Хиймэл оюун ухааны (AI) хувьсгал биднийг хаашаа хөтөлж байна вэ: туйлшрал ба ур ухааны засаглал (術治)

1) Хиймэл оюун ухааны хувьсгал бол хоёр талдаа иртэй илд: бүтээмжийн өсөлт ба туйлшралын тэлэлт

Бид одоо хиймэл оюун ухааны хувьсгалын дунд байна. Хэд хэдэн нөхцөл байдлыг цэгцлэхийн зэрэгцээ хүнд тулгарсан үндсэн асуудлын мөн чанарыг ойлгох ёстой. Олон хэлэлцэгдэж буй асуудал бол хиймэл оюун ухаан хүнийг орлох болно гэсэн хувилбар, эсвэл хиймэл оюун ухааныг захирсан хүн бусад хүнийг захирах болно гэсэн хувилбар юм. Энэ асуудалтай холбоотойгоор заавал харгалзах ёстой асуудал бол хүний мөн чанар юм. Хомо сапиенсийн хувьд бидний эзэмшдэг хүний мөн чанарын талаар задлан шинжилгээ хийж байж л ийм асуудалд хандаж чадна.

Хүний мөн чанарын хэлэлцүүлэгт бид Өрнийн шинэ үеийн философийн эцэг гэгддэг Декартын (1596–1650) сэтгэлгээг авч үзэх ёстой. Тэрээр сэтгэлгээний ертөнц нь оргилдоо хүрсэн үедээ хоёр бүтээл нийтэлсэн. Тэр нь Аргын тухай яриа (Discours de la méthode, 1637), Философийн зарчмууд (Principia Philosophiae, 1644) юм. Үүндээ тэрээр «Би сэтгэдэг, тиймээс би оршдог» гэсэн дэвшүүлэлтээр хүний оюун ухааныг бүх сэтгэлгээний найдвартай эхлэлийн цэг болгосон. Байгалийг математик, механикийн хуулиар тайлбарлаж болох бөгөөд хүн ухаалаг сэтгэлгээгээр байгалийг захирч чадна гэж онцолсон. Тэрээр материаллаг ертөнцийг оюун ухаанаас ялгагдах, орон зайн үргэлжлэлийг (延長) шинж болгосон бодит биет (res extensa) гэж тодорхойлж, байгалийг механикийн хуулийн дагуу хөдөлдөг объект гэж тайлбарласан. Хүний оюун ухаан Бурханы төгс байдлыг дуурайн байгалийг ойлгож, хянах чадвартай гэж үзсэн. Ингэснээр Декарт байгалийн үзлийнхээ цөм болгон механист ертөнцийг үзэх үзлийг санал болгосон. Байгаль нарийн төвөгтэй машинтай адил бөгөөд зарчмыг нь мэдвэл удирдаж, хянах боломжтой гэж тайлбарласан. Цаашлаад хүн төвт үзэл (anthropocentrism), өөрөөр хэлбэл хүний ухаалаг сэтгэлгээ Бурханы дэг журмыг дуурайж чадах хүчтэй тул байгалийг захирах эрхтэй гэж тайлбарласан.

Ингэснээр Декарт шинэ үеийн шинжлэх ухааны хөгжилд эерэгээр их хувь нэмэр оруулсан бөгөөд нэгэн зэрэг үзэл суртлын эрин үеийн хүн төвт үзлийг нээхэд ч сөрөгөөр хувь нэмэр оруулсан. Энд бид Декартын хүний мөн чанарын задлан шинжилгээ хэрхэн «рационализм»-аар Өрнийн шинэ үеийн философийг удирдсаныг анхаарах ёстой. Түүний рационализм Спиноза эсвэл Дэвид Юм мэт эсрэг сэтгэгчдийн ач холбогдлыг үл харгалзан тэднийг Өрнөд давамгайлсан бололтой. Гэвч үзэл суртлын эрин үед хүн төвт үзэл хүн төрөлхтний нийгмийг сүйрлийн ирмэг хүртэл хөтөлсөнөөр оюун ухааныг төв болгосон Өрнийн сэтгэлгээний тогтолцоо жинхэнэ сорилттой тулгарсан. Ийм ээдрээ төвөгтэй үйл явдлыг туулсан ч Декартын рационализм одоо ч өрнийнхний ухаанд гүн үлдсэн хэвээр байна. Үүнд түшиглэдэг хүмүүс хүний хүчээр байгаль эсвэл хүний мөн чанарыг өөрчлөн бүтээж чадна гэж бодсоор байна.

Хиймэл оюун ухааны хувьсгал бол хүн төрөлхтний оюуны үйл ажиллагааны тухай асуудал юм. Аж үйлдвэрийн хувьсгал «булчингийн хувьсгал» бол хиймэл оюун ухааны хувьсгал «оюун ухааны хувьсгал» юм. Аж үйлдвэрийн хувьсгал бол хүний биеийн хөдөлмөрийг машин орлож, бүтээмжийн хүчийг тэсрэлт мэт тэлсэн үйл явдал байв. Уурын хөдөлгүүр, цахилгаан, масс үйлдвэрлэлийн тогтолцоо хүний «булчин»-гийн оронд аж үйлдвэрийг хөдөлгөх болсон. Хомо сапиенс гарч ирснээс хойш хүний түшиж ирсэн хүн болон амьтны булчинг аж үйлдвэрийн хүч орлох болсон. Харин хиймэл оюун ухааны хувьсгал бол «оюун ухааны хувьсгал» юм. Хүний оюуны болон танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг хиймэл оюун ухаан туслах эсвэл орлох замаар шинэ хэмжээний шинэчлэлийг бий болгож байна. Хиймэл оюун ухааны хувьсгал бол хүний өвөрмөц оюуны чадварыг тэлэхийн зэрэгцээ нийгэм, эдийн засаг, соёлыг бүхэлд нь үндсээр нь өөрчилж буй урсгал юм. Энэ нь өгөгдөл, тооцооллын дэд бүтэц, бие даасан шийдвэр гаргалт, биет ертөнцтэй нэгдэх, хүний амьдралын хэв маягийн өөрчлөлтийг авчирдаг. Хиймэл оюун ухааны хувьсгалыг хэрхэн харах вэ?

Хиймэл оюун ухаан хичнээн хөгжсөн ч энэ нь хиймэл оюун ухааныг бүтээсэн хүний мөн чанар дотор хөдлөх болно. Хомо сапиенст тулгарах аюул хүнийг орлох, өөрөөр хэлбэл хүний мөн чанарыг өөрчлөн бүтээх хиймэл оюун ухаанд оршдоггүй. Хэрэв хиймэл оюун ухаан хүний мөн чанарыг дахин бүтээж чадвал Хомо сапиенсийн түүх тэндээ дуусна. Хомо сапиенсийн өдий хүртэл хуримтлуулсан бүх шашин, ёс зүй, хувьслын онол, шинжлэх ухаан, философийн тогтолцоо бүгд хүчингүй болно. Хомо сапиенсийн бус, шинэ төрлийн хүний түүх шинээр эхлэх болно. Хомо сапиенсийн бүх оршихуй, бодол хүний мөн чанарын хамт алга болох нь Хомо сапиенсийн үхэлтэй адил болно. Хомо сапиенсийн хувьд бид Күнз, Спинозагийн философийг санах ёстой: «Үхлийн талаар бодох шаардлагагүй. Бидний мэргэн ухаан үхлээс бус, амьдралыг ажиглахаас гардаг». Тиймээс хиймэл оюун ухаан хүнийг орлоно гэсэн таамаглалыг философийн хүрээнд бус, шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиолын салбарт шилжүүлэх ёстой.

Хиймэл оюун ухааны хувьсгалыг захирсан хүн бусад хүнийг захирах болно гэсэн хувилбарыг ч хүний мөн чанарыг төв болгон задлан шинжлэх ёстой. Хиймэл оюун ухаан хөгжсөн ч хүний мөн чанар хэмээх тогтолцоон дотор хөдлөх болно. Хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизм, мөн тэдгээрийг удирдах гэсэн ёс зүй, хууль, ийм тогтолцоо хиймэл оюун ухааны хувьсгалыг ч ноёрхсон хэвээр байх болно. Өдийг хүртэл хүний нийгэмд ямар ч илчлэлтийн шашин, метафизик логик, үзэл суртал хүний мөн чанар хэмээх байгалийн хуулиас гарч хүний ертөнцийг захирч байсан удаа үгүй. Хиймэл оюун ухаан ч энэ тогтолцоон дотор үлдэх болно. Тиймээс хиймэл оюун ухаанаар хүн хүнийг бүрэн захирч чадна гэсэн боломжийг ч философийн хүрээнд бус, шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиолын салбарт үлдээсэн нь дээр.

Ийм боломжоос илүүтэйгээр хиймэл оюун ухааны хувьсгалын авчрах асуудал бидний урьдчилан тааварлаагүй зүйл байж болно. Аж үйлдвэрийн хувьсгал хэний ч санаагүй уур амьсгалын өөрчлөлтийг авчирч, бидний амьдралд өргөн хүрээнд нөлөөлж байна. Аж үйлдвэрийн хувьсгал бол уур амьсгалын өөрчлөлтийн алсын шалтгаан (遠因) юм. Аж үйлдвэрийн хувьсгал байгаагүй бол уур амьсгалын өөрчлөлт ч гарахгүй байсан. XVIII зууны хоёрдугаар хагаст Англид эхэлсэн аж үйлдвэрийн хувьсгал нүүрс, газрын тос зэрэг чулуужсан түлшний хэрэглээг тэсрэлт мэт нэмэгдүүлж, үүнээс болж агаар мандал дахь хүлэмжийн хийн агууламж огцом өсч, дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын хямралын бүтцийн эхлэлийн цэг болсон. Гэвч хэн ч үүнийг төлөвлөж, хүнийг захирахад ашиглаагүй. Зөвхөн уур амьсгалын өөрчлөлтөөр хүн төрөлхтөн бүрэн устах магадлал бага боловч соёл иргэншлийн нуралт, хүн амын их хэмжээний бууралтыг үүсгэх аюул хангалттай оршдог. Амьд үлдэх орчин муудаж, далайн түвшний өсөлт, халуун давалгаа, ган, үерийн улмаас амьдрах боломжтой газар нутаг багасна. Мөн газар тариалангийн бүтээмжийн бууралт, усны хомсдлоор их хэмжээний өлсгөлөн гарах магадлал нэмэгдэнэ. Нэгэн зэрэг уур амьсгалын өөрчлөлтөөс болж халдварт өвчний тээгч тархах боломжтой болсноор тахал хэзээ ч гарч болно.

Уур амьсгалын өөрчлөлтөд хүний мөн чанарын талаас хандъя. Уур амьсгалын өөрчлөлт нь хүний шунал эд хөрөнгөө тасралтгүй нэмэгдүүлэх гэсэн хүний мөн чанарыг хянаж чадаагүйгээс үүдэлтэй. Хэрэв хүн тийм чадвартай байсан бол дэлхий бүхэлдээ аж үйлдвэржилт, худалдаагаар бүрхэгдэж байгалийг дээрэмдэх үйл явцад хүрэхээс өмнө хүний нийгэм үүнийг удирдах байсан. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаар хүний хүсэл тачаал, хувиа хичээл хөрөнгө, технологиор дамжин өсгөгдөж, байгалийг хязгааргүй мөлжиж болно гэсэн хуурмаг ойлголтыг төрүүлж, эцэстээ уур амьсгалын өөрчлөлт хэмээх үр дүнд хүргэсэн. Сүүлийн хэдэн арван жилд уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаар дахин дахин сануулж, бидэнд бодитоор тулгарсан асуудлыг үл харгалзан хүн төрөлхтөн хойч үеийнхний амьд үлдэх боломжийг баталгаажуулах хариуцлагаасаа нүүр буруулж байна.

Хиймэл оюун ухааны хувьсгал хүний мөн чанар дахин хүчтэй илрэх тайз болж байна. Аж үйлдвэрийн хувьсгал ч, хиймэл оюун ухааны хувьсгал ч хүний мөн чанарыг харуулдаг толь, хүний мөн чанарыг томруулдаг өсгөгч болдог. Аж үйлдвэрийн хувьсгал хүнд олон ашиг тус авчирсан. Үүний нэгэн адил хиймэл оюун ухааны хувьсгал хүнд олон ашиг тус авчирна. Гэвч нэгэн зэрэг аж үйлдвэрийн хувьсгал хүний шуналыг өөрөө хянаж чадахгүй хэмжээнд өсгөсөн шиг хиймэл оюун ухааны хувьсгал хүний баялагт зууралдах сэтгэл, эрх мэдлийн шуналыг улам том, улам нүцгэнээр харуулах болно гэдэгт асуудал бий. Хиймэл оюун ухааны хувьсгал хүнийг илүү эрх чөлөөтэй болгох уу, эсвэл илүү хараат болгох уу?

Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед бид луддитын хөдөлгөөнийг (Luddite movement, 1811–1816) туулсан. Луддит гэдэг нь бодит хүн байсан эсэх нь тодорхойгүй ч нэхмэлийн машиныг эвдэж эхэлсэн «Лудд» гэгч хүнийг дагасан нэхмэлийн үйлдвэрийн ажилчдыг хэлдэг. Энэ хөдөлгөөн аж үйлдвэрийн хувьсгалын эхэн үеийн Английн ажилчдын машин эвдэх хөдөлгөөн байв. Энэ нь энгийн үймээнээс давсан, ажилчин ангийн амьд явах эрхийн төлөөх тэмцэл байв. Луддитын хөдөлгөөнд оролцсон хүмүүс ажилгүйдэл, ядуурлын гүнзгийрэл, өөрөөр хэлбэл нийгмийн туйлшралын талаар санаа зовнил нь түрүүлсэн хүмүүс байв. Тэд хожмын үйлдвэрчний эвлэл, ардчиллын хөдөлгөөний суурийг тавьсан гэж үнэлэгддэг. Нэгэн зэрэг сөрөг тал нь тасралтгүй томорсоор байна. Үйлдвэрчний эвлэл, ардчиллын хөдөлгөөнийг үл харгалзан бодит байдал дээр баян ядуугийн ялгааны асуудал аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш гүнзгийрсэн. Хүний мөн чанарт угаасаа агуулагдах шунал, туйлшрал төдий чинээ өргөжсөн юм.

Аж үйлдвэрийн хувьсгал, хиймэл оюун ухааны хувьсгалын явах чиглэлийг хүний оюун ухааны төлөвлөгөө эсвэл метафизик нээлт бус, эцсийн дүндээ хүний мөн чанар тодорхойлдог. Хиймэл оюун ухааны хувьсгал ямар чиглэлд явахыг аж үйлдвэрийн хувьсгалаар хүний мөн чанар хэрхэн үйлчилснийг харуулсан өнгөрсөн жишээ сайн харуулдаг. Хиймэл оюун ухааны хувьсгалын авчрах олон төрлийн хөгжлийг эерэгээр харж, таашаах ёстой. «Хиймэл оюун ухааныг бүгдийг дэлбэлж, хуучин цаг руу буцъя» гэсэн эсрэг санал ч гарч байна. Энэ нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед гарсан луддитын хөдөлгөөнтэй нэг утга санаатай. Гэвч бид аж үйлдвэрийн хувьсгалыг үл тоож чадаагүйн адил хиймэл оюун ухааныг үл тоож чадахгүй. Энэ бол ирээдүйн гол чиг хандлага тул хоцрох ёсгүй. Гэвч баян ядуугийн ялгааны тэлэлт, өөрөөр хэлбэл дундаж давхарга багассанаас үүдэлтэй улс доторх болон улс хоорондын тогтворгүй байдлыг хэрхэн удирдах вэ?

Аж үйлдвэрийн хувьсгал ба хиймэл оюун ухааны хувьсгал: туйлшрал нийтийн ашиг сонирхлыг үл тоосон хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийллээс үүсдэг

Туйлшрал нийтийн ашиг сонирхлыг үл тоож, хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийллийг зөвтгөж өгдгөөс үүсдэг. Энэ бол хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол юм. Аварга компаниуд хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлсэн ч тэдний хувийн ашиг сонирхол эцэстээ нийтийн ашиг сонирхол болж буцаж ирээд бүгдэд тустай гэсэн онол юм. Гэвч аж үйлдвэрийн хувьсгал, хиймэл оюун ухааны хувьсгалын харуулж буй үзэгдэл энэ таамаглалын эсрэг байдлыг харуулж байна. Баян нь улам баяжиж, ядуу нь улам ядуурч, дундаж давхарга суларч буй байдлыг харуулж байна. Эцсийн дүндээ туйлшралын мөн чанар нийтийн ашиг сонирхлыг зөрчиж, хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийллийг зөвшөөрдөг улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд оршино.

Туйлшралын мөн чанарыг авч үзье. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үр дүнд хөрөнгөтний анги бүрэлдсэн. Тэд уурын хөдөлгүүр, нэхмэлийн машин, төмөр зам зэрэг шинэ үйлдвэрлэлд хөрөнгө оруулсан бизнес эрхлэгчид, үйлдвэрийн эзэд бөгөөд асар их баялаг хуримтлуулсан. Нэхмэлийн, гангийн, төмөр замын бизнес эрхлэгчид аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш «шинэ баячууд» болон тодорсон. Өмнө нь язгууртан, газрын эзэд нийгмийн дээд давхарга байсан бол аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш «аж үйлдвэрийн хөрөнгөтөн» (industrial capitalist) шинэ дээд давхарга болон байраа эзэлсэн. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үр дүнд саятнууд гарч ирж, нийгмийн туйлшрал, уур амьсгалын өөрчлөлтийг авчирсан.

Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үр дүнд «саятан» (Millionaire) төрсөн. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын дараа улс хоорондын парадигм дээрмээс худалдаа руу шилжсэнээр саятны мянга дахин их хөрөнгөтэй «тэрбумтан» (Billionaire, 1 тэрбум доллараас дээш эзэмшигч) олширч байна. Үүний дараа хиймэл оюун ухааны хувьсгалаар 100 тэрбум доллараас дээш хөрөнгөтэй хүмүүс буюу «зуун тэрбумтан» (Centibillionaire, сентибиллионер) гарч ирж байна. Зуун тэрбумтан хэд байдаг вэ? 2020-аад оны дунд үеийн байдлаар дэлхийд 16 орчим хүн тоологддог бөгөөд тэдний ихэнх нь өрнийнхөн юм. Энэ нь хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлдэг гэсэн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд үүсдэг.

Олон улсын тусламж, хөгжлийн байгууллага Оксфам (Oxfam), Дэлхийн тэгш бус байдлын лаборатори (WIL)-ийн сүүлийн үеийн тайлангаар дэлхийн хамгийн баян 10 хүний эзэмшдэг хөрөнгө дэлхийн хүн амын доод 40% (3,1 тэрбум орчим хүн)-ийн хөрөнгөөс давж байгаа нь харагдсан (Оксфам, 2022). Энэ нь дэлхийн тэгш бус байдал түүхэн оргилдоо хүрснийг харуулж байна. Ийм тэгш бус байдлын харьцаа жил бүр хурдсаж байна. Мөн ялгаа нь улам ихсэж байна. Туйлшрал цаашид томрох аргагүй байдалд хүрч байна. Хүний мөн чанарт угаасаа агуулагдах шунал, ноёрхлын хүч тасралтгүй тэлсээр байна.

Тэд ирээдүйн хөрөнгийг удирдах «хиймэл оюун ухааны хөрөнгөтөн» (AI capitalist) болдог. Хиймэл оюун ухааны хувьсгалаас хамгийн их ашиг хүртэх салбарт хагас дамжуулагч, өгөгдлийн төв барих, цахилгааны тоног төхөөрөмж, батерейн материал зэрэг багтдаг. Эдгээр хиймэл оюун ухааны хөрөнгөтний өмнө аж үйлдвэрийн хөрөнгөтнүүд болох нэхмэлийн, гангийн, төмөр замын бизнес эрхлэгчид хүчээ алддаг. Хиймэл оюун ухааны хөрөнгөтнүүд өгөгдлийг монопольчилдог. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед газар, машин хөрөнгийн цөм байсан бол одоо өгөгдөл, алгоритм хөрөнгийн цөм юм. Тэд платформын ноёрхлыг эзэмшдэг. Учир нь дэлхийн платформын компаниуд хиймэл оюун ухааны технологиор зах зээлийг эзэлдэг. Юуны түрүүнд тэд баялгийн төвлөрлийг бэхжүүлдэг. Цөөн бизнес эрхлэгч, хөрөнгө оруулагч одон орны тоо мэт хөрөнгө хуримтлуулж, нийгмийн туйлшралыг гүнзгийрүүлдэг. Тэдний эзэмшдэг эд баялгийн хүч одон орны хэмжээнийх тул тэд улс төр, нийгмийн нөлөөг эзэмших болдог. Хиймэл оюун ухааны хөрөнгөтнүүд энгийн эдийн засгийн эрх мэдэлтэн бус, бодлого, ёс зүй, соёлыг хүртэл дураараа эргүүлдэг шинэ эрх мэдлийн давхарга болон тодорч байна.

Тэрбумтнуудын ард ажилгүйдэл, ядуурлын гүнзгийрэл нуугдаж байна. Технологиос илүүтэйгээр хуваарилалтын шударга бус байдал, нийгмийн хамгааллын сүлжээний дутагдлын эсрэг дургүйцэл нийгмийн асуудлын төв болдог. Хиймэл оюун ухааныг ашигладаг компани, засгийн газар, эрх мэдлийн бүлгүүд хувийн ашиг сонирхлынхоо төлөө хиймэл оюун ухааныг нийгмийг захирах хэрэгсэл болгон ашиглах магадлал асуудал болж байна. Зуун тэрбумтан хамгийн олонтой АНУ-д үүнийг хамгийн том асуудал гэж үзэж, засахыг хүсдэг хүмүүс ч бий. Нийгэм эсвэл улс сүйрвэл аварга компаниуд ч эцэстээ хамт сүйрдэг. Тэд ийм «харилцааг дээдлэх үзэл»-ийн мөн чанарыг харах өргөн алсын хараатай хүмүүс юм.

