1) Ang pagsisikap ng tao na matagpuan ang ganap na katotohanan
Mula noong mga 10,000 BK, sinimulang iwan ng sangkatauhan ang pamumuhay ng pangangaso at pangangalap, at nagsimula ng isang buhay-panlipunang nakapirmi at sama-sama, na nakasalig sa pagsasaka at paghahayupan. Ito ang unang tunay na hakbang ng sibilisasyon. Habang nagtatagumpay ang pamumuhay na nakasalig sa pagsasaka at paghahayupan, unti-unting lumaki at naging organisado ang mga pamayanang nakapirmi, at lumitaw ang mga tribo at estado. Sa panahong ito, umabot sa isang kritikal na punto sa kasaysayan ng sangkatauhan ang sama-samang pag-iisip ng tao. Namulat ang tao sa mga suliraning pampolitika, pang-ekonomiya at pang-etika na dulot ng pagbuo ng mga tribo at estado, at sabay-sabay na sumibol sa iba’t ibang lugar ang mga pagtatangkang lutasin ang mga ito. Sa ilang saklaw ng sibilisasyon sa daigdig, nagbunga ang mga pagtatangkang ito.
Ang pinakamahalaga sa mga pagtatangkang ito ay ang matuklasan kung ano ang ganap na katotohanan (Absolute Truth) na mapaniniwalaan at masusunod ng tao. Sapagkat kapag naitakda na ito, saka lamang maipalalaganap ng tao, sa pagsandig dito, ang daloy ng kanyang pag-iisip at ang kanyang mga sistemang pilosopiko sa lahat ng iba pang larangan. Kinailangan ang maraming siglo bago marating ang konsepto ng ganap na katotohanan, sa pamamagitan ng pagtatalo, pagbubulay-bulay, propesiya, paninindigan at, kung kinakailangan, pakikipaglaban. Sa pagdaan sa prosesong ito, naitatag ang Dao sa Silangan at ang Diyos sa Kanluran bilang kani-kanilang ganap na katotohanan.
Sa Tsina, sa Malapit na Silangan, sa Gresya at sa Persia, umabot sa rurok ang kilusang ito sa loob ng ilang daang taon sa paligid ng ika-6 na siglo BK. Pinangalanan ni Karl Jaspers ang panahon mula ika-8 hanggang ika-3 siglo BK na “Panahong Aksiyal” (Axial Age o Axis Age) sa kasaysayan ng pag-iisip ng tao. Sa panahong iyon, sa iba’t ibang panig ng daigdig, nabuo ang mga balangkas ng relihiyon at pilosopiya na nakasentro sa ganap na katotohanan. Ang mga relihiyon ng lampas-sa-kalikasan at ang mga sistema ng pilosopiya ng kalikasan na nabuo sa ganitong paraan ang gumanap mula noon bilang “gitnang aksis” ng pag-iisip ng tao.
Sa loob lamang ng ilang daang taon ng Panahong Aksiyal, lumitaw ang mga dakilang guro ng sangkatauhan. Sunud-sunod na isinilang sina Laozi, Confucius, ang Buddha at Socrates. Sa panahon ding ito naitatag ang Hudaismo ni Moises, itinatag ang Zoroastrianismo, at lumitaw sa Hudaismo ang mga propetang gaya ni Isaias. Di-nagtagal pagkatapos ng Panahong Aksiyal, isinilang si Hesus, at di-nagtagal pagkatapos noon, si Mahoma ng Islam, na nakikibahagi sa isang bahagi ng Lumang Tipan kasama ng Hudaismo at Kristiyanismo. Sa gayon naitatag ang lahat ng pangunahing relihiyon at kaisipang naging haligi ng sibilisasyong pandaigdig. Hanggang ngayon ay sinusunod pa rin natin ang mga sistema ng kaisipang naitatag noong Panahong Aksiyal.
Upang maihambing ang Silangan at Kanluran, madalas na gumagamit ang aklat na ito ng mga sipi mula sa Biblia at sa Daodejing. Nagsimulang isalin ang Daodejing sa Kanluran noong huling bahagi ng ika-19 na siglo, sa Ingles, Aleman, Pranses at iba pa, at hanggang ngayon ay naisalin na ito nang mahigit 250 beses sa mga wikang Kanluranin. Ngunit napakalaki ng pagkakaiba-iba ng mga salin, anupat mahirap paniwalaang iisang aklat ang isinasalin ng mga ito. Sa kabilang dako, ang pagpapahayag ng Kanluran tungkol sa Diyos, matapos dumaan sa proseso ng pagpili sa iba’t ibang bersiyon, ay iisang teksto na lamang: ang Biblia lamang ang naroroon. Gayunman, hindi rin madaling maiparating sa sibilisasyon ng Silangan ang Kanluraning konsepto ng Diyos, sapagkat hindi tinatanggap ng sibilisasyon ng Silangan na kayang ipahayag ng tao ang ganap na katotohanan. Nangangahulugan ito na magkaiba ang saligang pilosopikong pag-iisip ng Silangan at Kanluran.
Nang ipakilala sa Silangan ang Kanluraning konsepto ng Diyos, dapat sanang sumunod ang paghahambing sa Diyos ng Kanluran at sa Dao ng Silangan. Ngunit hindi nangyari ang ganitong kilusan, na maisisilang lamang ng isang pagtanaw na sumasaklaw sa kabuuan ng dalawang sibilisasyon. Sa praktika, ang pinaghambing at nagbanggaan lamang ay ang pag-aalay sa mga ninuno na itinataguyod ng Konfusyanismo at ang pagsamba sa Diyos na itinataguyod ng Kristiyanismo. Ngunit ang isang makabuluhang paghahambing na pilosopiko ng dalawang sibilisasyon ay dapat sanang nagsimula hindi sa Konfusyanong pag-aalay sa mga ninuno, kundi sa paghahambing sa Dao ng Silangan at sa Diyos ng Kanluran.7 Inihahambing ng aklat na ito ang Dao at ang Diyos: ibig sabihin, ang pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, na kinakatawan ng Dao, at ang relihiyong ipinahayag ng Kanluran, na kinakatawan ng Diyos.
2) Ang mga konsepto ng Dao at ng Diyos ay nabuo nang ganap noong mga ika-6 na siglo BK
Ang Dao (道) ay isang ganap na katotohanang tumatalakay sa kalikasan. 8 Ang Diyos (神) ay isang ganap na katotohanang tumatalakay sa isang nilalang na lampas-sa-kalikasan. Ang konsepto ng Dao ay inilalahad nang detalyado sa Daodejing at paminsan-minsang ipinahahayag sa kaisipang Konfusyano. Ang konsepto ng Diyos ng monoteismo ay ipinaliliwanag nang detalyado sa Torah ng Hudaismo, ibig sabihin, sa Pentateuko. Ang ganap na pagbubuo ng dalawang konsepto ay kapwa naganap noong mga ika-6 na siglo BK.
Dumaan sa masalimuot na pag-unlad ang pagkabuo ng konsepto ng Diyos. Una, mayroong politeismo (polytheism) at monoteismo (monotheism). Ang politeismong Griyego-Romano at ang monoteismong Ehipsiyo-Hudyo ay kapwa sumibol sa paligid ng Dagat Mediteraneo. Tinutugon ng Diyos ang mga dalangin ng tao, gumagawa ng mga paghatol na moral at gumagawa ng mga himala. Ang politeismong Griyego-Romano ay itinala nang detalyado ni Homero noong ika-8 siglo BK sa Iliada at Odisea. Pagkatapos, noong ika-4 na siglo AD, ginawang relihiyon ng estado ng Imperyong Romano ang Kristiyanismo sa Kanluran. Noon ay malawakang winasak sa Kanluran ang mga templo at pananampalataya ng politeismo.9 Sa gayon, winasak ng Kristiyanismo ang politeismo at tumindig itong nag-iisa.
Bilang mga relihiyong ipinahayag, magkasalong pinanghahawakan ng Kristiyanismo at Hudaismo ang Lumang Tipan. Ang limang aklat nito, mula sa Genesis, ang una, hanggang sa Deuteronomio, ang ikalima, ay tinatawag na Pentateuko, ang limang aklat ni Moises. Ito ang Torah, salitang nangangahulugang Batas. Nagsimula sa Ehipto ang monoteismong pinagmulan ng Pentateuko. Noong ika-14 na siglo BK, inalis ng paraong si Akhenaton (Akhenaton) ang politeistikong relihiyon ng Ehipto at nagtatag ng isang monoteismo na sumasamba sa diyos ng araw bilang nag-iisang diyos. Sa Ehipto, tinawag ang pagsambang ito sa diyos ng araw na atenismo (Atenism), at ang diyos na iyon ay tinawag na Aten (Aten).
Sa labas ng Ehipto, sumibol noong ika-6 na siglo BK ang isang kilusang monoteistiko sa noo’y umuusbong na Imperyong Persiano. Kinilala roon ang Zoroastrianismo bilang opisyal na relihiyon ng estado. Isinaayos ito bilang relihiyon ng isang propetang nagngangalang Zoroastro. Ang Zoroastrianismo ay naniniwala kay Ahura Mazda bilang Diyos; si Ahura Mazda ay isang pandaigdigan at lumalampas-sa-lahat na nilalang, sagisag ng liwanag at kabutihan, at ang Diyos na lumikha ng sansinukob.10 Kinakatawan ni Ahura Mazda ang katotohanan at kaayusan; ipinapalagay niya ang tunggalian ng mabuti at masama sa sansinukob, at nakikipaglaban siya sa mga puwersang kumakatawan sa kasinungalingan at kaguluhan. Sa labanang ito, sa huli ay nagwawagi si Ahura Mazda. Sa prosesong ito lumilitaw ang mga konsepto ng demonolohiya, eskatolohiya at muling pagkabuhay.
Ang paglitaw ng monoteismong Ehipsiyo at monoteismong Persiano ay gumanap ng napakahalagang papel sa pagkabuo ng konsepto ng monoteismong Hudyo na nakatala sa Pentateuko. Naimpluwensiyahan ang Hudaismo ng mga monoteismong sumibol sa Ehipto at Persia: natutuhan nito ang mga mito at salaysay na ipinasa, ang kahulugang pilosopikong taglay ng mga ito, at ang paraan ng paglalapat ng mga ito sa isang bagong doktrina. Ang lahat ng ito ay isinaayos sa Pentateuko. Tinipon ni Esdras (Ezra) ang Pentateuko sa kasalukuyang anyo nito noong ika-5 siglo BK, 800 taon matapos isilang si Moises.
