Paano itinuturing ng Dao at ng Diyos ang tao?

1) Ang Dao, “hindi mabuting-loob” vs ang Diyos, “mabuting-loob”

Ang Dao (道) at ang Diyos (神) ay humaharap sa tao nang may saligang magkaibang saloobin. Sa Daodejing, ipinahahayag ng Dao tungkol sa sarili: “Hindi ako mabuting-loob.” Sa kabilang dako, ipinahahayag ng Diyos: “Mabuting-loob ako.” Bakit ganito kasalungat ang kanilang mga pahayag?

Ang Dao: Hindi mabuting-loob ang langit at lupa. (Daodejing, kabanata 5)

Ang Diyos: Mabuti si Jehova, at ang kanyang kagandahang-loob ay magpakailanman. (Awit 106:1)

Ang Dao ay umiiral para sa lahat ng tao, ngunit ang Diyos ay kumikilos lamang para sa mga naniniwala sa kanya. Ang Dao ay batas ng kalikasan na dapat sundin ng lahat ng tao, gustuhin man nila o hindi. Kaya hindi ito kabilang sa paghatol ng tao na tinatawag na kagandahang-loob. Dahil ang Dao ang bukal ng lahat ng bagay sa sansinukob, hindi ito maaaring maging para sa isang tiyak na tao o pangkat: ito ay para sa lahat. Ang ganitong konsepto ng Dao ay tahasang ipinahahayag sa pilosopiyang Hudyo ng Kabbalah: “Ang Diyos ay hindi isang nilalang na lumalampas-sa-lahat sa labas ng daigdig, kundi nananahan sa loob ng daigdig at umiiral sa lahat ng bagay.” Kaya hindi pinag-iiba ng Dao ang tao sa ibang mga nilalang. Ngunit nagiging kailangang-kailangan ang Dao sa pamamagitan ng paglinang at pagpapalago, nang walang pagtatangi, sa lahat ng nilalang, kasama ang tao.

Nililinang at binubuo ng Dao ang lahat ng bagay nang walang pagtatangi (Daodejing, kabanata 41)

Layunin ng Diyos na saklawin ang lahat ng tao, ngunit wala pang relihiyong ipinahayag ang tunay na nagtagumpay rito, at kumikilos lamang ang Diyos para sa mga naniniwala sa kanya. Ipinakikita ng kasaysayan na wala siyang kaugnayan sa mga hindi nakakikilala sa kanya. Sa mga kumikilala sa kanya, dapat maging mabuting-loob ang Diyos. Sa kabaligtaran, sa mga hindi kumikilala sa kanya, hindi dapat maging mabuting-loob ang Diyos.

Sa relihiyong ipinahayag, ang mga pinili sa pamamagitan ng tipan sa Diyos ay iniingatan. Bilang kapalit, nag-aalay sila ng mga handog at panalangin. Nagsimula ang mga hinihinging ito kay Abraham at nagkahugis sa takbo ng Exodo. Sa Levitico, Mga Bilang at Deuteronomio, sa limang aklat ng Pentateuko, ginawang batas at institusyon ang mga hinihinging ito nang may matinding kadetalyehan. Kumikilos lamang ang Diyos para sa mga taong naniniwala at nagsasagawa ng doktrina. Ang mga sumasalungat ay ginagawa niyang kaaway.

Kung gagawin ninyo ang lahat ng iniuutos ko, ituturing kong mga kaaway ko ang inyong mga kaaway, at mga kalaban ko ang inyong mga kalaban. (Exodo 23:22)

Sa mga hindi naniniwala sa ganitong Diyos, ipinangangako ang walang-hanggang parusa. Kaya sa relihiyong ipinahayag, nananatili ang Diyos bilang “Diyos na mapanibughuin”.

