнийн сэтгэгчдийн хүндэтгэлийг хүлээж байв. Өрнийн Дорнын үзэл санааг сонирхох явдал хоёр чиглэлээр өрнөсөн. Нэг нь Бейль (1647–1706), Лейбниц (1646–1716), Вольтер (1694–1778) нараар дамжсан Күнзийн сургаалын улс төрийн ёс зүйн үзэл санаа юм. Нөгөө нь Кенэ (1694–1774), Гурне (1712–1759), Пуавр (1719–1786) зэрэг Францын физиократизмын (Physiocracy) философичдоор дамжсан даосизмын улс төрийн эдийн засгийн үзэл санаа юм.
Күнзийн сургаал бол илчлэлтийн шашин бус, байгалийн философи юм. Күнзийн сургаалын зорилго өөрийгөө хүмүүжүүлэх замаар бодит байдалд оролцох, өөрөөр хэлбэл улс төрийн үйл ажиллагаанд оршдог. Өөрийгөө хүмүүжүүлэх (修身), ард түмнийг хайрлах (愛民) хоёр бол Күнзийн философийн цөм юм. Дорнын ийм байгалийн философи XVII–XVIII зууны Гэгээрлийн үед илчлэлтийн шашнаас ангижрахыг хичээж байсан Өрнөд асар их нөлөө үзүүлсэн. Гэтэл ийм үзэгдэл аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш Дорнын соёл иргэншлийг басамжлахыг хүсэж байсан Өрнийн уур амьсгалаас болж ихээхэн мартагдсан. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш Өрнийн сэтгэгчид Дорнын соёл иргэншлийг хоцрогдсон соёл иргэншил гэж үздэг түүхийн философийн мэтгэлцээнийг хүлээн авч байв. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас өмнөх Өрнийн Гэгээрлийн үе рүү эргэн харвал Өрнийн сэтгэгчид Дорнын соёл иргэншилд хүндэтгэлтэй хандаж байв. Төлөөлөх хүн нь Вольтер юм. Тэрээр Күнзийг «хүн төрөлхтөнд хамгийн хэрэгтэй мэргэн ухааныг өгсөн, хүн төрөлхтний бүх багш нарын дотроос бусдыг хуурах гэж оролдоогүй цорын ганц багш» хэмээн өндрөөр үнэлсэн.399 Тэд Гэгээрлийн үед илчлэлтийн шашны оронд деизмыг (Deism, 理神論) баримталж байв. Дорнын үзэл санаа Өрнийн деистүүдийн сэтгэлийг хэрхэн ингэтлээ татах болсон бэ? Учир нь Өрнийн сэтгэгчид XVII зуунд хүрээд л хүн ба байгалийн харилцаа, түүнд тулгуурласан байгалийн философийг сонирхох болсон. Гэтэл байгалийн философийг Дорнын соёл иргэншил 2 мянган жилийн өмнө аль хэдийн тогтоочихсон байв. Тиймээс Өрнийн Гэгээрлийн олон сэтгэгч Өрнийн деизмын жишээг Дорнын Күнзийн сургаал, даосизмаас хайхыг хичээсэн.
Гэгээрлийн үеийн өмнөхөн өрнийнхний амьдарч байсан ертөнцийн цаана шашны шинэчлэл, протестант, католик хоёрын хоорондох дайн, хядлага удаан хугацаанд үргэлжилж байв. Францад 1572 онд католикууд протестантуудыг үүрээр гэнэт довтолж хядсан «Гэгээн Варфоломейн шөнийн хядлага» болж, Европ даяар протестант, католикийг дэмжигч хүчнүүдийн хоорондох Гучин жилийн дайн (1618–1648) гарч, Францад протестант гугенотуудад шашин шүтэх эрхийг олгосон 1598 оны Нантын зарлиг (Edict of Nantes) 1685 онд хүчингүй болсноор протестант, католик хоёрын хоорондох цуст мөргөлдөөн дахин сэргэх зэргээр шашны үл тэвчих байдал оргилдоо хүрсэн гэж үзэж болохуйц хүний амьдралд асар их хохирол учруулж байсан үе байв.