Madaling mahulaan na sa loob ng 800 taong ito, ang mito ng paglikha ng langit at lupa, ang baha ni Noe at ang mga salaysay tungkol sa Exodo ni Moises ay nahalo sa mga mito ng mga kalapit na tribo at nabuo nang ganap sa ilalim ng malakas na impluwensiya ng mga ito. Malaking bahagi ng salaysay ng paglikha, ng salaysay tungkol sa baha, at ng mga kuwento tungkol kina Moises at Samson ay marahil hinango sa Babilonia. Ang salaysay ng hardin ng Eden ay orihinal na mula sa Babilonia, ngunit kilala na ito ng mga Hudyo bago pa ang pagkabihag sa Babilonia. Nang bumalik ang mga Hudyo sa Jerusalem, natipon na sa iisang aklat ang Pentateuko, at sumunod ang iba pang bahagi.11
Mula sa pananaw na ito, mas malapit sa katotohanan na ang Pentateuko ay hindi, gaya ng isinasalaysay ng Lumang Tipan, isang talang tuwirang tinanggap mula sa Diyos ni Moises lamang, kundi isang kalipunan ng karunungang naipon sa loob ng maraming siglo: tinipon, dinalisay, at sumipsip sa mahabang panahon ng maraming mahahalagang elemento sa paligid nito, bago nakarating sa atin sa kasalukuyang anyo nito.
Ang Exodo ni Moises at ang pagtatakda ng teksto ng Lumang Tipan nina Esdras at Nehemias (Nehemiah) ay pinaghihiwalay ng humigit-kumulang 800 taon. Sa panahong ito, malaking bahagi ng relihiyon ni Jehova ang wika nga’y umunlad nang pabalik, hanggang sa umayon, o maging kapareho pa nga, sa sinaunang relihiyon ni Moises. Isa itong mahalaga at saligang katotohanan na bumubuo sa ubod ng kasaysayan ng relihiyong Hudyo. 12
Itinuturo ni Spinoza na ang ilan sa mga pangyayaring nakatala sa Pentateuko ay naganap pagkatapos ng panahon ni Moises.13 Itinuturing na naisulat ang Deuteronomio pagkamatay ni Moises. Hinuha ni Freud na si Jehova, ang Diyos ng Hudaismo, ay orihinal na isang diyos ng bulkan, isa sa mga diyos ng politeismo sa rehiyong iyon. May mga bahagi rin ng Pentateuko na sumusuporta rito, halimbawa ang talatang ito sa Deuteronomio: “Sapagkat ang Diyos mong si Jehova ay apoy na tumutupok, isang Diyos na mapanibughuin.” Dahil mga Hudyo sina Spinoza at Freud, nangamba sila sa maaaring ibunga ng ganitong mga pahayag. Inilathala ni Spinoza ang aklat na iyon (Tratadong Teolohiko-Pampolitika, 1670) nang walang pangalan ng may-akda, at matagal na ipinagpaliban ni Freud ang paglalathala ng Si Moises at ang Monoteismo hanggang sa ilabas niya ito noong 1939, ang taon ng kanyang pagpanaw.14
Paano naman ang Daodejing ni Laozi, na lumitaw sa halos parehong panahon? Karaniwang kinikilala si Laozi bilang taong nabuhay noong ika-6 na siglo BK, sa huling bahagi ng Panahon ng Tagsibol at Taglagas. Halos tumutugma ang panahong ito sa panahon nang lumitaw ang Pentateuko sa anyong tapos na ang pagkakatipon. Ayon sa alamat, ang Daodejing ang iniwan ni Laozi, sa kahilingan ni Yin Xi (尹喜), ang bantay ng Lagusan ng Hangu, nang tawirin niya ito upang magpaalam sa lipunan ng mga tao. Ngunit kung susuriing mabuti, maraming bagay ang hindi malinaw: iisang tao ba siya o kinakatawan niya ang marami, at sa anong panahon siya nabuhay? Bukod dito, iba’t ibang bersiyon ng Daodejing na iniuugnay kay Laozi ang natuklasan. Ang pinakamatandang umiiral pa ay sinasabing ginawa noong mga ika-4 na siglo BK. Kaya mas malapit din sa katotohanan na ituring ang Daodejing hindi bilang akda ni Laozi lamang, kundi bilang isang sistema ng kaisipang nabuo nang ang maraming palaisip, mula sa huling bahagi ng Panahon ng Tagsibol at Taglagas hanggang sa simula ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado, ay nagbahaginan ng mga kaisipang Taoista. 15
Kung gayon, ang Daodejing ni Laozi at ang Pentateuko ni Moises ay hindi dapat ituring na kaisipan o akda lamang ng iisang tao, si Laozi o si Moises, kundi bilang pagsisiksik, sa Silangan at Kanluran, sa anyo ng Daodejing at ng Pentateuko, ng mga pangunahing kaisipan tungkol sa ugnayan ng kalikasan at tao na malaganap na noon pa mang pagsilang ng dalawang sibilisasyon. Sa loob ng ilang daang taon, nahalo ang mga tekstong ito sa ibang pilosopiya at kaisipan sa kanilang paligid, nakaimpluwensiya at naimpluwensiyahan, at sa gayon ay likas na nagkaroon ng malawak na saligan. Ang ganitong pagkaunawa ay nakatutulong upang maunawaan ang kahalagahan ng Daodejing sa Taoismo at ng Pentateuko sa Hudaismo, gayundin ang saligang pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.
Ang Lumang Tipan ng Hudaismo, kasama ang Pentateuko, ay naging Biblia ng Kristiyanismo kasama ng Bagong Tipan, na naglalaman ng tala tungkol kay Hesus. Kasunod ng Genesis, ang Lumang Tipan ay tala ng bayang Israel mula 1500 BK hanggang 400 BK. Ang ubod nito ay ang kasalanan (sin) at pagsisisi ng tao, ang paghuhukom at pagliligtas ng Diyos, at ang propesiya tungkol sa Mesiyas. Ang Bagong Tipan ay nakatuon sa mga turo ni Hesus noong unang siglo AD, pagkatapos ng kanyang pagsilang, at sa paglaganap ng Kristiyanismo. Idinidiin nito na si Hesus, bilang Mesiyas, ang tumubos sa kasalanan ng buong sangkatauhan, at ang pagkapandaigdigan ng biyaya at kaligtasan. Saligang naiiba ang Hudaismo sa Kristiyanismo dahil hindi nito tinatanggap ang ubod ng Bagong Tipan: na si Hesus ang Mesiyas. Ngunit walang pagkakaiba ang Hudaismo at Kristiyanismo sa pagsunod nilang dalawa sa doktrina ng hayag, na nagsasabing kayang ipahayag ng tao ang ganap na katotohanan.
Sinusundan din ng konsepto ng Dao ang agos ng kasaysayan. Ngunit ibang padron ang ipinakikita ng agos ng Dao kaysa sa agos sa Kanluran: ang Hudaismo, ang Kristiyanismo, at sa loob ng Kristiyanismo ang paghihiwalay at paglago ng mga Katoliko at Protestante. Tinahak ng konsepto ng Dao ang landas hindi ng pagkakahati at tunggalian kundi ng pag-unlad at paglaganap. Ito ay dahil sa kaisipang yin-yang ng Silangan at sa hilig nitong pagsamahin ang iba’t ibang doktrina. Pagkatapos ng Daodejing ni Laozi, ang pinakamahalaga ay ang kaisipan at pilosopiya ni Zhuangzi (369–286 BK). Kaya tinatawag ding pilosopiyang Lao-Zhuang ang Taoismo. May mga pagkakaiba ang Daodejing at ang Zhuangzi. Ang Daodejing ni Laozi ay isang lubhang siksik na aklat, kung saan maraming kahulugan ang nakapaloob sa iisang salita o pangungusap. Ang Zhuangzi naman ay higit na makapal na aklat, nasusulat sa anyong salaysay at kawili-wiling basahin, ngunit sa kasiksikan ng nilalaman ay naiiba ito sa siksik na kaisipan ng Daodejing. Ito ay sapagkat tinipon ng Daodejing ang karunungan ng maraming taong nagbahaginan ng kaisipang Taoista sa loob ng ilang daang taon, samantalang ang mga aklat ng Zhuangzi ay isinulat ni Zhuangzi at ng kanyang mga alagad nang magkasama, at kung minsan ay ni Zhuangzi lamang. 16
Sinipsip ng Taoismo ang kaisipang yin-yang at ang pilosopiya ng pagbabago ng Yijing (易經, Aklat ng mga Pagbabago), itinatag ang mga ito sa konsepto ng Dao, at ipinalaganap ito sa ibang pilosopiya: ang Konfusyanismo, ang Mohismo at ang paaralang Legalista. Napakalaki ng impluwensiya ng Konfusyanismo, Mohismo at paaralang Legalista sa pag-unlad ng lipunan at kasaysayan ng Silangan. Ngunit hindi nila tinatalakay ang pananaw sa sansinukob, ang pananaw sa kalikasan o ang pananaw sa daigdig, at sa mga ito ay umaasa sila sa mga konsepto ng Taoismo. Kaya ang Daodejing ni Laozi ang naglalahad at nagpapakita ng kaisipan ng sibilisasyon ng Silangan tungkol sa ugnayan ng kalikasan at tao, at kaugnay nito, tungkol sa pananaw sa sansinukob at sa pagsilang at pagkilos ng kalikasan.