Ako, ang Panginoon mong Diyos, ay isang Diyos na mapanibughuin. Sa mga napopoot sa akin, pinagbabayad ko ang kasalanan ng mga magulang hanggang sa ikatlo at ikaapat na salinlahi ng kanilang mga anak. Ngunit sa mga umiibig sa akin at tumutupad sa aking mga utos, ipinakikita ko ang aking kagandahang-loob hanggang sa sanlibong salinlahi. (Exodo 20:5–6)

Di-tulad ng Diyos, hindi tuwirang nanghihimasok ang Dao sa mga gawain ng tao. Kung gayon, lumilitaw ang tanong: bakit dapat magkaroon ng interes ang tao sa isang Dao na hindi nanghihimasok sa mga gawain ng tao? Ang “hindi panghihimasok sa mga gawain ng tao” ay lubhang naiiba sa “hindi pag-iral”. Ang hindi pag-iral ay nangangahulugang walang anuman. Dahil hindi ito umiiral, maaari natin itong ipagwalang-bahala. Ngunit ang hindi panghihimasok ay nangangahulugang laging nakaiimpluwensiya ang Dao sa tao, ngunit hindi ito nanghihimasok nang isa-isa, sa pamamagitan ng anumang tulad ng himala, sa ginagawa o ikinikilos ng tao. Ibig sabihin, kahit hindi nanghihimasok ang Dao sa mga gawain ng tao, dapat sundin ng tao, para sa sarili niyang kapakanan, ang Dao na laging umiiral. Iba ang kahulugan nito sa pagsunod sa Diyos dahil nanghihimasok siya sa mga gawain ng tao at binabago ang kanilang kapalaran.

Sa pamamagitan ng kaisipang mabuti-at-masama, ginagantimpalaan o pinarurusahan ng Diyos ang tao. Ngunit hindi ginagantimpalaan ng Dao ang sumusunod dito, ni pinarurusahan ang hindi sumusunod dito. Ang magandang kapalaran at kasawian ng tao ay hindi itinatakda ng Diyos kundi nagmumula sa kanyang mga gawa. Halimbawa, kung masipag kang magtatrabaho sa pagpapalago ng butil habang ito’y lumalaki, magkakaroon ka ng makakain kahit sa taglamig, kung kailan walang tumutubo, at magiging mapalad ka. Ngunit kung lalabagin mo ang itinuturo ng Dao at hindi mo palalaguin ang butil habang ito’y lumalaki, mawawalan ka ng makakain sa taglamig at magiging kapus-palad ka. Ibig sabihin, ang pagsunod sa Dao ay nagdudulot ng pagpapala sa tao, at ang hindi pagsunod dito ay nagdudulot ng kasawian. Di-tulad ng Diyos, ang Dao ay umiiral nang pantay-pantay para sa lahat ng tao, nang hindi dumaraan sa pagsasatao, himala o tipan. Konkretong ipinaliwanag ni Xunzi ang pilosopiyang ito:

May tiyak na batas ang galaw ng langit. Hindi ito umiiral para sa mga pantas na hari gaya nina Yao at Shun (堯舜), at hindi ito naglalaho dahil sa mga malulupit na hari gaya nina Jie at Zhou (桀紂)… Ang umaayon sa batas na iyon ay mapalad; ang sumasalungat dito ay kapus-palad, iyon lamang. Kung susundin ang Dao at hindi lilihis sa batas na ito, kahit ang langit ay hindi makapagpapadala ng kapahamakan sa gayong tao. (Xunzi 17:1)⁵⁸

Nang akayin ni Moises ang bayang Israel palabas ng Ehipto, gumawa ang Diyos ng sampung himala upang pasukuin ang Paraon. Ang pinakamakapangyarihan sa mga ito ay ang ikasampu: ang pagpatay sa lahat ng panganay na anak at panganay na hayop ng Ehipto. Naiwasan ng bayang Israel ang parusang ito sa pagpapahid ng dugo sa mga hamba ng kanilang pinto. Sa pamamagitan ng gawang ito, pinasuko ng Diyos ang Paraon at pinangyari ang paglabas ng bayang Israel sa Ehipto. Bilang kapalit, hiningi ng Diyos sa bayang Israel ang mga handog at ritwal, at nagbigay siya ng detalyadong mga tagubilin tungkol dito. ⁵⁹ Ito ang naging pinagmulan ng pista at handog ng Paskuwa (Pascha, na nangangahulugang “paglampas”). Ang mga sumusunod lamang sa mga ritwal at tagubiling ito ang tumatanggap ng pag-iingat ng Diyos.