Чухам энэ үед Дорно, Өрнө анх удаа үзэл санааны солилцоог эхлүүлж чадсан. Өөрөөр хэлбэл Дорнын Дао, Өрнийн Бурхан Дорно, Өрнийн сэтгэгчдээр дамжуулан харилцаа, яриа хэлэлцээг эхлүүлсэн юм. Тухайн үед протестант, католик аль алинд нь Өрнийн ёс зүйн үзэл туйлын шашны шинжтэй байв. Өөрөөр хэлбэл ёс зүй Бурхан, шашнаас гардаг гэж үздэг байв. Дорнын ёс зүйн үзэл байгалийн шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл байгалиас түүний өөрчлөгддөггүй зарчим болох Даог нээж, үүнийг хүний нийгэмд хэрэглэсэн нь Дорнын ёс зүйн үзэл юм. Тиймээс Өрнийн деистүүд Күнзийн сургаалаас Бурхан оролцдоггүй Дорнын натурализмын ёс зүйн үзэлтэй танилцахдаа гайхаж, хүндэтгэлээ илэрхийлсэн. Мөн тэд тухайн үеийн меркантилизмын улс төр, эдийн засгийн философийн дор төр хувь хүний бүх эдийн засгийн үйл ажиллагаанд оролцохыг зүйн хэрэг гэж үздэг байсан үед амьдарч байв. Гэвч Дорнод даосизмын үйлгүй байдлын үзлээр төр хувь хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаанд оролцдоггүй атлаа эдийн засгийн хувьд амжилт олж байгааг хараад мөн л гайхал, хүндэтгэлээ нууж чадсангүй.
XVI зуунд аль хэдийн Дорнын үзэл санааг сонирхож байсан Францын философич бол эссэ зохиолч Монтень (1533–1592) юм. Монтень хүмүүнлэг үзэлд тулгуурлан тухайн үеийн Өрнийн шашны үл тэвчих байдлыг шүүмжилсэн бөгөөд энэ үед Европт үе үе нэвтэрч эхэлсэн Дорнын үзэл санааг жишиг болгон ихээхэн ашигласан. 1687 онд Парист латин хэлээр Күнзийн сургаалын тухай Хятадын философич Күнз (Confucius Sinarum Philosophus) хэмээх ном хэвлэгдэж, Өрнийн сэхээтнүүдийн дунд өргөн уншигдах болсон. 400 Ийм нөхцөлд XVII–XVIII зуунд Дорнын үзэл санааг Өрнөд жинхэнэ утгаараа танилцуулж эхэлсэн Францын философичдын дунд Бейль, Мальбранш нар бий.
Бейль (1647–1706) шашны үл тэвчих байдал төдийгүй үнэмлэхүй үнэнийг нээсэн гэх бүх метафизик, шашны баримтлалыг шүүмжилж, довтлоход анхаарлаа төвлөрүүлсэн. Энэ үед Бейльд маш хэрэгтэй болсон нь метафизикийг үл сонирхдог, шашны хандлага огт байхгүй, үнэнд хүн хүрч чадахгүй гэсэн «Дао гэж нэрлэж болох зүйл Дао биш» хэмээх дэвшүүлэлт дээр тогтсон Дорнын байгалийн философийн үзэл санаа байв. Үнэндээ Даогийн ийм тодорхойлолтыг нэвтрүүлэн Бейль «Бурхан хүний ойлгож чадахгүй хүрээнд оршдог» гэж баталсан.401 Ийм учраас Бейль XVIII зууны Гэгээрлийн үзэл санааг удирдсан Францын «нэвтэрхий толь бичигчдийн» эхлэл болсон Түүхэн, шүүмжлэлт толь бичиг-ийг хэвлүүлж эхэлсэн хүн болсон. Тэрээр тухайн үеийн Европын сэтгэгчид Дорнын үзэл санааг деизмын шинжтэй гэж бодож байснаас нэг алхам урагшилсан. Тэрээр Дорнын үзэл санааг байгалийн философийн шинжтэй гэж зоригтойгоор баталж, үүнийг хүн төрөлхтөн Өрнийн маягийн шашингүйгээр ч бат бөх ёс зүйн тогтолцоог хангалттай бүтээж чадна гэсэн нотолгоо болгосон.