3) Dalawang paraan ng pagpapahayag ng ganap na katotohanan: ang di-hayag (不顯) vs ang hayag (示顯)
Naniniwala ang sibilisasyon ng Kanluran na kayang ipahayag ng tao ang ganap na katotohanan. Ang pilosopiyang nagsasabing “maipahahayag ang katotohanan” ay tinatawag na hayag (shixian, 示顯). Ang kabaligtaran nito ay dapat ipahayag bilang di-hayag (buxian, 不顯): “hindi maipahahayag ang katotohanan”. Ngunit matagal nang naglaho sa Kanluran ang pilosopikong pag-iisip na kumikilala sa ganitong konsepto. Kaya sa Kanluran, ang lumilitaw na kabaligtaran ng hayag ay mga salitang gaya ng “pagtatago”, “paglilihim” at “pagtatakip”: pawang masasama o negatibong kaisipan. Itinuturing ng mga salitang ito na tama at normal ang hayag, at itinatalang negatibo ang anumang hindi umaayon dito. Ito ay dahil sinisikap suriin ang lahat sa loob ng sistema ng kaisipang Kanluranin, kung saan ang hayag ang tamang konsepto. Inilalantad nito ang “pagkakiling” ng sibilisasyon ng Kanluran.
Kung gayon, hindi mauunawaan ng Kanluran ang konsepto ng di-hayag, na siyang ubod ng sibilisasyon ng Silangan. Ang Dao ng Silangan ay kabilang sa kaisipan ng di-hayag: ang kaisipang nagsasabing “hindi kayang ipahayag ng tao ang ganap na katotohanan”. Sapagkat “may hangganan ang buhay, ngunit walang hangganan ang kaalaman” (Zhuangzi, “Ang Pangunahing Tuntunin sa Pag-aalaga ng Buhay”). Walang sinumang makapagbibigay nang may katiyakan ng sagot tungkol sa landas ng kalikasan, ibig sabihin, ang Dao. Ngunit may mahalagang punto rito: ang Dao, na ganap na katotohanan, ay hindi mabibigyan ng kahulugan ngunit “umiiral”. “Umiiral ang katotohanan, ngunit hindi ito maipahahayag.” Ang ganitong kaisipan ay tinatawag na di-hayag. Ang unang pangungusap ng Daodejing, “dao ke dao fei chang dao” (道可道非常道, ang Dao na naipahayag ay hindi ang walang-hanggang Dao), ay tumutukoy mismo sa di-hayag.
Ang di-hayag ang pilosopiya ng Dao ng sibilisasyon ng Silangan. Kung sasabihin ng tao na natuklasan niya ang katotohanan at ipahahayag niya ito, hindi na iyon ang ganap na katotohanan. Kaya ang paghahanap sa Dao ay pagtungo sa isang ganap na katotohanang hindi kailanman maaabot, at nagiging induktibo ang pamamaraan. Kaya sinisikap ng tao na hanapin, sa kapaligirang kanyang ginagalawan, ang isang relatibong katotohanang angkop sa kalagayan, na hindi niya maipipilit sa iba. At dahil hindi maaabot ang ganap na katotohanan, ang kababaang-loob at ang pagpapaubaya ang nagiging saligang etika.
Sa Kanluran, dahil nilikha ng Diyos ang tao, sa Diyos hinahanap ang lahat ng sagot. Ganap ang mga sagot na hinahanap sa Diyos, at ang mga propeta ang naghahatid ng mga ito. Dahil ganap na katotohanan ang mga sagot na ito, maaaring ipilit ang mga ito sa iba. Umaasa ito sa pangangatwirang deduktibo. Ngunit lumilitaw ang mga saligang tanong: saan nagmula ang Diyos, sino ang propeta, at bakit umiiral ang kasamaan? Mga tanong ang mga ito na walang lutas. Kaya ang paniniwala sa pag-iral ng Diyos ay nasa larangan ng pananampalataya (faith), na lampas sa panghihikayat at pagtatalo. Wala itong kinalaman sa paghatol ng isip. Ang paniniwala sa salita ng Diyos na inihahatid ng propeta ay ang hayag. Kung ang di-hayag ang ubod ng pilosopiya ng kalikasan, ang hayag naman ang ubod ng relihiyong ipinahayag.
Ang di-hayag ay nangangahulugang “ang hindi nagpapakita ng sarili” o “ang hindi maaaring ipahayag”.17 Ang Dao, na ganap na katotohanan, ay hindi nagpapakita ng sarili at hindi maipahahayag. Ang salitang Ingles na unmanifest ang pinakamalapit na nagpapahayag sa kahulugan ng di-hayag.18 Pinagsasama ng di-hayag ang dalawang kalagayang pilosopiko: “may katotohanan” ngunit “hindi maipahahayag ang katotohanan”. Dito naiiba ang di-hayag ng sibilisasyon ng Silangan sa agnostisismo ng sibilisasyon ng Kanluran. Kinikilala ng di-hayag ang pag-iral ng ganap na katotohanan; ang agnostisismo naman ay nagsasabing hindi malalaman maging ang mismong pag-iral ng ganap na katotohanan. Kapag naunawaan ang tunay na kahulugan ng hayag at di-hayag, makikita na ang pagkakaiba ng Dao at ng Diyos ay wala sa “pag-iral” ng ganap kundi sa “pagpapahayag” nito.
Umiiral ang katotohanan sa Dao at sa Diyos, ngunit sa sibilisasyon ng Kanluran, ang pangunahing konsepto ay “maipahahayag ang katotohanan”. Ang langit at lupa na nilikha sa pamamagitan ng salita ng Diyos ay siya mismong “simula ng pag-iral ng katotohanan”. Sa sibilisasyon ng Silangan naman, ipinaninindigan na “hindi maipahahayag ang katotohanan”. Umiiral ang Dao, ngunit hindi ito naipahahayag. Ang pagkakaibang ito ng di-hayag at hayag hinggil sa “pagpapahayag” ng ganap na katotohanan ay makikita sa unang talata ng Daodejing at sa unang talata ng Genesis.
Unang talata ng Daodejing: “Ang Dao na maipahahayag ay hindi ang walang-hanggang Dao” (道可道非常道) (Daodejing, kabanata 1)
Unang talata ng Genesis: “Nang pasimula ay nilikha ng Dios ang langit at ang lupa” (Genesis 1:1)
Ang di-hayag ay nangangahulugang walang sinumang tao, kasama ang mga propeta, ang makapagpapahayag ng ganap na katotohanan. Para sa hayag, na naniniwala sa Diyos at sa mga propeta bilang mga ganap na nilalang, ang di-hayag, na tumatanggi sa anumang ganap na pagpapahayag, ay isang kaisipang mapanlaban at hindi matatanggap. Itinuturing ng hayag ang konsepto ng kawalan (無) o ng di-pag-iral na isang bagay na imposible, na hindi kayang isipin o hindi dapat isipin ng isip ng tao. Ang doktrina ng hayag, na nagsasabing maipahahayag ang ganap, ay nagbubukas ng daan sa maraming relihiyon, at sa loob ng iisang relihiyon, sa mga pagkakahati. Ang rebelasyon ay nangangahulugang “inihahatid ng propeta ang salita ng Diyos”. Sa mga relihiyong ipinahayag, ganap ang papel ng propeta. Hindi tuwirang ipinahahayag ng Diyos ang sarili sa tao, kundi sa pamamagitan ng mga propeta. Tinatanggap ng propeta ang rebelasyon at inihahatid sa tao ang mga katangian ng Diyos bilang ganap na katotohanan. Sa prosesong ito, naniniwala ang tao sa Diyos, isinasagawa ang batas na ibinigay ng Diyos, at bumubuo ng relihiyon. Ang Kristiyanismo, Hudaismo at Islam ay tinatawag nating mga relihiyong ipinahayag (啓示). Nahahati pa ang Kristiyanismo sa Katolisismo at Protestantismo.
Lumilitaw na pinag-isipang mabuti ng mga unang palaisip ng doktrina ng hayag ang suliranin ng ganitong mga pagkakahati. Sa katunayan, makikita sa maraming lugar ang pagsisikap ng hayag na tularan ang di-hayag. Kapag binasa ang Daodejing at ang Pentateuko, makikita na sa simula, kapwa nagsikap ang Dao ng Silangan at ang Diyos ng Kanluran na iwasan ang pagpapahayag ng kanilang sarili. Masasabing nauunawaan nila nang sabay ang lakas at ang panganib ng hayag. Bilang bahagi ng pag-iwas sa panganib na ito, paulit-ulit na inuulit ng Daodejing ang mga pahayag na tumatangging ipahayag ang Dao.
Kapag pinangalanan ito, hindi na iyon ang walang-hanggang pangalan. (Daodejing, kabanata 1)
Sumasang-ayon din ang Konfusyanismo sa ganitong paninindigan ng di-hayag. Sa isang alagad na nagtanong kung ano ang karunungan (知), sumagot si Confucius: “Igalang ang mga espiritu at diyos ngunit lumayo sa kanila, at magsikap sa mga gawaing para sa bayan. Ito ang karunungan ng tao” (Mga Analekta, “Yong Ye”, 22). Nagbababala ang siping ito laban sa bulag na pag-asa sa mga espiritu at sa pagkahulog sa pamahiin, at idinidiin nito ang praktikal na pamumuhay. Sa sibilisasyon ng Silangan, sa Taoismo, sa Konfusyanismo at sa iba pa, hindi nagbago kailanman ang himig ng di-hayag: “lumayo sa mga espiritu”.
Sa simula, nagsikap din ang Hudaismo na ipatanggi sa Diyos ng Kanluran ang hayag. Sa Exodo, nang itanong ni Moises ang kanyang pangalan, sumagot ang Diyos: “Ako ang Ako na umiiral” (I am who I am). At sinabi niyang ipaliwanag ni Moises na ang “Ako na umiiral” (I am) ang nagsugo sa kanya. Sinisikap nitong huwag ihayag hangga’t maaari ang kanyang pangalan o pagkakakilanlan. Ito ang pagsisikap ng Diyos na tanggihan ang hayag at manatili sa larangan ng di-hayag.