Kapag itinanong sa inyo ng inyong mga anak, ‘Ano ang kahulugan ng ritwal na ito?’, ganito ang isagot ninyo: ‘Ito ang handog ng Paskuwa para sa Panginoon.’ (Exodo 12:26)

Sa gayon, nabuo ang lahat ng kondisyon ng tipan sa pagitan ng Diyos at tao, at nagkasundo silang dalawa: ang pagsunod sa Diyos at ang pag-iingat sa tao.

Dumating si Moises at isinalaysay sa bayan ang lahat ng salita ni Jehova at ang lahat ng kanyang mga batas, at sumagot ang bayan sa iisang tinig: “Gagawin namin ang lahat ng sinabi ni Jehova.” (Exodo 24:3)

Inihahatid ng Diyos sa tao ang nilalaman ng tipan sa pamamagitan ng Sampung Utos at ng batas. Ang Sampung Utos ay batas ng Diyos na dapat tuparin nang walang pasubali sa relihiyong ipinahayag. Ito ang mapagpasyang dahilan kung bakit pinahahalagahan ng sibilisasyon ng Kanluran hindi ang etika kundi ang batas.

Matapos makipag-usap ng Diyos kay Moises sa Bundok Sinai, ibinigay niya rito ang dalawang tapyas ng patotoo, mga tapyas na bato na isinulat ng kanyang sariling daliri. (Exodo 31:18)

Kasunod ng Sampung Utos, sunud-sunod ang mga pangako sa pagitan ng Diyos at tao sa relihiyong ipinahayag. Sa relihiyong Kanluranin, ang ubod ng ugnayan ng Diyos at tao ay ang “tipan” (covenant) na pinagkasunduan nila. Ito ay nabubuo sa anyo ng isang “tipan”. At ang tipang ito ay patuloy na ginagarantiyahan sa tao sa pamamagitan ng mga himala ng Diyos.

Narito, nakikipagtipan ako ngayon. Sa harap ng iyong buong bayan ay gagawa ako ng mga himalang hindi pa nangyari saanman sa daigdig, sa alinmang bansa. (Exodo 34:10)

Ang ganitong tipan sa pagitan ng Diyos at tao ang naging modelo, sa makabagong panahon sa paligid ng Panahon ng Kaliwanagan, ng “teorya ng kontratang panlipunan”, na nagmomodelo sa kalikasan ng tao ayon sa Kanluran.⁶⁰ Ang Dao ng Silangan ay simula ng ibang kaisipan. Humihingi ang Diyos ng handog, sakripisyo at ritwal kapalit ng kanyang pag-iingat, ngunit nananatiling hiwalay ang Dao sa lahat ng ito. Hindi natatanging iniingatan ng Dao ang sinumang tao o tribo, at wala itong hinihinging kapalit. Ang Dao, bilang bahagi ng kalikasan, ay nagbibigay nang pantay sa lahat ng nilalang, kasama ang tao, tulad ng araw at ulan, at wala itong inaasahang ganti. Kahit matapos ang kanyang gawain, walang hinihingi ang Dao.

Nasa lahat ng dako ang Dao. Nasa kaliwa ito at nasa kanan. Sumasandig ang lahat ng bagay sa kapangyarihan nito, at hindi ito tumatanggi. Kapag tapos na ang gawain, wala itong hinihingi. (Daodejing, kabanata 34)

Lalo na pagdating sa mga ritwal na panrelihiyon, di-tulad ng Diyos ng Kanluran, hindi humihingi ang Dao ng Silangan ng panalangin o handog mula sa tao. Dahil wala itong tanging kinikilingan, hindi rin ito makahihingi ng handog. At kahit manalangin o mag-alay pa ang tao, wala ito sa kalagayang gumawa ng himala upang tumulong. Ang paninindigan lamang nito: kung susundin nang mabuti ang Dao, magiging mapalad at magtatagumpay ang mga gawain; kung lalabagin ang Dao, magiging kapus-palad at mabibigo ang mga gawain.