Мальбранш (1638–1715) «Христийн шашны философич, Хятадын философич хоёрын Бурханы оршихуй, мөн чанарын тухай яриа» хэмээх товхимол бичсэн.402 Үүндээ тэрээр Күнзийн сургаалын үзэл санаанд агуулагдах Бурханы ойлголтыг Спинозагийн Бурханы ойлголттой ижил гэж тайлбарлан санал болгосон. Ийм тайлбар нь тухайн үеийн Өрнийн сэтгэгчид Жу Сигийн сургаалын зарчим ба амин хүчний онолд үндэслэсэн Дорнын байгалийн философийн тогтолцоог Спинозагийн шашны үзэлтэй адилтгаснаас үүдэлтэй байв. Дорнын байгалийн философийн тогтолцоо Күнзийн сургаал төдийгүй даосизмын цөмийг бүрдүүлдэг Даогийн ойлголт тул Дорнын Дао, Спинозагийн Бурханыг адилтгах болсон. Үүний үүднээс Өрнийн илчлэлтийн шашны догматик, үндэслэлгүй талыг тодотгосон юм. Дорно, Өрнийн яриа хэлэлцээнд эцэст нь Өрнөд анх удаа Дорнын Даогийн ойлголтыг ойлгож, Дорнын Дао, Өрнийн Бурханыг адилтгасан философи гарч ирсэн юм.
Тэднийг Францад үйл ажиллагаа явуулж байх үед Германд ч Дорнын соёл иргэншлийг гүнээ сонирхож, Өрнийн соёл иргэншилтэй тэгш байр сууринаас харьцуулсан философич гарч ирсэн. Тэр бол Лейбниц (1646–1716) юм. Лейбниц Хятадыг гүнээ сонирхож, хоёр бүтээл бичсэн. Нэг нь иезуит санваартнуудын тайлан, захидлыг гол болгон 1697 онд хэвлүүлсэн Хятадын хамгийн сүүлийн мэдээ (Novissima Sinica, Latest News of China) ном, нөгөө нь 1716 онд хэвлэгдсэн «Хятадын философи, Хятадын байгалийн теологийн тухай эргэцүүлэл» юм. Үүндээ Лейбниц Хятадын Ижин, зарчим ба амин хүчний онол зэргийг тайлбарлаж, Дорнын шашин «илчлэлтэд бус, оюун ухаанд үндэслэсэн байгалийн шашин»-ыг бүтээсэн гэж үнэлсэн. Мөн бидний өмнө авч үзсэнчлэн «хүн төрөлхтний бүтээсэн хамгийн гэрэлт хоёр соёл иргэншил Евразийн тивийн хоёр захад» байгаа бөгөөд цаашид энэ хоёр соёл иргэншил харилцаагаа эхлүүлбэл дундах бусад бүх соёл иргэншил хамтдаа өндөр соёл иргэншлийн түвшинд хүрнэ гэсэн алсын хараатайгаар Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харилцааг тэлэхийг бодитоор урагшлуулж байв.
