Хүн төрөлхтөн хувьслынхаа эхэн үед урьд өмнө байгаагүй оюун ухааны чадвардаа гайхах болдог. Нас барсан хүн зүүдэнд үзэгдэж, нууцлаг илчлэлт хүлээн авах нь ч бий. Дэлхий дээрх амьд биетийн хувьд анх удаа мэдэрч буй оюун ухааны үзэгдлийг хэрхэн авч үзэх нь асуудал болдог. Оюун ухааны үзэгдлийг хэрхэн харах вэ? Сэтгэл ба бие, сүнс ба махбод, оюун ухаан ба бие махбод гэсэн энэ хоёрын харилцааг хэрхэн харах ёстой вэ? Хүний мөн чанарын онолоороо Дорно, Өрнийн соёл иргэншил эх үндсээрээ ялгардаг. Дорно энэ хоёрыг бие сэтгэлийн (心身) эв зохицол гэж тайлбарладаг бол Өрнө үүнийг сүнс ба махбодын (靈肉) тэмцэл гэж тайлбарладаг. «Бид хэн бэ» гэсэн асуултад Дорно, Өрнийн хариулт эндээс эхэлдэг.
Оюун ухаан ба зөн совинг тусдаа оршихуй гэж үзэж, оюун ухаанд төвлөрдөг Өрнө оюун ухааныг олон өөр нэрээр нэрлэдэг. Сүнс, оюун санаа, ухаалаг сэтгэлгээ зэрэг нь тэр юм. Сүнс гэдгийг эртний үед их хэрэглэдэг байсан бөгөөд шашинтай холбоотой. Сүнс үхлийн дараа ч амьд үлдэж, Бурхантай хамт байдаг гэж үздэг. Оюун санаа гэсэн нэр томьёог голдуу дундад зууны Бурханыг төв болгох үзэл (神本主義)-д хэрэглэж байв. Ухаалаг сэтгэлгээ гэсэн нэр томьёог голдуу шинэ үеийн Өрнийн рационализмд хэрэглэж байв. Ухаалаг сэтгэлгээг оюун ухааны нэг хэсэг, логик сэтгэлгээ хийдэг хэсэг, том оюун ухааны нэг хэсэг гэж хязгаарлах нь ч бий. Дорно ийм салгалтад дасаагүй. Илчлэлтийн шашин, метафизикт төдийлөн сонирхол тавьдаггүй Дорнод ийм ялгал шаардлагагүй ч юм. Оюун ухаан ба бие махбодын харилцан нөхөх үзэл гэсэн хүний мөн чанарын онолд тулгуурладаг Дорнод бие сэтгэл (心身) гэж илэрхийлдэг бөгөөд энэ нь бүгдийг хамардаг. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг шинжилдэг энэ номд сүнс, оюун санаа, ухаалаг сэтгэлгээг адилхан авч үзнэ. Учир нь эдгээр нь бүгд неокортексээс гарсан. Неокортекс дотор орж сүнс, оюун санаа, ухаалаг сэтгэлгээг шинжлэх нь энэ номын зорилго биш.
Өрнө геополитикийн нөхцөлөөс шалтгаалан өөрийгөө хамгаалахын тулд Дорнынхоос хавьгүй их хүчин чармайлт гаргах шаардлагатай болсон. Оюун ухааныг шүтэж, түүнийг тойрон нэгдэх болсон. Өрнийн соёл иргэншилд оюун ухааныг зөн совингоос ялгаж, оюун ухааныг онцгой оршихуй гэж үздэг. Өрнийн соёл иргэншлийг авч үзвэл эхэн үедээ оюун ухааны оршихуйг нарсны боргоцой, сүнсний нүдээр илэрхийлж, түүнийг шүтэх болсон. Грек-Ромын соёл иргэншилд энэ суурь тавигдаж эхэлсэн. Үүний дараа оюун ухааныг шүтэх явдал шашинтай нийлж, Бурханыг төв болгох үзлийг Өрнийн соёл иргэншлийн төв болгосон дундад зууны харанхуй үеийг туулсан.163 Шинэ үед оюун ухааныг шүтэх явдал рационализмд ухаалаг сэтгэлгээг төв болгосон философийн тогтолцоо болон хөгжсөн. Эцэст нь оюун ухааныг шүтэх явдал мянга мянган жилийн турш Өрнийн соёл иргэншлийн философийн тогтолцооны цөм болсон.
Оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншилд зөн совин, оюун ухааны хооронд зөрчил үүсч, хүн бүхэл бүтэн байдлаа хадгалж чадахгүй, хөндийрдөг (alienated). Мөн энэ хөндийрлийн мэдрэмжийг даван туулахын тулд, эсвэл оюун ухааны байгалиас дээгүүрх шинжийг нотлохын тулд байгалиас дээгүүрх оршихуйг бүтээж, түүнтэй оюун ухааныг адилтгах (identify) хэрэгтэй болдог. Хүнтэй төстэй атлаа байгалиас дээгүүрх Бурханыг бүтээдэг. Бурханыг бүтээсний дараа оюун ухааны үзэгдлийг тайлбарлах хүчин чармайлтыг ертөнцийг давсан Бурханд даатгахад л хангалттай. Фроммын хэлсэнчлэн «теологи ид шидийн үзлээр төгсдөг», Фейербахын онцолсончлон «Хүний хувьд Бурхан бол яг түүний оюун ухаан, сүнс нь» юм. 164 Оюун ухаан Бурхантай нийлснээр бие махбодыг матери гэж үзэж, сүнс ба махбодын ялгаа тодорхой болдог. Байгалийг матери гэж үзснээр хүн ба байгалийн эсрэгцсэн хуваалт (dichotomy) Бурхан ба байгалийн эсрэгцсэн хуваалттай хамт бий болдог.
Байгалиас дээгүүрх оюун ухааныг философийн талаас оновчтойгоор авч үзвэл энэ нь метафизикийн эх үүсвэр болно. Мөн чанараараа оновчгүй оюун ухааны үзэгдлийг оновчтойгоор тайлбарлах ёстой төөрдөг байшинд унаж, эцэс төгсгөлгүй, мэдэх боломжгүй энэ эрэл хайгуулыг эцэст нь замын дундуур орхихоос өөр аргагүй болох бөгөөд энэ нь «оновчтой Бурхан» хэмээх мангасыг төрүүлэх байдлаар илэрдэг. Хүн Бурханыг орлох болдог. Парменидын оюун ухаанаас Гегелийн үнэмлэхүй оюун санаа хүртэлх зам бол яг тэр юм. Сэргэн мандалтаас хойшхи Өрнийн соёл иргэншилд «шашин бол олон түмний метафизик, метафизик бол философичдын шашин» гэдгийг бодитоор мэдэрдэг. Шашны тодотгодог оюун ухаан Өрнөд шинэ үеийн рационализм, улмаар XX зууны үзэл суртлын эрин рүү шилждэг.165
Энд XX зууны Өрнийн философийн замбараагүй байдал оршдог. Дундад зууны теологи, шинэ үеийн метафизик нурсан суурин дээр зөвхөн шинжлэх ухаан л үлдсэн. Өрнө шинжлэх ухааны түшиглэх философийн суурийг шинээр бүтээх ёстой. Өрнийн хөгжүүлсэн шинжлэх ухаан, эсвэл аж үйлдвэрийн хувьсгалын үр удам болох хиймэл оюун ухаанд (AI) хүн төрөлхтний ирээдүйг даатгаж болохгүй. Эрүүл философийн тогтолцоог хөгжүүлэхийн тулд Өрнө хүний мөн чанарт шинэ хандлагаар хандах ёстой.
Дорно оюун ухааны үзэгдлийг хүний эзэмшдэг нэгэн чадвар гэж ойлгож, байгалийн зүйл гэж үзэн, байгалийн үзэгдлийн нэг хэсэг гэж харах хандлагатай. Бие сэтгэлийн нэгдэл, зарчим ба амин хүчний онол гэсэн сэтгэлгээ үүнд тулгуурладаг. Тусгаарлагдсан оюун ухаанд түшиглэдэг шашин юмуу метафизиктэй холбогдох хандлага ч байхгүй. Эрүүл ёс зүй, улс төр, улс төрийн эдийн засагт анхаарлаа төвлөрүүлдэг. Дорнын соёл иргэншилд оюун ухаан зөн совинтой эв зохицлыг бүрдүүлж, хүн ба байгалийг холбох үүрэг гүйцэтгэдэг. Дорнод Даогийн философи хүн ба байгалийг холбох үүрэг гүйцэтгэдэг. Күнзийн сургаал хүн ба хүнийг холбох үүрэг гүйцэтгэдэг. Ийм холбоогоор хүн хуваагдалгүйгээр бүхэл бүтэн байдлаа (integrity) хадгалдаг. Гётегийн хэлсэнчлэн «Байгалийг танин мэддэг нь бүхэл бүтэн хүн бөгөөд амьдарч буй хүн бол бүхэл бүтэн хүн юм.»166 Дорнын соёл иргэншилд байгалийн жамын хүний мөн чанарын онолоор бүхэл бүтэн хүний мөн чанарыг эрэлхийлэх боломжтой болдог. Ийм сэтгэлгээ Дорнын соёл иргэншлийн үндсийг бүрдүүлдэг. Өрнийн хүний мөн чанарын онол Бурхан ба хүний хоорондын гэрээ, эсвэл хүний мөн чанарт тулгуурласан хүмүүсийн хоорондын нийгмийн гэрээг эрэлхийлдэг. Хууль, институци чухал болдог. Дорнын хүний мөн чанарын онол төрөлхийн хүний мөн чанарын хүрээнд хүн бүрийн хичээл зүтгэлээр зан төлөвийг төлөвшүүлэхэд анхаарлаа хандуулдаг. Дорнын ийм хүний мөн чанарын онол ёс зүй, улс төрийн эдийн засгийн хөгжилтэй холбогддог.