Bago pa ang ating panahon, ipinaliwanag na ni Xunzi na ang pananalangin kapag may eklipse ng araw o buwan at ang pagdaraos ng ritwal para sa ulan kapag tagtuyot ay palamuti lamang ng kultura: hindi dahil sa paggawa ng mga ito natutupad ang inaasam. Itinuro niya na ang pangangailangan sa ritwal ay bagay na nadarama ng tao, at walang kinalaman sa kung talagang matutupad o hindi ang ninanais. At itinuring niyang mabuti ang pagdaraos ng ritwal para sa ulan bilang isang palamuti ng kulturang kailangan ng lipunan ng tao, ngunit kung tunay itong paniniwalaan sa pagdaraos nito, maaari itong magdulot ng kapahamakan sa bansa:

Nagdaraos ng ritwal para sa ulan, at umuulan. Bakit? Walang anumang dahilan. Umuulan din kahit walang ritwal para sa ulan. Ang pagpalo ng tambol sa mga dambana kapag may eklipse ng araw at buwan, ang pagdaraos ng ritwal para sa ulan kapag tagtuyot, at ang panghuhula bago ang mahahalagang gawain ay hindi ginagawa dahil naniniwalang matutupad ang inaasam, kundi bilang palamuti ng kultura. Itinuturing ng pinuno (junzi, 君子) ang mga bagay na ito na palamuti ng kultura; iniisip naman ng bayan na mga panawagan ito sa pagkilos ng mga espiritu. Kung ituturing itong palamuti ng kultura, mapalad ang bansa; kung iisiping kumikilos ang mga espiritu, kapus-palad ang bansa. (Xunzi 17:9)

Ang Diyos ay nagiging isang ganap na nilalang na nag-iingat sa kanyang mga hinirang, at dapat paglingkuran ng mga hinirang ang Diyos nang ganap. Walang tigil na ipinahahayag ng Diyos sa mga mananampalataya: “Mabuting-loob ang Diyos.” Ngunit walang kinalaman ang Dao sa ganitong pagpili o pagsunod. Ipinahahayag ng Dao tungkol sa sarili: “Hindi mabuting-loob ang Dao.” Sa sibilisasyon ng Silangan, lumalapit ang Dao sa tao bilang isang konseptong naiiba sa Diyos. Ang Dao ay laging umiiral, at hindi ito matatakasan ng tao kahit sikapin pa niya. Sa relihiyong ipinahayag naman, kumikilos lamang ang Diyos para sa mga hinirang ng kanyang biyaya (Grace). Ang batas ng Dao ay isang walang-hanggang pagpapahayag na hindi pinamamahalaan ng damdamin ng tao. Ang ganitong pananaw ng Silangan sa sansinukob ay kaugat ng obserbasyong hindi maitatakda sa kalikasan at sa sansinukob ang uri ng pagpapahayag o layuning inilalarawan ng tao.

Hindi nagbibigay ang Dao sa tao ng mapamiling kagandahang-loob (仁); pantay ito sa lahat. Iisa lamang ang Dao ng di-hayag, na tumatanggi sa pagpapahayag maliban sa paraang “pagtanggi”. Walang mga pagkakahati o iba’t ibang interpretasyon. Hindi maaaring magkaroon ng dalawang Dao, at sa loob ng iisang Dao ay hindi maaaring umiral ang iba’t ibang interpretasyon. Ngunit ang Diyos ng hayag, na gumagamit ng pagpapahayag na “pagsang-ayon”, ay hindi makaiiwas sa pag-iral ng ibang pagpapahayag at interpretasyon. Kaya magkaiba ang pagtanggi ng Dao at ang pagsang-ayon ng Diyos sa paraan ng pagpapahayag ng ganap na katotohanan.

Umiiral ang Dao para sa lahat ng tao, ngunit ang resulta ng ginagawa ng tao ay ang tao mismo ang lumilikha, at hindi nanghihimasok ang Dao sa prosesong ito. At ipinahihiwatig nito na ang tao, tulad ng lahat ng nilalang sa kalikasan, ay maglalaho rin sa huli.