Гэгээрлийн үеэс өмнө болон дараа Дорнын үзэл санааг сонирхсон философичид олон. Тэдний дунд Монтень, Мальбранш, Бейль, Вольф, Лейбниц, Вольтер, Дидро, Гельвеций, Кенэ, Адам Смит нар бий…. Кристиан Вольфыг (1679–1754) жишээ болгон авч үзье. Тэрээр Лейбницийн шавь бөгөөд Лейбниц тухайн үед Германы рационализмыг удирдаж байсан философич бөгөөд Кантад ихээхэн нөлөөлсөн. Вольф Күнзийн сургаалыг шаргуу судалж, ялангуяа Күнзийн сургаалын ёс зүйн философид их хүндэтгэлээ илэрхийлсэн. Тэрээр 1721 онд Халлегийн (Halle) их сургуульд Күнзийн сургаалын ёс зүй шашны илчлэлт бус, оюун ухааны байгалийн илэрхийлэл болгон тайлбарлагдсан бөгөөд Христийн шашны ёс зүйн ухамсартай дүйцэхүйц гэж тайлбарласан. Мөн Күнзийн сургаал ухаалаг байдлын үүднээс ч асуудалгүй бөгөөд энэ нь натурализмын ёс зүйн ухамсар чухал болохыг харуулдаг гэж баталсан. Энэ илтгэл протестант итгэгчдийг уурлуулж, эцэст нь протестантууд Вольфыг их сургуулиас хөөж чадсан. Эцэст нь Вольф Пруссиас хөөгдсөн. 403
Францын иезуитын урсгалын түүхч Дю Альд (1674–1743) Парисын их сургуулийн профессор байхдаа 1703 оноос 1743 он хүртэл 40 жилийн турш Хятадад илгээгдсэн иезуит санваартнуудын тайланг тогтмол эмхэтгэж хэвлүүлэн Дорнын соёл иргэншлийг Өрнөд танилцуулсан. Вольтер, Дидрогоор тэргүүлсэн Францын нэвтэрхий толь бичигчид зэрэг Өрнийн Гэгээрлийн сэтгэгчид энэ тайлангаас Дорнын тухай олон мэдээлэл авч чадсан.404 Тэрээр 1735 онд «Хятадын ерөнхий түүх» номыг франц хэлээр хэвлүүлсэн бөгөөд тэр ном дараа жил нь англи хэлээр орчуулагдаж Европ даяар тархан их цуурай дэгдээсэн. Энэ номдоо Дю Альд Хятадын түүхийн хамт Дорнын соёл иргэншлийн бүх талыг маш эерэгээр танилцуулж, үнэлсэн. Нэгэн зэрэг Өрнийн институц, соёлтой харьцуулан Өрнийн хоцрогдлыг онцолсон.
Гэгээрлийн үеийн олон сэтгэгч Өрнийн соёл иргэншлийн асуудлыг онцолж довтлохдоо Дорнын соёл иргэншлийн давуу талыг үндэслэл болгосон хэд хэдэн ном хэвлүүлж, Европын үзэл санааны хүрээ Дорнын үзэл санаанд татагдаж байв. Энэ үед Өрнийн анхаарсан Дорнын соёл иргэншлийн онцлог нь деизмын сансар судлал, эзэн хаан ойрын туслахуудынхаа саналыг сонсож захирдаг ёс зүйт засаглалын тогтолцоо, төрийн түшмэдийг гэр бүлийн гарал үүслээр бус, хувь хүний чадвараар сонгодог шалгалтын тогтолцоо, бага татвараар олон дэд бүтэц бий болгодог эдийн засгийн уламжлал, засгийн газар хувь хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зэрэг байв. Ялангуяа энэ үед танилцуулагдсан үзэл санаа Бээжингийн иезуит санваартнуудын харилцсан Хятадын Күнзийн сургаалын эрдэмтэн давхаргынх байсан тул Күнзэд анхаарал төвлөрсөн. Күнзийг «дэлхийн өдий хүртэл төрүүлсэн хамгийн агуу хүн» хэмээн магтаж, «Гэгээрлийн ивээн тэтгэгч гэгээнтэн» (the patron saint of the Enlightenment) гэж хүртэл нэрлэж байв.405 Энэ нь Күнз тухайн үеийн Өрнийн философичдын зорьж байсан «байгалийн философи»-ийг системчилж, түүнийг тайлбарлаж байсантай холбоотой.