Уоррен Баффеттын хичээл зүтгэл сайн жишээ юм. Уоррен Баффетт «баячуудын татварыг бууруулах»-ыг эсэргүүцэж, харин ч баячуудын татварыг нэмэгдүүлэхийг хүчтэй баримталж ирсэн хүн юм. Тэрээр өөрөөсөө ажилчид нь өндөр хувь хэмжээгээр татвар төлж байгаа бодит байдлыг шүүмжилж, хэт өндөр орлоготнууд илүү их татвар төлөх ёстой гэж онцолсон. Тэрээр Нью-Йорк Таймс-т нийтэлсэн (2011) «Супер баячуудыг өхөөрдөхөө боль» гэсэн өгүүллээрээ дамжуулан АНУ-ын төсвийн алдагдлыг шийдэхийн тулд баячуудын татварыг нэмэгдүүлэхийг уриалсан. Тэрээр өөрийн төлсөн орлогын албан татварын хувь хэмжээ (17,4%) оффисын ажилчдынхаас (33–41%) бага байгааг онцолсон. Хамгийн дээд 400 хүний татварын дундаж хувь хэмжээ 1992 онд 29,2% байснаа 2008 онд 21,5% болж буурсныг шүүмжилсэн. «Өндөр татвар хөрөнгө оруулалт, ажлын байр бий болгоход саад болдоггүй» гэсэн санааг ч өгүүлэлдээ нэмсэн.

Түүний баримтлал Обамагийн засаг захиргааны үед «Баффеттын дүрэм» (Buffett Rule) хэмээх бодлогын санал болон үргэлжилсэн. Жилийн орлого 1 сая доллараас дээш хэт өндөр орлоготнууд наад зах нь дундаж давхаргатай ижил хувь хэмжээгээр татвар төлөх ёстой гэсэн зарчим юм. Энэ нь баячуудын татварын хөнгөлөлтийг багасгаж, татварын шударга байдлыг бэхжүүлэх гэсэн оролдлого байв. Энэ нь хэрэгжсэнгүй. Хувь хүнийг дээдлэх үзэлд тулгуурласан Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцооны улмаас юм. Эсэргүүцэгчид дусал нэвчих нөлөө гэгдэх зүйлийг дэвшүүлж, хувь хүнийг дээдлэх үзлээр баялаг бүтээхийг үргэлжлүүлэн баримталсан. Эцэст нь Баффеттын дүрэм хууль болж батлагдаж чадаагүй. АНУ-аас гадна дэлхий нийтэд ч «дэлхийн баялгийн татвар»-ыг хэлэлцэх хэмжээнд хүрсэн. G20-ийн тохиролцоогоор (2024) «хэт өндөр хөрөнгөтнүүд»-д олон улсын хэмжээнд татварын доод хувь хэмжээ хэрэглэх арга хэмжээг хэлэлцэж, татвараас зайлсхийхээс сэргийлэх, тэгш бус байдлыг бууруулах, уур амьсгал, ядуурлын эсрэг арга хэмжээний санхүүжилтийг бүрдүүлэх зорилготой байв. Компаниудад хамаарах дэлхийн доод татвар (最低限稅, Global Minimum Tax) 15%-иар хэрэгжих шатанд орсон. Гэвч чухал нь болох хувь хүний хөрөнгөнд дэлхий нийтийн нэгдсэн татвар ногдуулах явдал улс төрийн тохиролцоонд хүрч чадаагүйгээс талаар болсон. Энэ бүхэн Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх тогтолцоонд болсон хэрэг юм. Тэдний санаа олон хичээл зүтгэлийг үл харгалзан засгийн газрын бодлого болж хэрэгжээгүй тул бүтэлгүйтсэн. Хувь хүнийг дээдлэх үзэл, хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлдэг гэсэн логиктой Өрнийн философийн тогтолцоонд амьд үлдэхэд бэрх хичээл зүтгэл юм.

Хиймэл оюун ухааны хувьсгалтай холбоотойгоор АНУ-ын сенатч Сандерсийн (Sanders) хамгийн их анхаарч буй асуудал бол чухам туйлшралын тэлэлт юм. Хиймэл оюун ухааны хувьсгалаар хүний мөн чанарыг дахин бүтээх боломжтой болж эерэгээр үйлчлэх бус, хүний мөн чанарын хувиа хичээлийн илрэл болох ноёрхлын тэлэлтэд асуудал байна гэж тэр үздэг. Эдийн засгийн тэгш бус байдлын гүнзгийрэлтэй холбоотойгоор тэрээр хиймэл оюун ухаан их хэмжээний ажлын байрны алдагдлыг үүсгэж болох бөгөөд түүний ашиг тус цөөн хэдэн том компани, «тэрбумтны давхарга»-д төвлөрөх магадлал өндөр гэж сануулсан. Энэ нь одоо байгаа эдийн засгийн туйлшралыг улам тэлж болох талаар санаа зовнилыг илэрхийлдэг. Тэрээр хиймэл оюун ухаан зөвхөн эдийн засгийн асуудлаас давж улс төр, боловсрол, байгаль орчин, бүр дайны хэлбэрийг хүртэл өөрчилж болно гэж онцолсон. Ялангуяа «робот цэрэг» мэт цэргийн хэрэглээ нийгмийн тогтворгүй байдал, эрх мэдлийн төвлөрлийг гүнзгийрүүлж болно гэж үздэг. Сандерс хиймэл оюун ухаан бол «хувьсгалт, өөрчлөн хувиргагч технологи» гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ одоогийн конгресс, нийгэм хэлэлцүүлэг, зохицуулалтаараа хэтэрхий хоцорч байна гэж шүүмжилсэн. Тэрээр өгөгдлийн төв барихыг түр зогсоох (moratorium) хүртэл шаардаж, хиймэл оюун ухааны хөгжлийн хурдыг нийгмийн зөвшилцөл, зохицуулалтын тогтолцоо гүйцэх ёстой гэж онцолсон. Сандерсийн үзэл бол хиймэл оюун ухааны хувьсгал зүгээр нэг технологийн хөгжлийн асуудал бус, нийгмийн эрх мэдлийн бүтэц, тэгш бус байдлыг тэлж болох аюултай хурдасгуур гэдэгт оршино. Аж үйлдвэрийн хувьсгал ажилчин анги, хөрөнгөтний ангийн хоорондох ялгааг тэлсэн шиг хиймэл оюун ухааны хувьсгал ч туйлшралын төстэй механизмыг тэлж болно гэсэн санаа юм.

Туйлшралд хандах арга баялгийн хуваарилалтад оршино. Энэ нь ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрыг ялгах ёстой гэсэн дэвшүүлэлт рүү биднийг хөтөлдөг. Ашиг эрэлхийлэхийг хэрхэн баталгаажуулж, шуналыг хэрхэн удирдах вэ гэсэн асуудал юм. Энэ асуудал биднийг нийтийн ба хувийн ашиг сонирхлын асуудал руу дахин нэг удаа хөтөлдөг. Нийтийн ашиг сонирхлыг баталгаажуулбал туйлшрал буурч, өөрөөр хэлбэл дундаж давхарга хамгаалагдах боловч хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийллийг зөвшөөрвөл туйлшрал нэмэгдэж, дундаж давхарга багасдаг. Өрнөд дундаж давхарга багасч байгаа нь онцлог юм. Туйлшрал дундаж давхаргын цалингийн зогсонги байдал, амьжиргааны зардлын өсөлтөөр илэрдэг. Бүтээмж тогтвортой өссөн боловч цалин төдий хэмжээгээр өссөнгүй. Орон сууц, боловсрол, эмнэлгийн зардал огцом өсөхийн хэрээр дундаж давхаргын бодит худалдан авах чадвар буурдаг. Өрнөд автоматжуулалт, даяаршлын улмаас боловсруулах үйлдвэр, уламжлалт салбарын ажлын байр гадаад руу шилжих эсвэл автоматжуулалтаар орлогддог. Дундаж давхаргыг тэтгэж байсан тогтвортой «дунд түвшний мэргэжлийн ажлын байр» алга болж, тогтворгүй үйлчилгээний салбар, бага цалинтай хөдөлмөрөөр орлогдсоноор хөрөнгийн ялгаа тэлдэг.

Үл хөдлөх хөрөнгө, хувьцаа зэрэг хөрөнгийн үнийн өсөлт зөвхөн хөрөнгөтэй дээд давхаргад ашиг өгдөг. Дундаж давхарга хөрөнгө хуримтлуулахад бэрх болж, өр зээлд (сургалтын зээл, орон сууцны барьцаат зээл) улам хараат болдог. Бодлого, татварын бүтцийн хувьд татвар, нийгмийн халамжийн бодлого дээд давхаргад ашигтайгаар боловсруулагдах, эсвэл дундаж давхаргыг хангалттай хамгаалж чаддаггүй болдог. АНУ-ын хувьд ялангуяа эмнэлэг, боловсролын зардлын дарамт их тул дундаж давхарга амархан доод давхарга руу түлхэгддэг үзэгдэл гардаг. 1970-аад оноос хойш АНУ зэрэг Өрнийн орнуудад дундаж давхаргын эзлэх хувь тогтвортой буурч байна. Энэ нь туйлшралын гүнзгийрэл болж илэрдэг бөгөөд дээд давхарга улам баяжиж, доод давхарга улам тогтворгүй болж, дундаж давхарга аажмаар алга болох бүтэц гарч ирдэг. Нийгмийн нөлөөлөл нь улс төрийн туйлшрал, нийгмийн тогтворгүй байдал, ардчиллын суурь суларахад хүргэдэг. Өрнөд дундаж давхарга эдийн засгийн бүтцийн өөрчлөлт (автоматжуулалт, даяаршил), амьжиргааны зардлын өсөлт, хөрөнгийн ялгаа, бодлогын бүтэлгүйтэл гэсэн дөрвөн тэнхлэг нэгэн зэрэг үйлчилснээр нурж байна.

2) «Өрнийн соёл иргэншил хэрхэн нурж болох вэ»: дундаж давхаргын алга болох нь

Өрнийн зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоо этатизм (statism) хэмээх шуналын эсрэг тэмцэхэд их амжилт олсон. Гэвч цаг хугацаа өнгөрөхийн хэрээр бүлэглэлийн үзлийн (tribalism) шунал Өрнийн зах зээлийн эдийн засагт заналхийлж байна. Өрнийн бүлэглэлийн үзэл бол Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзлийн (individualism) философийн үргэлжлэл юм. Өрнийн laissez-faire үзэл хувь хүний бие даасан байдлыг дураар нь орхисноор бие даасан байдал эрх чөлөө болон хувирах үйл явцыг туулсан. Энэ нь удалгүй хувь хүн, бүлгийн түвшинд хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онолтой нийлж, хувийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхлоос түрүүлэх үзэгдлийг бий болгодог. Нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онол нэг улсын эдийн засгийн тогтолцоонд эцэстээ баян ядуугийн ялгааг зайлшгүй гүнзгийрүүлдэг. Хаад өөрсдийн хувийн ашгийн төлөө улсын эдийн засгийг удирдаж, ард олонтой орлогын ялгааг ихэсгэдэг байсан этатизмын үзэгдэл одоо бүлэглэлийн үзлийн удирдагчид хаадын оронд хувийн ашгаа эрэлхийлж, ард олонтой орлогын ялгааг ихэсгэх үзэгдэл болон хувирч байна.

«Өрнийн соёл иргэншил хэрхэн нурж болох вэ» (How Western Civilization could collapse) гэсэн нийтлэл ирээдүйг харж Өрнийн улс төрийн эдийн засагт тулгарсан асуудлыг танилцуулсан. ⁴⁵⁹ Ардчилал, хувь хүний эрх чөлөө, нийгмийн тэвчээр мэт үнэт зүйл дээр босгосон Өрнийн соёл иргэншил 30 жил, нэг үеийн дотор хямралтай тулгарч болно гэж тайлбарладаг. Хоёр шалтгааныг дурддаг. Дэлхийн дулаарлыг оролцуулан экосистемийн сүйрэл, эсвэл баян ядуугийн ялгаа ихсэхийг орхисноор Өрнийн соёл иргэншил нурж болно гэсэн санаа юм. Хөгжингүй орнуудын элит бүлэг өөрсдийн баялгийг үргэлжлүүлэн эрэлхийлэхийг л зорилго болгож, бусад хүмүүсийн амьдралд хайхрамжгүй байвал ийм нийгэм эцэстээ доройтдог. Энэ асуудал нэг улсын дотоод байдлаар хязгаарлагдахгүй. Улс доторх баян ядуугийн ялгааны өсөлт улс хоорондын баян ядуугийн ялгааг зайлшгүй үүсгэдэг. Эцэстээ дэлхий нийтийн асуудал болдог.

Баян орнууд, ядуу орнуудын хоорондох баян ядуугийн ялгаа өдөр бүр улам ихсэж байна. Баян орнууд өдөр бүр улам баяжиж, ядуу орнуудад амьдрах нь өдөр бүр улам хэцүү болж байна. ⁴⁶⁰

Хөгжингүй орнууд тус бүр өөрийн доторх баян ядуугийн ялгааны өсөлтөд анхаарлаа төвлөрүүлсээр дэлхийн асуудалд зүтгэх зав алга. Дэлхийн асуудлыг хасаад дотоодын асуудлаас болж ч хөгжингүй орнууд шийдвэрлэх хямралтай тулгарах магадлал өндөр. АНУ, Их Британийг жишээ болгон авбал одоогийн баян ядуугийн ялгааны хандлага үргэлжилбэл 2050 он гэхэд АНУ, Их Британид дундаж давхарга алга болж, ард түмэн баячууд, туйлын ядуус гэсэн хоёр хэсэг болж хуваагдана гэсэн санаа юм.

2050 он гэхэд АНУ, Их Британи үндсэндээ хоёр нийгмийн давхаргатай улс болж хувирна. Жижиг элит бүлэг сайн амьдарч, бусад ихэнх хүмүүс улам хүнд амьдралын нөхцөлтэй тулгарна… Тэд дургүйцэлд автаж, айдастай амьдарч, шашин, арьс өнгө эсвэл улс үндэстэн гэсэн зүйлд зууралдана. Баячууд өөрсдийн эзэмшдэг баялагтаа улам зууралдаж, ихэнх ядуусыг улам их ажиллуулдаг тогтолцоо руу шилжинэ.⁴⁶¹

Тэгвэл ийм улсад хоёр туйлд зогсох хүмүүс хоорондоо ширүүн тэмцэлдэж, улс болж үүргээ гүйцэтгэх чадвараа алдана. Ардчилал, хувь хүний эрх чөлөө, тэвчээр мэт үнэт зүйлсийг улам орхигдуулах болно. Энэ бол Өрнийн унасан «хөгжингүй орны урхи» юм. Хөгжингүй орны урхи юу гэсэн утгатайг тухайн үеийн Люксембургийн ерөнхий сайд Юнкер (Jean-Claude Juncker, 1995–2013 онд 19 жил ерөнхий сайд, ЕХ-ны Комиссын даргаар ажилласан) евро бүсийн хямрал дэгдэхээс өмнө 2007 онд хэлсэн үгэндээ оновчтой онцолсон: «Бид, засгийн газрын тэргүүнүүд юу хийх ёстойгоо бүгд сайн мэднэ. Гагцхүү үүнийгээ хийвэл хэрхэн дахин сонгогдохоо л мэдэхгүй байна». (“We, heads of government all know what to do, we just don’t know how to get reelected when we do it.”) Юнкерийн үг юуны түрүүнд Өрнийн хөгжингүй орнуудын үүрч буй асар их өр, түүнтэй холбоотой нийгмийн халамжийн зардал, үүнийг сайжруулж чадахгүй байгаа улс төрийн тогтолцоонд хандсан онцлол юм.

Хөгжингүй орнууд үүнээс зайлсхийхийн тулд «баян ядуугийн ялгааны өсөлт, өр тавьж хийдэг халамжийг давтах» явдлаас гарах ёстой. Хөгжингүй орнууд тэгж чадвал Өрнийн соёл иргэншлийн нуралтаас зайлсхийж чадна. Гэтэл цаг хугацаа хүний үйлдлийг хязгааргүй хүлээхгүй. Одоогийн байдлыг өөрчлөхгүй бол нуралт руу явна гэж урьдчилан харж буй эрдэмтэд олон. Тэдний дунд Өрнийн соёл иргэншил нурвал Хятад мэт хүчирхэг улс амьд үлдэнэ гэж үздэг хүн ч бий.⁴⁶²

Өрнийн соёл иргэншил уналтад орсон ч яагаад Дорнын соёл иргэншил амьд үлдэж чадах вэ? Дорно гайхамшигт эдийн засгийн өсөлтөд хүрч, дэлхий дээр цорын ганцаараа дундаж орлогын урхинаас гарч, ардчилсан зах зээлийн эдийн засгийг амжилттай бүтээсэн шалтгааныг авч үзэх ёстой. «Соёл чухал» (Culture Matters) өгүүлэлдээ Америкийн эрдэмтэн Лоуренс Харрисон (Lawrence E. Harrison) Дорнын Күнзийн соёлын хүрээг жишээ болгон улсын соёл, эдийн засгийн хөгжлийн хоорондох нягт хамаарлын талаар гярхай үзлийг илэрхийлж байна.

Сингапур, Хонконг, Тайвань халуун бүсэд оршдог… Тэдний гайхамшигт эдийн засгийн хөгжил Күнзийн соёлын хүрээний Япон, Солонгосын эдийн засгийн хөгжлийн амжилтыг давтаж байна… Мөн халуун бүсийн Тайланд, Индонез, Малайз, Филиппин дэх цөөнх хятадууд эдийн засгийн амжилтад хүрч буй нь ч Күнзийн соёлын ач холбогдлыг харуулдаг. Перу эсвэл Бразил дахь цөөнх японууд ч мөн адил. ⁴⁶³

Латин Америкийн эрдэмтэд өмнө нь уур амьсгал, колонийн амьдрал, ноёрхлын бүтэц (dependence theory), эсвэл арьс өнгөөр ялгаварлах зэргээс болж эдийн засгийн хөгжилд хүрэхэд бэрх гэсэн «шалтаг»-ийг дэвшүүлж байв. Профессор Харрисон Латин Америк дахь Зүүн Азийн хятад, солонгос, япон хүмүүсийн жишээг харвал эдгээрийн аль нь ч шалтгаан болж чадахгүй гэж тайлбарладаг. Институц, хэв маягаар эдийн засгийн хөгжилд хүрч чадахгүй, өөрөөр хэлбэл соёл л институц, хэв маягийг тодорхойлдог болохыг харуулсан юм.⁴⁶⁴

Дэлхийг бүхэлд нь харвал Өрнийг гүйцсэн нь зөвхөн Дорно бөгөөд Дорно, Өрнийг хасвал эдийн засгийн хөгжил эсвэл ардчиллын хувьд хөгжингүй орон болсон улс хараахан байхгүй гэж тэр тайлбарлаад, эцсийн дүндээ хүн төрөлхтний 30 орчим хувь л хөгжингүй ардчилсан оронд амьдардаг бөгөөд үлдсэн 70%-ийн төлөөх хичээл зүтгэл сүүлийн хагас зуун гаруй жилийн оролдлогыг үл харгалзан амжилтад хүрээгүй гэж онцолж байна. ⁴⁶⁵

Испани, Португал, Солонгос, Тайвань, Сингапур, Хонконг мэт цөөхөн хэдэн улс л Ростоугийн (Rostow) хөгжлийн төлөвлөгөөний дагуу хөгжингүй орнуудын эгнээнд нэгдсэн төдий. 2000 оны үеийн 6 тэрбум орчим хүнээс 1 тэрбум орчим нь л хөгжингүй ардчилсан орнуудын эгнээнд байна. ⁴⁶⁶

Үнэндээ Японоор тэргүүлсэн Зүүн Азийн улсууд, Солонгос–Тайвань–Хонконг–Сингапурыг хэлдэг дөрвөн луу, мөн Хятадын эдийн засгийн хөгжил хурд, цар хүрээгээрээ түүхэнд жишээ олдохгүй. Өрнийн эрдэмтэд үүнийг «Күнзийн хөдөлмөрийн ёс зүй» (Confucian Work Ethics) гэж нэрлэж, Өрнийн капитализм мандах үед Өрнийн эзэмшиж байсан «протестант хөдөлмөрийн ёс зүй» (Protestant Work Ethics) гэгдэх зүйлтэй харьцуулдаг.

Күнзийн хөдөлмөрийн ёс зүйн онцлог болгон ажилсаг байдал, хэмнэлт, боловсролд шамдах, жижиг засгийн газар, «ирээдүйн төлөө өнөөгийн таашаалыг хойшлуулах» (deferred gratification эсвэл deferment of present pleasure for greater future gain) уламжлал, мөн үр ашигтай хууль эрх зүйн тогтолцоо, нийгмийн халамжийн тогтолцоо зэргийг нэрлэдэг. Эцсийн дүндээ «Күнзийн» улсууд эдийн засаг, ардчилал амжилттай байх бүх нөхцөлийг хангалттай эзэмшдэг болохоо нотолсон. Зүүн Азийн ийм мандал Дорно хэзээ ч эдийн засгийн хөгжилд хүрч Өрнийг гүйцэж чадахгүй гэсэн Макс Веберийн үзлийг өнгөгүй болгож байна.⁴⁶⁷ Энэ бол бүхэлдээ Өрнийн өрөөсгөл үзэл бөгөөд улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны мөн чанарыг гажуудуулж байгаа хэрэг юм.

Боловсрол, хөгжил, хөдөлмөрийн ёс зүй, чадварын засаглал, хичээнгүй, гамтай байдлаар илэрхийлэгддэг Күнзийн үнэт зүйлсийг Зүүн Азийн бүх улс хуваалцдаг. Тэдний эдийн засгийн өсөлтөөр Макс Веберийн Хятадын шашин номдоо баримталсан зүйл хүчээр тулгасан зүйл болох нь илэрсэн. Тэрээр Хятадад капиталист өсөлт боломжгүйн шалтгаан нь Кальвины үзэлд харагддаг «өөрсдийгөө сонгогдсон эсэх нь тодорхойгүйгээс үүдэх хурцадмал байдал» байхгүйд оршино гэж баталсан. ⁴⁶⁸

Дорнын Күнзийн хөдөлмөрийн ёс зүй өөрийнхөө төлөө хийгддэг тул шашны онолын өөрчлөлт эсвэл дэлхийн мөхлийн онолын хувь заяанаас үл хамааран дотоод хэрэгцээгээр хэрэгждэг бөгөөд бат бөх соёл иргэншлийн суурьтай гэж үзэж болно. Өрнийн хэвлэл мэдээлэл Зүүн Азийн үнэт зүйл болгон «боловсрол, ажилсаг байдал, хэмнэлт, ирээдүйн илүү том амжилтын төлөө өнөөгийн таашаалыг хойшлуулах хандлага»-ыг нэрлэдэг.⁴⁶⁹ Өрнийн статистик ч европчууд, америкчууд, дорныхны дундаас америкчуудыг жишиг болгоход европчууд америкчуудаас 20 орчим хувиар бага, дорныхон 30 орчим хувиар их ажилладаг гэж Дорнын хөдөлмөрийн ухамсар хамгийн хүчтэй гэж бичжээ.