Hindi mabuting-loob ang kalikasan. Kapag nagamit na nito ang sampung libong bagay, itinatapon nito ang mga ito tulad ng mga pigurang dayami na ginamit sa pag-aalay. Hindi mabuting-loob ang pantas. Kapag nagamit na niya ang bayan, itinatapon niya ito tulad ng mga pigurang dayami na ginamit sa pag-aalay. (Daodejing, kabanata 5)

Isa sa mga katangiang nagpapaiba sa Dao at sa Diyos ay ang pagdidiin ng Diyos sa kanyang kabutihan. Walang tigil ang pahayag na “mabuting-loob ang Diyos”. Dahil mabuting-loob ang Diyos, itinuturo niya sa mga makasalanan, sa mga tao, ang daan ng pagkilala sa mabuti at masama.

Mabuti at matuwid ang Panginoon, kaya itinuturo niya ang daan sa mga makasalanan. (Awit 25:8)

Magpasalamat kayo kay Jehova, sapagkat siya ay mabuti at ang kanyang kagandahang-loob ay magpakailanman. (Awit 136:1)

Ang pagsasabing mabuting-loob ang Diyos ng Kanluran ay nangangahulugang nagkakaroon ang Diyos ng damdamin ng tao. Sa kabilang dako, hindi mabuting-loob ang Dao, at nananatili itong isang prinsipyong lumalampas sa daigdig ng damdamin ng tao.

Ang negatibong teolohiya (否定神學) ng Dao vs ang antropomorpismo (擬人化) ng Diyos

Ang hayag ay isang “positibong teolohiya” (cataphatism). Hinahangad nitong ipahayag ang Ganap na Nilalang sa paraang pagsang-ayon. Ang etimolohiyang Griyego ng salitang positibong teolohiya ay nagmula sa pagsang-ayon (affirmation) o sa pagsasalita (to speak). Halimbawa nito ang “mabuting-loob ang Diyos”: ibig sabihin, ipinahahayag ang Diyos sa paraang pagsang-ayon, bilang liwanag, katarungan, katotohanan at buhay. Kaya marahas na sumasalungat ang Diyos sa kadiliman, kawalang-katarungan, kasinungalingan at kamatayan. Sinusunod naman ng Dao ang paraan ng di-hayag at hinahangad ang “negatibong teolohiya” (apophatic theology, ang pagpapahayag sa Ganap na Nilalang sa paraang pagtanggi). Ang “apo” ay nangangahulugang “tumanggi”. Ang salitang “negatibong teolohiya” ay nagmula, sa etimolohiyang Griyego, sa kahulugan ng “pagtanggi” (negation).

May malalim na kahulugan ang kaisipang naghahambing sa Silangan at Kanluran sa pagsasabing “hindi mabuting-loob ang Dao, mabuting-loob ang Diyos”. Ipinaliwanag ito ng mga pilosopo gamit ang mga terminong “negatibong teolohiya” at “antropomorpismo”. Ang negatibong teolohiya ay ipinaliliwanag din sa konsepto ng Diyos na iginiit ni Maimonides, na nakaimpluwensiya kay Spinoza.⁶¹ Iginiit ni Maimonides na “hindi mailalarawan nang tuwiran ang Diyos sa wika ng tao; malalapitan lamang siya sa pamamagitan ng pagtanggi”. Si Maimonides ay isang Hudyong pilosopo, teologo at manggagamot ng Gitnang Panahon, na isinilang noong 1135 sa Córdoba, Espanya, at namatay noong 1204 sa Ehipto. Ang kanyang negatibong teolohiya ang ubod ng pilosopiya ng di-hayag na idinidiin ng Dao. Ang unang pangungusap ng Daodejing, “dao ke dao fei chang dao” (道可道非常道, ang Dao na naipahayag ay hindi ang walang-hanggang Dao), ay tumutukoy mismo sa negatibong teolohiya. Ang pagpapahayag ng Daodejing na “hindi mabuting-loob ang Dao” ay mismong paraan ng pagtuturo sa ganap na katotohanan sa pamamagitan ng pagtanggi. Ito ang tuwirang kabaligtaran ng saligang palagay ng positibong teolohiya ng Kanluran: “mabuting-loob ang Diyos”. Ang pagsasabing mabuti ang Diyos ay nagbubunsod ng saligang tanong: saan nagmula ang kabaligtaran ng mabuti, ang masama, at bakit ito umiiral? Walang ganitong suliranin ang pilosopiya ng Dao.