Sinabi ni Moises sa Diyos: “Kung pupunta ako sa mga anak ni Israel at sasabihin ko sa kanila, ‘Isinugo ako sa inyo ng Diyos ng inyong mga ninuno,’ at itatanong nila sa akin, ‘Ano ang kanyang pangalan?’, ano ang isasagot ko sa kanila?” Sumagot ang Diyos kay Moises: “Ako ang Ako na umiiral.” At idinugtong niya: “Ganito ang sasabihin mo sa mga anak ni Israel: ‘Ang Ako na umiiral ang nagsugo sa akin sa inyo.’” (Exodo 3:13–14)
Mapapatanong tayo kung bakit kapwa nagkaroon ang Dao at ang Diyos ng ganitong saloobing tumatanggi sa hayag. Ito ay dahil sa mga hangganang ipinapataw ng hayag sa anumang pahayag ng ganap na katotohanan. Sapagkat ang pagbibigay ng pangalan ay simula na ng paghahayag sa Dao at sa Diyos. Ang Dao at ang Diyos ay dapat na ganap at walang hanggan. Sa sandaling pangalanan sila ng tao, ihayag ang kanilang anyo o bigyan sila ng kahulugan, nawawala ang isang bahagi ng kanilang pagkaganap at pagkawalang-hanggan. Kaya hindi dapat magkaroon ang Dao at ang Diyos ng pangalang inisip ng tao, na dahil dito ay may hangganan. Natural, hindi rin sila dapat magkaroon ng anyo, ni mabigyan ng kahulugan sa wika ng tao. Ito mismo ang pinakamahalagang katangian ng Dao at ng Diyos bilang ganap na katotohanan. Ang Dao at ang Diyos ay dapat magtaglay ng katangiang “hindi masasambit ng salita” at “napakadakila upang ipahayag”.
May bahagi ring nanatili sa pagsisikap ng Diyos na panatilihin ang katangian ng di-hayag sa pamamagitan ng pag-aatubiling ihayag ang sarili. Ito ang aniconismo (神無形論, aniconism) na itinataguyod ng mga relihiyong ipinahayag: ang pagbabawal na isalarawan ang Diyos o ipakita siya sa anyong nakikita. Ang pagdidiin din ng Taoismo at Konfusyanismo sa walang-anyong Dao (道) o Langit (天), sa halip na sa mga larawan, ay kaugnay ng kaisipan ng di-hayag, na nagsasabing huwag ipahayag ang ganap na katotohanan.
Ngunit sa paghahayag ng kanyang pangalan, Yahweh, nagsimulang magkaroon ng pangalan ang Diyos ng Kanluran. Ang nilalang na lumikha ng langit at lupa ay dapat magkaroon ng pangalan.19 Sa gayon lamang siya matutukoy ng tao.
Sinabi ng Diyos kay Moises: Ako si Yahweh. Nagpakita ako kina Abraham, Isaac at Jacob bilang Diyos na Makapangyarihan sa lahat, ngunit hindi ko ipinakilala sa kanila ang aking sarili sa aking pangalang Yahweh. (Exodo 6:2–3).
Huwag mong gagamitin sa walang kabuluhan ang pangalan ng Panginoon mong Diyos. Hindi pababayaang walang parusa ng Panginoon ang gumagamit ng kanyang pangalan sa walang kabuluhan. (Exodo 20:7)
Ngunit nang tahasang ipakilala ng Diyos ang kanyang pangalan, sa wakas ay nagsimula ang paghahayag ng Diyos. Isinatao ang Diyos, nagkaroon ng anyong tao, gumawa ng mga himala, at namahala sa mga gawain ng tao. Sa pamamagitan ni Moises, ibinigay niya sa tao ang Sampung Utos, nakipagtipan sa pagitan ng Diyos at tao, at nagkaroon ito ng ganap na anyo ng isang relihiyong ipinahayag. Ito ang salaysay ng Pentateuko. Ang di-hayag ng Dao at ang hayag ng Diyos ang pinagmulan ng pangunahing pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.
Nahihirapang unawain ng mga taga-Kanluran, na sanay kina Socrates, Descartes at Hegel, ang konsepto ng Dao bilang di-hayag. Ito ay sapagkat ang sibilisasyon ng Kanluran, na nalulong sa hayag sa buong kasaysayan ng pilosopiya mula kay Socrates, ay nakalimot sa konsepto ng di-hayag. Ibig sabihin, kusang nilimot ng sibilisasyon ng Kanluran ang doktrina ng di-hayag na pinanghahawakan ng mga pilosopong Griyego gaya ni Heraclitus, na may mahalagang puwesto sa pilosopiyang Griyego bago si Socrates. Sa gayon, nagkaroon ang sibilisasyon ng Kanluran ng isang pagtinging tapat lamang sa doktrina ng hayag, at kung gayon ay may kinikilingan.20 Sa Kanluran, maging ang mga naniniwala sa ganap na katotohanan ay natural na itinuturing na ateista kung hindi sila sumasang-ayon sa sistemang pilosopikong hinihingi ng mga relihiyong ipinahayag.
Sa sibilisasyong Griyego, ang mga pagsisikap ng mga Griyegong palaisip ng di-hayag ang dumaig sa ganitong pagkakiling.
Ang tunggalian ng mga Griyegong palaisip ng di-hayag at ng hayag
Dahil naging pangunahing agos ng kaisipang Silanganin ang doktrina ng di-hayag mula pa bago ang ating panahon, walang puwang ang doktrina ng hayag sa sibilisasyon ng Silangan.21 Ngunit sa sibilisasyon ng Kanluran, nagkaroon ng panahong magkasamang umiral ang doktrina ng hayag at ang doktrina ng di-hayag. Sa Kanluran, bago pa ang unang milenyo BK ay nagsimula nang manampalataya ang tao sa politeismo, isang doktrina ng hayag, at matapos sina Socrates, Plato at Aristoteles, itinaboy ng doktrina ng hayag ang doktrina ng di-hayag at naging ganap na pamantayang pilosopiko ng sibilisasyon ng Kanluran. Ngunit bago si Socrates, sa loob ng ilang siglo, umiral sa sistemang pilosopikong Griyego ang tunggalian, o ang magkasamang pag-iral, ng “hayag vs di-hayag”. Ang kawili-wiling kalagayang ito, kung saan magkasalungat ang hayag at di-hayag sa larangan ng pilosopiya, ay matatagpuan lamang sa kasaysayan ng kaisipang Griyego, sa Silangan man o sa Kanluran.
Ang mga Griyegong palaisip ng di-hayag: Heraclitus, Xenophanes, Democritus, Pyrrho, Carneades
Upang matagpuan sa Kanluran ang diwa ng isang pilosopiya ng di-hayag, kailangang bumalik sa sibilisasyong Griyego bago si Socrates. Bago si Socrates, nagbabantayan ang mga palaisip ng hayag at ng di-hayag, at nagkakaroon ng timbang ang kaisipang Griyego. Noon ay mahalaga ang papel sa sibilisasyong Griyego ng pagtitimpi (sophrosyne), ng tadhana (destiny) at ng metis (metis, na nangangahulugang paghahalo o tusong karunungan). Lalo na, ang kaisipan ng “tadhana” ang nagbibigay-timbang sa kaisipan ng hayag na kinakatawan ng mga diyos na Griyego. Maging si Zeus, ang pinakadakila sa mga diyos na Griyego, ay kinailangang pasakop sa huli sa mga diyosa ng tadhana. Ipinakikita nito na ang sibilisasyong Griyego, na maingat sa panganib ng doktrina ng hayag, ang walang-pasubaling paniniwala at pagsunod sa mga diyos o sa ganap na katotohanan, ay umaasa sa pakiramdam ng timbang ng isang pilosopiya ng di-hayag na nagbabantay sa doktrina ng hayag.
Ang pangunahing pigura ng di-hayag sa pilosopiyang Griyego ay si Heraclitus. Nabuhay siya noong ika-6 na siglo BK. Isa siyang palaisip na naglatag ng isang natatanging daigdig ng kaisipan, naiiba sa pangunahing agos na sinusunod ng nakararami sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin. Napansin ni Carl Jung ang pagiging kakaiba ng pilosopiya ni Heraclitus at kinilala ang pagkakahawig nito sa sibilisasyon ng Silangan. Ipinaliwanag niya na kung naimpluwensiyahan ng pilosopiya ni Heraclitus ang sibilisasyon ng Kanluran, ang mga taga-Kanluran ngayon ay magkakaroon ng daigdig ng kaisipang kahawig hindi ng sa mga Kristiyano, kundi ng sa mga taga-Silangan:
Kung naimpluwensiyahan ng pilosopiya ni Heraclitus ang daigdig ng Kanluran, ang mga taga-Kanluran ngayon ay hindi mga Kristiyano: magiging tulad sila ng mga Tsino. Sa pagsunod sa kaisipan ni Heraclitus, maaaring pag-ugnayin ang Silangan at Kanluran. 22
Sa katunayan, may mga palaisip na Griyegong may daigdig ng kaisipang kahawig ng kaisipang Silanganin, at napakalaki ng kanilang impluwensiya hanggang kay Socrates at nanatili pa ito nang matagal pagkatapos niya. Si Heraclitus, na matatawag na pangunahing pilosopo ng di-hayag, ay pinarangalan noong mga taong 230, pitong daang taon matapos siyang mamatay, ng isang baryang ginawa bilang pag-alaala sa kanya.23 Sa kasaysayan ng pilosopiyang Griyego, maaaring banggitin ang limang pangunahing pigura ng di-hayag: sina Heraclitus (Heraclitus, 535–475 BK), Xenophanes (Xenophanes, 570–478 BK), Democritus (Democritus, 460–370 BK), Pyrrho (Pyrrho, 360–270 BK) at Carneades (Carneades, 214–129 BK).
Lahat sila ay naninindigang dahil hindi tiyak ang patunay sa pag-iral ng Diyos, dapat itong pagtalunan sa halip na pagpasyahan. Hindi sila naniniwala sa paglikha ng langit at lupa; idinidiin nilang laging nagbabago ang kalikasan, at naninindigan silang ang ugnayan ng lahat ng nilalang sa kalikasan ay hindi pagsasalungatan kundi pagpupunan. Pinanghawakan nila ang mga katangian ng isang pilosopiya ng di-hayag. Pinanindigan nila ang eskeptisismo (skepticism), ibig sabihin, ang saloobing huwag basta paniwalaan ang Diyos, ang ganap na katotohanan o ang kaluluwa, kundi pag-alinlanganan ang mga ito. Sa pagsasalita tungkol sa ganap, pinanindigan din nila ang negatibong teolohiya (apophatism): sa pagtalakay sa Diyos, itinuring nilang mas angkop ang pahayag na “hindi mabait ang Diyos” kaysa sa “mabait ang Diyos”. Ito ang tipikal na pagpapahayag ng isang pilosopiya ng di-hayag. Sa kasamaang-palad, ganap na nawala ang pilosopiya ng mga palaisip na ito ng di-hayag, maliban sa kay Pyrrho.