Олон мэргэжилтэн Зүүн Азид эдийн засгийн хөгжил бий болохгүй байгаагийн шалтгаан нь чухам Күнзийн үзэл санаанд байна гэж үзэж байв… Ийм үзэл XX зууны дунд үе хүртэл ч дэлгэрсэн байв. Гэвч Зүүн Азид хүчтэй боловсрол, амжилтын мэдрэмж, чадварын засаглал, хичээнгүй, гамтай байдал зэрэг эдийн засгийн үсрэлтэд шаардлагатай бүрэлдэхүүнийг гаргаж ирэхэд чухам тэр л соёл, улс төрийн манлайлал шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байгааг харах болсон. ⁴⁷⁰

Ерөнхийдөө шашны тухай судалгаагаар протестант, иудей, Күнзийн нийгэм католик, лалын шашин, Грекийн үнэн алдартны нийгмээс эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих хүчин зүйлсийг илүү ихээр эзэмшдэг гэж үздэг. Харин сүүлийнхэд эдийн засгийн хөгжилд саад болох хүчин зүйлс илэрч байгааг хардаг.⁴⁷¹

Эцсийн дүндээ XIX зууны дунд үеэс XX зууны хоёрдугаар хагас хүртэл Өрнө тодорхой шалтгаангүйгээр зөвхөн Дорнын соёл иргэншлээс Дорно яагаад Өрнөд давамгайлуулсан бэ гэсэн дутагдлыг л хайхыг хичээсэн гэж үзэж болно. Ялангуяа XX зууны дунд үе хүртэл Дорно эдийн засгийн хөгжил, ардчиллаар хоцорч байгаагийн шалтгааныг Күнзийн сургаал, даосизмын шинэ үеийн өмнөх шинж, үндэслэлгүй байдал, шинжлэх ухааны бус байдал, ардчилсан бус байдлаас хайх оролдлого хүчтэй байв.⁴⁷² Гэвч Дорнын тасралтгүй үргэлжилж буй эргэлтийн эдийн засгийн хөгжил, ардчилал, нийгмийн хөгжилд анхаарал хандуулж, Дорнын оюун санааны соёл, тухайлбал Күнзийн сургаал (боловсролыг чухалчлах, чадварын засаглалын уламжлал, бүх нийтийн ёс зүй, хичээнгүй, гамтай байдлын соёл), даосизм (бага татвар, жижиг засгийн газраар хувь хүний эдийн засгийн санаачилгыг баталгаажуулах, байгаль ба хүний эв зохицол), буддизм (энэрэл нигүүлслийн үзэл, эзэмшилгүй байдлыг чухалчлах) зэрэгт угаасаа агуулагдах улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны үнэ цэнийг XXI зууны эхэнд л Өрнө ч аажмаар хүлээн зөвшөөрч эхэлсэн юм.

Дорнын эдгээр давуу тал санамсаргүй бий болоогүй. Мөн ямар нэгэн бодлогын шийдвэр эсвэл шийдэмгий байдлаар бүтээж болох зүйл ч биш. Энэ нь түүх, уламжлалд шингэсэн зүйл юм. Дорно Өрнөөс өөр, гүн бөгөөд өргөн Дорнын өвөрмөц соёлын суурь, философийн суурьтай. Өөрөөр хэлбэл улс төр, эдийн засгийн үзэл санаанд Дорно Өрнөөс илүү бүлэглэлийн үзлээс тодорхой сэрэмжилдэг. Дорнын хөдөлмөрийн ёс зүйн онцлогийг Дорно, Өрнийн эдийн засгийн хөгжлийн хэв маягаас олж болно. Хүний мөн чанарын хувиа хичээлийг Дорно удирдах замаар эдийн засгийн хөгжлийг эрэлхийлэх хэв маягийг харуулж байгаа бол Өрнө дураар нь орхих замыг эрэлхийлэх хэв маягийг баримталж буйгаараа ялгаатай.

Үндэстэн улсыг байгуулахдаа Өрнөөс 2 мянган жилээр түрүүлсэн Дорнод үндэстэн улс байгуулагдахын хамт гарч ирдэг улс төр, эдийн засгийн үзэл санаанаас олж болох мэргэн ухаан, бодлого бий. Дорнын үзэл санаанаас олж болох Өрнөөс өөр улс төр, эдийн засгийн үзэл санааг Сингапурын талийгаач Ерөнхий сайд Ли Куан Юй сайн тайлбарладаг. Тэрээр коммунизм мөхсөнтэй хамт АНУ-д тулгарч буй Өрнийн туулж буй улс төр, эдийн засгийн асуудлыг тайлбарлаж байна:

Нийгэм амжилтад хүрэхийн тулд өрсөлдөөнөөр чадварлаг хүмүүсийг өсгөхийн зэрэгцээ бүх хүнд боломж олгох ёстой. Өөрөөр хэлбэл өрсөлдөөн, хамтын ажиллагаа зэрэгцэн орших ёстой. Коммунизм шиг бүх хүн ойролцоо үр дүнг хуваалцвал хөгжил гарахгүй. Тиймээс коммунизм мөхсөн. Харин зөвхөн чадварыг өсгөхөд төвлөрч, амжилт олсон хүн бүх зүйлийг авч, амжилт олоогүй хүнд эзэмших зүйл үлдэхгүй бол баян ядуугийн ялгаа улам гүнзгийрнэ. Америкт болж байгаа шиг эцэстээ нийгмийн тэнцвэр, шударга байдал эвдэрдэг. ⁴⁷³

Тэрээр ийм нөхцөлд баян ядуугийн ялгааны асуудлыг шийдэхийн хамт эдийн засгийн хөгжилд хүрэх аргыг Дорнын улс төр, эдийн засгийн философиос олж болно гэж үзээд арга билгийн онолыг танилцуулдаг. Нэг улсад эдийн засгийн хувьд сул дорой хүмүүсийг дэмжихийн хамт эдийн засгийн хөгжилд хүрсэн хүмүүст зохих шагнал олгохыг арга билгийн онолын философийн дагуу эв зохицуулах ёстой гэсэн санаа юм. Өөрөөр хэлбэл өрсөлдөөн, хамтын ажиллагааг зэрэгцүүлэн оршуулъя гэсэн санаа юм:

Хамгийн сайн аргыг Дорнын арга билгийн онолоос олж болно. Өрсөлдөөн, хамтын ажиллагааг нэгэн зэрэг эрэлхийлэх ёстой... Энэ нь Өрнийн либералуудын хийдгээс өөр. Тэд ард түмнийг турхирч ичгүүрээ хүртэл хаяж, халамжийг нэгэн эрх мэт тасралтгүй шаардахаар болгодог. Эцэст нь тэр улсад халамжийн зардал тэсрэлт мэт өсөж дуусдаг.⁴⁷⁴

Ийм нөхцөлд Дорнын соёлын үндсэн давуу тал болох боловсролыг чухалчлах, чадварын засаглал, хичээнгүй, гамтай байдал, өөрийгөө хүмүүжүүлэх уламжлалыг хэрхэн хадгалах вэ гэсэн соёлын анхдагч зорилттой бид тулгарч байна. «Өрнийн хэв маягт ёс зүйг хасах ба Дорнын хэв маягт ёс зүйн гол үүрэг» гэсэн ялгааг харуулж байгаа бөгөөд энэ нь XXI зууны Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн бодит байдлыг ялгах хамгийн чухал хүчин зүйл болдог. Ёс зүйг хасаж, голдуу хуульд түшиглэдэг Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо цэрэг-аж үйлдвэр-улс төрийн цогцолбор хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэх замыг нээж өгдөг.

Ашиг сонирхлын бүлгүүдийн хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийлэл, ард түмнийг үндэс болгох үзэлд заналхийлэл

Хууль тогтоодог парламент ард түмний төлөөх нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх ёстой. Түүнээс өмнө бас нэг чухал шат бий. Ард түмэн нийтийн ашиг сонирхлын төлөө хичээнэ гэсэн хүнийг төлөөлөгчөөр сонгох ёстой. Энэ бол ардчилал, ард түмнийг үндэс болгох үзлийн үндэс юм. Гэвч парламент нийтийн ашиг сонирхлоос илүү өөрсдийн дахин сонгогдохыг тэргүүнд тавьдаг төлөөлөгчдөөр дүүрвэл ардчилал, ард түмнийг үндэс болгох үзэл утгагүй болно. Эцсийн дүндээ ард түмний сонголт шийднэ. Ард түмэн хичээнгүй, гамтай байдлыг баримталдаг хүн, өөрийн улс төрийн хүчээр үр дүнг түрүүлж баталгаажуулна гэдэг хүн хоёр байвал тэдний дундаас сүүлчийнхийг сонгох мөн чанарыг харуулдаг. Дайн, харь гаригийнхны түрэмгийлэл, гариг мөргөлдөх мэт онцгой байдал байхгүй бол ард түмэн нэн даруй үр дүн баталгаажуулна гэсэн хүнийг сонгодог.

УИХ-ын гишүүд нийтийн ашиг сонирхлоос илүү хувийн ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавих хандлага, ард түмэн нийтийн ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавьдаг төлөөлөгчөөс илүү нэн даруй хувийн ашиг баталгаажуулна гэдэг төлөөлөгчийг илүүд үзэх хандлага, энэ хоёр хандлага бол нэг зоосны хоёр тал юм. Тэр зоос бол хүний мөн чанар дахь хамгийн хүчтэй хүч болох хувиа хичээл юм. Ард түмэн ч, парламентын гишүүд ч альтруизм болох нийтийн ашиг сонирхлоос илүү өөрийгөө хамгаалахын төлөөх хувиа хичээлийг тэргүүнд тавих нь хүний мөн чанар юм. Энх тайван үргэлжилбэл нийтийн ашиг сонирхлоос илүү хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх байдал өрнөдөг тул хууль дээдлэх засаглал, либерал ардчилал заналхийлэлд өртдөг. Гурван засаглалын хуваарилалтын тогтолцоонд нэг тулгуур нурвал тэр тогтолцоо хоёр хөл дээр зогсож чадахгүй тул ардчилал утгаа алддаг.

Ард түмний парламентад үзүүлдэг дэмжлэг маш бага. Солонгос, АНУ-д дэмжлэг аль аль нь 20 орчим хувьтай байна. Ард түмэн парламентын гишүүд нийтийн ашиг сонирхлоос илүү дахин сонгогдохын төлөөх хувийн ашиг сонирхолдоо түрүүлж төвлөрч байгааг байнга харж байдаг. Солонгост компани эсвэл байгууллагын хандив хууль бус. Гэвч АНУ зэрэг Өрнийн хөгжингүй орнуудад хандивыг өргөнөөр зөвшөөрдөг. Ялангуяа АНУ-ын хувьд компанийн улс төрийн үйл ажиллагааны хороо (PAC, political action committee)-гоор дамжсан шууд бус дэмжлэгийг институцийн хувьд зөвшөөрсөн байдаг. АНУ-ын гишүүний дахин сонгогдох хамгийн том хүчин зүйл бол сонгуульд шаардлагатай дэмжлэгийн хөрөнгө юм. Энэ нь хувь хүн эсвэл бизнес эрхлэгчдийн дэмжиж өгдөг хандив юм. Гишүүд хуулийг ашиглан хандивлагчдадаа хэрэгтэй ашгийг өсгөж өгч, хандивлагчид гишүүдийн дахин сонгогдоход хэрэгтэй хөрөнгийг нийлүүлдэг. Парламентын гишүүд удирдагчийн нэр төрийг эзэмшсэн удирдагч байхаасаа өмнө өөрийгөө хамгаалах зөн совиндоо үнэнч хүмүүс, өөрөөр хэлбэл оролцогчид нь олон. Тэдэнд хандивын хороо эсвэл бизнесийн дэмжлэг шууд байдаг. Бизнес, парламент нэгдвэл гүйцэтгэх засаглал олон тохиолдолд үүнийг дагахаас өөр аргагүй. Эцэст нь бизнес–парламент–гүйцэтгэх засаглал бүлэглэлийн үзэлд тулгуурлан нийтийн ашиг сонирхлоос нүүр буруулж, юуны өмнө өөрсдөө амьд үлдэх хувийн ашгаа эрэлхийлэх үзэгдэл томорсоор байна.

Бүлэглэлийн үзэл нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулах үзэгдэл меркантилизмын тогтолцоонд ч дэлгэрч байв. Адам Смит меркантилизмын бодлогын төлөөлөх хүн гэгддэг Кольберийн (Jean-Baptiste Colbert, 1619–1683) бодлогыг сөрөгөөр үнэлсэн. Кольбер Францын Людовик XIV-ийн дор 1665–1683 онд 18 жил сангийн сайд байв. Тэрээр протекционизмыг эрэлхийлж, үүнийг хаан, бизнес эрхлэгчдийн хооронд ашгаа хуваах арга болгон ашигласан. Үнэндээ Кольберийн сангийн сайдын хувьд авсан анхны бодлогуудын нэг бол Венецээс шилэн эдлэл импортлохыг орлох зорилгоор Францын хааны шилэн эдлэлийн холбоог байгуулах явдал байв. Тэрээр 7 жилийн дараа энэ холбоо боломжийн шилэн эдлэл үйлдвэрлэж эхлэхэд Венецээс шилэн эдлэл импортлохыг бүрмөсөн хориглосон. Меркантилизмын бодлогын дор бүх улс уралдан импортоо бууруулж, экспортоо нэмэгдүүлэхэд улсын ирээдүй оршино гэж үзэж байсан тул туйлын протекционизм, импорт орлох үйлдвэрлэлийг өргөжүүлэхийг эрэлхийлж байв. Гэвч ийм улс төр, эдийн засгийн тогтолцооны дор бүлэглэлийн шунал мэдээж чөлөөтэй өсч томорсон. Өөрөөр хэлбэл дээрх хааны шилэн эдлэлийн холбоо мэт зүйл төрөөс монополь хамгаалалт, давуу эрх хүртэх болсон юм. Мөн төр, өөрөөр хэлбэл хааны ордон ийм компаниудаас татвар эсвэл бусад зохих хэлбэрээр орлого хураах харилцаа тогтоосоор эцэстээ зөвхөн энгийн ард түмэн золиос болох байдал үүссэн юм.

Худалдааг хязгаарлах, зохицуулах, удирдах тухай ихэнх журам, хууль, зарлиг, тогтоол, мөн засгийн газар, хаан, парламентын нийтийн тогтоолууд бүгд эцсийн дүндээ улс төрийн алдаа, эсвэл нийтийн ашиг сонирхлын төлөө гэсэн сайхан нэрийн дор зальтай хүмүүсийн хувийн ашгийн төлөө бүтээсэн зүйл гэж бид бодохоос өөр аргагүй.⁴⁷⁵

Бүлэглэлийн үзэл нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулах хандлага меркантилизм, мөн аж үйлдвэрийн хувьсгалыг дамжин улам бэхжсэн. Адам Смит, Мансур Олсон, ерөнхийлөгч Эйзенхауэр, мөн сүүлийн үеийн санхүүгийн эдийн засагчид чухам ийм бүлэглэлийн үзлийн талаар сэрэмжлүүлэг илэрхийлж байна. Адам Смит нэг улс доторх худалдаачид, үйлдвэрлэгчид бүгд монополиор илүү их ашиг эрэлхийлж чадах тул гадаадын өрсөлдөгчдийг хасахыг хүсдэг бөгөөд ийм бодлогын золиос болдог нь эцсийн дүндээ энгийн ард түмэн гэж үзсэн. Тиймээс тэрээр төрийн хөндлөнгийн оролцоог хассан ард түмний эдийн засгийн үйл ажиллагаанд laissez-faire, улсын худалдаанд меркантилизмын протекционизмын оронд чөлөөт худалдааг баримталж эхэлсэн.⁴⁷⁶ Адам Смит хувь хүн бүрийн хувиа хичээлийг этатизмаас чөлөөлөхийн зэрэгцээ бүлэглэлийн шуналын талаар санаа зовж эхэлдэг:

Нэг салбарт ажилладаг хүмүүс тэр бүр уулзаад байдаггүй. Гэвч тэд цуглах үед ярианы гол нь үргэлж нийтийн ашиг сонирхлын эсрэг хуйвалдаанаар, эсвэл заримдаа үнийг өсгөх үгсэн тохиролцоогоор дуусдаг.⁴⁷⁷

Цаашлаад Адам Смит ийм бүлэглэлийн шуналыг хуулиар захирах нь маш хэцүү гэдгийг ч тодорхойлж байна:

Нэг салбарт ажилладаг бизнес эрхлэгчид үе үе цуглаан хийхийг хуулиар хориглох боломжгүй. Учир нь ийм хууль эрх чөлөө, шударга байдалд харшлах болно. Гэвч хуулиар нэг салбарт ажилладаг бизнес эрхлэгчдийг хааяа уулзахаас сэргийлж чадахгүй ч гэсэн хууль ийм цуглааныг шаардлагатай болгох нь бүү хэл хялбар болгох зүйлийг ч хэзээ ч хийх ёсгүй.⁴⁷⁸

Олсон ч өөрийн «тусгай ашиг сонирхлын бүлэг» (special interest group) гэж нэрлэсэн бүлэглэлийн шунал ардчилалд заналхийлж болох талаар сануулж байна. Ардчилсан тогтолцоо этатизмын хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийллээс сайн сэргийлдэг механизмтай боловч бүлэглэлийн үзлийн хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийллээс сэргийлэх нь маш хэцүү гэж тэр дүгнэж байна. Өөрөөр хэлбэл гурван засаглалын хуваарилалтын тогтолцоо удирдагч хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэхээс сайн сэргийлдэг боловч бизнес, парламент нэгдэж хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэх аргын эсрэг гурван засаглалын хуваарилалтын тогтолцоо төдийлөн үүрэг гүйцэтгэж чаддаггүй.

Ардчилал удирдагчаа нийгмийн илүүдэл хөрөнгийг дур мэдэн гаргаж зарцуулахаас сэргийлэхэд маш давуу байр суурьтай боловч удаан хугацаанд тогтвортой байгаа ардчилалд тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүд улсын эдийн засгийн бодлогыг бүхэлд нь дур зоргоороо эргүүлэхээс сэргийлэх нь маш хэцүү ажил юм.⁴⁷⁹

Мөн Олсон хувь хүмүүсээс бүрдсэн бүлэг хувийн ашиг сонирхлын төлөө ажилладаг болохоос нийтийн ашиг сонирхлын төлөө ажилладаггүй гэсэн баримтыг шууд харж байв. Тиймээс тэрээр тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүдийн боловсруулсан улс төр, эдийн засгийн бодлого нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулна гэж урьдчилан харж, санаа зовнилоо илэрхийлж байна:

Тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүдийн боловсруулсан улс төр, эдийн засгийн бодлого протекционист, шинжлэх ухаан, технологийн хөгжлийн эсрэг шинжтэй байх хандлагатай. Гэвч ийм бодлого мөн чанараараа ашгийг ашиг сонирхлын бүлэгт төвлөрүүлж, түүний зардлыг бүх ард түмэн тэгш төлөх болдог. Эцэст нь ийм логикийн дагуу ашиг сонирхлын бүлгүүдийн бодлогын эсрэг ард түмний эсэргүүцэл төдийлөн их байдаггүй. Тиймээс цаг хугацаа өнгөрөх тусам ийм тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүд улам томорч, эцэстээ тэр улсын эдийн засаг хоцрогдоно.⁴⁸⁰

Энэ нь олон янзын хэлбэрээр илэрч болох бөгөөд ерөнхийлөгч Эйзенхауэр албан тушаал хашиж байхдаа цэрэг, компаниудын хоорондох эдгээр ашиг сонирхлын бүлгийн ашгийг л эрэлхийлэх зорилготой нягт холбооноос болж нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэхийг хүсч байсан төрийн удирдлагадаа багагүй нөлөөлөлд өртсөн. Тиймээс тэрээр 8 жилийн ерөнхийлөгчийн албанаас буухдаа 1961 онд хэлсэн алдарт үгэндээ чухам «цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолбор» (military industrial complex)-ын талаар сануулга үлдээж одсон юм:

Засгийн газрыг удирдахдаа бид цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолбор аяндаа ч бай, санаатайгаар ч бай, зохисгүй нөлөө хуримтлуулах оролдлогоос сэрэмжлэх ёстой. Ийм зохисгүй хүч томорч бидэнд асар их гамшиг авчирч болох магадлал байнга оршдог. Бид энэ цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолборын хүч бидний эрх чөлөө эсвэл ардчиллын үйл явцыг гэмтээхийг хэзээ ч зөвшөөрөх ёсгүй.⁴⁸¹

Ийм цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолбор эцэстээ парламентаар дамжин нөлөөгөө хэрэгжүүлэх бөгөөд тиймээс гүйцэтгэх засаглалын хүч ч үйлчлэх ёстой тул «цэрэг-аж үйлдвэр-парламентын цогцолбор» (military-industrial-congressional complex) гэж ч нэрлэгдэх болсон. Ардчилсан улс дотор үүсдэг ийм санаа зовнил этатизмын шуналыг институцийн хувьд хязгаарласан гээд нийтийн ашиг сонирхол хамгаалагдах бус, этатизм бус, бүлэглэлийн үзлийн шуналаар нийтийн ашиг сонирхол гэмтэх байдалд бид хүрснийг сайн харуулдаг. Ерөнхийлөгч Эйзенхауэрийн ажиллаж байсан үе бол 1950-иад он юм. Тэр үед санхүүгийн зах зээл өнөөдрийнх шиг эрс үсрэлттэй хөгжихөөс өмнө байв. Дэлхийн II дайны үед ихээр өссөн цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолбор одоо бүлэглэлийн шуналыг төлөөлөх хамгийн чухал субъектийн байраа «санхүү-засгийн газрын цогцолбор» (finance-governmental complex)-т тавьж өгсөн. Энэ бол аж үйлдвэрийн хувьсгалын дараах санхүүгийн хувьсгал гэж нэрлэж болохуйц, эдийн засгийн тогтолцооны төвийг боловсруулах үйлдвэрээс үйлчилгээ рүү шилжүүлэх хэмжээний хүчтэй өөрчлөлт юм:

Сүүлийн 30 жилд ихэнх хөгжингүй орны санхүүгийн түвшинд жинхэнэ хувьсгал гарсан. 1970 онд АНУ-д нийт бүртгэлтэй хувьцаа, АНУ-ын эдийн засгийн нийт бүтээгдэхүүний харьцаа 0,66 байв. Энэ нь 2000 онд эрчимтэй өсч, АНУ-ын бүртгэлтэй хувьцааны нийт дүн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ)-ий 1,5 дахин хүрсэн. ⁴⁸² (2025 онд 2 дахинаас давсан)

Зах зээлийн эдийн засагт үндэстэн дамнасан компани, олон улсын санхүүгийн компани гэх мэтээр юу ч гэж нэрлэсэн тэдний эрэлхийлдэг бүлэглэлийн шунал одоо зах зээлийн эдийн засгийг өөрийг нь заналхийлэх хэмжээнд хүрсэн. Ялангуяа санхүүгийн компаниуд дэлхийн хэмжээний зах зээлтэй харьцахдаа зальтай үйл ажиллагааны тогтолцоогоор ямар ч бүтээмжгүй ашиг, шуналыг эрэлхийлэхэд умбах замд орсон. Тэдний дэлхийн зах зээлийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө улам бүр томорч, XXI зууны улс төр, эдийн засгийн тогтолцоог «казиногийн капитализм» (Casino Capitalism) гэж нэрлэх хэмжээнд хүрсэн. Ражан (Rajan) зэрэг эдийн засагчид чухам бизнес эрхлэгчид цуглавал нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулах хуйвалдаан хийх чиглэлд хүчээ нэгтгэж, хувийн ашгаа эрэлхийлдэг гэж тодорхойлсон. Эдгээр эдийн засагч маш олон удаа, хэтэрхий олон оронд шударга өрсөлдөөнд саад болохыг хүсдэг ийм бизнес эрхлэгчдийн хуйвалдаан эцэстээ төрийн тусламжийг авдаг гэж төрийн хариуцлагагүй байдлыг оношилж байна.⁴⁸³

Цэрэг-аж үйлдвэр-парламентын цогцолбор, өөрөөр хэлбэл тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүд одоо хэлж баршгүй хүч, нөлөөтэй болсон. Санхүүгийн салбар засгийн газартай хүчээ нэгтгэж, «шударга өрсөлдөөн» гэсэн нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулдаг «санхүү-парламентын буюу санхүү-засгийн газрын цогцолбор» болон хөгжиж гарсан юм. Капитализм, өөрөөр хэлбэл зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоо бол хүний өдий хүртэл бүтээсэн институцийн дотроос үйлдвэрлэл, хуваарилалтыг хамгийн үр ашигтай хийх арга юм. Мөн түүний ёзоорт өрсөлдөөн оршдог. Гэтэл өрсөлдөөн бизнес эрхлэгчдийн төгсгөлгүй шуналыг удирдаж, хязгаарладаг тул одоо байгаа бүх бизнес эрхлэгчдэд төвөгтэй зүйл болдог.⁴⁸⁴ Тиймээс ашиг сонирхлын бүлгүүд, өөрөөр хэлбэл бүлэглэлийн үзэл бүх хүчээ дайчлан өрсөлдөөнийг хазаарлаж, бүлэг тус бүрийн ашгийг эрэлхийлдэг. Бүлэглэлийн үзлийн хамгийн том асуудал нийгмийн туйлшрал болж илэрдэг. Ард түмэн баян ядуугийн ялгааны өсөлтөөс болж хохирдог. Дундаж давхарга багасч, ард түмэн туйлын баялаг эдэлдэг баячууд, ядуус болж хуваагддаг. Төр нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалахгүй бол нийтийн ашиг сонирхол хэний хариуцлага болох вэ?

