XXI зуунд орохдоо «Бид хаашаа явж байна вэ» гэсэн асуудал бидний өмнө урьд урьдынхаас илүү том болж тулгарч байна. Учир нь бид их өөрчлөлтийн үед амьдарч байна. Өрнө дэлхийг ноёрхох эрин үе дуусах дөхөж байна. Нэгэн зэрэг уур амьсгалын өөрчлөлт бидний экосистемд заналхийлж байна. Хиймэл оюун ухааны (AI) хувьсгал ирээдүй хэрхэн өөрчлөгдөхийг тааварлахад бэрх байдалд биднийг оруулж байна.
Аж үйлдвэрийн хувьсгал, худалдааны даяаршил гэсэн шинэ парадигм гарч ирсэн нь хүн төрөлхтний амьдралыг тав тухтай болгож, ирээдүйд олон боломжийг нээж өгсөн. Нэгэн зэрэг хүн төрөлхтөн аж үйлдвэрийн хувьсгал, худалдааны тархалтын өдөөсөн шуналын замд орсон. Өмнө нь бид дэлхий бүхэлдээ хамтдаа хөгжиж чадна гэсэн өөдрөг төсөөлөлтэй байв. Олон янзын ирээдүйг амладаг XX зууны үзэл суртлын эрин үе үүнийг илэрхийлж байв. Гэвч одоо бид ийм өөдрөг төсөөллөөсөө татгалзах ёстой төдийгүй хүний шуналын улмаас хүн төрөлхтний ирээдүйн талаар санаа зовох байдалтай тулгарах болжээ.
Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас өмнө хүн байгальд хор хөнөөл учруулж чадахгүй гэсэн их урьдчилсан нөхцөлийн дор хүний эдийн засгийн үйл ажиллагаа явагдаж байв. Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санаа ийм хүрээн дотор Дорно, Өрнөд хоёр өөр хэв маягийг бүрдүүлж, тус бүр давуу болон сул талаа гаргаж хөгжсөн. Гэвч аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш 200 жил өнгөрсөн өнөө үед бид өөрсдөө ч мэдэлгүй аж үйлдвэрийн хувьсгалын хүнд авчирсан асуудалтай анх удаа шууд тулгарч байна. Энэ нь дэлхий нийтийн асуудал гэнэт гарч ирэхийн хамт хүн түүнд зохих арга хэмжээ боловсруулж чадахгүй байдалд хүрсэн явдал юм.
Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас өмнө худалдаа харилцан ашигтайгаар бараа солилцохоор хязгаарлагдаж байв. Гэвч аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш хөгжингүй технологи, шинжлэх ухааныг ашигласнаар хүн ба байгаль, мөн улс хоорондын харилцаа хувьсгалт байдлаар өөрчлөгдсөн. Юуны өмнө хүн дэлхийн нөөц баялгийг их хэмжээгээр ашиглан тогтвортой бус байдал руу хурдацтай түлхэж байна. Бусад ямар ч амьтанд байдаггүй, зөвхөн хүнд байдаг шунал үйлчилж байгаа юм. Улсын түвшинд нөөц баялаг, бараа бүтээгдэхүүн харилцан ашигтай солилцоог давж шуналын бай болох харилцаанд шилжсэн. Хөгжингүй, хөгжиж буй орнуудын хоорондох баян ядуугийн ялгаа нэмэгдэх, дэлхийн дулаарал, түүнээс үүдэлтэй тахал гарах нь бүгд зөвхөн хүнд байдаг шуналыг суурь болгодог. Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш асар их хөрөнгө, түүнийг дэмжих хүчтэй улсын хүч чадал нийлж дэлхий рүү тэлснээр хэрцгий ашиг хонжоо хөөх нь боломжтой болсон.
Уур амьсгалын өөрчлөлт бол хүний бий болгосон асуудал бөгөөд хүний амьд үлдэх арга, цаашлаад амьд үлдэх боломжид шууд нөлөөлж байна. Хүн бол байгалийн нэг хэсэг юм. Дэлхий дээр амьдарч буй үе бүр байгаль орчноо сайн хамгаалж, хойч үедээ өвлүүлэх ёстой. Гэтэл одоогийн үе ийм үүргээ бүрэн биелүүлж чадахгүй байна. Уур амьсгалын асар их өөрчлөлтийн хохирол өдөр тутмын зүйл болсон байдлыг үр хүүхдүүддээ өвлүүлж байна. Байгалийг «мөлжих» аргаар өөрийн хувиа хичээлийг ажиллуулж, түүнийгээ хянаж чадахгүй байгаа хэрэг юм. Ийм хандлага ялангуяа «байгалийг байлдан дагуулах, удирдах бай» болгосон Өрнийн соёл иргэншилд хүчтэй үйлчилж байна. Илчлэлтийн шашны байгалийг байлдан дагуулах сургаал Декартын «хүн бол байгалийн эзэн» гэсэн сэтгэлгээгээр үргэлжилдэг. Хүн ба байгалийн ийм харилцааны талаар Дорнын сэтгэлгээ өөр чиглэлийг баримталдаг. Дорно хүнийг байгалийн нэг хэсэг гэж ойлгож, хүн ба байгалийн эв зохицол, хамтын цэцэглэлтийг онцолдог.