Lalong nakapanghihinayang ang pagkawala ng pilosopiya ng di-hayag ni Heraclitus. Halos kasabay ng kanyang buhay ang paglalabas ni Laozi ng Daodejing. Hindi mapigilan ang pagkabog ng dibdib kapag inilalarawan sa isip ang isang pagtatagpo ng kaisipan, isang pag-uusap, nina Laozi at Heraclitus. Sapagkat kahit walang anumang pag-uusap o palitan, ipinahayag nilang dalawa ang halos ganap na magkaparehong sistema ng kaisipan. Ang paghahambing sa Dao ni Laozi at sa Logos (Logos) ni Heraclitus ay maaaring maging simula ng isang pag-uusap ng Silangan at Kanluran na magbubuklod sa kanilang mga sibilisasyon. Mahirap nang maunawaan ngayon ng mga taga-Kanluran si Heraclitus; ngunit kung iisipin ang buong sangkatauhan, may halaga siya bilang isang pilosopong Kanluranin na nagbadya ng isang bagong posibilidad na pilosopiko na sumasaklaw sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.
Tungkol kay Pyrrho, mas detalyadong paliwanag ang posible dahil may aklat tungkol sa kanya: nakarating sa atin ang Mga Balangkas ng Pyrrhonismo (Pyrrhonism), na isinulat ng isang pilosopong Kanluranin mga apat na raang taon matapos mamatay si Pyrrho. Ang nalalaman natin tungkol sa ibang pilosopo ng di-hayag ay utang natin sa aklat na Mga Buhay at Opinyon ng mga Tanyag na Pilosopo, na isinulat ni Diogenes Laërtius (Diogenes Laërtius) noong ika-3 siglo AD. Mga anekdota at paliwanag na pira-piraso lamang tungkol sa mga kilalang pilosopo ang matatagpuan dito. Karamihan sa mga paninindigang inilalahad sa ibaba ay nakasalig sa nakatala sa aklat ni Laërtius.
Pinanindigan ni Heraclitus (Heraclitus) ang isang pilosopiya ng pagbabago ng kalikasan, at iniharap niya hindi ang dualismo ng pagsasalungatan kundi ang dualismo ng pagpupunan. Ipinaliwanag niya na ang araw at gabi, taglamig at tag-araw, digmaan at kapayapaan, gutom at kabusugan ay pawang nagpupunan sa isa’t isa at nagpapakita ng paikot na pagbabago. Iginiit niya na ang lahat sa daigdig ay laging nagbabago, kaya hindi maaaring makadalawang tapak sa iisang lugar ng ilog. Itinuring niya ang Logos na katotohanan ng sansinukob, at ipinahayag niya na walang hanggan ang Logos ngunit laging magkakaiba ang mga opinyong ipinahahayag ng mga tao tungkol dito. Kung gayon, ang Logos ni Heraclitus ay isang kaisipang nagpapahayag sa diwa ng di-hayag, tulad ng “dao ke dao fei chang dao” ng Taoismo (ang Dao na naipahayag ay hindi ang walang-hanggang Dao). Sa lahat ng konseptong iniharap ng mga taga-Kanluran, ang Logos ang pinakamalapit sa Dao. Ang Dao ng Silangan ay may paninindigang ang landas ng kalikasan ay dapat harapin at ipaliwanag sa pamamagitan ng karanasan. Sa ganitong kahulugan, kapwa hinahanap ng kaisipan ng Dao at ng pilosopiya ni Heraclitus ang empirisismo. Gaya ng itinuro ni Russell, maaaring ituring si Heraclitus na tagapagpauna ng empirisismong Ingles, na naiiba sa rasyonalismo ng kontinente ng Europa. Ang pilosopiya ng pagbabago ni Heraclitus ay kahawig ng pilosopiya ng pagbabago ng Dao, ibig sabihin, ng pagbabagong ipinahahayag ng kaisipang yi (易) ng Silangan. Ang ganitong pilosopiya ng pagbabago ay maipahahayag bilang “laging pagiging” (becoming). Ito ang tuwirang kabaligtaran ng “di-nagbabagong pag-iral” (being) ni Parmenides, na minana ni Plato. Ang doktrina ng di-hayag ay naniwala sa isang pilosopiya ng pagbabago na ang lahat ay laging nagbabago, samantalang ang doktrina ng hayag ni Parmenides ay nanindigang ang pag-iral (being) lamang ang totoo at ang di-pag-iral (non-being) ay isang panlilinlang. Naniwala si Heraclitus na hindi nilikha ng Diyos ang sansinukob, na laging umiiral ang sansinukob, walang hanggan ito at walang tigil na nagbabago. Sa sarili niyang pananalita: “Ang sansinukob, ang kosmos, ay walang hanggan; hindi ito ginawa ng diyos o ng tao; ito ay laging naroon, naroon, at naroroon.” Gumamit din si Heraclitus ng pananalitang yin-yang tungkol sa mabuti at masama. Naniwala siyang para sa sansinukob, sa kosmos, ang lahat ay tama, mabuti at makatarungan, at sinabi niyang ang paghahati ng tao sa mabuti at masama ay relatibo lamang. Sinusunod nito ang konsepto ng pagpupunan ng yin at yang: itinuring niyang relatibo ang mabuti at masama, at kumikilos ang mga ito bilang magkapupunang elemento ng pagbabago. Kaya, nakagugulat man, ipinaglaban ni Heraclitus sa Kanluran ang ubod ng kaisipan ng Dao, ang pagkadi-hayag, ang probabilidad, ang relatibidad at ang pagpupunan, at tumayo siyang katapat ng pilosopiyang tinatahak noon ng Griyegong doktrina ng hayag, na nakasalig sa pagkahayag, sanhi-at-bunga, pagkaganap at pagsasalungatan.
Inisip ni Xenophanes (Xenophanes) na hindi maaaring umiral ang maraming diyos, kundi iisang Diyos lamang. Ngunit sinabi niyang hindi lubos na mauunawaan o maipahahayag ng tao ang iisang Diyos na ito. Idinidiin na relatibo at personal ang pag-iisip ng tao, inilarawan niya ang pag-iisip ng Diyos bilang ganap at totoo. Inisip ng mga Griyego noong panahong iyon na ang mga diyos na lampas-sa-kalikasan ay nag-aanyong tao upang gumawa ng mga himala, at tinawag nila itong penomenong “antropomorpismo”. Ngunit inisip niyang hindi maaaring magkaroon ng anyong tao ang Diyos. Higit pa rito, itinuro niyang hindi maaaring magkaroon ang tao ng tiyak na kaisipan tungkol sa mga bagay, kundi mga posibilidad lamang. Ang Diyos na inisip niya ay kahawig ng Logos ni Heraclitus: iisang Diyos, hindi nagbabago, hindi gumagalaw at nasa lahat ng dako. Ayon sa kanya, ang Diyos na ito ay nasa itaas ng lahat ng bagay, kasama ang maraming diyos ng politeismo at ang tao, at naiiba sa mga diyos na kahawig ng tao na inilalarawan ng mga Griyego noong kanyang panahon. Nag-iwan siya ng ganitong tala: “Iniisip ng mga taga-Etiopia na ang kanilang mga diyos ay may maitim na balat at sapad na ilong, at iniisip ng mga taga-Thracia na ang kanilang mga diyos ay may bughaw na mata at mapulang buhok.” At nailantad niya ang suliranin ng antropomorpismo: “Kung marunong gumuhit ang mga baka o kabayo, iguguhit ng mga baka ang Diyos sa anyong baka, at ng mga kabayo sa anyong kabayo.”
Iginiit ni Democritus (Democritus): “Ang lahat sa sansinukob ay binubuo ng mga atomo at ng kalawakan; ang lahat ng iba pa ay kaisipan lamang natin.” Sinabi rin niya: “Ang mainit at malamig ay sa katotohanan isang opinyon lamang; ang lahat ay maipaliliwanag sa pamamagitan ng pag-iral ng mga atomo at ng kalawakan.” Itinuring niyang ang lahat ng nangyayari sa daigdig ay nangyayari dahil sa pangangailangan: “Ang pagkakataon ay pangalang ibinibigay ng mga mangmang sa hindi nila alam.” Pinagsaluhan ni Spinoza ang pilosopiyang ito. Itinakwil ni Democritus ang teleolohiya at ipinaglaban ang determinismo ng pangangailangan, at sa gayon ay sinikap niyang unawain ang pag-iral ng sansinukob. Ipinaliwanag niya na may relihiyon ang tao dahil nais niyang makita sa mga pambihirang penomenong pangkalikasan (kulog, kidlat, lindol at iba pa) ang mga gawang lampas-sa-kalikasan na pinanghihimasukan ng Diyos. Ang kanyang pilosopiya ng kalikasan ay naninindigang ang nangyayari sa daigdig ay nangyayari nang likas, hindi dahil sa panghihimasok ng Diyos, kaya itinatanggi nito ang pag-iral ng mga bagay na gaya ng himala. Ang mga pilosopong Griyego ng di-hayag noong panahong iyon ay nagpakita ng pagkabalisa o ng panunuya sa mga pananaw ng mga pilosopo ng hayag at ng publikong sumusunod sa kanila. Si Heraclitus ang una, si Democritus ang ikalawa. Kaya tinawag ng mga Griyego si Heraclitus na “ang pilosopong umiiyak” (The Weeping philosopher) o “ang malabong pilosopo” (The Obscure philosopher). Maaari ring tinawag siya nang ganoon dahil siya ay may depresyon. Tinuya naman ni Democritus ang pilosopiyang Griyego na dumadausdos patungo sa doktrina ng hayag. Kaya nakilala siya bilang “ang pilosopong tumatawa” (The Laughing philosopher), marahil dahil sa kanyang masayahing ugali. Ang dalawang palaisip na Griyegong ito, ang tumatawa at ang umiiyak, ay mahusay na inilarawan sa isang ipinintang larawan ni Bramante (Bramante) noong Renasimiyento.