Laissez-faire үзлийн урхи: «Харуулыг хэн харуулдах вэ»?

Laissez-faire үзэл хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлыг этатизмаас (statism) чөлөөлсөн. Капитализм үүнд түшиглэн фашизм эсвэл коммунизм мэт үзэл суртлын төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог ялж чадсан. Гэвч laissez-faire үзэл бизнес, парламентын нэгдлээр хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлдэг бүлэглэлийн үзлийн (tribalism) өмнө хүчгүй гэдгээ илрүүлж байна. Ардчиллын үндсэн зарчмаар парламентыг бүрдүүлдэг намууд ард түмний ашиг сонирхол, өөрөөр хэлбэл нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх ёстой. Гэвч олон тохиолдолд дэлхийн тоо томшгүй олон нам нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэхээс илүү засгийн эрхийг дахин олж авах, өөрөөр хэлбэл намын ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавьж байгаа нь олонтаа ажиглагддаг. Тэдний төлөөлдөг зүйл бол ард түмний ашиг сонирхол бус, харьяа бүлэг, өөрөөр хэлбэл намын ашиг сонирхлыг эрэлхийлдэг бүлэглэлийн шунал юм. Тэд Өрнийн laissez-faire үзлийг дэвшүүлж, өөрсдийн амжилт нийтийн ашиг сонирхол болж илэрдэг гэж баталж байна. Гэвч ард түмнийг төлөөлдөг намууд хувиа хичээл буюу шуналаа дураар нь орхивол нийтийн ашиг сонирхлыг хэн ч хамгаалахгүй болно. Харуулгүй байдал болно. Laissez-faire үзэл Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцооны урхи болдог.

Ийнхүү Өрнийн улс төр, эдийн засгийн институцийн тулгарч буй асуудлууд Өрнийн ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн үндсийг заналхийлж байна. Энэ хямрал эцсийн дүндээ нэг асуултад хүрдэг. Тэр нь Ромын яруу найрагч Ювеналын тавьсан «Харуулыг хэн харуулдах вэ?» гэсэн асуулт юм. ⁴⁸⁵ Ардчиллын үндсэн урьдчилсан нөхцөл бол эрх баригч эсвэл намын хийж буй зүйлийг эцсийн дүндээ сонгогч болох ард түмэн хянаж, үнэлж, шийдвэр гаргадаг явдал юм. Гэтэл Ромын эзэнт гүрний үед эзэн хааны хамгаалагчид их цалин өгдөг командлагч эсвэл жанжныг эзэн хаан болгон өргөмжилдөг байсан шиг ард түмэн өр тавьж ч болов нийгмийн халамжийг нэмэгдүүлдэг улс төрчийг сонгуульд сонгож, улмаар намууд засгийн эрхийг дахин олж авахын тулд нийгмийн халамжийг нэмэгдүүлэх өрсөлдөөнд орж, ард түмэн тэр аюулыг олж харалгүй нүдний өмнөх халамжийг илүүд үзвэл ардчиллын үндсэн урьдчилсан нөхцөл нурна. Үнэндээ евро бүсийн хямралын үед Өрнийн улс бүрийн удирдагчид, ард түмний хийх ёстой зүйл тодорхой байв. Асуудлын мөн чанарыг мэдээлж, ард түмнийг хөдөлмөрийн үндсэн ёс зүй рүү буцахыг уриалж, ийм улс төрчийг ард түмэн удирдагчаар сонгох ёстой байв. Гэтэл ийм байдал гарсангүй. Тэгвэл Өрнийн ардчилсан улс төрийн институцийн эхлэлийн цэг болох намын улс төрийн институцийн талаар эргэлзээ төрдөг.

Дорнод намын улс төрийн оролдлого, бүлэглэлийн шуналын тухай мэтгэлцээн XI–XII зуунд өрнөж байсан. Сүн улсын шинэчлэгч улс төрч Оуян Сю (歐陽修, 1007–1072) цуврал шинэчлэлийн арга хэмжээг оролдсон бөгөөд үүнд түшмэдийн цалинг нэмж төрийн албанд үнэнч болгох, хуулийн хэрэгжилтийг үр дүнтэй болгох, хамаатан садангийн улс төрийг устгах, шалгалтын тогтолцоонд засгийн газрын бодит удирдлагад хэрэгтэй хичээлийг нэмэх зэрэг багтсан.⁴⁸⁶ 1045 онд тэрээр эзэн хаанд айлтгал өргөсөн. Түүний баримтлал «Бүлэглэлийн тухай» (朋黨論) зохиолд нь үндэслэдэг: «Удирдагч зарчмаар бүлэг бүрдүүлдэг, оролцогч өөрийн ашгийн төлөө бүлэг бүрдүүлдэг» гэж баталж, бүлэг бүрдүүлэхийг зөвшөөрөхийг шаардсан. ⁴⁸⁷ Өөрөөр хэлбэл орчин үеийн маягийн намын улс төрийг санал болгосон юм.

Үнэндээ XI зуунд Сүн улсад орчин үеийн маягийн социализм гэж үзэж болох бодлогыг ерөнхий сайд Ван Аньши (王安石, 1021–1086) тэргүүлэн хэрэгжүүлсэн. Харин консерватизм гэж үзэж болох бодлогыг Сыма Гуан (司馬光, 1019–1086) хэрэгжүүлсэн. Хоёр хүчний хооронд өрсөлдөөн, харилцан хяналт байв. Эцэст нь Оуян Сюгийн бүлэг бүрдүүлэх, өөрөөр хэлбэл намын улс төрийн санаа хүлээн зөвшөөрөгдсөнгүй. Шалтгаан нь удирдагчийн түвшинд хүрч чадах хүн туйлын цөөн бөгөөд эцэстээ ихэнх хүмүүс оролцогч хэвээр үлддэг тул намын хүмүүс ч эцэстээ хувийн ашиг сонирхолд автана гэсэн дүгнэлт байв. Намын улс төрийн баримтлалыг эцэстээ неоКүнзийн сургаалын тэргүүн Жу Си (朱熹, 1130–1200) шийдвэрлэх байдлаар булшилсан. Жу Си бүлэг бүрдүүлэхийг хүчтэй шүүмжилж, бүлэг эцсийн дүндээ нийтийн ашиг сонирхлоос илүү бүлгийн хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх болно гэж баталсан. (Мянган жилийн дараа орчин үеийн улсуудад энэ үндэслэлийг шинээр шалгах жишээ гарч ирж байна. Солонгос, АНУ, Их Британид ард түмний парламентад үзүүлэх дэмжлэг 20 орчим хувиас давдаггүй. Энэ нь парламентын гишүүд ард түмний төлөөх нийтийн ашиг сонирхол бус, өөрсдийн дахин сонгогдохыг зорьсон хувийн ашиг сонирхолд илүү төвлөрдөг гэдэг нь ард түмэнд бүгдэд мэдэгдсэнтэй холбоотой.)

Бүлэглэлийнхний хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэх үйлдлийг хазаарлах хариуцлага хэнд байх вэ? Эцсийн дүндээ засгийн газарт байна. Засгийн газрын захирах урлагийн дотроос ур ухааны засаглалын (術治) ойлголт чухал болдог шалтгаан энэ юм. Учир нь зах зээл шударга өрсөлдөөн гэсэн нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэхэд бэрх бөгөөд засгийн газрын удирдлага шаардлагатай. Эдийн засагчид санхүүгийн хувьсгалаар онцлог XXI зууны дэлхийн эдийн засагт бүх хүн шударга өрсөлдөөнөөс ашиг хүртэх ёстой боловч үүнийг сахихад бэрх гэж онцолж байна. «Шударга өрсөлдөөн гэсэн нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалах чухал ажилд төдийлөн урамшуулал байдаггүй» гэдэг нь асуудал гэсэн парадоксыг тэд онцолж байна:

Зах зээл эрх чөлөөтэй биш төдийгүй бодит байдал дээр тийм ч эрх чөлөөтэй байж чадахгүй. Учир нь зах зээл маш эмзэг улс төрийн суурьтай. Бүх хүн өрсөлдөөнт зах зээлээс ашиг хүртдэг боловч бодит байдал дээр эдийн засгийн тогтолцоог өрсөлдөөнтэй байлгаж, шударга тоглох боломжийг бүрдүүлэх хичээл зүтгэлээс хэн ч их ашиг хүртэж чадахгүйд асуудлын түлхүүр оршдог. Бүр хөрөнгөтнүүд хүртэл шударга өрсөлдөөнийг дэмжихээс ашиг хүртэж чадахгүй. Харамсалтай нь хөрөнгөтнүүд өрсөлдөөнөөс хамгаалахыг засгийн газраас байнга хүсдэг бөгөөд чухам ингэснээрээ тэд капитализмын хамгийн том дайсан болдог.⁴⁸⁸

Том компаниудын хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийлэл XXI зууны эхэн үеийн зах зээлийн эдийн засгийн хамгийн том анхаарлын асуудал болж байна. Ялангуяа санхүүгийн хөрөнгө, санхүүгийн компаниуд нийтийн ашиг сонирхлоос нүүр буруулж, зөвхөн өөрсдийн ашгийг төгсгөлгүй эрэлхийлдэг шуналын талаар өдөр бүр мэдээлэл тасардаггүй. Өрнийн зах зээлийн эдийн засаг үүний эсрэг ямар ч бэлтгэлгүй байдалтай байна. Өрнөд бүлэглэлийн шуналыг үндсэн асуудал гэж үзэхээсээ илүүтэйгээр Адам Смитээс хойших зах зээлийн эдийн засгийн үзэл санааны дагуу «овог аймгийн шунал санаагүй байсан ч үл үзэгдэх гараар нийтийн ашиг тусыг бүтээх рүү хөтлөгддөг» гэсэн зарчмыг үндсэн философи болгон одоо ч итгэсээр байгаа бололтой. Одоо ил гарч буй үндсэн асуудлуудыг ийм үндсэн зарчмын зарим үл хамаарах тохиолдол эсвэл захын асуудал гэж л ойлгож байгаа байдалтай байна.

Хуулийн зарим хяналтын механизмаас бусад тохиолдолд үндэстэн дамнасан том компаниуд, ялангуяа санхүүгийн компаниуд ёс зүйн үүднээс хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй байдлаар компаниа удирдаж байгаа хэрнээ засгийн газрууд ямар ч арга хэмжээ авч чадахгүй байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын үед болон түүнээс хойш засгийн газрын дэмжлэг, өөрөөр хэлбэл ард түмний татвараар амьд үлдэж буй аварга санхүүгийн компаниуд асар их цалин, урамшуулал хуваалцаж буй байдлыг энгийн ард түмэн нүдээрээ үзсэн. Засгийн газар онцгой арга хэмжээ авч чадахгүй байгаа дунд сүүлийн хэдхэн жилээс л том компаниудын нийгмийн хариуцлагын тухай ухамсар голдуу НҮБ-ыг төв болгон дэлгэрч байгаа нь үнэн. Өөрөөр хэлбэл «компанийн нийгмийн хариуцлага» (CSR, Corporate Social Responsibility), «нийгэмтэй хуваалцах үнэ цэнийг бүтээх» (CSV, Creating Shared Value), эсвэл «байгаль орчин-нийгэм-компанийн засаглал» (ESG, Environment, Social and Corporate Governance) гэсэн хөдөлгөөн тодорхой хэмжээнд анхаарал татаж байна. Ийм хөдөлгөөн хуулийн хувьд ямар ч үүрэг байхгүй ч компаниуд ёс зүйн хариуцлагын ухамсартайгаар бүлэглэлийн шуналаа өөрсдөө хязгаарлаж үзье гэсэн санаа юм. Гэвч ийм хөдөлгөөн компанийн үндсэн байгуулах зорилго, өөрөөр хэлбэл ашиг эрэлхийлэхийн өмнө хүчээ алддаг. Хоёрдогч түвшинд үлдэхээс өөр аргагүй. Тиймээс эдгээр сүүлийн үеийн хөдөлгөөн «боломжоороо бусдад ч туслая гэсэн буяны түвшин»-д л байгаа гэсэн үнэлгээг ч авдаг.

Эцэст нь санхүүгийн хувьсгалын хамт хүчирхэг санхүүгийн хөрөнгөтнүүд, тэдэнтэй холбоо тогтоосон улс төрийн хүрээний харилцааны тогтолцоо ардчилсан зах зээлийн эдийн засгийн хамгийн том дайсан болж гарч ирсэн. Үүнийг зохицуулах дүрмийг бүтээх нь дундын ёсыг олж хадгалахтай адил хэцүү:

Өрсөлдөөнт зах зээл дүрэмгүй байдал, амьсгал боогдуулам олон дүрмийн хоорондох нарийн дундын ёсоор бүрэлддэг. Капитализм хамгийн сайн ажилладаг төлөв маш тогтворгүй байгаа нь чухам энэ дундын ёсны байр суурь маш явцуу байдагтай холбоотой. Энэ төлөв амархан тогтсон ашиг сонирхлын, тогтсон ашиг сонирхлоор, тогтсон ашиг сонирхлын төлөөх тогтолцоо болон доройтдог. Түүхэнд бидний туулсан капитализм чухам ийм хэлбэрийн капитализм байв. Мөн харамсалтай нь ийм капитализм дэлхийн олон газар одоо ч дэлгэрсэн хэвээр байна.⁴⁸⁹

Бүлэглэлийн үзлийн эсрэг Өрнийн философийн бэлтгэлийн дутагдал laissez-faire үзлийн эхлэлд асуудалтай байсантай холбоотой. Учир нь laissez-faire үзлийн зорилго засгийн газрын туйлын хөндлөнгийн оролцоог агуулсан меркантилизмаас хувь хүний эрх чөлөөг баталгаажуулахад байв. Laissez-faire үзлийг «хувь хүний эдийн засгийн үйл ажиллагааны эрх чөлөөг аль болох баталгаажуулж, төрийн хөндлөнгийн оролцоог аль болох хасдаг эдийн засгийн үзэл санаа» гэж тодорхойлдог. Хүний мөн чанараар хувийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхлыг бий болгодог гэсэн философийн тогтолцоо нөлөө үзүүлэх болсон. Эцэст нь Өрнийн laissez-faire үзэл үйлгүй байдлын үзлээс ялгаатай нь хувь хүний бие даасан байдалд «эрх чөлөө» олгох хэв маягийг онцлох болсон. Эцсийн дүндээ Адам Смитийн баримталсан laissez-faire үзэлд үндсэн эргэлзээ төрүүлэх ёстой. Энэ нь «овог аймгийн шунал санаагүй байсан ч үл үзэгдэх гараар нийтийн ашиг тусыг бүтээх рүү хөтлөгддөг» гэсэн түүний философид хандсан эргэлзээ юм.

3) Ур ухааны засаглал (術治), нийтийн ашиг сонирхлыг хувийн ашиг сонирхлоос хамгаалъя гэсэн философи

Хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол, хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол нь Дорно, Өрнийн «хүний мөн чанар»-ын талаарх философийн ялгаанаас үүсдэг. Дорно хүний мөн чанарын онолдоо хүний мөн чанар хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмаас бүрддэг тул үүнийг удирдах ёстой гэсэн байр суурьтай. Харин Өрнийн Адам Смит нарын хүний мөн чанарын онол хүний мөн чанар сайн гэсэн философиос эхэлсэн тул хүний үйлдэлд даатгая гэсэн laissez-faire онолыг үндэс болгодог. Тиймээс Дорнын хүний мөн чанарын онол хүний мөн чанарыг удирдах түвшинд Өрнийн улс төрийн философиос эсрэг улс төрийн философийг санал болгодог. Ийм улс төрийн философи удирдагчийн захирах чадварт шаардлагатай бүрэлдэхүүн болдог. Энэ бол чухам Дорнод чухалчилдаг захирах урлагийн ойлголт юм. Хүний мөн чанарын үүднээс харвал улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд заавал ур ухааны засаглалын (術治) философийг хэрэглэж байж нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалж чадна гэсэн үзэл санаа юм.

Дайчин улсуудын үеийн хуульчдын урсгал Хань Фэйз хэмээх сэтгэгчийг төрүүлж, хуульчдын урсгалын үзэл санааг нэгтгэсэн бүтээл үлдээсэн. Дайчин улсуудын хэдэн зуун жилийн турш долоон улс амьд үлдэхийн тулд улсын хүч чадлыг бэхжүүлэх аргыг туршсан. Байрлалын хүч (勢), хууль (法), засаглалын ур ухаан (術)-ыг ашигласан байрлалын хүчний засаглал, хуулийн засаглал, ур ухааны засаглал тодорч гарсан. Хань Фэйз хаан өөрийн эрх мэдэлд (勢) тулгуурлан хууль, институцийг (法) үр дүнтэй ажиллуулах аргыг (術) номдоо иж бүрэн тайлбарласан. Хань Фэйз хаан улсаа захирах, түшмэдтэйгээ харьцахдаа нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол мөргөлддөг гэсэн бодлыг сэтгэлдээ тээж байх ёстой гэж үзсэн. Тэрээр Дайчин улсуудын үед өргөн дэлгэрсэн ур ухааны засаглалын ойлголтыг хүлээн авсан юм.

Түүний ур ухааны засаглалын философийг Шэнь Бухайн (申不害) улс төрийн онолоос авсан. Хаан хууль тогтоохдоо түшмэдийн сэтгэлээс нийтийн ашиг сонирхлыг хэрэгжүүлэхийн зэрэгцээ хувийн ашиг олох бодлыг арилгах чиглэлээр улсын хуулийг тогтоож, удирдах ёстой гэж тэр үзсэн. Нэгэн зэрэг удирдагч өөрөө үлгэр дууриал үзүүлэхийг онцолж байна.

Хууль, журам хувийн ашиг олох бодлыг орхиулахаар бүтээгдсэн байх ёстой. Хэрэв хууль, журмыг зохих ёсоор сахивал хувийн ашиг олох заншил алга болно. Түшмэдийн нийгэмд хувийн ашиг сонирхол хуулийг эвдэх шалтгаан болдог…Хэрэв хаан хууль, журмыг үл тоож, өөрийн дур зоргоор түшмэдийг шагнавал түшмэд нийтийн ашиг сонирхлыг орхиж, хааны дур зоргийг хангахад умбах болно. (Хань Фэйз, 45:6)

Шэнь Бухай Дайчин улсуудын үеийн Хань (韓) улсын ерөнхий сайд бөгөөд хэлбэр ба нэрийн (xingming, 刑名) их мэргэн гэдгээрээ алдартай. Тэрээр МЭӨ IV зууны хүн юм. Тэрээр засаглалын ур ухааныг (術) чухалчилсан хуульчдын урсгалын сэтгэгч бөгөөд хаан түшмэдээ захирахдаа хэлбэр ба нэрээр эрх мэдлээ тогтворжуулж чадна гэж үзсэн. Тэрээр хааны тушаал эсвэл албан тушаалыг заадаг нэр (名), түүнийг түшмэд сайн хэрэгжүүлж байгаа эсэхийг шалгадаг хэлбэр (刑) улсын удирдлагын цөм гэж үзсэн. Энэ нь бодитоор хийсэн зүйл (刑, өөрөөр хэлбэл 形), албан тушаалын нэр, үг (名) хоёрыг тохируулах улс төрийн зарчимд төвлөрдөг. Түшмэд өөрийн албан тушаалд тохирсон ажил хийх ёстой бөгөөд үг, үйлдэл нь зөрвөл шийтгэл хүлээнэ гэсэн зарчим юм. Үүгээр дамжуулан хаан түшмэдээ үнэлэх бодитой шалгуурыг бүрдүүлж, эрх мэдлийн санаачилгыг хаан хадгалж чадахаар болгосон. Ур ухааны засаглалын цөм эцсийн дүндээ түшмэд эсвэл албатууд нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулж, хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлж байгаа эсэхийг шалгаж засах нь хамгийн чухал гэдэгт оршино. Тэрээр удирдагч түшмэдээ зохицуулах хэлбэр ба нэрийн ур ухаан (術) бол баян улс, хүчирхэг цэргийг бий болгох шулуун зам гэж баталсан. Түүний ур ухааны засаглалын үзэл санаа Дайчин улсуудын үеийг дамжин Хятад болон Дорнод боловсон хүчний захиргаа, хүнд суртлын тогтолцоог тогтоох болон үргэлжилсэн.