Tinatanggap nang buo ang doktrina ng di-hayag hindi lamang sa Taoismo kundi pati sa Konfusyanismo. Ginagamit ni Confucius ang pahayag na “hindi matutupad ang Dao sa daigdig”. Habang hinahanap ang ganap na katotohanang Dao, tinatanggap niyang hindi matutupad sa daigdig na ito ang Dao na walang hangganan. Ito ang kahulugan ng pahayag na: “Kung sa umaga ay maririnig kong naghahari ang Dao sa daigdig, mamatay man ako sa gabi ay masaya na ako” (Mga Analekta 4:8).

Nabubuo ang pahayag na mabuting-loob ang Diyos habang dumaraan ang Diyos sa proseso ng antropomorpismo. Ipinaliliwanag ng negatibong teolohiya ang pilosopikong kaisipan ng Dao; ipinaliliwanag ng antropomorpismo ang pilosopikong kaisipan ng Diyos. Ang salitang antropomorpismo (擬人化, anthropomorphization) ay binuo mula sa Griyegong anthropos, na nangangahulugang tao, at morphe, na nangangahulugang anyo. Nangangahulugan ito na ang Diyos, na ganap na katotohanan, ay nagkakaroon ng anyong tao. Sapagkat sa pagiging katulad lamang ng tao maihahatid ng Diyos sa tao ang kanyang kalooban. Sa pamamagitan ng antropomorpismo, nagkakaroon ang Diyos, tulad ng tao, ng anyo at damdamin. Lumalapit siya sa tao sa isang makapangyarihang anyo. Ngunit may panganib na nakaabang dito: ang matinding pagkapoot sa mga sumasalungat sa paghahayag ng ganap na katotohanan. Sa pagitan ng mga naniniwala at hindi naniniwala, nabubuo ang isang eksistensiyal na pagkapoot ng mabuti at masama.

Sa kabilang dako, ang Dao ng Silangan, di-tulad ng Diyos ng Kanluran, ay patuloy na tumatanggi sa antropomorpismo. Walang anyong katulad ng tao ang Dao na maipakikita sa tao. Tinatanggihan nito ang anumang pangalan. Hindi man lamang dapat makita ang Dao. Ilang ulit na idinidiin ang katangiang ito sa Daodejing.

Hindi nakikita ang Dao. Wala rin itong pangalan. (Daodejing, kabanata 41)

Laging umiiral ang Dao, ngunit dahil hindi ito nanghihimasok nang isa-isa sa mga gawain ng tao, hindi ito makikita o matatawag ng tao. Ang Dao, ang landas ng kalikasan, ay maaaring matarok ngunit hindi makikita.

Ang Dao ay laging naroroon at nasa lahat ng dako, ngunit wala itong pagkilos at walang anyo. Maipapasa ang Dao ngunit hindi matatanggap; matatarok ito ngunit hindi makikita. (Zhuangzi, Mga Panloob na Kabanata, “Ang Dakilang Kagalang-galang na Guro”, 大宗師)

Tinatanggihan ng Dao ang antropomorpismo, ngunit ipinakikita ng Biblia ang pagkapit ng Diyos dito bilang isang prosesong kailangang-kailangan sa kanyang pakikipag-ugnayan sa tao. Sa pamamagitan ng antropomorpismo, nagkakaroon ang Diyos ng anyong tao at, kasama nito, ng mga damdamin ng tao: mabuti at masama, katarungan, panibugho at poot. Ano ang mangyayari kapag naging katulad ng tao ang Diyos? Sa tuwirang pakikipag-ugnayan sa tao, nagkakaroon ang Diyos ng makapangyarihan at tuwirang kakayahang maghatid sa tao. Ngunit lumilitaw rin ang mga suliranin. Ang Diyos na isinatao, sa paglilimita niya sa sariling personalidad sa sukat ng tao, ay nagbubunsod ng pag-aalinlangan sa kanyang pagkaganap.