Сэргэн мандалтын үе дуусах үед шашны шинэчлэлийн хамт үзэл санааны хувьд шашин, догматик уламжлалын оронд оюун ухаан, хувь хүний бие даасан байдлыг онцолсон хөдөлгөөн гарч ирсэн. Шашны шинэчлэлийг туулж Гэгээрлийн үед орсон XVII зууны сүүлчээр цаашид хазаарлаж үл болох өөрчлөлт Өрнийн үзэл санааны хүрээг нөмөрсөн. Бүх зүйлийг оюун ухаанаар дүгнэхийг хүссэн Өрнийн Гэгээрлийн үед Өрнийн философичид мянга гаруй жилийн турш өөрсдийг нь бүрэн ноёрхож ирсэн илчлэлтийн шашны догма, бусад шинжид эргэлзэж эхэлсэн юм. Тэд ийм догмад зууралдаж, өчүүхэн эсэргүүцлийг ч тэрс үзэл хэмээн буруутгаж, галдан шатаах зэрэг туйлын аргаар тэрс үзэлтнийг цаазлахад дургүйцэн тэвчлийг хүчтэй шаардсан. Ингээд тэвчил (tolerance) Гэгээрлийн үеийн нэгэн уриа болсон.
Өрнийн деизм XVII зууны сүүлчээр гарч ирж, зуу орчим жилийн турш Өрнийн үзэл санааны хүрээг ноёрхсон. Деизм XVIII зууны сүүлчийн Францын хувьсгалын үед оргилдоо хүрч, Францын хувьсгалт засгийн газар деизмыг Бүгд Найрамдах Франц Улсын төрийн шашин хэмээн тунхаглаж ч байв. Энэ үед ганц бурхны үзлийг илэрхийлдэг сүм хийдийн гэгээнтний хөшөөнүүдийг устгах хэмжээнд хүрсэн. Деизмыг Францыг төв болгон Гэгээрлийн үеийн Өрнийн олон сэтгэгч хөгжүүлсэн. Энэ үед Өрнийн Гэгээрлийн хөдөлгөөний анхдагч Вольтерыг оролцуулан Францын сэтгэгчид Дорнын үзэл санаанаас асар их нөлөө авсан. Тэд дэлхийд деизмын тогтолцоотой цорын ганц соёл иргэншил бий, тэр нь чухам Дорнын соёл иргэншил гэж үзэж, Дорнын соёл иргэншил бол сүм эсвэл илчлэлтийн эрх мэдэлд түшиглэлгүй хүн бүрт байдаг оюун ухаан хэмээх гэрэлд тулгуурладаг деизм гэж үзэж, Күнзийн сургаалын ёс зүй Христийн шашны сургаалтай ижил үнэ цэнэтэй боловч илчлэлтэд бус, оюун ухаанд үндэслэсэн гэж үнэлсэн.406
Өрнөд Гэгээрлийн үзэл яагаад хэрэгтэй байсныг, өөрөөр хэлбэл Өрнийн гэгээрэл юунаас гэгээрсэн бэ гэдгийг авч үзвэл үнэндээ XVII–XVIII зуунд Дорнын соёл иргэншил олон талаараа Өрнийн Гэгээрлийн дараах үе (post-enlightenment)-д аль хэдийн хүрсэн байсан гэж үзэж болно. Бидний аль хэдийн иш татсанчлан МЭӨ IV зуунд «Бороо гуйх тахил өргөхгүй байсан ч бороо ордог» гэж баталсан Сюньзын философи байсан: «Тэнгэрийн хөдөлгөөнд тогтсон хууль бий. Энэ нь Яо, Шунь (堯舜) мэт мэргэн хаадын төлөө байдаг ч биш, Жэ, Жоу (桀紂) мэт харгис хаадаас болж алга болдог ч биш» (Сюньз, 17:1). Өрнө 2 мянга гаруй жилийн турш Өрнийн соёл иргэншилд гүн бөгөөд өргөн үндэслэсэн шашны янз бүрийн догма, үл тэвчих байдлаас ангижирч, гэгээрэх шаардлагатай байсан бол Дорнын соёл иргэншил ийм догма, үл тэвчих байдлаас аль хэдийн ангид байсан.