Шэнь Бухайн философийн цөм бол түшмэдийг хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэх тасралтгүй уруу таталтаа орхиж, нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэхээр болгож улсыг баян хүчирхэг болгоё гэсэн философи юм. Шэнь Бухай түшмэдийн үг, үйлдлийн нийцлийг онцолж, үүнд институц, захиргааны удирдлагаар хүрэхийг хүсч, түшмэдийн үйлдлийг хууль, институцийн дагуу үнэлж, гавьяаг шагнаж, алдааг шийтгэн урьдчилан таамаглах боломжтой дэг журам тогтоохыг хүссэн. Шэнь Бухайн хэлбэр ба нэрийн ухааныг (刑名之學) Сыма Цяний Түүхэн тэмдэглэл-д Хуан-Лао үзэлд (黃老思想) үндэслэдэг гэж үнэлсэн байдаг.⁴⁹⁰ Тэр нь хуульчдын урсгал, даосизмын үзэл санааг нэгтгэн улсыг захирахыг хүссэн юм.

Үндэстэн улс байгуулагдаж, түүнийг дагасан хүнд суртлын тогтолцоо, захиргааны тогтолцоо бүрэлдсэн гээд ур ухааны засаглалын үүрэг дуусдаг хэрэг биш. Ур ухааны засаглалын гол бүрэлдэхүүн хүний мөн чанарын онолоос үүдэлтэй тул хүний нийгэмд институцээр арилдаг бус, үргэлжлэн үйлчилдэг. Ур ухааны засаглал хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онолд тулгуурласан улс төр, эдийн засгийн философийг Дорнын соёл иргэншилд гүн суулгасан. Нийгмийн институцийн хөгжлийн явцад харин ч ач холбогдол нь нэмэгдэж буй нь хувийн ба нийтийн ашиг сонирхлыг ялгах нь улам хэцүү болсонтой холбоотой. Улс төрийн эдийн засаг чухал болохын хэрээр түшмэд төдийгүй бизнесийн шуналыг удирдах хариуцлага засгийн газар, ард түмэнд оногдох болдог. Учир нь парламент, бизнесийн холбоогоор хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэх тохиолдол олширдог.

Дорнын улсуудад ур ухааны засаглалын соёл хүчтэй хадгалагдсаар байна. Ур ухааны засаглалыг улсын удирдлагад онцгой чухалчилсан жишээ болгон Сингапурыг нэрлэж болно. Ерөнхий сайд Ли Куан Юй засгийн эрхэнд гарсан эхэн үе болох 1960 онд юуны түрүүнд төрийн албан хаагчдын хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэх үйлдлийг хориглох ур ухааны засаглалын арга хэмжээ авсан. Тэрээр «Авлигаас урьдчилан сэргийлэх тухай хууль»-ийг зарласан. 1952 онд Британийн колонийн засгийн газрын байгуулсан, авлигач түшмэдийг шалгадаг «Авлигын үйлдлийг шалгах товчоо»-нд хүчтэй мөрдөн байцаах эрх, шүүх эрх мэдэл олгосон. Авлигын үйлдлийг шалгах товчоо (貪汚調査局, Corrupt Practices Investigation Bureau) бол Сингапурын авлигатай тэмцэх мэргэжлийн мөрдөн байцаах байгууллага юм. Сингапурын Ерөнхий сайдын шууд харьяа байгууллага бөгөөд цагдаа, прокурорын байгууллагаас илүү бие даан ажилладаг. Төрийн албан хаагч, компани, хувь хүн зэрэг нийгмийн бүх хүрээний авлигын үйлдлийг шалгаж, шударга нийгмийг хадгалдаг гол байгууллага юм. Сингапур дэлхийн хамгийн шударга улсуудын нэг болсон. Төрийн албан хаагчдад хувийн ашиг сонирхол эрэлхийлэхийг хориглохын зэрэгцээ дэлхийн хамгийн өндөр түвшний цалинг баталгаажуулах аргаар улсаа амжилттай удирдсан. Энэ бол Дорнын ойлголт болох ур ухааны засаглалд онцгой анхаарч, улсын явах чиглэлийг тогтоосноор амжилтад хүрсэн жишээ юм.

Ур ухааны засаглалын ойлголт зөвхөн Дорноор хязгаарлагдахгүй. Өрнөд нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлэх онолын асуудлыг онцолж, энэ асуудал төрийн захиргаанд үзүүлэх асар их сөрөг нөлөөг онцолсон удирдагч бий. Ерөнхийлөгч Эйзенхауэр 1961 оны 1-р сарын 17-нд ерөнхийлөгчийн албанаас буухдаа салах ёс гүйцэтгэх үг хэлсэн. Үүндээ тэрээр цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолборын бүлэглэлийн үйлдэл хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэхдээ нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлдэг төрийн удирдлагад их асуудал үүсгэдэг гэж ил сануулсан. Цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолборын үйлдэл бол бүлэглэлийн үзэл нийтийн ашиг сонирхлоос нүүр буруулж, хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлж буй хэрэг бөгөөд үүний өмнө засгийн газар хүчгүйдлийн мэдрэмжтэй болох асуудлыг тэр онцолж байв.⁴⁹¹ Батлан хамгаалах, бизнесийн нэгдэл ардчиллын институц, ард түмний эрх чөлөөг идэж барж болно гэж тэр сануулсан юм.

Энэ нь чухам Дорнын соёл иргэншилд «нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол мөргөлддөг» гэсэн философийн дагуу ур ухааны засаглалаар хандах ёстой үзэгдэл Өрнөд гарч байгааг онцолсон хэрэг юм. Адам Смит нарын өгсөн «нийтийн ба хувийн ашиг сонирхол нийлдэг» гэсэн философийн онолыг шүтдэг Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо ур ухааны засаглалын асуудалд үндсэндээ хамгаалалтгүй байдалд байдаг. Тиймээс бүлэглэлийн үйлдэл Өрнөд үргэлжлэн дэлгэрсээр байна. 2007–2008 оны дэлхийн санхүүгийн хямрал, 2009–2011 оны евро бүсийн хямрал бол энгийн санхүү эсвэл эдийн засгийн асуудал биш. Түүний цаана зах зээлийн эдийн засгийн үзэл санаа, зах зээлийн эдийн засгийг удирдах тогтолцоо болох ардчиллын талаарх улс төр, эдийн засгийн түвшний үндсэн, философийн асуудал оршдог. Өрнө том засгийн газар, их татвар, олон хууль журам, баян ядуугийн ялгааны өсөлт, өр тавьж өргөжүүлдэг халамжийг давтсаар байна. 2007–2008 оны санхүүгийн хямралын шалтгаан нь санхүүчид, парламент, гүйцэтгэх засаглал нийлж өөрсдийн ашгийг эрэлхийлсэн бүлэглэлийн үзэл юм. АНУ эцэстээ ийм санхүүгийн хямралын шийдлийг санал болгож чадалгүй түр зуурын аргаар өнгөрөөсөн. Энэ бол санхүүгийн хямралаас 5 жилийн өмнө, 2003 онд гарсан бестселлер Капитализмыг капиталистуудаас аврах нь (Saving Capitalism from the Capitalists)-ийн хийсэн дүгнэлт юм. Өөрөөр хэлбэл зах зээлийн эдийн засагт тулгарах хамгийн том заналхийлэл бол социализм руу буцах явдал биш, харин зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоон дотор хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлье гэдэг бүлэглэлийн үзлээс гардаг гэсэн юм.

Ур ухааны засаглалын философи Дорно, Өрнө аварга компаниуд, хэвлэл мэдээллийн хоорондох үгсэн хуйвалдааныг хэрхэн зохицуулж буйгаас ч илэрдэг. АНУ-ыг оролцуулан Өрнөд аварга компаниуд хэвлэл мэдээллийн байгууллага худалдан авч ашиглахыг чөлөөтэй зөвшөөрдөг. Дорнод аварга компани, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын нэгдлийг зөвшөөрдөггүй. Энэ асуудлыг Өрнийн баталдаг шиг «хэвлэл мэдээллийг хянах буюу либерализмыг гэмтээх» гэж үзэх үү, эсвэл «бүлэглэлийн үзлийн хувийн ашиг сонирхлын эрэлхийллийг удирдах» гэж үзэх үү гэдгийг сайтар авч үзэх ёстой. Дорно сүүлчийнхийг сонгож байгаа нь чухам ур ухааны засаглалын ойлголттой холбоотой.

Цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолбор цэрэг, аж үйлдвэрийн хоорондох бүлэглэлийн ашиг эрэлхийллийн төлөө хэвлэл мэдээлэл, олон нийтийн санаа бодлын ач холбогдлыг мэддэг тул түүнийг ашиглах хүчтэй хүсэл улам нэмэгддэг. АНУ-ын хүчирхэг аварга компаниуд уралдан хэвлэл мэдээллийн байгууллага худалдан авч байна. Өрнө ч энэ асуудлыг сонирхож эхэлсэн. Ерөнхийлөгч Байден 2025 оны 1-р сард ерөнхийлөгч Эйзенхауэрийнхтэй маш төстэй салах ёс гүйцэтгэх үг хэлсэн. Үүндээ тэрээр аварга компаниуд өрсөлдөн хэвлэл мэдээллийн байгууллага эзэмших байдал сүүлийн үед АНУ-д өрнөж байгааг онцолж, эдгээр аварга компани, хэвлэл мэдээллийн холбоо гайхмаар хүчтэй нөлөө үзүүлж, ардчилалд заналхийлэх хэмжээнд хүрсэн гэж онцолсон.

Улс төрийн эдийн засгийн асуудалд «Вашингтоны зөвшилцөл», «Бээжингийн зөвшилцөл»-ийг харьцуулсан задлан шинжилгээ ч Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн ийм өөр талыг харуулж байна гэж үзэж болно. Ерөнхийдөө эхнийх нь либерал ардчилал-эдийн засгийн хөгжлийн загварыг, сүүлийнх нь авторитаризм-эдийн засгийн хөгжлийн загварыг дэвшүүлдэг. Ийм загваруудын харьцуулалт одоогийн чиг хандлага Өрнийн либерал үзэл санааг үндэс болгож байгаа тул Өрнийг төв болгосон байж болно. Гэвч Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн хөгжлийн загвар эрх чөлөөнд төвлөрч задлан шинжлэхээс илүү өөрийгөө хамгаалах зарчимд төвлөрье гэсэн соёл иргэншлийн талыг агуулдаг. Хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол, хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол чухал үзэл баримтлал болдог. Сүүлчийнхийг дагадаг Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаанд ур ухааны засаглалын үзэл баримтлал чухалчлагддаггүй ойлголт болдог. Гэвч түшмэд эсвэл захиргааны ажилтнууд нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулж, хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлэхээс сэрэмжилдэг ур ухааны засаглал нийгмийн бүтэц нарийн төвөгтэй болохын хэрээр улам том асуудал болж байна.

Бүлэглэлийн үйлдэл ардчиллын цөм болох намуудад ч хэвээр хамаарч асуудал болдог. Ардчилалд ард түмэн чадварлаг хүмүүсийг удирдагчаар сонгож, ийм удирдагчид нийтийн ашиг сонирхол, өөрөөр хэлбэл ард түмний төлөө ажиллах ёстой гэсэн урьдчилсан нөхцөл сахигдах нь чухал. Гэвч Өрнийн улс төрийн тогтолцоонд нийтийн ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавих гэсэн урьдчилсан нөхцөл аажмаар бүдгэрч байна. Асуудлыг шийдэхийн тулд Өрнө ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх зэрэг улс төрийн институцийн сайжруулалт, иргэдийг улс төрд илүү оролцуулах арга зэргийг оролдож байна. Учир нь тэд ардчилал тасралтгүй хөгждөг гэсэн санаатай тул асуудлыг засаж чадна гэж боддог.

Гэвч одоогийн цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолбор, санхүүгийн хямрал, парламент нийтийн ашиг сонирхлоос илүү хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх хандлага зэргийг харгалзвал асуудал зүгээр л тогтолцоог сайжруулснаар шийдэгдэх зүйл биш. Энэ нь тогтолцооноос өмнө зайлшгүй хүний мөн чанарын асуудлаас үүдэлтэй гэж үзэх ёстой. Хүн юу ч хийсэн эцсийн дүндээ хүний мөн чанарыг дагадаг тул улс төрч ч эцэстээ нийтийн ашиг сонирхлоос илүү өөрийгөө хамгаалахад (парламентын засаглалд дахин сонгогдоход) татагддаг. Ур ухааны засаглалын ойлголт байхгүйгээс Өрнийн улс төрийн эдийн засаг, ардчилал өөрөө ч мэдэлгүй үндсэн асуудалтай тулгарч байна. Эцэст нь баян ядуугийн ялгаа тасралтгүй нэмэгдэх байдлыг хянаж чадахгүй үр дагаварт хүргэдэг. Өрнөд бүлэглэлийн үзэл, өөрөөр хэлбэл санхүүчид, парламент, цаашлаад гүйцэтгэх засаглал хүртэл нэгдэж бүлэг тус бүр өөрсдийн ашгийг тэлэх хандлагыг эрэлхийлж байгаад тэд их асуудлын ухамсар мэдэрдэггүй.

Өрнийн ихэнх улс ДНБ-тэй харьцуулахад улсын өр хэтэрхий их тул улсын эдийн засаг даах аргагүй байдалд байна. Ингээд явбал хоцрогдол, уналт илт байгаа ч Өрнөд улс төрч ч, сонгогч ч үүнийг засах шийдэмгий байдал, эрч хүчийг харуулж чадахгүй байна. Энэ нь Өрнийн улсуудын улс төр, эдийн засгийн түвшинд тээж буй асуудлын цөмийг онцолсон хэрэг юм. Энэ бол чухам Өрнийн харуулж буй хөгжингүй орны урхи юм.⁴⁹² Энэ нь чухам Дорнын хүний мөн чанарын онолын боловсруулсан ур ухааны засаглалын ойлголт «байхгүй»-тэй шууд холбоотой.

Ур ухааны засаглал, үйлгүй байдлын үзэл ба laissez-faire үзэл

Дорно Өрнийн хууль журмыг гол болгосон улс төрийн тогтолцоог дагахдаа «ур ухааны засаглал» гэсэн ойлголтыг мартсан мэт харагддаг. Гэвч ур ухааны засаглал гэдэг үгэнд шууд анхаарал хандуулж, иш татдаггүй ч түүний ач холбогдол Дорнын соёлд хэвээрээ амьд байна. Хувийн ашиг сонирхлоос нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалах ёстой гэсэн ур ухааны засаглалын философи түүх домог, шүлгийн мөрөөр дамжин Дорнын соёлд гүн суурьшсан. «Хувийнхаа эсрэг харж, нийтийн зүг хандах» (背私向公), «өөрийгөө ялж нийтэд үйлчлэх» (克己奉公), «нийтийнх түрүүнд, хувийнх дараа нь» (先公後私), «түрүүлж санаа зовж, хойно нь баясах» (先憂後樂), «нийтийнхийг шалтаглан хувийнхаа ашгийг хөөх» (憑公營私) зэрэг цэцэн үг, түүх хүндлэгдэн хэрэглэгдсээр байна.⁴⁹³

Ур ухааны засаглалын ойлголт нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалах явдлаар илэрдэг. Өрнийн хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онолыг баримталдаг тогтолцооны эсрэг Дорно хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол хэмээх философийг улс төр, эдийн засгийн тогтолцооны эхлэлийн цэг болгодог. Ур ухааны засаглалын ойлголт хүн хувь хүн, бүлэг, улсын удирдагч бүгдээс нийтлэг олддог хүний мөн чанарын ноёрхолд захирагддаг гэсэн философид үндэслэдэг. Өөрөөр хэлбэл бүх хүн нийтийн ашиг сонирхлоос илүү хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх хандлагатай хүний мөн чанартай төрсөн. Тиймээс ийм хүний мөн чанарыг дураар нь орхих бус, удирдах шаардлагатай. Үйлгүй байдлын үзэл ур ухааны засаглалын эрэлхийлдэг нийтийн ашиг сонирхлыг удирдах философийг төлөөлдөг.

Үйлгүй байдлын үзлээр бол энэ ертөнцийн бүх улс төрийн нам, тусгай ашиг сонирхлын бүлэг эцсийн дүндээ бүлэглэлийн хувиа хичээлийг эрэлхийлэх хандлагатай гэж үздэг. Тэд эцэстээ хуулийн хязгаарлалтаас зайлсхийсээр өөрсдийн шуналыг хамгийн их өсгөхийг зорих хандлагыг харуулдаг. Эцсийн дүндээ профессор Олсоны гайхалтай гярхай ажигласнаар бүх хүн аль болох их мөлжих, өөрөөр хэлбэл өндөр татвар хураах гэсэн «суурин дээрэмчин»-ий шинжийг зөн совин болгон эзэмшдэг. Энэ нь этатизмын хаан төдийгүй бүлэглэлийн үзлээр илэрхийлэгдэх нам эсвэл аварга компаниудын шуналд ч хамаардаг. Ийм зөн совинг хазаарлах механизм байж л хувь хүний эдийн засгийн бие даасан байдлыг хамгаалахын зэрэгцээ нийтийн ашиг сонирхол хадгалагдана.

Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд яагаад ийм өөр үзэгдэл гарсан бэ? Адам Смит бүлэглэлийн шуналын талаар эртнээс сэрэмжлүүлж байсан нь үнэн боловч Өрнийн зах зээлийн эдийн засгийн үзэл санаа Адам Смитээс харагдах шиг анхнаасаа төрийн шуналаас хувь хүнийг дураар нь орхихыг баримтлахыг гол утга болгож байсан тул бүлэглэлийн шуналаас хангалттай сэрэмжлэхэд бэрх байдалтай байв. Тиймээс хувь хүмүүсээс бүрдсэн бүлэг, тухайлбал тусгай ашиг сонирхлын бүлэг зэрэг бүлэглэлийн шунал асуудал болно гэдгийг л онцолсон бөгөөд ямар ч философийн асуудал дэвшүүлж чадаагүй. Өөрөөр хэлбэл этатизмын шунал муу, хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээл сайн гэсэн өөртөө зөрчилдсөн хоёр хуваалтад үлдэж, бүлэглэлийн шуналыг зарчмын хувьд сайн хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлээс зарим талаар хазайсан зүйл гэж л сэрэмжилж байв. Гэвч одоо эдийн засгийн цар хүрээ томорч, даяаршлын үзэгдэл дэлгэрснээр ихэнх улстай харьцуулахын аргагүй нөлөөтэй үндэстэн дамнасан компани, үндэстэн дамнасан санхүүгийн компаниуд бий болсон. Эдгээр үндэстэн дамнасан компанийн шуналын зах зээлийн эдийн засагт учруулах заналхийлэл өмнөх төрийн шуналаас ч ноцтой болжээ.

Өрнөд анхнаасаа хувь хүний хувиа хичээлийг Адам Смитээс хойш эрүүл, эерэг зүйл гэж үзэж ирсэн тул хувь хүний хувиа хичээлийн үргэлжлэл болох үндэстэн дамнасан компанийн шуналыг үндсэн асуудал гэж ойлгохоосоо илүү шинж тэмдгийн эмчилгээ, өөрөөр хэлбэл асуудал гарвал түүнд тохирсон хэсэгчилсэн шийдлийг л санал болгох аргаар хандаж ирсэн. Энэ нь АНУ-ыг төв болгон хөгжиж ирсэн монополийн эсрэг хууль зэрэг юм. Энд философийн асуудал оршдог. Бүлэглэлийн шунал XXI зууны эхэнд хүрэхэд хоёр түвшинд хор уршиг нь хэтэрхий тодорхой болж, цаашид нүүр буруулах аргагүй болсон. Нэг нь эдийн засаг дахь үндэстэн дамнасан компанийн шунал, нөгөө нь улс төр дэх намын засгийн эрхийг хадгалах шунал юм. Эхнийх нь зах зээлийн эдийн засагт, сүүлийнх нь ардчилалд заналхийлж байна. Мөн энэ хоёр шунал хоорондоо нийлсэн. Нэг зоосны хоёр тал юм.

Өрнөд Адам Смитийн үл үзэгдэх гарын асуудал туйлшралаар улам томорсоор байна. Хүний хувиа хичээл үл үзэгдэх гараар нийтийн ашиг сонирхлыг бий болгодог гэсэн онолд асуудал гарсан юм. Адам Смит үл үзэгдэх гар, өөрөөр хэлбэл хувиа хичээлээс нийтийн ашиг сонирхол бий болдог нь «байгалийн хууль» гэж тодорхойлохыг хүсэж байв. Харуулгүй байсан ч хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол аяндаа нийлдэг гэсэн онол юм. Гэтэл эсрэгээр нь хувиа хичээл нийтийн ашиг сонирхолтой бус, туйлшралын тэлэлттэй холбогдвол Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд бүхэлд нь асуудал гарна. Дорнын үйлгүй байдлын үзлийн баримталдаг шиг хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлддөг бол хувийн ашиг сонирхлыг нийтийн ашиг сонирхолтой холбох нь удирдагчийн хариуцлага юм. Гэтэл Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд удирдагч бүлэглэлийн үзлийн хүчний өмнө хүчгүй бөгөөд хянаж чадахгүй. Харуулыг хэн харуулдах вэ гэсэн асуултад хариулт чухам байхгүй болно.