May mga taong nag-iisip na ang Diyos, tulad ng tao, ay may likas na hilig at isip, at may mga damdamin; ngunit malayong-malayo na sila sa katotohanan at naligaw na… Ang ilarawan ang Diyos, ang nilalang na ganap na walang hangganan, na may ganitong mga katangian ay sukdulang kahangalan. (Spinoza, Etika, I, Prop. XV)

Sa pamamagitan ng antropomorpismo, nagkakaroon ang doktrina ng hayag ng malaking kapangyarihan. Tuwiran itong ipinahahayag sa tao, at malaki ang panghalina nito sa mga sumusunod. May lakas itong nagbubunga ng ganap na pagsunod. Kasabay nito, may panganib din ang antropomorpismo. Hindi maiiwasang may mga taong mag-aalinlangan sa proseso ng antropomorpismo. Sa mga hindi naniniwala, ibinibigay ng Diyos at ng mga propeta ang pinakanakatatakot na babalang kaya nilang matuklasan at maipahayag. Ibinabadya ng Pentateuko sa mga nag-aalinlangan ang kapighatiang aabot hanggang sa kanilang mga inapo sa ikasampung salinlahi.

Di-tulad ng Dao ng Silangan, ang Diyos ng Kanluran ay mayroon nang mukha at tinig na katulad ng sa tao; tuwiran siyang nakikipag-usap sa tao, at sumusulat pa nga ng kanyang daliri. Ang lahat ng ito ay ginagamit upang makapanghimasok ang Diyos sa mga gawain ng tao. Ayon sa Genesis, ginawa ang tao ayon sa larawan ng Diyos.

Sinabi ng Diyos: “Gawin natin ang tao ayon sa ating larawan, kawangis natin, upang pamahalaan niya ang mga isda sa dagat, ang mga ibon sa himpapawid, ang mga hayop na inaalagaan, ang lahat ng mailap na hayop, at ang lahat ng gumagapang sa lupa.” (Genesis 1:26–27)

Sa pagpapahayag ng Diyos, sa paglikha pa lamang sa tao, na “Gawin natin ang tao ayon sa ating larawan”, masasabing naitakda na ang direksiyon ng antropomorpismo ng Diyos. May mga pilosopong Griyego na nagtaas ng suliranin ng antropomorpismo. Isa na rito si Xenophanes (Xenophanes, mga 570–478 BK). Iginiit niya na “ang dakilang Diyos, upang mapanatili ang kanyang pagkaganap, ay hindi dapat makahawig ng tao sa anyo man o sa isip”. Nabuhay si Xenophanes noong ika-6 na siglo BK, at itinuturing siya, kasama ni Heraclitus, na isa sa pinakamahahalagang pilosopong Griyego bago si Socrates na nagtaguyod ng doktrina ng di-hayag. Inisip ni Xenophanes na kapag nagkaroon ang Diyos ng anyong tao, tuwiran siyang manghihimasok sa mga gawain ng tao. Kapag nangyari iyon, magkakaroon ng pagpapalitan sa pagitan ng Diyos at tao, at magkakaroon ang tao ng pagnanasang maging katulad ng Diyos. ⁶² Kasabay nito, tinutuya niya kung paanong ang mga tribo ng tao at ang mga hayop ay gagawa ng kani-kaniyang diyos na kahawig nila.