Iginalang ni Pyrrho (Pyrrho) si Democritus at sumang-ayon siya sa doktrina nito ng di-hayag. Tinawag si Pyrrho na ama ng eskeptisismo (skepticism), at malawakang nakilala ang kanyang kaisipan bilang Pyrrhonismo (Pyrrhonism). Ang kanyang eskeptisismo, ang Pyrrhonismo, ay kaugat ng doktrina ng di-hayag. Iginiit niya: “Walang tiyak; kilalanin sa lahat ng bagay ang pagkadi-maunawaan (incomprehensibility) ng mga ito, at kaya’y suspindihin ang paghatol (suspension of judgement).” Dahil dito, tinaguriang si Pyrrho na “ang nagsususpinde ng paghatol”. Inisip niya na dapat “pag-alinlanganan ang lahat, ngunit huwag magpasya ng anumang konklusyon”. Ipinahayag niya na ang mga palaisip ng hayag ay hindi naglantad ng mga katotohanang napatunayan ng agham, kundi itinuturing lamang na totoo ang kanilang ipinapalagay (supposition). Ang Pyrrhonismong ito, na nagsasabing imposible para sa tao na maunawaan ang isang katotohanang hindi niya matatanaw ang hangganan, ay may katulad na pagpapahayag kay Zhuangzi ng Taoismo sa Silangan: “May hangganan ang buhay ng tao. Walang hangganan ang kaalaman ng tao. Mapanganib ang pagtiyak sa walang hangganan sa pamamagitan ng may hangganan” (Zhuangzi, “Ang Pangunahing Tuntunin sa Pag-aalaga ng Buhay”, 1). Ito ang kaisipan ni Zhuangzi. Iginiit ni Pyrrho na ang matatalinong kasabihang ipinapasa ng mga pantas ng Gresya sa mga tao ay pawang nagmula sa doktrina ng di-hayag: “Huwag maghangad ng anumang labis” (seek nothing in excess), “Ang paggarantiya ay malapit sa kapahamakan” (suretyship is near calamity), at iba pa. Hindi tinanggap ng Pyrrhonismo ang dogma. Iginiit niya: “Walang pagkakataong magkakapareho ang opinyon ng lahat ng tao tungkol sa isang dogma. Maging ang taong tumatanggap sa isang dogma ay maaaring magbago, depende sa pagkakataon, ng anggulo at saklaw ng kanyang pagtingin dito.”
Labis na iginalang ni Carneades (Carneades) si Chrysippus (Chrysippus, 279–206 BK), anupat inamin niyang natutuhan niya ang lahat mula rito. Si Chrysippus ay naglatag na noong ika-3 siglo BK ng isang pilosopiyang nagtuturing na iisa ang kalikasan at ang Diyos. (Sa Kanluran, mga dalawang libong taon pagkaraan ay lilitaw si Spinoza bilang pilosopong nagturing na iisa ang kalikasan at ang Diyos.) Naiiba sa katangian ang doktrina ng di-hayag ni Carneades sa doktrina ng di-hayag ni Pyrrho. Ang Pyrrhonismo ay hindi tumatanggi ni sumasang-ayon sa katiyakan; si Carneades naman ay kumikiling sa pagtanggi rito. Salungat sa teleolohiya at determinismo, nag-iwan si Carneades ng payo: bigyang-pansin ang pagkakataon at ang probabilidad. Sinasabing hindi umaayon sa mga batas ng kalikasan ang moralismo (moralism), ipinahayag niya na ang tinatawag nating katarungan ay hindi maaaring maging walang hanggan, hindi makatwiran, at iginigiit lamang dahil sa pangangailangan sa isang panahon. Ngunit may praktikal na panig si Carneades. Inisip niyang hindi kayang ipahayag ng tao ang “ganap na katotohanan”, ngunit kaya niyang maunawaan ang limitadong “relatibong katotohanan” na kailangan niya sa pamumuhay, at sa pamamagitan ng relatibong katotohanang ito ay makapamumuhay at makakikilos siya nang matuwid sa kapaligirang kanyang ginagalawan.
Ang mga Griyegong palaisip ng hayag: Parmenides, Pythagoras, Socrates, Plato, Aristoteles
Kapana-panabik ang kasaysayan ng pilosopiyang Griyego: sabay-sabay na matatagpuan dito ang iba’t iba at malalalim na materyales na pilosopiko, gaya ng Sandaang Paaralan ng Tsina noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ng Naglalabanang mga Estado. Ngunit dahil mismo sa pagkakaiba-ibang ito, hindi madaling maunawaan ang kanilang daigdig na pilosopiko. Isang napakahusay na paraan ang hatiin ito sa bago at pagkatapos ni Socrates. Madalas itong banggitin ng mga pilosopong Kanluranin, ngunit kung ipapasok sa paghahating ito ang hayag at di-hayag, lalo pa itong magiging malinaw at maikli. Sa paligid ng ika-4 na siglo BK, nagsimulang maisaayos ang sibilisasyong Griyego sa paligid ng “hayag”.
Maaaring banggitin ang limang palaisip ng hayag na kumakatawan sa pilosopiyang Griyego: sina Parmenides (Parmenides, huling bahagi ng ika-6 na siglo hanggang kalagitnaan ng ika-5 siglo BK), Pythagoras (Pythagoras, mga 570–495 BK), Socrates (Socrates, 470–399 BK), Plato (Platon, 427–348 BK) at Aristoteles (Aristoteles, 384–322 BK). Lalo na ang tatlong palaisip na sina Socrates, Plato at Aristoteles ang nagpalaganap ng isang sistemang pilosopikong kumikilala sa Diyos bilang ganap na nilalang at matatag na naniniwala na ang kaluluwa ay isang ganap na nilalang na may natatanging papel na tinanggap mula sa Diyos. Ang paniniwala sa pag-iral ng Diyos at ang paggigiit sa pagkaganap ng kaluluwa ang mismong ubod ng doktrina ng hayag. Nanguna ang mga pilosopong ito sa kilusang ito, isinaayos ang kasaysayan ng pilosopiyang Griyego na naghahanap ng timbang sa pagitan ng hayag at di-hayag, at ginawang ang matatag na doktrina ng hayag ang mangibabaw sa pilosopiyang Kanluranin.
Kilala si Socrates sa pagsasabing “nagkakamali ang tao dahil sa kamangmangan”, at hinikayat niya ang paghahanap sa ganap na katotohanan. Pinaghiwalay ni Plato sa mga pananaw ng tao ang “opinyon” at ang “katotohanan”, at mariing iginiit na dapat hanapin ng tao ang katotohanan, ibig sabihin, ang ganap na katotohanan. Itinuring ni Aristoteles ang metapisika bilang saligan ng pilosopiya; tiningnan niya ang kalikasan bilang materya, at iginiit na dahil ang tao lamang ang may kaluluwa, dapat saliksikin ang kaluluwa, na nasa itaas ng materya. Ang pagkakatulad ng tatlong pilosopong ito, sina Socrates, Plato at Aristoteles, ay ang doktrina ng hayag. Lahat sila ay naniwala sa Diyos, sa kaluluwa at sa ganap na katotohanan. Iginiit naman ng mga Griyegong palaisip ng di-hayag na hindi maaaring magkaroon ng katiyakan tungkol sa mga bagay na ito, at nagpakita sila ng saloobin ng di-hayag: “pag-isipan natin”. Matatag, at kung minsan ay agresibo, ang pagsalungat ng mga palaisip ng hayag sa mga paninindigan ng mga palaisip ng di-hayag. Natutuhan nina Socrates, Plato at Aristoteles ang paraan ng pag-iisip ng hayag mula kina Parmenides at Pythagoras, na kumilos noong ika-6 na siglo BK.
Si Parmenides ang nagtatag ng paaralang Eleatiko. Hinati niya ang paraan ng pag-iisip ng tao sa “opinyon at katotohanan”, at binigyang-kahulugan ang katotohanan bilang walang hanggan at di-nagbabago, at ang opinyon bilang pansamantala at maling kaisipan. Pinaghiwalay ni Parmenides ang “pag-iral at di-pag-iral”, at iginiit na ang pag-iral lamang ang totoo at ang di-pag-iral ay dapat lubusang ipagwalang-bahala. Idinidiin niya ang pagkadi-nagbabago at pagkakaisa ng pag-iral. Sumunod sa kanyang halimbawa si Plato, itinanggi ang di-pag-iral at sa pag-iral lamang nagtuon. Ang “opinyon at katotohanan” ni Parmenides ay naging “opinyon at realidad” sa “alegorya ng yungib” ni Plato. Nakita ni Plato na karamihan sa tao ay namumuhay sa bilangguan ng opinyon; iginiit niyang kailangan nilang lumabas sa bilangguan upang matuklasan ang realidad, at na dapat sumulong ang lahat ng tao sa landas ng pagtuklas na iyon. Sa pagtanggi sa pagbabago, nakita ni Parmenides ang daigdig bilang iisa sa diwa, hindi nagbabago at hindi naglalaho. Malaki ang naging impluwensiya nito sa mga sumunod na pilosopo, gaya nina Plato at Aristoteles. Itinuturing siyang tagapanguna ng lohikal na pag-iisip na, sa pagpapahalaga sa makatwirang pangangatwiran higit sa karanasan ng pandama, ay nagpaunlad sa pilosopiya bilang isang metapisikang pagsasaliksik. Pagkatapos ni Parmenides, tumalikod ang pag-iisip ng Kanluran sa pagkilala sa pagkakaiba-iba ng hayag at di-hayag, at nagsimula itong magbago tungo sa paraan ng pag-iisip na batay sa tama at mali.