Дорно этатизмтай тэмцэх арга барилаараа Өрнийн ардчиллаас ялгаатай байв. Энэ нь ард түмнийг үндэс болгох үзэлд тулгуурладаг. Дорно үйлгүй байдлын үзэлд үндэслэн этатизмтай хууль ба ёс зүйгээр тэмцэж ирсэн. Гэвч хаан бодит байдал дээр хуулийн ноёрхолд захирагддаггүй байв. Үйлгүй байдлын үзэл laissez-faire үзэл болон Өрнөд нэвтэрсэн XVIII зуунд ч энэ нь өөрчлөгдөөгүй: хуулийн засаглал дутагдаж байсан юм. Ард түмнийг үндэс болгох үзлийн ёс зүйд тулгуурласан Дорнын сэтгэлгээ XVII зууныг хүртэл Өрнийн меркантилизмаас илүү ашигтай улс төр, эдийн засгийн тогтолцоотой байв. Гэвч нэгэн үндсэн асуудалтай байлаа. Өөрөөр хэлбэл удирдагчийн хувьд «Харуулыг хэн харуулдах вэ?» гэсэн асуудал үлдсэн байв. Учир нь удирдагчийг хязгаарлах механизм зөвхөн ёс зүйд тулгуурлаж байсан юм. Энэ талаараа засгийн эрхийг солих тал дээр Дорнын ёс зүйгээс Өрнийн хуулийн ойлголт илүү тодорхой үр дүнд хүргэсэн.

Дорно удирдагчийг солих институцгүйгээр, удамшлын удирдагч чадвараараа нас барах хүртлээ эрх мэдлээ хадгалдаг тогтолцоог баримталж, удирдагчаас хэт хамааралтай болжээ. Ийм тогтолцоо хэдэн мянган жил үргэлжилсэн. Тиймээс ёс зүйд тулгуурласан эрдэмтдийн хяналт ба тэнцвэрийн ойлголт удамшлын удирдагч чадваргүй байх тохиолдолд түүний хууль бус дарангуйллын өмнө хязгаарт тулдаг. Дорно XX зуунд орж ирээд хуулиар удирдагчийг солих институцийг Өрнөөс оруулж, ард түмнийг үндэс болгох үзэлд ардчиллын философийн тогтолцоог холбох оролдлого хийж байна. Дорнын ихэнх хэсэг удирдагчийг энх тайван замаар солихдоо амжилт олж байгаа бололтой. Ёс зүйн хувьд аль хэдийн МЭӨ IV зуунд Мэнз угсаа солих хувьсгал (易姓革命) гэсэн ойлголтыг дэвшүүлснээр бэлтгэгдсэн тал бий. Тэрээр эзэн хаан буяныг алдвал цаашид эзэн хаан байх эрхгүй тул солих ёстой гэж үзсэн. Ард түмэн хамгийн эрхэм, дараа нь улс, хаан хамгийн хөнгөн гэж үзэн ийм угсаа солих хувьсгалыг зөвтгөсөн. Мэнз ард түмэн үндэс гэсэн ард түмнийг үндэс болгох үзэл, ард түмний төлөө байж л улс цэцэглэнэ гэсэн ард түмний төлөөх сэтгэлгээг онцолсон.

Өрнө хуулиар удирдагчийг энх тайван замаар солих институцийн асуудлыг шийдсэн. Өрнө ардчилсан институцээр удирдагчийн солигдлыг тогтоож, гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх засаглал хяналт ба тэнцвэрээр удирдан явуулах туршилтыг хийж байна. Гэвч хуулийн хувьд удирдагчаас өөр асуудалтай тулгарч байна. Удирдагч бус, бүлэглэлийн үзэл эдгээр гурван засаглалын хуваарилалтын хяналт ба тэнцвэрийн тогтолцоог сүйтгэх үзэгдлийг үүсгэж байна. Учир нь аварга компаниудын бизнес хууль тогтоох засаглалтай үгсэн хуйвалддаг. Laissez-faire үзлийн дураар нь орхих загвар этатизмын асуудлыг шийдсэн ч бүлэглэлийн үзлээс асуудал үүсэхэд түүнд ямар ч арга хэмжээ үзүүлж чадахгүй байна.

Үйлгүй байдлын үзэл бол хуулийн засаглалын үйлдлээс давсан, хүний үйлдлийн тухай анхдагч философийн эргэцүүлэл юм. Өрнийн laissez-faire үзэл санаанаас өөр түвшинд оршдог. Үйлгүй байдлын үзэл бол даосизмын үндсэн үзэл санаа. Үйлгүй байдлын үзэл эдийн засагт байгалийн эдийн засгийн үйлдэл, хүний эдийн засгийн үйлдлийг ялгадаг. Байгалийн эдийн засгийн үйлдэл тэнцвэрт хүрэхэд төвлөрдөг. Энэ бол экосистемийн зарчим. Гэвч хүний эдийн засгийн үйлдэл ялгааг томруулж, ядуу нь улам ядуурч, баян нь улам баяжих байдлыг бий болгодог. Байгалийн үйлдэл, хүний үйлдэл ялгаатайг онцолж байна. Учир нь байгальд байхгүй хүний шунал нөлөөлдөг.

Байгаль ихийг цөөрүүлж, цөөнийг ихэсгэдэг. Хүн ихийг улам ихэсгэж, цөөнийг улам цөөрүүлдэг. (Дао Дэ Жин, 77)

Энд Дорно, Өрнө улс төрийн эдийн засгийн талаар үндсэн ялгааг харуулдаг. Байгалийн эдийн засгийн үйлдэл Мандевилийн дэвшүүлсэн ёсоор зөгийн ертөнцийг багтаан бүх амьтны ертөнцийг хамардаг. Гэтэл хүн зөгийн үйлдлийг дагах ёстой гэсэн нь XVIII зуунд Өрнөд дэлгэрсэн философийн гол чиг хандлага байв. Хувиа хичээлийг магтах нь түүний гол чиг хандлага юм. Байгалийн эдийн засгийн үйлдлийг хүний улс төр, эдийн засгийн үйлдэлд шууд хэрэглэе гэсэн хэрэг. Энд Өрнийн «үл үзэгдэх гар» үүргээ гүйцэтгэх болно. Хүн ч зөгий шиг хувь хүний хувиа хичээлийг дагавал үл үзэгдэх гараар нийтийн ашиг сонирхол аяндаа бий болно гэсэн санаа юм.

Хувиа хичээл үл үзэгдэх гарын удирдлагыг хүлээн, анх санаагүй байсан зорилгодоо хүрч чаддаг болно… улс бүхэлдээ ашиг тусаа нэмэгдүүлдэг. (Адам Смит, Үндэстний баялаг, IV ном, 2-р бүлэг)

Гэвч Дорнын соёл иргэншлээс харвал хүний мөн чанар байгалийн эдийн засгийн үйлдлийг дагадаггүй. Хүний мөн чанар хүний эдийн засгийн үйлдлийг бүтээн байгуулдаг. Амьтны ертөнцөд «шуналгүй хувиа хичээл» үйлчилдэг. Тиймээс экосистемийн зарчим үүсдэг. Гэвч хүний ертөнцөд өөр ямар ч амьтанд байдаггүй «шуналтай хувиа хичээл» үйлчилдэг. Шунал хүний эдийн засагт «шүүрэн авагч гар» болдог. Хүн оршдог эдийн засгийн салбар бүрт шүүрэн авагч гар зайлшгүй үүсдэг. Өрнө зөвхөн этатизмд анхаарсан ч энэхүү шүүрэн авагч гар этатизм (statism), бүлэглэлийн үзэл (tribalism), хувь хүнийг дээдлэх үзэл (individualism)-ийн салбарт нийтийн ашиг сонирхолд хор хүргэх гар болдог. Өрнө laissez-faire үзэл санааг тогтоох үедээ меркантилизм хэмээх засгийн газрын хэт этатизмын эсрэг тэмцэхийн тулд зөвхөн этатизмд анхаарсан. Гэвч шүүрэн авагч гар хүний мөн чанарт угаасаа агуулагддаг тул засгийн газрын удирдагч хэмээх этатизмаар хязгаарлагдахгүй. Бүлэглэлийн үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэлд бүгдэд хамаарна.

Энд Дорнын үйлгүй байдлын үзэл Өрнийн laissez-faire үзлээс философийн хувьд ялгардаг. Нийтийн ашиг сонирхол бүх хүнд тустай боловч хувь хүний шунал хэмээх хувийн ашиг сонирхлоор амархан гэмтэж болох тул нийтийн ашиг сонирхлыг онцгойлон хамгаалах ёстой гэдэг нь үйлгүй байдлын үзлийн цөмүүдийн нэг юм. Хүний мөн чанараас үзвэл хувь хүний ашиг сонирхол шунал руу хөгжих нь амархан бөгөөд онцгой тохиолдолд л альтруизм руу хөгжиж болно. Тиймээс нийгмийн тэнцвэрийн төлөө «ёс зүй»-гээр хувь хүний ашиг сонирхлыг шунал руу бус, альтруизм руу чиглүүлэхийг хичээх ёстой. Эндээс Дорнын соёл иргэншлийн төв болсон ёс зүйн соёл үүсдэг. Дорнын соёл иргэншил «нийтийн ашиг сонирхлыг шалтаглан хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэхээс сэрэмжлэх ур ухааны засаглал»-ын ойлголтыг чухалчилдгийн шалтгаан энэ юм.

4) Ур ухааны засаглалын цөм: ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрыг хэрхэн ялгах вэ?

Хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаанд ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрыг ялгах ёстой. Нийтийн ашиг сонирхлыг хувийн ашиг сонирхлоос хамгаалъя гэсэн ур ухааны засаглалын философийн цөм нь чухам ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрын ялгаанд оршдог. Гэвч хуулиар үүнийг ялгаж чадахгүй. Өрнө эдийн засгийн үзэл ба ёс зүйн үзлийг салгах хандлага хүчтэй. Гэвч Дорнод хоёр үзэл синкретизм (syncretism)-ээр гүн холбоотой хэвээр байна. Даосизм, Күнзийн сургаалын философийн цөм нь эдийн засагт ёс зүйг чухалчилдаг «улс төрийн эдийн засгийн» шинж юм. Удирдагч, өөрөөр хэлбэл даосизмын мэргэн эсвэл Күнзийн сургаалын удирдагч (junzi, 君子) ёс зүйн хувьд өөрийгөө төлөвшүүлээгүй бол удирдагч болж чадахгүй. «Удирдагч буяныг эрэлхийлдэг, оролцогч ашгийг эрэлхийлдэг.» «Даог (道) ойлгосон удирдагч шуналаас ангид байдаг.» Күнзийн сургаал, даосизмын ийм ёс зүйн эргэцүүлэл Дорнын удирдагчийн нэгдүгээр буян болдог. Өрнө ёс зүйгээс хөндий хуулиар эдийн засгийг удирдахыг хүсдэг. Гэвч хуулийн түвшнээс харвал асуудал бий. Учир нь хаана хүртэл ашиг эрэлхийлэл, хаанаас эхлэн шунал болдгийг хуулиар тогтоож чадахгүй салбар юм.

Ашиг эрэлхийлэх нь эдийн засгийн цөм юм. Сюньз, Адам Смитийн онцолсончлон хувиа хичээл бол хүний эдийн засгийн үйл ажиллагааны үндэс юм. Локк үүнийг «Хүсэл байхгүй газар хичээл зүтгэл ч байхгүй» (Where there is no desire, there will be no industry) гэж илэрхийлсэн. Тиймээс хувиа хичээл, ашиг эрэлхийлэхийг зөвтгөх ёстой. Гэвч хувиа хичээл нийтийн ашиг сонирхолд хор хүргэж, шунал болон хөгжихөөс сэргийлэх ёстой. Асуудал энд оршино. Шуналыг удирдах ёстой. Ашиг эрэлхийлэхийг зөвтгөхөд Өрнийн laissez-faire үзэл зохих үүргээ гүйцэтгэж байна. Гэвч laissez-faire үзэл харуулгүй тул шуналын хохирогч болж унадаг.

Ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрыг ялгаж чаддаггүй хандлага ёс зүйгээс илүү хуулийг чухалчилдаг Өрнөд олонтаа гардаг. Өрнөд «Шунал бол сайн зүйл» (Greed is good) гэсэн хэллэг гарч ирсэн. Үүнийг Уолл-стритийн хөрөнгө оруулагч Боэски (Boesky) 1986 онд Калифорнийн их сургуулийн Беркли дэх төгсөлтийн ёслолын үг хэлэхдээ хэрэглэсэн. Тэрээр шунал бол эрүүл зүйл, түүнийг тээсэн ч та өөрийгөө сайн хүн гэж мэдэрч болно гэж тайлбарласан. Энэ хэллэг 1987 оны Wall Street киноны Гордон Гекко (Gordon Gekko) хэмээх дүрийн хэлсэн үгэнд хэрэглэгдсэнээр алдартай болсон. Өрнөд шунал хувь хүний амжилтад төдийгүй эдийн засгийн хөгжилд ч хувь нэмэр оруулдаг гэж үздэг. Энэ хэллэг 1980-аад оноос хойш Америкийн санхүүгийн капитализмын сүнсийг төлөөлөх үг хэллэг болон тогтсон.

Өрнөд «Шунал бол сайн зүйл» гэсэн хэллэг шуналыг гоён чимэглэх, шүүмжлэх аль алинд нь иш татагддаг бэлгэдлийн хэллэг болжээ. Энэ нь шунал эдийн засгийн хөдөлгөгч хүч, инновацийг дэмжиж чадна гэсэн чөлөөт зах зээлийн капитализмын логикийг агуулдаг. Хувь хүний ашгийг эрэлхийлэх шунал компанийн өсөлт, өрсөлдөөн, үр ашгийг нэмэгдүүлж, нийгэм бүхэлдээ баялгаа өсгөж чадна гэсэн үзэл нь хувийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхлыг бий болгодог гэсэн Адам Смитийн «үл үзэгдэх гар»-ын онол, эсвэл «компанийн нийгмийн хариуцлага бол ашгаа хамгийн их болгох явдал» гэсэн Милтон Фридманы логиктой нэг судалтай. Шунал угтаа хэт их хүсэл бөгөөд бусдад болон нийгэмд хор хүргэж болно. Гэвч нэгэн зэрэг хүний хүсэл хөгжил, амжилтын хөдөлгөгч хүч болдог тул ийм төөрөгдөл үүсдэг. Энэ нь ёс зүйгээс илүү зөвхөн хуульд тулгуурладаг Өрнөд улам ч гол асуудал болдог.

«Шунал бол сайн зүйл» гэсэн үг капитализмын эерэг талыг онцолдог ч хэт их шунал тэгш бус байдал, байгаль орчны сүйрэл, нийгмийн тогтворгүй байдлыг үүсгэж болох талаас шүүмжлэл хүлээж байна. Гэвч шунал (greed), ашиг эрэлхийлэх (profit-seeking) хоёр ойлголт аль аль нь «илүү ихийг хүсэх» хүслээс эхэлдэг тул хил зааг нь бүрхэг. Нэг үйлдэл хүртэл нөхцөл байдлаас хамааран шунал мэт ч, хууль ёсны ашиг эрэлхийлэл мэт ч харагдаж болно. Жишээ нь компанийн ашгаа хамгийн их болгох нь эдийн засгийн ухааны хувьд хэвийн үйл ажиллагаа боловч нийгмийн хариуцлагыг үл тоовол шунал гэж шүүмжлэгддэг. Шунал, ашиг эрэлхийлэх хоёрын ялгаа үнэмлэхүй биш бөгөөд нийгмийн хэм хэмжээ, үнэт зүйлсээс хамааран өөр өөр байдаг. Өөрөөр хэлбэл энэ нь ёс зүйн хүрээнд ордог.

Ашиг эрэлхийлэх нь компанийн үйл ажиллагааны мөн чанар бөгөөд хууль ёсны эдийн засгийн үйлдэл гэж хүлээн зөвшөөрөгддөг. Компанийн үндсэн зорилго бол хувьцаа эзэмшигчид болон оролцогч талуудын төлөө ашгаа хамгийн их болгох явдал юм. Гэвч шунал болбол түүнээс сэргийлэх ёстой. Гэтэл шунал бол ёс зүй, ёс суртахууны ойлголт бөгөөд хуулийн хувьд тодорхой тодорхойлолтгүй. Тиймээс шүүх дээр зөвхөн «шуналтай» гэсэн шалтгаанаар шийтгэх эсвэл хориг арга хэмжээ авахад бэрх. Хууль голчлон хууль бус үйлдлүүдийг (үнийн хуйвалдаан, монополийг урвуулан ашиглах, залилан, шударга бус худалдаа гэх мэт) зохицуулдаг бөгөөд «шунал» хэмээх сэдлийг шууд зохицуулдаггүй. Хуулийн хувьд «шунал»-ыг тусад нь тодорхойлох боломжгүй бөгөөд зөвхөн хууль бус үр дагавар гарсан үед л хориг арга хэмжээ авах боломжтой. Гэвч нийгэм, ёс зүйн түвшинд компани энгийн ашиг эрэлхийллээс давсан «шунал» гаргавал шүүмжлэл, зохицуулалтын шаардлага нэмэгддэг. Ёс зүйн түвшинд ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрыг ялгах боломжтой. Компанийн эцэс төгсгөлгүй эзэмших, ноёрхох хүслийн илрэлээр нийтийн ашиг сонирхол гэмтэх нь шуналын жишиг юм. Тиймээс шуналыг хууль бус үр дагавар гарсан үед хуулиар араас нь шийтгэдэг. Түүнээс өмнө хүний нийгэм «ёс зүй»-д найдах болно.

Хуулийн засаглалыг тулгуур болгосон Өрнийн соёл иргэншилд хуулийг хүний үйлдлийн хамгийн чухал эхлэлийн цэг болгодог. Өрнийн нөлөөг ихээр хүлээсэн Солонгост ч «хуулийн засаглал»-ыг шаардах нь моод мэт болжээ. Гэвч хуулийн засаглалаас дутахгүй чухал зүйл бол ёс зүй юм. Дорнын соёл иргэншил ёс зүйг хуулиас илүү чухалчилдгийг ойлгох хэрэгтэй. Энэ нь Өрнийн хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол нийлэх онол бүх зүйлийг хуулиар шийдэж чадна гэж үздэгтэй холбоотой. Харин Дорнын хувийн ба нийтийн ашиг сонирхол мөргөлдөх онол ёс зүйд гол анхаарлаа хандуулж байж л нийгмийн дэг журам хадгалагдана гэж үздэг. Учир нь Өрнө хүний мөн чанарын хувиа хичээл, альтруизм илрэх явцад эцэстээ альтруизм «аяндаа ялна» гэж үздэг бол Дорно хүчтэй хувиа хичээлийг ёс зүй, хуулиар удирдаж байж л сул альтруизм хүчтэй хувиа хичээлтэй «тэнцвэр»-т хүрч чадна гэж үздэг.

Дорно, Өрнийн ийм хууль ба ёс зүйн уламжлал үнэмлэхүй биш юм. Өөрөөр хэлбэл минийх зөв, чинийх буруу гэсэн үнэмлэхүй байдлыг олгож болохгүй. Бүс нутаг бүрийн геополитикийн онцлогийг тусгасан зүйл гэж үзэх нь илүү оновчтой. Зүүн Азид удирдагч «буян (德)», «ёс суртахууны хууль ёсны байдал»-ыг бүрдүүлсэн хүн байх ёстой гэсэн даосизм, Күнзийн сургаалын эрхэм зорилго ёс зүйн ухамсар болон гарч ирсэн. Баялаг (富) хувийн хүсэлтэй холбогддог бөгөөд нийтийн манлайлалтай зөрчилддөг гэж үздэг байв. «Баячууд улс төрд оролцвол хувийн ашиг сонирхлоо эрэлхийлдэг» гэсэн ойлголт байсан. Удирдагчийн буян болгон эзэн хаад гамтай байдал, шударга байдлыг чухалчилдаг байсан бөгөөд хэт их баялаг харин ч үл итгэлийг дагуулдаг байв. Баялаг ба хүний мөн чанарын хоорондын харилцааг Сыма Цянь Түүхэн тэмдэглэл-дээ тодруулсан байдаг (Түүхэн тэмдэглэл, 129:29): «Ерөнхийдөө хүмүүс бусдын хөрөнгө өөрийнхөөс арав дахин их бол муулдаг, зуу дахин их бол айдаг, мянга дахин их бол түүний ажлыг хийж өгдөг, түм дахин их бол түүний боол болдог. Энэ бол бүх юмсын ёс юм.» Өрнөд ч «Баялгийн цаана үргэлж гэмт хэрэг нуугдаж байдаг» (Behind every fortune there is a crime) гэсэн үг олонтаа яригддаг.⁴⁹⁴

Өрнөд байлдан дагуулалтын соёлын геополитикийн уламжлалаар Грек, Ромын үеэс эхлэн язгууртнууд, баячууд улс төрийн эрх мэдлийг монопольчлох нь элбэг байв. Баялаг бол чухам эрх мэдлийн үндэс байв. Дундад зууны дараа ч феодал ноёд, худалдааны капиталистууд, банкирууд зэрэг баян давхарга улс төрийн нөлөө үзүүлэх нь жам ёсны зүйл мэт хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Орчин үеийн ардчиллын эрин үед ч капитализмын хөгжилтэй зэрэгцэн «баялаг ба эрх мэдэл салдаггүй» гэсэн бодит байдал институцчлэгдсэн. Өрнийн хувьд улс төрийн удирдагчид томоохон хөрөнгөтнүүд эсвэл компанийн ивээн тэтгэлгээс ихээхэн хамаардаг. Харилцан туслах сэтгэлээр удирдагчид тэдний эрх ашгийг хуулиар дэмждэг. Улс төрийн эдийн засгийн философид дусал нэвчих нөлөөг баримтлах онол баялаг ба эрх мэдлийн үгсэн хуйвалдааныг хамгаалах болдог.

Дорнын ёс зүй, Өрнийн хууль бол Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцооны тулгуур юм. Гэвч Дорно ёс зүйг тэргүүнд тавьсан ч ёс зүй, хуулийг зохих аргаар нэгэн зэрэг ашиглах тогтолцоог бүтээн байгуулсаар ирсэн. Сюньз МЭӨ үед аль хэдийн хүний мөн чанарыг «ёс зүй ба хууль»-иар удирдаж байж л нийгмийн дэг журам хадгалагдана гэж ятгаж байв. Дорнын ийм синкретизм (syncretism) Дорнын соёл иргэншилд ёс зүйг тэргүүнд тавьж, хуулиар нөхдөг «гаднаа Күнз, дотроо хууль» (外儒內法), эсвэл үйлгүй байдлыг тэргүүнд тавьж, хуулиар нөхдөг Хуан-Лао үзэл (黃老思想) болон илэрдэг. Харин Өрнө илчлэлтийн шашин, метафизик, идеологи зэргийн нөлөөгөөр хуульд хэт найдаж, ёс зүйд, ялангуяа улс төрийн эдийн засгийн түвшинд, бараг ямар ч анхаарал хандуулдаггүй. Хүний нийгэмд хуулийн засаглалаар шийдвэрлэхэд бэрх асуудал олон бий. Ёс зүй оролцох ёстой.