Илчлэлтийн шашин, байгалийн шашин, байгалийн философи
Гэгээрлийн үед Күнзийн сургаал Өрнөд танигдах болсон нь Күнзийн сургаалын төлөөлдөг Дорнын байгалийн философийн тогтолцоо илчлэлтийн шашнаар хүрээлэгдсэн өрнийнхний сэтгэлийг татсантай холбоотой. Байгалийн философи Өрнийн Бурханы соёл иргэншлээс огт өөр сэтгэлгээний тогтолцоонд тулгуурладаг. Учир нь эш үзүүлэгчийн дамжуулсан үгэнд бус, байгалийн үзэгдэлд үндэслэдэг. Христийн шашныг нэрлэдэг «илчлэлтийн шашин» (revealed religion)-ы эсрэг өрнийнхөн Күнзийн сургаалыг «байгалийн шашин» (natural religion) гэж нэрлэдэг. Гэвч Дорнын соёл иргэншилд шашин гэдэг үг дасал болсон илэрхийлэл биш. Ер бусын Бурхан, эш үзүүлэгч, түүнийг төлөөлөх санваартны давхарга бол шашны цөм юм. Гэтэл Дорнын Күнзийн сургаал, даосизмд Бурхан, эш үзүүлэгч, санваартны давхарга байхгүй бөгөөд Бурханыг бус, байгалийг өөрийг нь төв болгодог. Күнзийн сургаал, даосизмын хувьд байгалийн шашин бус, «байгалийн философи» (natural philosophy) гэдэг нь зөв илэрхийлэл юм. Байгалийн шашин гэдэг нь Өрнийг төв болгосон, буруу нэршил юм.
Дорнын байгалийн философид хүн ба байгалийн харилцааг Дао гэсэн ойлголтоор тодорхойлсон. Хүн байгалийн Даотой зуучлагчгүйгээр шууд харилцдаг. Дао илрээгүй (不現), өөрөөр хэлбэл хүний хэлээр илэрхийлж болохгүй ангилалд хамаардаг. Харин Өрнөд хүн ба байгалийн харилцааг Бурхан хэмээх ер бусын оршихуйгаар дамжуулан тодорхойлсон. Эш үзүүлэгч хэмээх зуучлагч Бурханы үгийг хүнд дамжуулдаг. Тэгвэл Бурхан эш үзүүлэгчээр дамжин илэрсэн (示現), өөрөөр хэлбэл хүний илэрхийлж чадах ангилалд хамаарах болно. Мөн эш үзүүлэгчийг төв болгон чанд санваартны давхарга тогтдог.
XIX зуунаас хойш Өрнийн давамгай шинжлэх ухаан, технологи, ардчилал-зах зээлийн эдийн засгийн институц Дорнод нэвтэрснээр үзэл санааны хувьд ч Өрнийн институц, хэм хэмжээ жишиг болсон. Өрнийн соёл иргэншилд шашин гол үүрэг гүйцэтгэж байсан тул Өрнийн сэтгэгчид Дорнын соёл иргэншилд ч шашин гол үүрэг гүйцэтгэж байгаа гэж мэдээж таамагласан. Ингээд яагаад Өрнийн соёл иргэншилд шашин гол үүрэг гүйцэтгэх болсон бэ гэсэн асуултыг тавилгүй, Дорнын соёл иргэншилд ямар шашин байсан бэ гэсэн асуултыг тавих болсон юм. Үүний дагуу Дорнын соёл иргэншилд Күнз, Будда, даос гэгээнтний (仙) үзэл санаа төвийг бүрдүүлж байгааг харсан Өрнийн сэтгэгчид эдгээрийг шашин гэж үзэж, Күнзийн шашин, буддизм, даосизм гэсэн нэр өгсөн юм. Мөн Дорно, Өрнийн шашнуудын хоорондох ийм ялгааг тайлбарлах болсон. Гэвч Күнзийн сургаал шашин бус, байгалийн философийн тогтолцоо юм. Өрнийн шашин хүн ба байгалийн харилцаа төдийгүй хүн хоорондын харилцааг ч нарийн тодорхойлдог. Өрнийн соёл иргэншил Бурханы буулгасан илчлэлтийн, хэм хэмжээний ёс зүйн үзэлтэй болж, Дорнын соёл иргэншил байгалийн, туршлагын ёс зүйн үзэлтэй болдог.