Natutuhan nina Plato at Aristoteles kay Pythagoras ang kanilang teorya ng kaluluwa. Itinatag ni Pythagoras ang “paaralang Pythagorean” at malaki ang kanyang impluwensiya sa matematika at sa misistisismong panrelihiyon. Siya ang nagtatag ng teorema ni Pythagoras: sa isang tatsulok na may tamang anggulo, ang parisukat ng hipotenusa ay katumbas ng kabuuan ng mga parisukat ng dalawa pang gilid. Iginiit niya na ang saligan ng daigdig ay ang “bilang”, at na ang lahat ng pag-iral at pagkakatugma ay maipaliliwanag sa pamamagitan ng mga proporsiyong pambilang. Ipinaliwanag niya na ang mga galaw ng mga katawang pangkalangitan ay nagkakatugma ayon sa mga proporsiyong pangmatematika, tulad ng isang alingawngaw na musikal. Iginiit ni Pythagoras na ang kaluluwa ay umiiral nang hiwalay sa katawan at walang hanggan, tulad ng mga di-nagbabagong katotohanan ng sansinukob. Naglakbay si Pythagoras sa India, at ipinapalagay na doon niya nakilala ang kaisipan ng reinkarnasyon at nabuo ang kanyang teorya ng kaluluwa. Naniwala rin siya na siya ay isang taong muling isinilang na nakaaalam ng kanyang mga nakaraang buhay, at idinidiin niya ang kahalagahan ng mga ritwal na panrelihiyon. Kaya bumuo siya ng isang “samahang Pythagorean”, kung saan sama-samang namumuhay ang mga kasapi at siya ang naghahari bilang pinuno. Iginiit niya na nananatiling umiiral ang kaluluwa pagkamatay ng katawan, at na ang diwa ng tao ay hindi ang katawan kundi ang kaluluwa.
Sa huli, sa sibilisasyong Griyego, nagsanib ang “pilosopiya ng katotohanan” ni Parmenides at ang “pilosopiya ng kaluluwa” ni Pythagoras; mula kay Socrates, nagkaisa ang katotohanan at ang kaluluwa at binuo ang ubod ng doktrina ng hayag. Pagkaraan, noong panahon nina Plato at Aristoteles, lalo pang lumakas ang doktrina ng hayag. Ang mahalaga ay pagkatapos ni Aristoteles, nang lumipat ang sibilisasyong Griyego sa panahon ni Alejandro ang Dakila at nabuo ang sibilisasyong Helenistiko, naitatag ang doktrina ng hayag bilang pangunahing kaisipan ng Kanluran. Makaraan ang ilang siglo, sa paglitaw ng Kristiyanismo, nagsanib ang pilosopiya at relihiyon, at lalo pang umunlad ang sibilisasyon ng Kanluran sa direksiyon ng hayag.
Bilang resulta, nangibabaw ang doktrina ng hayag sa Kanluran bilang ganap na katotohanan sa loob ng mahigit isang libong taon. Sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin, nakatawag ng malaking pansin ang doktrina ng hayag nina Plato at Aristoteles at malawakang lumaganap sa Kanluran. Halos lahat ng aklat at kaisipan ng mga palaisip ng di-hayag ay nawala. Ang tanyag na ipinintang larawan ni Raphael noong ika-16 na siglo, Ang Paaralan ng Atenas, ay naglalagay kina Plato at Aristoteles sa mismong gitna. Si Heraclitus at ang iba pang palaisip ng di-hayag ay ipininta sa mga sulok sa gilid. Sa huli, naging akda ang larawang ito na kumakatawan sa anyong biswal sa sibilisasyong hayag ng Kanluran.
Sa ganitong sibilisasyon, hindi makaliligtas ang mga palaisip ng di-hayag. Isang libong taon matapos ang ika-4 na siglo, sa Renasimiyento ng ika-14 na siglo, nagbukas ang isang bagong daigdig na nananawagang bumalik sa sibilisasyong maramihan ng Gresya at Roma. Ngunit binago lamang ang anyo, at patuloy na nangibabaw sa Kanluran ang sistema ng hayag. Ang rasyonalismong Kanluranin, na kinakatawan ni Descartes, ang mismong nagpatuloy sa kaisipan ng hayag ng relihiyong ipinahayag. Nagsimula ang kalagayang pinapalitan ng espiritu ang Diyos. Ang mga palaisip ng di-hayag sa Kanluran noong ika-17 siglo, sa pangunguna ni Spinoza, ay itinuring na mga kriminal ng mga palaisip ng hayag, at nahirapan silang ipahayag nang malaya ang kanilang kaisipan.
Tayong nabubuhay sa ika-21 siglo, na naimpluwensiyahan ng paradigmang Kanluranin, ay itinuturing din sina Socrates, Plato at Aristoteles na mga kinatawan ng sibilisasyong Griyego at sinisikap matuto sa kanila. Ngunit dahil dito, maaari tayong magkamali sa pagsusuri sa pilosopiya ng di-hayag ng Silangan habang nakatali sa paninindigan ng hayag ng Kanluran. Tayong nabubuhay sa ika-21 siglo ay dapat magpalawak ng ating pilosopikong pananaw. Dahil ang ika-21 siglo ay panahon ng masiglang palitan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, kailangan nating maunawaan ang pilosopiya ng di-hayag na bumubuo sa ubod ng sibilisasyon ng Silangan. Para rito, makatutulong ang pagsusuri sa tunggalian ng mga Griyegong palaisip ng di-hayag at ng hayag.
4) Bakit pinili ng Silangan ang Dao at ng Kanluran ang Diyos?
Ang mga konsepto ng Dao at ng Diyos ay nabuo nang magkahiwalay sa loob ng libu-libong taon, sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran na malayo sa isa’t isa. Sa makabagong panahon lamang unang nagtagpo ang Dao at ang Diyos. May isang taong unang nakaranas at naghambing sa pilosopikong paraan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran: si Matteo Ricci. Bilang misyonerong Kristiyano mula sa Kanluran, ipinadala siya sa Tsina noong huling bahagi ng ika-16 na siglo, nanirahan sa Beijing at doon namatay. Marami siyang naging palitan sa mga iskolar na Tsino, tuwirang naranasan ang kulturang Tsino, at nagpadala sa Kanluran ng mga ulat kung saan isinaayos niya ang kanyang paninindigan tungkol sa mga aspektong pilosopiko nito. Ito ay isang ulat na pilosopiko, naiiba sa Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo noong ika-13 siglo, na nagsalaysay ng kanyang karanasan sa mga produkto at kaugalian ng Silangan. Lalo niyang binanggit ang mga natatanging katangian ng sistema ng “ganap na katotohanan” ng sibilisasyon ng Silangan.
Malayo sa pagiging primitibo, ang sibilisasyon ng Silangan ay mas matanda pa kaysa sa sibilisasyong Europeo, at ang mga taga-Silangan ay may wika at panitikan, gayundin ng isang masalimuot at pinong sistema ng paniniwala, na hindi kailanman nahuhuli sa Kristiyanismo ng Kanluran. 24
Ano kaya ang naramdaman ni Matteo Ricci? Paano niya naunawaan ang “sistema ng paniniwala ng Silangan”? Sa kanyang mahabang pakikipagpalitan sa mga iskolar na Konfusyano, marahil ay napag-isip-isip niya ang tungkol sa Dao, na itinuturing ng sibilisasyon ng Silangan na ganap na katotohanan. At marahil ay napaghambing niya ang Diyos, na itinuturing ng Kanluran na ganap na katotohanan, at ang Dao, na itinuturing ng Silangan na ganap na katotohanan. Bakit pinili ng Kanluran ang Diyos ng hayag, at ng Silangan ang Dao ng di-hayag?
Iniisip ng mga taga-Kanluran na pinili nila ang Diyos dahil sila ang pinili ng Diyos. Kaugat ito ng isang nakapirming ideya ng pilosopiyang Kanluranin na umaabot mula kay Aristoteles noong panahong Griyego hanggang kay Hegel noong ika-19 na siglo: na dahil sa pagpili ng Diyos kaya ang mga Griyego lamang ang nagkaroon ng kaluluwang bigay ng Diyos, at ang mga taga-Kanluran lamang ang nagkaroon ng espiritung bigay ng Diyos. Inisip ni Aristoteles na ang mga barbarong hindi Griyego, na walang kaluluwa, ay walang ipinagkaiba sa mga aliping malapit sa hayop. Kahawig ito ng pag-iisip, mula kay Montesquieu hanggang kay Hegel, na ang mga taga-Silangan, na walang tunay na “espiritu”, ay nagkaroon ng ugaling alipin.25 Ginawa nila itong isang dakilang kaisipang pilosopiko, binigyan ng katwiran, at kinahumalingan ito ng mga taga-Kanluran. Ngunit ang ganitong mga paggigiit, na nakasalig sa isang metapisikong sabjek na tinatawag na espiritu, ay walang anumang katanggap-tanggap na batayan maliban sa “paniniwala” o “pananampalataya”. Iyon lamang ang nais isipin at paniwalaan ng mga taga-Kanluran.
Ngunit may ibang posibleng paliwanag bukod sa ganitong mga paniniwalang gawa-gawa ng sarili. Matatagpuan ito sa prinsipyo ng “pag-iingat sa sarili” (self-preservation), ang karaniwang dahilan ng pag-iral na taglay ng bawat taong isinisilang. Ang prinsipyo ng pag-iingat sa sarili, gaya ng iginiit ni Spinoza at ng iba pa, ay ang prinsipyong namamahala sa lahat ng likas na realidad, kasama ang kalikasan ng tao. Ang relihiyong ipinahayag ng Diyos at ang batas ng kalikasan ng Dao ay kapwa nakasalig sa prinsipyo ng pag-iingat sa sarili. Pinaniniwalaang ang papel ng isip ay timbangin ang tama at mali, ngunit sa huli, hinahatulan at kinukulayan ng isip ang lahat ng bagay ayon sa kung nakatutulong ba ito o hindi sa pag-iingat sa sarili. Ayon sa paliwanag na ito, masasabing pinili ng Silangan at Kanluran ang Dao at ang Diyos bilang paraang pinakaangkop sa kani-kanilang pag-iingat sa sarili.