Күнз, Есүс хоёулаа асуудлыг хуульд хүргэхээс өмнө ёс зүйгээр шийдэхийг нэн тэргүүнд тавьдаг байв. Хоёр сэтгэгч хоёулаа хуулийг эцсийн арга хэрэгсэл гэж үзэж, хүний нийгэм эхлээд ёс зүйн зөвшилцөл, ёс суртахууны хэрэгжилтээр асуудлаа шийдэх ёстой гэж үзсэн гэсэн үг. «Хуулиас өмнө ёс зүй» гэсэн үзэл санаа нь нийгмийг зөвхөн хуулиар удирдвал албадлага, шийтгэл л үлдэж, хүмүүсийн сайн дурын ёс суртахуун алга болдогтой холбоотой. Энэ нь асуудлыг улам хүндрүүлэх бүтэц рүү нийгмийг бүхэлд нь чирэх болно.

Улс төрийн эдийн засгийн асуудалд ашиг эрэлхийлэхийг хуулиар баталгаажуулж, шуналыг ёс зүйгээр хазаарладаг. Адам Смитийн үл үзэгдэх гарын онол хүний эдийн засгийн үйл ажиллагааг ёс зүйгээс чөлөөлөх үүрэг гүйцэтгэх болдог. Шунал хэвээрээ үлддэг. Үл үзэгдэх гарын онол эцэстээ бизнес, парламентын нэгдлээр туйлшралыг үүсгэдэг. Учир нь бизнес, удирдагч хоёр нэг завинд сууж байдаг. Гэвч Дорнын шүүрэн авагч гарын онолоор удирдагч туйлшралаас сэргийлэх ёс зүйн хариуцлагыг хамгийн том үүрэг болгон тээдэг. Өөрөөр хэлбэл туйлшралаас илүү дундаж давхаргыг хамгаалахад төвлөрөх ёстой. Дорнын түүхэнд ч хаан туйлшралд нэгдэн баялаг эдлэх болоход тэр угсаа унаж, түүнийг орлох шинэ угсаа гарч ирдэг байв. Шинэ угсаа татварыг эрс бууруулах арга хэмжээгээр туйлшралыг арилгахад төвлөрөхөөс эхэлдэг байлаа.

Хүний хувиа хичээлийг удирдах явдал: Өрнийн үл үзэгдэх гар, Дорнын шүүрэн авагч гар гэсэн Дорно, Өрнийн хоёр философийн тогтолцооны аль философи нь дундаж давхаргыг бий болгож, хамгаалдаг вэ гэдэг нь түүний үр нөлөөг нотолно. Улсын эдийн засаг хичнээн томорсон ч баян ядуугийн ялгаа тасралтгүй нэмэгдвэл тийм улс зохих ёсоор ажиллаж чадахгүй. Дундаж давхарга заавал бат бөх байж л улс зохих үр ашгаа гаргаж чадна. Гэтэл Өрнийн улс төрийн эдийн засаг баячуудыг баяжуулахад дассан байдаг. Үл үзэгдэх гар хувь хүнийг дээдлэх үзэлд тулгуурлан баячуудыг бий болгож, тэдгээр баячуудын бий болгосон эдийн засгийн үйл ажиллагаанаас дусал нэвчих нөлөө зэргээр дундаж давхарга үүснэ гэсэн логик юм. Үнэхээр тийм гэж үү?

Өрнийн үнэт зүйлс философийн хувьд хувь хүнд суурилдаг. Өрнийн хүмүүсийн хувьд бусад хүнтэй харилцахаас илүү шашин, метафизикийн үнэн, хууль зэрэг тэргүүн байр эзэлдэг. Гэвч эдгээр хэрэгсэлд агуулагдах үнэт зүйлс чухал боловч нэгэн зэрэг эдгээр хэрэгслийг ашиглан бусдыг ноёрхож, өөрийгөө томруулъя гэсэн хүсэл нөлөөлж болохыг анхаарах хэрэгтэй. Улс төрийн эдийн засгийн ухааны үүднээс задлан шинжилбэл Өрнийн парламентын баталдаг олон хууль олон давуу талыг дэвшүүлдэг ч нэгэн зэрэг бүлэглэлийн үзлийн баялгийг өсгөж, баян ядуугийн ялгааг томруулах үр дүнд хүргэдэг. Баячууд улам баяжиж, дундаж давхарга багасаж, сульдана.

Өрнийн улс төрийн эдийн засаг философийн талаасаа хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлийн өмнө үзэл санааны хувьд хамгаалалтгүй байдалд байна гэж үзэж болно. Учир нь зах зээлийн эдийн засгийн чиг хандлага хувь хүний хувиа хичээлийг дураар нь орхих тийш тогтоогдсон. Түүний шалтгаан нь бидний хэд хэдэн удаа харсанчлан Адам Смитийн зах зээлийн эдийн засгийн философиор хувь хүний хувиа хичээл дураар нь орхигдож, түүнд ямар ч ёс зүйн жор өгөөгүйтэй холбоотой. Мэдээж Христийн шашин хүний мөн чанарыг анхны нүглийн ухамсраар асуудал болгодог бөгөөд Сайн мэдээнүүд материаллаг баялгаас тодорхой сэрэмжлүүлж, ёс зүйн түвшинд асуудал болгодог. Гэвч Өрнийн шинэ болон орчин үеийн улс төрийн эдийн засгийн ихэнх сэтгэгчид ёс зүй нь улс төрийн эдийн засгийн үзэл санаа эсвэл хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлтэй холбоогүй гэж үзсэн бололтой. Учир нь тэд Адам Смит шиг хүний мөн чанар сайн гэх үзэл хэмээх хүний мөн чанараас эхэлдэг.

Харин Дорнын Күнзийн сургаал, даосизм хүний мөн чанар ба хувиа хичээлийг ёс зүйн түвшинд сэрэмжлэх, удирдахыг цөм болгодог. Хувиа хичээлийн талаар Өрнийн улс төрийн эдийн засгийн үзэл санааны дураар нь орхих буюу дэмжих байр суурь, Дорнын улс төрийн эдийн засгийн үзэл санааны сэрэмжлэх буюу удирдах байр суурь тод ялгаатай. Хүний мөн чанарын хамгийн хүчтэй нь хувиа хичээл юм. Удирдагч ийм хувиа хичээлийн гол утгыг ойлгох ёстой. «Хувиа хичээлээс ангижирвал Даогийн (道) эх сурвалжийг харж чадна. Хувиа хичээл дотор Даогийн илрэлийг л харж чадна» (Дао Дэ Жин, 1-р бүлэг). Сюньз хүний мөн чанарыг сэрэмжлэх замаар удирдагч ба ард түмэнд нийгмийн дэг журмыг хадгалах эхлэлийн цэгийг тодруулдаг. «Хүний мөн чанар ашиг, таашаалыг шунадаг тул түүнийг дагавал бие биетэйгээ мөргөлдөж, бусдад зам тавьж өгөх нь алга болдог. Зөвхөн хүний мөн чанарыг дагавал хүн атаа жөтөө, үзэн ядалтад амархан автдаг тул чин сэтгэл, итгэлцэл алга болдог» (Сюньз, 23:1). Сюньз ялангуяа хувиа хичээлийг дураар нь орхих нь нийгмийг самууруулах үр дагаварт хүргэдэг гэж тодруулдаг. «Хүний мөн чанарыг дураар нь орхиж, хүн бүр зөвхөн сэтгэлийн хөдлөлөөрөө амьдарвал бие биетэйгээ тэмцэлдэж, булаалдахад автаж, нийгмийн дэг журам алга болж, самуун ертөнц болон хувирна» (Сюньз, 23:1).

Өрнө хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлийг ёс зүйгээр зохицуулдаггүй тул «хуулиар хориглоогүй бүх зүйл хууль ёсоор зөвшөөрөгдсөн» гэсэн логик үйлчилдэг. Үүний үр дүнд Өрнийн зах зээлийн эдийн засагт хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээл улам идэвхтэй үйлчлэх болно. Күнзийн сургаалын үзэл санааг бүхэлд нь хүн нийгмийн амьдрал авч явахад шаардлагатай ёс зүйн тайлбар, түүнийг эзэмшихийн тулд өөрийгөө төлөвшүүлэх явдал гэж үзэж болох бөгөөд даосизм ч ёс зүй, ёс суртахууны ач холбогдлыг дахин дахин онцолдог. Ийм учраас Дорно, Өрнийн соёл иргэншил хүний мөн чанарын талаар хоорондоо тун өөр жор төсөөлдөг. Ялангуяа улс төрийн эдийн засагтай холбогдуулан Өрнийн үзэл санаа хуульд тулгуурлаж, ёс зүйг үндсэндээ үгүйсгэдэг бол даосизм, Күнзийн сургаалыг тулгуур болгосон Дорнын үзэл санаанд хуулиас илүү ёс зүй цөм болдог. Лүньюй-д чухам ёс зүйг хуулиас өмнө сахих ёстойг тайлбарладаг. «Хууль олон, шийтгэл хатуу бол ард түмэн ичгүүрээ хаяж, дураараа аашилна; буян цэцэглэж, ёс горим зөв бол ард түмэн ичгүүртэй болж, зөв шударга болно» (Лүньюй, 2:3).

Өрнө одоо ч улс төрийн эдийн засгийг хэлэлцэхдээ хуульд төвлөрдөг. Ёс зүй ихэнх тохиолдолд хасагддаг. Харин Дорнод хичээнгүй, гамтай байдал, шунал хүсэлгүй байдал зэрэг ёс зүй улс төрийн эдийн засгийн цөм болон тогтсон. Дорнын улс төрийн эдийн засгийн хөдөлмөрийн ёс зүй хувиа хичээлийг сэрэмжлэхээс үүдэлтэй. Хүн нийгмийн амьдралд боловсрол, өөрийгөө төлөвшүүлэх замаар хичээнгүй, гамтай байдлыг эрэлхийлж, хувиа хичээлийн илрэлд шуналаас илүү энэрэл, даруу байдлыг эзэмших ёстой. «Даог (道) ойлгосон удирдагч шуналаас ангид байдаг. Олоход бэрх эд зүйлийг эрхэмлэдэггүй» (Дао Дэ Жин, 64-р бүлэг). Ийм удирдагчийн хувьд «хүмүүсийг захирч, Тэнгэрт зүтгэхэд гам хэмнэлтээс илүү сайн зүйл үгүй. Гам хэмнэлттэй байх нь эрт цагаас Даог дагах явдал юм» (Дао Дэ Жин, 59-р бүлэг). Хүмүүстэй харьцахдаа удирдагч гурван зүйлийг чухалчилдаг. «Гурван эрдэнийг нандигнан хадгал. Нэгдүгээрт энэрэл, хоёрдугаарт гам хэмнэлт, гуравдугаарт даруу сэтгэл» (Дао Дэ Жин, 67-р бүлэг). Даосизм удирдагчийн үлгэр дуурайллыг хамгийн чухалчилдаг. Удирдагч баялаг эдэлж, баялгаараа бахархвал тэр улсын иргэд хичээнгүй, гамтай байдлын сэтгэлгээгээ хаядаг.

Хүний мөн чанар ба хичээнгүй, гамтай байдлын ёс зүйн соёл

Дорнын ёс зүйг төв болгосон соёл иргэншил санамсаргүй үүсээгүй. Мөн ямар нэгэн бодлогын шийдвэр эсвэл шийдэмгий алхмаар бүтээж болох зүйл ч биш. Энэ нь түүх, уламжлалд шингэсэн зүйл юм. Дорно, Өрнийн ялгаа нь философийн эргэцүүлэл дэх Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл, Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэл гэсэн ойлголтын ялгаанаас үүдэлтэй. Хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмтай төрдөг хүний мөн чанарын хувьд хичээнгүй, гамтай байдал хэмээх ёс зүйн соёлыг тэргүүнд тавьж байж л нийгмийн дэг журам хадгалагдана. Дорнын ёс зүйн соёл Өрнөөс өөр философийн үндэстэй. Макс Вебер (1864–1920) 1904 онд хэвлүүлсэн Протестант ёс зүй ба капитализмын сүнс (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) бүтээлдээ протестантуудын хөдөлмөрийн ёс зүйг тайлбарласан. Тэрээр протестантуудын хөдөлмөрийн ёс зүйг капитализмын оюун санааны тулгуур хэмээн өндрөөр үнэлсэн. Гэвч Веберийн хөдөлмөрийн ёс зүй үндсээрээ Дорнын хөдөлмөрийн ёс зүйгээс ихээхэн ялгаатай.

Протестантуудын хөдөлмөрийн ёс зүй: XVI зууны Өрнийн шинэчлэлийн дараа үүссэн протестантуудын «хичээнгүй, гамтай хандлага» нь диваажинд очих болзол болох Бурханы адислал (grace)-ыг хүртсэний шинж тэмдэг болж хувь хүнд илэрдэг гэж итгэдэг байв. Тиймээс хэн хэн нь шашны халуун сэтгэлээр «хичээнгүй, гамтай байх хандлага»-тай болсон юм.⁴⁹⁵ Мөн хичээнгүй, гамтай байдлын ийм сэтгэлгээ капитал хуримтлуулах, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэхэд хүргэж, Өрнийн капитализмыг боломжтой болгосон гэсэн үзэл юм. Ийм бодол дундад зуунаас шинэ үеийн эхэн хүртэл үргэлжилсэн Өрнийн эсхатологитой ихээхэн холбоотой бололтой. Зөвхөн адислагдсан хүн л дэлхийн төгсгөл ирж Есүсийн дахин ирэлт болоход аврагдана гэж итгэдэг байсан тул хичээнгүйлэн ажилласны шинж тэмдгийг харуулахыг хүссэн байх магадлал өндөр.

Гэвч одоо Өрнөд ч шашны утгаарх дэлхийн төгсгөлд нухацтай итгэдэг хүн цөөхөн болжээ. Тэгвэл пуританы хөдөлмөрийн ёс зүй алга болно. Учир нь хичээнгүйлэн ажилладаг хүн Бурханы адислалыг хүртэж диваажинд очно гэсэн үндэслэл алга болдог. Цаг хугацааны хувьд энэ өөрчлөлт Адам Смитийг тэргүүлэгч болгосон шинэ үеийн эдийн засгийн ухааны хувиа хичээлийг дураар нь орхих явдалтай давхцан гарсан тул Дорнынхоос ялгаатай нь Өрнөд «боломжтой үед таашаалыг даруй эдлэх» (instant gratification) хандлага хэрэглээний соёлтой хамт бий болсон. Ниал Фергюсон (Niall Ferguson) 2011 оны Соёл иргэншил: Өрнө ба бусад (Civilization: The West and the Rest) номдоо Өрнө дэх хөдөлмөрийн ухамсар ба шашин шүтлэгийн хамаарлыг чухам тайлбарласан байдаг. Өөрөөр хэлбэл Европ Америкаас хөдөлмөрийн ухамсраараа хамаагүй сул бөгөөд европчууд америкчуудаас шашин шүтлэгээрээ ч сул гэсэн дүгнэлт гаргажээ. Тодруулбал америкчууд европчуудаас 20 орчим хувиар илүү ажилладаг бөгөөд сүмд явах хувь европчуудад 10 орчим хувь байхад америкчуудад 36 хувьд хүрдэг гэсэн статистикийг тэрээр гаргаж тавьсан. ⁴⁹⁶

Харин Дорнын Күнзийн сургаалын хөдөлмөрийн ёс зүй өөрийнхөө төлөө хийдэг зүйл тул шашны онолын өөрчлөлт эсвэл дэлхийн төгсгөлийн сургаалын хувь заяанаас үл хамааран дотоод хэрэгцээгээр хэрэгждэг бөгөөд бат бөх суурьтай гэж үзэж болно. The Economist сэтгүүл Азийн үнэт зүйлс болгон «боловсрол, хичээнгүй байдал, хэмнэлт, мөн ирээдүйн илүү том амжилтын төлөө одоогийн таашаалыг хойшлуулах хандлага»-ыг дурддаг. ⁴⁹⁷ Фергюсон ч дээр дурдсан номдоо европчууд, америкчууд, дорнынхны дундаас америкчуудыг жишиг болговол европчууд америкчуудаас 20 орчим хувиар бага, дорнынхон 30 орчим хувиар илүү ажилладаг гэж дурдаад Дорнын хөдөлмөрийн ухамсар хамгийн хүчтэй гэж бичсэн.

Хөдөлмөрийн ёс зүйн дотроос улс төрийн эдийн засагт хамгийн шууд нөлөөлдөг нь хичээнгүй, гамтай байдал юм. Өөрөөр хэлбэл хэр хичээнгүйлэн ажиллаж, хэр их хуримтлуулдаг вэ гэдэг явдал. Энэ талаараа Дорнын хөдөлмөрийн ухамсар хувь хүн, овог аймаг, улсад бүгдэд хамаарч, Өрнөтэй харьцуулахад маш өндөр хөрөнгө оруулалт, хадгаламжийн түвшинг харуулж байна. Фергюсон номдоо Өрнийн улсын өр маш өндөр байгаа байдал ба түүний асуудлыг харьцуулдаг. Америкийн эдийн засгийн сэтгүүлч, зохиолч Пол Блустейн (Paul Blustein) Америк гадаадын барааг дураараа хэвлэж чадах доллараар тасралтгүй худалдан авсаар байгаа бөгөөд энэ нь Америкийн өр болон шууд хуримтлагдаж байгааг онцолдог. ⁴⁹⁸ Фергюсон Америкийн өр 2001 онд ДНБ-ий 32 хувь байсан бол 2011 онд 66 хувь болж огцом өссөн бөгөөд 2011 оны үеийн өсөлтийн хурд үргэлжилбэл 2021 онд 90 хувь, 2031 онд 150 хувь, 2047 онд 300 хувь хүрнэ гэж таамагласан. Америкийн хувьд асуудал улам ноцтой байгаа нь энэ асар их улсын өрөнд 100 их наяд орчим долларт хүрэх эрүүл мэндийн даатгал, нийгмийн хамгаалал, тэтгэврийн өр ороогүй тул Америкийн улсын санхүү маш ноцтой байдалд байгаа явдал юм. Грек хүндрэлд орсон үеэс ч дор байдалд байна гэж тэрээр оношилсон.⁴⁹⁹

Төсвийн алдагдал, худалдааны тэнцлийн алдагдал нэгэн зэрэг гардаг ихэр алдагдал (twin deficit) гэгдэх зүйл тухайн улсад тэвчишгүй эдийн засгийн хямралыг өдөөдөг. Зөвхөн Америк шиг нөөц валюттай улс л үл хамаарна. Учир нь мөнгө тасралтгүй хэвлэж чаддаг. Энэ нь Америк ихэр алдагдлыг үргэлжлүүлсээр байж улсынхаа хүчийг хадгалж байгаагийн шалтгаан юм. Ийм байдал хэзээ хүртэл үргэлжилж чадах вэ?

Гэгээрлийн эрин үед Өрнийн сэтгэгчдийн хамгийн их гайхаж, ойлгоход бэрх байсан зүйл нь Дорнын соёл иргэншил Бурханы ойлголтгүйгээр гайхалтай ёс зүйн тогтолцоотой байсан явдал юм. Хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлийн тухайд Өрнийн дураар нь орхих үзэл Өрнийн хэрэглээ-өрийн соёлыг төрүүлж, хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлийг удирдаж, хязгаарлах Дорнын үзэл санаа Дорнын хичээнгүй, гамтай байдлын соёлыг төрүүлсэн. Дорно соёл иргэншлийнхээ үндэс болох ёс зүйн талаар Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцооноос үндсэн суурийн хувьд давуу талтай. Энэ нь хөдөлмөрийн ёс зүйн ухамсраар илэрдэг. Дорно Өрнөөс угаасаа илүү хүчтэй өрсөлдөх чадвар, гэгээлэг ирээдүйтэй байгаа нь чухам энэ хөдөлмөрийн ёс зүйн ухамсартай холбоотой. Улс төрийн эдийн засагт ёс зүй чухал байгаагийн шалтгаан энэ юм. Ажилсаг хэмнэлт эсвэл үлгэр дуурайллыг хуулиар тогтоож болохгүй. Энэ нь ёс зүйн харьяа юм.

Ийм хөдөлмөрийн ёс зүй гүн үндэстэй. Бидний дээр харсан Францын физиократ сэтгэгчдийн нэг Пуавр (Poivre) XVIII зууны дунд үед Дорнод аялж, Дорнын хөдөлмөрийн ёс зүйн талаар дараах байдлаар бичсэн байдаг:

Залхуу хүн маш хатуу жигшлийн бай болдог байв. Залхуу хүнийг нийгмийн гишүүн мөртлөө шимэгч хорхой шиг нийгмийг мэрдэг гишүүн гэж үздэг байв. Засгийн газар ч ийм залхуу хүмүүсийг тэр чигээр нь орхидоггүй байв… Уламжлал ёсоор хүн бүр ажил хийх ёстой байсан бөгөөд улсын нэг буланд ажил хийдэггүй хүн байвал улсын нөгөө буланд түүнээс болж өлсөж, хохирох хүн гарна гэсэн бодол ард түмний дунд гүн бөгөөд өргөн дэлгэрсэн байв.⁵⁰⁰

Пуаврын XVIII зуунд Дорнод олж нээн бахдан биширсэн гүн үндэстэй хөдөлмөрийн ёс зүй нь ёс зүйд гол анхаарлаа хандуулсан Дорнын боловсрол, биеэ барих, өөрийгөө төлөвшүүлэхийг чухалчилдаг. Тиймээс Дорнод боловсролын ач холбогдлыг эртнээс онцолж ирсэн. Күнз «Хүмүүс төрөлхийн мөн чанараараа ойролцоо; боловсролоор их ялгардаг» гэж, мөн «Боловсролд хэнийг ч орхигдуулж болохгүй» гэж онцолсон байдаг. Хүний мөн чанарт тулгуурласан Дорнын боловсрол хичээнгүй, гамтай байдлын ёс зүйн соёл, удирдагч бэлтгэхэд төвлөрдөг.