Өрнийн сэтгэгчид XVII–XVIII зуунд Күнзийн сургаалаар дамжуулан танилцсан Дорнын соёл иргэншил Бурхантай хамааралгүй, байгальд тулгуурласан болохыг нээсэн юм. Мөн Күнзийн сургаал хүн ба байгалийн харилцааг тодорхойлсон даосизмын Даогийн ойлголтыг аяндаа хэвээр нь хэрэглэж байсан тул хүн ба байгалийг ойлгох сансар судлалын хувьд ч Дорнын сансар судлал Өрнөөс ялгаатай нь байгалийг эх үндэс болгодгийг мэдсэн. 407 Дорнын байгалийн философийн суурь болсон орчлон ертөнцөд Өрнийн Бурханаас өөр зарчим бий гэсэн санаа Өрнийн сэтгэгчдэд маш сонин ойлголт байв. Мөн Дао хэмээх тэр зарчим хүний төлөө оршдог ч биш, хүн хүссэн гээд гайхамшгаар гэмтдэг ч биш гэсэн санаа өрнийнхний хувьд тухайн үед маш хувьсгалт ойлголт байв. Гэвч Дорнод түүнээс 2 мянга гаруй жилийн өмнө даосизмын Дао, Күнзийн сургаалын хүмүүнлэг ёсны (仁) үзлээр ийм ойлголтыг ерөнхий зарчим болгон Дорнын соёл иргэншлийн суурь болгож хүлээн авсан байв. Учир нь өрнийнхөн Грек-Ромын үед ч бурхдад түшиглэж байсан бөгөөд цаашлаад бараг 1 300 гаруй жилийн турш Христийн шашныг төрийн шашин болгон шүтэж байв.
Ромын эзэнт гүрний эзэн хаан Константин 313 онд Миланы зарлигаар Христийн шашныг хавчихыг хориглож, үүний дараа 380 онд эзэн хаан Феодосий Христийн шашныг Ромын төрийн шашин хэмээн тунхагласан. Түүнээс хойш Өрнийн соёл иргэншилд Христийн шашны тунхагладаг Бурханы ойлголт хүний үг, үйлдлийн үнэмлэхүй төв болсон. Өрнийнхөн Библид бичигдсэнээс өчүүхэн ч өөр бодолтой хүнийг тэрс үзэлтэн гэж буруутгаж, галдан шатаах бай болгодог оюун санааны ертөнцөд бараг мянга гаруй жил амьдрах болсон.
Энэ нь XIV–XVI зууны Сэргэн мандалтын үед шашны амьсгал боогдуулам ноёрхлоос хүний зан төлөвийг эргүүлэн авах хөдөлгөөн болж, их сэрэлт болон тэнийсэн. Өрнийн үзэл санааны хүрээнд Дундад зууны маягийн шашны үзэлд тулгуурласан догма цаашид хэвээрээ хүчинтэй байж чадахгүй байдалд хүрсэн юм. Сэргэн мандалтын хүмүүнлэг үзэл, шашны шинэчлэл, католик, протестантын хуваагдал, мөн деизм дэлгэрсэн үеийг туулсан. Үүний дараа XVIII зууны сүүлчээр Америкийн Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр нэмэлт өөрчлөлтөд «төрийн шашин тогтоохыг хориглох заалт»-ыг оруулсан. Өрнө IV зуунд Христийн шашныг төрийн шашин хэмээн тунхагласнаас хойш 14 зууны дараа төрийн шашин тогтоож болохгүй гэж зарчмаа өөрчилсөн юм.
Өрнийн Гэгээрлийн үед шашны догмад эргэлзээ илэрхийлж, түүнийг судалж, шинэ онол дэвшүүлэх нь Өрнийн үзэл санааны хүрээний шинэ чиг хандлага болсон. Мэдээж хэрэг, энэ үед өнөөдөр бидний төсөөлөхөд бэрх олон сонирхолтой зүйл Өрнөд болж байв. Ийм үед Дорнын соёл иргэншил Өрнөд нэвтэрснээр Дорнын соёл иргэншлийн олон тал Өрнийн сэтгэгчдийн дунд ухаалаг, байгалийн жамд нийцсэн мэт харагдаж, хүндэтгэл, бахдалаа илэрхийлэх болж, Өрнийн үндэслэлгүй, шинжлэх ухааны бус догмтой харьцуулагдах хэмжээнд хүрсэн юм.