Ang kapaligirang heopolitikal ng Silangan ay nagbigay sa tao ng kalagayang pinakamabisang maisasagawa ang pag-iingat sa sarili sa loob ng kalikasan, sa pamamagitan ng Dao. Nakatuon sa kalikasan ang kultura ng Silangan: sa lunas ng Ilog Dilaw, ang duyan ng kulturang Tsino, walang tigil ang pag-ikot ng mga panahon, naipon ang kaalaman tungkol sa mga penomenong pangkalikasan, at hinangad ng tao na maunawaan ang mga batas ng mga penomeno at mahulaan ang hinaharap. Dahil dito, naging di-kailangan ang pangangailangan sa isang Diyos, na humihingi ng paggamit ng imahinasyong hindi likas, at ang kulay-relihiyong nakasentro sa Diyos. Hindi kinailangan ng Silangan na paunlarin ang abstraktong daigdig o ang pilosopikong pagsusuri ng mga konseptong taglay ng mga relihiyong Kanluranin. Ang naipon ay kongkreto at empirikong kaalaman tungkol sa mga penomenong pangkalikasan na tuwirang kaugnay ng tunay na buhay. Para sa kanila, ang kalikasan ang dakilang guro, ang pinakaganap at walang-kapintasang nilalang, at ang panimulang batayan ng lahat ng pilosopiya. Kaya nabuo sa Silangan ang isang sibilisasyong hindi naghahanap ng Diyos o ng metapisikong katotohanan sa pamamagitan ng haka-haka at paghahangad ng lohika, kundi umaabot sa katotohanan ng Dao ng kalikasan sa pamamagitan ng pagtulad sa kalikasan, at paglalapat at pagsasagawa nito sa buhay-panlipunan. Ito mismo ang pinagmulan ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, katapat ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran.
Sa sibilisasyon ng Kanluran man, masasabing ang mga salik na heopolitikal na nagtatakda ng pag-iingat sa sarili ang pinakamahalaga. Sa kapaligirang heopolitikal nito, namuhay ang Kanluran sa isang kasaysayan ng pakikibaka para mabuhay na higit na malupit kaysa sa Silangan. Sa ganitong kapaligiran, ang katiyakan sa Diyos ang naging pinakamabisang paraan ng pag-iingat sa sarili. Lalo na, ang kasaysayan ng mga Hudyo ay nagpapakita ng halimbawa ng pinakamalulupit na pagsubok sa loob ng kontekstong ito ng pag-iingat sa sarili. Sa walang-tigil na mga digmaan laban sa ibang mga bayan, nabihag ang mga Hudyo at kinailangan nilang makaligtas. Ipinakikita ng Biblia at ng kasaysayan na kinailangang mamuhay ng mga Hudyo bilang mga alipin o bihag ng ibang mga bayan: ang pagkabihag sa Ehipto noong panahon ni Moises, noong ika-14 hanggang ika-13 siglo BK, at ang pagkabihag sa Babilonia noong ika-6 na siglo BK. Ang monoteismo ng diyos ng araw ng Ehipto noong ika-14 hanggang ika-13 siglo BK at ang monoteismo ng Zoroastrianismo ng Persia noong ika-7 hanggang ika-6 na siglo BK ay may hindi maliit na impluwensiya sa kaisipan ng Hudaismo ng bayang Hudyo. Ang mga Hudyo, Ehipsiyo at Persiano ay pawang kinailangang tiyakin ang kanilang kaligtasan sa pamamagitan ng walang-tigil na pakikipaglaban sa mga dayuhang bayan. Lahat sila ay nakadama ng pangangailangang manampalataya sa isang makapangyarihang nag-iisang Diyos at magbuklod sa ilalim niya upang mabuhay. Higit sa lahat, ang pagkakatulad ng mga monoteismong ito ay ang matalas na paghihiwalay ng mabuti at masama. Sa pamamagitan ng nag-iisang Diyos, nilinaw nila ang paghihiwalay ng mabuti at masama, at malinaw nilang kinilala na sila ay nasa panig ng mabuti at ang kanilang mga kaaway ay nasa panig ng masama. Sa pananampalataya sa ganitong ganap na Diyos, ginawa nila itong kapaki-pakinabang sa kanilang kaligtasan.
Noong 538 BK lamang, nang sakupin ni Ciro ang Dakila ng Persia ang Babilonia, natapos ng bayang Hudyo ang pagkabihag nito sa Babilonia at nakauwi sa sariling bayan. Pagkatapos noon nagsimulang buuin ng bayang Hudyo ang Pentateuko. Tinapos ito ni Esdras matapos bumalik ang mga Hudyo sa Jerusalem, noong kalagitnaan ng ika-5 siglo BK. Upang mabuhay, sistematikong binuo at pinaunlad ng mga Hudyo ang isang pananampalataya sa isang ganap at nag-iisang Diyos. Sa isang malupit na kapaligiran na nangangailangan ng pagsandig sa isang nilalang na lampas-sa-kalikasan, nakaligtas ang mga Hudyo sa paligsahan dahil sa ganap na pananampalataya sa isang mahigpit na batas, ang mga utos ng Diyos. Sa sandigang ito, nagtagumpay sila sa pag-iingat sa sarili.
Bukod sa isang kasaysayang kinailangan nilang makaligtas sa malulupit na pakikibaka, may isa pang salik na heopolitikal ang mga taga-Kanluran sa pagpili sa Diyos: ang kasaysayan ng paglalayag, katapat ng pagsasaka ng Silangan. Sa loob ng mahigit tatlong libong taon, sumulong ang mga taga-Kanluran sa Dagat Aegeo, Dagat Mediteraneo, Dagat Hilaga, Karagatang Atlantiko, Karagatang Indiyano at Karagatang Pasipiko, at itinuon nila ang sarili sa isang mapangahas na sibilisasyong pandagat. Lumawak ang Kanluran sa pamamagitan ng paglalayag sa isang bukas na daigdig. Sa kabilang dako, lumago ang Silangan sa loob ng libu-libong taon sa saradong kapaligiran ng kontinente ng Silangang Asya. Ang pagkakaibang ito ng bukas na daigdig at saradong daigdig ang lumilikha ngayon ng pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.26
Sa bukas na daigdig nito, binibigyang-halaga ng Kanluran ang penomenong tinatawag na isip, at, sa pagpapalagay na magkahiwalay ang isip at ang likas na hilig, hinahangad nito ang kalayaan at pakikibakang nakasalig sa isip. Sa isang bukas na daigdig, kailangan ng kapitang humaharap sa dagat ang kalayaan, at ang tagumpay sa pakikibaka, na kailangan upang maging hari sa sariling pagsisikap; at dito nabubuo ang hilig na pahalagahan ang sariling kakayahan, ibig sabihin, ang kakayahan ng isip.
Ang mga mandaragat na lumayag sa dagat ay marahil di-nagtagal ay nakadama ng bagong abot-tanaw na binubuksan sa kanila ng paglalayag: isang natatanging uri ng kalayaan at pagkakataon. Madali silang nakararating sa mga pulo, at marahil ay naunawaan nilang walang hari o pinuno ng tribo ang tiyak na makahahabol sa kanila kapag nakasakay na sila sa barko at nakaalis. Ibig sabihin, ang bawat kapitan ng barko ay maaaring maging hari sa sariling pagsisikap.27
Ang matibay na sumusuporta sa ganitong sigla at pagkamapangahas ay ang sariling kakayahan ng isip; at ang kakayahang ito, ang isip, ay pinalalago sa pagsandig sa Diyos. Ang sibilisasyong Griyego-Romano, ang sibilisasyong Viking at ang makabagong sibilisasyon ng Kanluran, na pawang nagpapahalaga sa paglalayag, ay pawang sumasandig sa Diyos. Hinanap ng sibilisasyon ng Kanluran ang isang Diyos na lampas-sa-kalikasan dahil ang kapaligiran nito ay nangangailangan ng sigla at pagkamapangahas na kailangan sa isang bukas na daigdig, gayundin ng katiyakan at ng isang Ganap na Nilalang na mabisang masasandigan ng mga ito.
Kahawig ng Kanluran ang Taoismo at Konfusyanismo sa pagkakabuo nila sa isang kapaligirang pinangingibabawan ng digmaan at paligsahan: ang Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ang Panahon ng Naglalabanang mga Estado, na tumagal nang mga pitong daang taon. Ngunit dapat pansinin na sa kapaligirang ito ng pakikibaka, magkaiba ang paraan ng pagkaligtas ng Silangan at Kanluran. Ang mga digmaang ito ay hindi, gaya sa Kanluran, mga digmaang naghahangad na manalo nang mag-isa sa pamamagitan ng paglipol sa mga dayuhang bayan o pag-alipin sa kanila, kundi mga digmaan at paligsahan sa pagitan ng mga taong iisa ang bayan at iisa ang kultura. Sa kasaysayan ng Kanluran, sa gitna ng kalupitan ng paglipol sa buong bayan, ng pagkabihag at ng pagbagsak sa pagkaalipin, kinailangan para sa pag-iingat sa sarili ang isang mahigpit na sistema ng batas, ang mga utos ng Diyos. Ngunit dahil ang kalagayang heopolitikal ng Silangan ay isang paligsahan para mabuhay sa loob ng iisang bayan na may iisang kultura, masasabing higit na kapaki-pakinabang sa pag-iingat sa sarili ang etika kaysa sa isang mahigpit na pananaig ng batas na may katangian ng mga utos ng Diyos.
Sa huli, mula sa prinsipyo ng pag-iingat sa sarili, nabuo nang magkaiba ang ganap na katotohanan ng Silangan at ng Kanluran. Ang Dao at ang Diyos ay kapwa pagpapahayag na nagmula sa kalooban ng tao. Umiiral na ang kalooban ng tao bago pa ang Dao at ang Diyos.
Sa pamamagitan ng pananampalataya, ipinakikita ng tao ang kanyang paggalang at pagkasindak sa langit; sa paggalang sa kanyang mga ninuno, nagkakaroon siya ng matuwid na kalooban. Ngunit umiiral na ang kalooban ng tao bago pa ang pananampalataya sa Diyos at ang paggalang sa mga ninuno. 28
Iisa ang kalooban ng tao na tumatagos sa Silangan at Kanluran. Ang kalooban ng tao, sa paghahanap nito sa ganap na katotohanan, ang lumikha ng konsepto ng Dao sa Silangan at ng Diyos sa Kanluran. Bahagi ito ng pagsisikap ng Silangan at Kanluran na panghawakan ang prinsipyo ng pag-iingat sa sarili, ayon sa kalagayang heopolitikal na kinalalagyan ng bawat isa.