Дорнын оюун санааны соёл, тухайлбал Күнзийн сургаал (боловсролыг чухалчлах ба чадварын засаглалын уламжлал, түгээмэл ёс зүй ба хичээнгүй, гамтай байдлын соёл), даосизм (бага татвар, жижиг засгийн газрын улс төрийн эдийн засгийн үзэл санаа, байгаль ба хүний эв зохицол), буддизм (энэрлийн үзэл санаа, юм эзэмшихгүй байдлыг чухалчлах) зэрэгт агуулагдах үнэт зүйлсийн тогтолцоо Өрнийн философийн үл тоомсорлодог ёс зүйн үнэт зүйлсийг цөм болгодог. Нэг үгээр хэлбэл энэ нь хичээнгүй, гамтай байдал юм. Боловсролоор онцлогддог хөдөлмөрийн ухамсар бол хуулийн бус, ёс зүйн асуудал юм. Ёс зүйн баримталдаг хэсэг нь чухам шуналаас сэрэмжлэх явдал. Ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрын ялгаанд ёс зүйгээр хандаж болно. Мөн ийм ёс зүйн ухамсар удирдагч үлгэр дуурайлал үзүүлэхгүй бол нийгэмд суурьшиж чадахгүй.

Удирдагчийн үлгэр дуурайлал: удирдагч (君子)-мэргэн хүн (聖人)-ий үзэл санаа

Дорнын соёл иргэншил удирдагчийг хэрхэн бэлтгэж, улсаа хэрхэн захируулах вэ гэдэгт төвлөрдөг. Даосизмын мэргэн хүний үзэл санаа чухам Күнзийн сургаалын удирдагчийн үзэл санаатай төстэй. Күнзийн сургаалын удирдагчийн үзэл санаа ёс суртахууны төлөвшил, нийгмийн хариуцлагаа биелүүлдэг ёс суртахуунтай хүний дүрийг онцолдог бол даосизмын мэргэн хүний үзэл санаа байгальтай нэгдэж, үйлгүй байдал ба аяндаа байдлыг хэрэгжүүлдэг төгс хүний дүрийг дэвшүүлдэг тал бий. Гэвч хоёулаа удирдагчийг заадаг. Дорнын сэтгэлгээнд Күнзийн сургаалын удирдагч-оролцогч, даосизмын мэргэн хүн-ард түмэн гэсэн харьцуулалтаар оролцогч эсвэл энгийн ард түмэн, өөрөөр хэлбэл олон түмнийг бус, удирдагч эсвэл мэргэн хүнийг дагуулах удирдагчийн үүргийг онцолдог. Улс төрийн эдийн засгийн талаас удирдагчийн ёс зүйн үүргийг чухалчилдаг тал нь Дорнын боловсролд онцгой чухал.

Удирдагчийн ёс зүйн үүрэг нь удирдагч ба оролцогчийг харьцуулдаг харилцааг дээдлэх үзэл (relationalism)-ийн тогтолцоонд онцгойлон онцлогддог хэсэг юм. Өрнө боловсрол эсвэл хүнийг төлөвшүүлэхдээ хувь хүнийг дээдлэх үзэл (individualism)-ийг дагаж, хувь хүний төгөлдөршлийг онцолдог. Эртний Грект ч Платон, Аристотелиас харагдах шиг боловсролын ач холбогдлыг онцолж байсан ч боловсрол хувь хүний мэдлэг эзэмших, аз жаргал эрэлхийлэх зэрэгт гол анхаарлаа хандуулж байв. Аристотелийн ёс зүйн ухаан шударга ёс, эр зориг, биеэ барих, өгөөмөр сэтгэл, дундын ёсны сургаал зэрэг буяныг онцолдог нь үнэн боловч энэ нь ийм ёс зүйн үнэт зүйлс хувь хүний аз жаргалыг хэрхэн авчирдгийг логикоор тайлбарласан хэрэг бөгөөд ийм ёс зүйн үнэт зүйлсийг боловсролоор хэрхэн хүмүүжүүлж, нийгэмд хувь нэмэр оруулж болох вэ гэдэгт гол анхаарлаа хандуулаагүй. XVII зуунд Өрнөд хэвлэгдсэн Спинозагийн Ёс зүй (ethics) ч Күнзийн сургаалын Лүньюй эсвэл даосизмын Дао Дэ Жин шиг хичээнгүй, гамтай байдал, нийгэмд үйлчлэхийг гол болгосон хувь хүний буяныг хүмүүжүүлэх, боловсролд зорилгоо тавихаасаа илүү Бурханы мөн чанар эсвэл хүний мөн чанарыг судлах замаар «эрх чөлөөт хүн» (free man)-ийг зорилгоо болгодог. Харин Дорнын философийн тогтолцоо юмсын «мөн чанар»-ыг тодруулахад бус, «хэрэгжүүлэх»-д зорилгоо тавьдаг. Сайн удирдагчийг бүтээхэд төвлөрдөг.

Сонсох нь сонсохгүй байхаас дээр. Харах нь сонсохоос дээр. Ухаарах нь харахаас дээр. Үйлдэх нь ухаарахаас дээр. Үйлдэхэд суралцахуйн зорилго оршино. (Сюньз, 8:9)

Хувь хүн бүрийн буяныг хүмүүжүүлэх гэсэн боловсролд гол анхаарлаа хандуулсан үзэл санаа Өрнөд Локкоор эхэлдэг. МЭӨ V зуунд тогтсон Дорнын ийм боловсролын философи Өрнөд хоёр мянган жилийн дараа Локк (1632–1704)-оор анх удаа илэрхийлэгддэг: «Бидний уулздаг бүх хүн сайн эсвэл муу, нийгэмд хэрэгтэй эсвэл хэрэггүй байдаг бөгөөд үүний 90 хувийг боловсрол шийддэг.» Мөн тэрээр Күнз шиг «бүх хүн тэгш төрдөг» гэж итгэдэг байв.⁵⁰¹ Гэвч Дорнын боловсролын философи, Локкийн боловсролын философи хоёрт чухал ялгаа бий. Тэрээр Өрнийн сэтгэгчийн хувьд Өрнийн философид хүлэгдэж, зөн совингийн ач холбогдлыг дутуу үнэлсэн нь түүний хүний мөн чанарын онолын хязгаарыг илтгэдэг. Локкийн боловсрол зөн совингийн үүргийг хүлээн зөвшөөрдөггүй тал нь асуудал болдог. Хүмүүс тэгш, боловсрол чухал боловч хүний мөн чанарын онолдоо оюун ухааны боломжийг хэтрүүлэн үнэлж, оюун ухаан зөн совингийн хязгаарлагдмал байдлыг давж гардаг гэж үнэлсэн нь тэр юм. Учир нь Локкийн чухалчилсан эрх чөлөө зэрэг үнэт зүйл өөрийгөө хамгаалах зөн совингоос дээгүүр байр суурь эзэлж чадахгүй. Оюун ухааны хүнд олгодог эрх чөлөө маш чухал. Гэвч эрх чөлөө амьд үлдэх гэсэн зөн совингийн зарчмыг давж чадахгүй.

Дорнын соёл иргэншилд хувиа хичээлийг ёс зүйн түвшинд удирдаж, сэрэмжлэх нь гол санаа юм. Эцсийн дүндээ хууль эсвэл журмаар шийдэж чадахгүй шунал, ашиг эрэлхийллийн хил заагийг ёс зүйгээр шийдэж гаргасан хариулт нь чухам Дорнын удирдагчийн үзэл санаа, үйлгүй байдлын үзлийн мөн чанар юм. Дорнын соёл иргэншил ийм маш хэрэгтэй ойлголтуудыг 2 500 жилийн өмнө тогтоож, хэрэглэсээр ирсэн. Удирдагч (君子) бол чухам хүсэх ёстой удирдагчийн дүр бөгөөд ард түмний ашиг сонирхлыг өөрийн ашиг сонирхол болгон дээдэлдэг удирдагчийг хэлэх ба хувийн хувиа хичээлээс ангижирсан хүн юм. Харин оролцогч ихэнх хүнийг заадаг бөгөөд хаана ч байсан өөрийн хувиа хичээлийг тэргүүнд тавьдаг хүн юм. Удирдагч болоход тохиромжгүй хүн боловч түүх олон тохиолдолд оролцогч удирдах байр суурь эзэлж байсныг харуулдаг. Дорнод удирдагч, мэргэн хүн хэмээн дүрслэгддэг ёс зүйтэй удирдагчийн дүр орчин үеийн улс төрийн эдийн засагт асар их хувь нэмэр оруулж чадна. Удирдагчийн хамгийн сайн буян хөрөнгө бус, ёс зүй болдог.

Удирдагч зөв шударгыг боддог, оролцогч ашгийг боддог. (Лүньюй, 4:16)

Удирдагч буяныг сэтгэлдээ тээдэг, оролцогч хөрөнгийг сэтгэлдээ тээдэг. (Лүньюй, 4:11)

Удирдагчийн үзэл санаа ба үйлгүй байдлын үзэл хоорондоо холбоотой. Тэд хүний үйлдэл дэх зохиомол хэсгийг хамгийн бага болгохыг зорьсон улс төрийн эдийн засгийн философийг Дорнын соёл иргэншилд суулгасан. Ялангуяа удирдагчийн хөндлөнгийн оролцооноос сэрэмжлүүлдэг. Дао Дэ Жин-гийн «Удирдагч өөрийн төлөвлөгөөгүй, ард түмний төлөвлөгөөг өөрийн төлөвлөгөө болгох ёстой» (Дао Дэ Жин, 49-р бүлэг) гэсэн үг удирдагчийн хувиа хичээлийг удирдах зорилготой. Тиймээс «Удирдагч үйлгүй байдлаар улсыг удирдвал ард түмэн өөрөө бүтдэг» (Дао Дэ Жин, 57-р бүлэг) гэсэн үг чухам этатизм хэмээх хувиа хичээлийг удирдах явдал болдог. Энэ нь Сыма Цянь Түүхэн тэмдэглэл-дээ «Улсыг удирдах хамгийн сайн арга бол ард түмэнд хүссэн ажлаа хийлгэх явдал… Хамгийн муу нь ард түмэнтэй адил ашиг эрэлхийлэхийн тулд тэдэнтэй булаацалдах явдал» (Түүхэн тэмдэглэл, 129:1) гэж баримталсантай нэг судалтай. Бүгд МЭӨ үед Дорнын улс төрийн эдийн засгийн үзэл санаа болон тогтсон философи бөгөөд Өрнөд ийм улс төрийн эдийн засгийн философи Дорнынхоос хоёр мянган жилийн дараа шинэ үеийн эхэнд анх гарч ирдэг.

Дорно, Өрнө гэлтгүй улс төрийн эдийн засагт агуулагдах хамгийн том бэрхшээл бол ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрыг ялгах явдал юм. Ашиг эрэлхийлэх нь зах зээлийн эдийн засгийн хөдөлгөгч хүч. Үүнгүйгээр зах зээлийн эдийн засаг бүрэлдэхгүй. Нэгэн зэрэг нийтийн ашиг сонирхлыг хохироох хувиа хичээл буюу шуналыг заавал удирдах ёстой. Гэтэл хоёрын хоорондох хил заагийг тодорхой болгох боломжгүй. Ялангуяа үүнийг хууль эсвэл журмаар зохицуулж болохгүй. Тиймээс энэ салбарт ёс зүйн үүрэг оролцдог юм. Чухал нь удирдагчийн үлгэр дуурайлал. Хууль хичнээн сайн байсан ч удирдагч түүнийг янз бүрийн аргаар зөрчвөл хууль ямар ч хэрэггүй. Удирдагчийн хамгийн их анзаарагддаг зүйл нь баялаг хуримтлуулах явдал. Баян хүн удирдагч болоход бэрх, удирдагч баяжихад бэрх гэсэн ёс зүйн зарчим байх ёстой. Хуулийг янз бүрийн аргаар тойрч болох ч хөрөнгө заавал ил гарах тул ёс зүйн хувьд тайлбарлаж чадахгүй болдог.

Хувиа хичээлийг удирдах талаар даосизм удирдагчийн үүрэг чухлыг онцолдог. Удирдагч альтруизмыг улс удирдах үндэс болгож байж л улс хадгалагдаж, хөгжиж чадна гэдгийг тайлбарладаг. Ёс зүй гэгээрсэн хувиа хичээл болдог.

Мэргэн хүн өөрийнхөө төлөө хуримтлуулдаггүй. Бусдад их зарцуулах тусам илүү ихийг тэвэрдэг.

Бусдад их өгөх тусам илүү ихийг эзэмшдэг. (Дао Дэ Жин, 81-р бүлэг)

Күнзийн сургаал, даосизм хоёулаа ёс зүй, улс төрийг салшгүй нэг зүйл гэж үзэж, ёс зүйн төгс дүрийг удирдагч (君子), мэргэн хүн хэмээн дүрсэлдэг бөгөөд үүнийг XXI зуунд хэрэглэвэл удирдагч эсвэл мэргэн хүн чухам хүсэх ёстой удирдагч болно. Удирдагч хөрөнгө бус, хичээнгүй, гамтай байдал дээр тогтсон үлгэр дуурайллыг тэргүүнд тавих ёстой. «Удирдагч үнэн зүйлийг хуримтлуулахад хичээнгүй. Хөрөнгө хуримтлуулахад хичээнгүй биш» (Лүньюй, 15:32). Тиймээс удирдагч өөрийн хөрөнгийг хуримтлуулахгүй, бусдын төлөө өөрийн чадварыг хуваалцахад төвлөрдөг. «Удирдагч өөрийнхөө төлөө хуримтлуулдаггүй. Бусдад их зарцуулах тусам илүү ихийг тэвэрдэг. Бусдад их өгөх тусам илүү ихийг эзэмшдэг» (Дао Дэ Жин, 81-р бүлэг).

Ийнхүү Дорнын удирдагчийн хувьд амжилт эсвэл ялалтаас өмнө ёс зүйн шалгуур чухал болдог. Дорнод харилцааг дээдлэх үзэл Өрнийн соёл иргэншлийн хувь хүнийг дээдлэх үзлийн оронд үйлчилдэг соёл иргэншлийг бүрдүүлдэг. Удирдагч альтруизм (гэгээрсэн хувиа хичээл, enlightened self-interest)-ын хамт үлгэр дуурайлал, шударга байдлыг шалгуур болгодог. Өрнөд ч ийм удирдагчийн дүр байхгүй биш:

Түүнийг нас барахад эзэмшиж байсан бүх хөрөнгө нь амьдарч байсан ганц байшин л байв… 1953 онд төрийн албанаас гарахад түүний орлого нь сард 112 доллартай тэнцэх цэргийн тэтгэвэр л байв. Аварга компаниас их цалинтай ажлын санал авахад тэрээр «Та нарын хүсэж байгаа зүйл бол би биш, ерөнхийлөгч гэсэн цол, тэр нь минийх биш, ард түмнийх тул би зарж болох зүйл биш» гэж хариулсан.⁵⁰²

Энэ бол чухам Ерөнхийлөгч Трумэн (Truman)-ий ёс зүйн үзэл юм. Ийм сэтгэлгээ Өрнөд ч их хүндлэгддэг. Ромын үеийн үлгэр жишээ төрийн зүтгэлтэн, иргэн хэмээн хүндлэгддэг Цинциннат (Cincinnatus) чухам ийм хүн юм. Ромд хамгийн дээд эрх мэдэлтэйгээр зүтгэж байгаад албан тушаалаа орхисны дараа нутагтаа буцаж, үлдсэн насаа энгийн тариачин болж өнгөрөөсөн. Эрх мэдэлд шунаагүй, нийтийн ашиг сонирхлын төлөө зүтгэсэн Ромын домогт хүн бөгөөд Америкийн анхны ерөнхийлөгч Вашингтоны хүндэлдэг байсан хүн юм. 1790 онд Цинциннати (Cincinnati) нэртэй хот ч Америкт албан ёсоор байгуулагдсан. Гэвч ийм шударга, хичээнгүй, гамтай удирдагчийн дүр Өрнийн удирдагчийн ердийн дүр биш. Александраас Цезарь хүртэл, шинэ үеийн хаант улсуудаас Наполеон хүртэл Өрнийн эртний удирдагчид ялагч, байлдан дагуулагч байсан бөгөөд нэгэн зэрэг асар их баялаг эзэмшиж байв. Ийм удирдагчийн дүрийг дуурайж орчин үеийн Өрнийн удирдагчид баян байдаг. Гэвч Мэнзийн онцолсончлон удирдагч баян бөгөөд ашиг эрэлхийлбэл түүний доорх туслахууд, цаашлаад ард түмэн бүхэлдээ тэр удирдагчийг дуурайж ашиг эрэлхийлж, баяжихыг хүсдэг. Эцэст нь ийм удирдагчийн дүрийг дагаж бүх ард түмэн ёс зүйн эрхэм зорилгыг эрэлхийлэхээс илүү «баялаг ба алдар нэр» (Wealth and Fame)-ийг хүсэх болдог.

Дорнод ард түмэн одоо ч хичээнгүй, гамтай байдлыг буян болгодог бөгөөд удирдагчид шударга байж, тэтгэвэрт гарсны дараа ч баян бус, нам гүм амьдрал өнгөрөөх нь жишиг болсон хэвээр. Мөн одоогоор ийм философи бодит байдал дээр түгээмэл хэвээр үлдсэн байна. Дорнод баян хүн улс төр хийхэд бэрх бөгөөд баян хүн хэвлэл мэдээллийг эзэгнэж ч чадахгүй. Энэ нь Америкт Маск, Безос, Мердок, Эллисон зэрэг тэргүүн зэргийн баячууд гол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг эзэмшиж, тэлж байгаатай эсрэгцдэг. «Хэвлэл мэдээллийг эзэгнэгч дэлхийг захирна» гэсэн үнэлгээ гарах болсны цаад шалтгаан энэ юм.

Дорнын улс төрийн эдийн засгийн үзэл санаанд ашиг эрэлхийлэх, шунал хоёрын хил хязгаарыг ёс зүй тогтоодог. Аварга компани хэвлэл мэдээллийн байгууллагыг эзэгнэх нь Дорнод бие даасан байдлыг зөрчих шунал, Өрнөд эрх чөлөөг магтан дуулах ашиг эрэлхийлэл юм. Баян хүн удирдагч болох, эсвэл удирдагч баяжих нь Дорнод үйлгүй байдлаас гажих, бие даасан байдлыг зөрчих явдал, Өрнөд эрх чөлөөг эрэлхийлэх laissez-faire юм. Ийм ялгаа нь Өрнийн зориуд үйлдлийн (youwei, 有爲) үзлийн тогтолцоонд хуулиар зохицуулж чадахгүй хүрээ юм. Дорнын үйлгүй байдлын үзлийн тогтолцоонд энэ нь ёс зүйн цөм юм.

Ард түмний хичээнгүй, гамтай байдлын сэтгэлгээ, удирдагчийн ядуу боловч цэвэр үлгэр дуурайллын уламжлалыг хадгалан үлдээх ёстой. Энэ талаараа Дорнын улс төрийн эдийн засаг хувь хүнийг дээдлэх үзлийн хувиа хичээлд үр дүнтэй хариу үйлдэл үзүүлж чадах бөгөөд чухам энэ нь зах зээлийн эдийн засгийн үндсэн суурьт Өрнөөс давуу Дорнын байр суурийг хадгалж чадах тал юм. Үзэл санааны хувьд үзвэл Өрнийн улс төрийн эдийн засгийн загварт агуулагдах хувиа хичээлийг дураар нь орхих явдал хэрэглээ-өрийн эдийн засгийн тогтолцоотой, Дорнын улс төрийн эдийн засгийн үндсэн суурьт агуулагдах хувиа хичээлийг удирдах явдал хичээнгүй, гамтай байдлын эдийн засгийн тогтолцоотой зооны хоёр тал болдог. Ямар ч нийгэмд бүгд баян болж чадахгүй. Гэвч нийгэм хамтран ядуу хүмүүст тусалж чадна. Ийнхүү хамтран ажилладаг нийгэмд удирдагч заавал нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалж, хичээнгүй, гамтай байдлын үлгэр дуурайллыг үзүүлэх ёстой. Энэ бол харилцааг дээдлэх үзэл юм.

Өрнийн эдийн засаг хувь хүнийг дээдлэх үзэлд тулгуурлан, баяжих юм бол дусал нэвчих нөлөөгөөр баян ядуугийн ялгаа арилна гэсэн логикийг дэвшүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл дээд давхаргад (баячууд, аварга компаниуд гэх мэт) хөнгөлөлт, нөөц баялаг төвлөрвөл тэр нь хөрөнгө оруулалт, хэрэглээ, ажил эрхлэлтээр дамжин эцэстээ доод давхаргад (жирийн иргэд, жижиг дунд үйлдвэр гэх мэт) ч урсан бууж, эдийн засаг бүхэлдээ өснө гэсэн онол юм. Гэтэл энэ нь Грек, Ромын үеэс шинэ үеийн дэлхийг байлдан дагуулах эрин хүртэл Өрнийн эдийн засгийг удаан тэтгэж ирсэн «байлдан дагуулагч улс»-ын эдийн засагт тайлбарлаж болох онол юм. Харин Өрнө өөрөө шинэ үед «үндэстэн улс»-ын эдийн засгийн тогтолцоо руу шилжсэний дараа тайлбарлаж болохгүй онол юм. Дээд давхаргыг дэмжих нь бүлэглэлийн үзэлд хүргэж, эцэст нь дундаж давхаргыг ядууруулж, дээд, доод давхаргын хоорондох баян ядуугийн ялгааг л нэмэгдүүлдэг.

Хичээнгүй, гамтай байдал хэмээх улс төрийн ёс зүй, улс төрийн эдийн засгийн загвар Дорнын соёл иргэншилд гүн бөгөөд өргөн агуулагддаг. Ялангуяа удирдагчийн үлгэр дуурайлал хэмээх уламжлал нь харилцааг дээдлэх үзэлд тулгуурласан философийн тогтолцооны хувьд Өрнийнхөөс хамаагүй эрүүл, бат бөх гэж үзэж болно. Гэвч Дорно хувь хүнийг дээдлэх үзэлд суурилсан Өрнийн институци, хэм хэмжээг сурахдаа өөрийн хичээнгүй, гамтай байдлын соёл, уламжлалаа орхивол хичээнгүй, гамтай байдлын улсаас хэрэглээ-өрийн улсуудын бүлэг рүү шилжих болно. Тэр үед Дорно хичээнгүй, гамтай байдлын хөдөлмөрийн ёс зүйн хамт ирээдүйгээ ч алдана. Эсрэгээр Дорно Өрнийн ардчилсан зах зээлийн эдийн засгийн институцийг сурахын зэрэгцээ өөрийн хичээнгүй, гамтай байдлын сэтгэлгээ, боловсрол ба чадварын засаглалыг чухалчлах уламжлалаа хадгалж чадвал ирээдүйд дэвшүүлж болох улс төрийн эдийн засгийн соёлын тогтолцоотой болно. Цаашлаад Дорно хүн төрөлхтний тулгарч буй туйлшрал, хиймэл оюун ухааны (AI) хувьсгал хэмээх эрс өөрчлөлтийн үеийг илүү сайн удирдахад хувь нэмэр оруулах болно.