Өрнө хэм хэмжээний, өөрөөр хэлбэл Бурханы илчлэлт (эсвэл хүмүүсийн Бурханы илчлэлт гэж баталсан хүний бодол)-ээр өгөгдсөн хэм хэмжээн дотор бүх зүйлийг тунгааж, бодож, амьдрах арга барилыг дагаж ирсэн. Хэрэв дэлхий дээр өөр соёл иргэншил байсан бөгөөд тэр соёл иргэншил Бурханы илчлэлтэд үндэслэсэн хэм хэмжээний соёл иргэншил бус, байгалийг ажиглаж, байгалиас нээсэн зарчим, ёс зүйг дагадаг байгалийн буюу туршлагын соёл иргэншил байсан гэж төсөөлье. Тэгвэл тэр соёл иргэншилд Дундад зууны мянган жилийн Өрнийн үзэл санаа төдийгүй XVII–XVIII зууны Өрнийн гэгээрлийн үйл явц ч хэрэггүй байх байсан.
Үзэл санааны хүрээний ийм урсгал Өрнийн шашны Бурханы ойлголтыг Библийн тогтоосон хэм хэмжээг дагахаас илүүтэйгээр оюун ухаанаар ойлгоё гэсэн хөдөлгөөнийг зайлшгүй үүсгэдэг. Энэ бол чухам Өрнийн деизмын эхлэл юм. Деизм (deism) гэсэн англи үг бичгийн сурвалжид анх гарч ирсэн нь 1682 онд, Жон Драйдены (John Dryden) «Энгийн сүсэгтний шашин» (Religio Laici) шүлгийн оршилд юм. Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй гэдэг нь түүний гол санаа юм. XVII зууны сүүлчээс өмнө Өрнө хүний хэрэгт оролцдог Бурханы ойлголтыг төв болгосон Христийн шашны давамгай нөлөөн дор амьдарч ирсэн тул XVII зууны сүүлчээр Өрнөд деизмын дэвшүүлсэн философи хувьсгалт байв. Түүнээс өмнө хэн ч Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй гэсэн санааг зүрхлэн дэвшүүлж чадаагүй юм.
Деизмыг бүтээгч буюу Бурхан байгалийн жамд харшлах үйлдэл хийдэггүй гэж үздэг учраас байгалийн бурхны үзэл эсвэл байгалийн шашин гэж ч илэрхийлдэг. Мөн Дорнын Күнзийн сургаал, даосизмыг ийм байгалийн бурхны үзэл, байгалийн шашинтай төстэй гэж бодох болсон. Тиймээс Өрнийн Гэгээрлийн үед Дорнын Күнзийн сургаал, даосизмын үзэл санаа Өрнийн сэтгэгчдийн сэтгэлийг ихэд татсан бөгөөд нэлээд олон философич деизмын хувьд Дорнын үзэл санаанаас Өрнийн соёл иргэншлийн цаашид явах ёстой замыг харах болсон.
Дорнын соёл иргэншилд Хавар намрын болон Дайчин улсуудын үед байгалийн философийн тогтолцоо аль хэдийн өсөн хөгжиж байв. Тэр үе нь Өрнийн Гэгээрлийн үеэс 2 мянган жилээр түрүүлсэн. Гэгээрлийн үеийн Өрнийн сэтгэгчид Дорнын соёл иргэншил дотор өөрсдийн зорьж байсан деизмын ёс зүй Дорнын байгалийн философид хэрэгжиж байгааг мэдээд түүнд шимтэн автсан. Ялангуяа улсын улс төр, эдийн засгийн философитой холбоотойгоор «laissez-faire» үзэл Дорнын даосизмд «үйлгүй байдлын үзэл» болон аль хэдийн хэрэгжсэн байгааг харсан. Мэдээж Өрнийн олон философич Дорнын соёл иргэншлээс сэтгэгдэл авч, түүнийг дуурайхыг хичээсэн.