Дорнын үүрэг чухал болсон нь нэг хоёр зуунд гэнэт болсон хэрэг биш. Энэ нь Дорнын соёл иргэншилтэй холбоотой. Дорно Өрнөөс бараг 2 мянган жилийн өмнө үндэстэн улсыг аль хэдийн бүрдүүлсэн. (Мэдээж Өрнийн ардчиллаас удирдагчийг энхийн замаар солих институцийг Дорно сурч ирсэн тул үндэстэн улс, ардчилсан улсыг ялгах шаардлагатай.) Үндэстэн улс бүрэлдэхэд зайлшгүй ард түмнийг үндэс болгох үзлийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо үүсч хөгждөг. Өрнө 1648 оны Вестфалийн гэрээний дараа л үндэстэн улсыг бүрдүүлж эхэлсэн. Өрнийг авч үзвэл Грек-Ром байлдан дагуулагч улсын засаглалын тогтолцоотой байсан бөгөөд Дундад зууны мянган жил илчлэлтийн шашны тогтолцоогоор амьдарч ирсэн. Өрнийн Гэгээрлийн үед л Өрнө Дорнын үзэл санаанд нүдээ нээсэн. Энэ үед Өрнийн сэтгэгчид Дорнын «байгалийн философи»-д шимтэн автсан. Улс төр, эдийн засгийн хувьд Өрнө Дорнын даосизмын үйлгүй байдлын үзлээс их нөлөө авч laissez-faire үзлийг тогтоосон. Францын физиократуудын нөлөө их байв.
Энэ явцад Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо өөр өөр дүр төрхтэй болсон. Дорно хувийн ашиг сонирхол, нийтийн ашиг сонирхол мөргөлддөг гэсэн зарчмын дор хувь хүний бие даасан байдлыг удирдъя гэсэн үйлгүй байдлын үзлийг дэвшүүлсэн. Өрнө төрийн хөндлөнгийн оролцооноос зайлсхийж, хувь хүний бие даасан байдлыг дураар нь орхих болсон. Адам Смитийн «үл үзэгдэх гар» (invisible hand)-ын онол үүнийг төлөөлөх болсон. Энэ бол нийтийн ашиг сонирхол, хувийн ашиг сонирхол нийлдэг гэсэн онол юм. Дорнын улс төрийн эдийн засаг үл үзэгдэх гар бус, «шүүрэн авагч гар»-ыг хэрхэн удирдаж хувь хүний бие даасан байдлыг баталгаажуулах вэ гэдгийг дэвшүүлдэг. Энэ бол чухам үйлгүй байдлын үзлийн гол утга юм.
Дорно, Өрнийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцооны хоорондох ийм зөрүү аажмаар үр дүнгээ илрүүлэх болсон. Өрнөд баян ядуугийн ялгаа өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, нийгмийн туйлшралыг бий болгодог. Энэ нь Өрнийн улс төр, эдийн засгийн хамгийн том саад болж байна. Зарим нь туйлшрал өргөжих нь эцэстээ Өрнийн баримталдаг либерал ардчилсан тогтолцоог сулруулна гэж таамаглаж байна.
Улс хоорондын өрсөлдөөнд ялагч бүгдийг авдаг шуналын эрэлхийлэл ялангуяа Өрнийн дэлхийг байлдан дагуулсан үед олны анхаарлыг татсан. Энэ нь аж үйлдвэрийн хувьсгалтай цаг хугацааны хувьд давхцсанаар Өрнө дэлхийг ноёрхох болсон. Сүүлийн хэдэн зуун Өрнийн дэлхийн ноёрхлоор үргэлжилсэн. Гэвч одоо XXI зуунд ертөнц шинэ үе шатанд орсон. Өрнийн дэлхийг байлдан дагуулалт дунд Дорно мандсанаар ертөнц шинэ үе шатанд орсон. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үр дүнд худалдаа дэлхий даяар тэлснээр уур амьсгалын өөрчлөлтийг авчирсан. Нэгэн зэрэг худалдааны тэлэлт дэлхий даяарх хүний болон материаллаг нөөцийн төлөөх шуналын эрэлхийлэл болж үргэлжилж, одоо хиймэл оюун ухааны хувьсгалын эрин рүү шилжиж байна.
Аж үйлдвэрийн хувьсгалаар эхэлсэн Өрнийн дэлхийн ноёрхол XXI зуунд орохдоо ихээхэн суларч байна. Цаашдын ертөнц ямар болох вэ? Дорнын мандал цаашдын ертөнцийг төсөөлөхөд асар их үүрэг гүйцэтгэх болно. Өрнийн дэлхийн ноёрхлыг боломжтой болгосон аж үйлдвэрийн хувьсгал Өрнийн онцгой өмч байв. Гэтэл одоо мандаж буй хиймэл оюун ухааны хувьсгалыг Хятад, Солонгос, Япон зэрэг Дорнын нөлөөгүйгээр төсөөлөхөд бэрх. Аж үйлдвэрийн хувьсгал «булчингийн хувьсгал» байсан бол хиймэл оюун ухааны хувьсгал «оюун ухааны хувьсгал» юм. Олон янзын үр дүн, тайлбар боломжтой боловч хоёр хувьсгалыг нэвт хатгасан нэгэн үзэгдэл бий. Тэр нь бүтээмж өсөхийн зэрэгцээ тохиолддог баян ядуугийн ялгааны гүнзгийрэл, өөрөөр хэлбэл нийгмийн туйлшрал юм. Хоёр талдаа иртэй илдтэй зүйрлэгддэг хиймэл оюун ухааны хувьсгалд бид хэрхэн хандах вэ?