Iniisip ng mga taga-Etiopia na ang kanilang mga diyos ay may maitim na balat at sapad na ilong, at iniisip ng mga taga-Thracia na ang kanilang mga diyos ay may bughaw na mata at mapulang buhok… Kung iguguhit ng kabayo ang mukha ng diyos, iguguhit niya ito na parang mukha ng kabayo. Iguguhit ng baka ang kanyang diyos na may mukha ng baka… at iguguhit din nila ang katawan ng mga ito ayon sa hugis ng kabayo o ng baka.⁶³

Pagkatapos ni Xenophanes, tumutol din si Dionisio (Pseudo-Dionysius, isang pilosopo noong mga ika-5 siglo) sa antropomorpismo ng Diyos. Nagbabala siya na kapag inilarawan ang Diyos sa anyong tao, ito ay tuwirang hahantong sa isang mapanganib na gawa: ang paghiram ng tao sa awtoridad ng Diyos upang kumilos na parang Diyos.

Ang proseso ng antropomorpismo ay isang konseptong di-pamilyar sa sibilisasyon ng Silangan. Ito ay dahil hindi kailanman nangyari sa Silangan ang ganitong penomeno ng pagiging katulad ng tao ng Dao. Patuloy na ipinaliliwanag ng Daodejing kung bakit hindi dapat maging katulad ng tao ang Dao. Kapag naipahayag sa anumang anyo ang ganap na katotohanan, nawawala ang pagkaganap nito. Sa kabilang dako, para sa Diyos ng Kanluran, ang proseso ng antropomorpismo, ang “proseso ng pagkakaroon ng anyong tao”, ay lalong lumilinaw habang lumilipas ang panahon. Nagsisimula ang proseso ng antropomorpismo ng Diyos ng Hudaismo sa pagtatagpo ni Moises at ng Diyos. Habang ipinaliliwanag ng Diyos ang kanyang pag-iral sa pamamagitan ni Moises, iniharap niya sa pamamagitan ni Moises ang lahat ng batas na dapat sundin ng bayang Israel. Ang Torah, ang Pentateuko, ay nangangahulugang Batas. Ayon sa batas na ito, nagkaroon ang Hudaismo ng organisado at sistematikong anyo bilang isang relihiyong monoteistiko. Sa pamamagitan ng relihiyon, namamahala ang Diyos sa mga gawain ng tao.

Inilabas ni Moises ang bayang Israel mula sa Ehipto at inakay ito patungo sa Canaan, ang “lupaing dinadaluyan ng gatas at pulot”. Sa daan, malapit sa Bundok Sinai, tinanggap ni Moises mula sa Diyos ang Sampung Utos, na naging batas ng Diyos na hindi maaaring suwayin. Ayon sa Exodo ng Lumang Tipan, naganap sa prosesong ito ang lubhang kawili-wiling mga pag-uusap at pakikipagkasundo sa pagitan ni Moises at ng Diyos. Nagtayo ang mga Hudyo ng isang tolda sa labas ng kampo bilang tagpuan nila ng Diyos, at doon nagsimulang makipag-usap si Moises sa Diyos. Ginagamit na ng Diyos ang wika ng tao:

Nakikipag-usap ang Diyos kay Moises nang harapan, gaya ng pakikipag-usap ng isang tao sa kanyang kaibigan. (Exodo 33:11).

Noon ay hiniling ni Moises sa Diyos, bilang patunay upang mahikayat ang mga Hudyo, na “ipakita ang kanyang kaluwalhatian”, ibig sabihin, ipakita ang kanyang sarili (Exodo 33:18). Sumagot ang Diyos: “Hindi mo maaaring makita ang aking mukha, sapagkat walang taong makakikita sa aking mukha at mabubuhay.” At nagpatuloy ang Diyos: “May isang bato sa malapit; kung tatayo ka roon, sa pagdaan ng aking kaluwalhatian ay ilalagay kita sa siwang ng bato at tatakpan kita ng aking kamay hanggang sa ako’y makaraan. Pagkatapos, kapag inalis ko ang aking kamay, makikita mo ang aking likod. Ngunit hindi dapat makita ang aking mukha” (Exodo 33:20–23). Sa ganitong paraan, ipinakita ng Diyos kay Moises ang kanyang anyong naging katulad ng sa tao.

Makikita mo ang aking likod. (Exodo 33:23)

Lubhang kawili-wili na sa Daodejing, ang pahayag tungkol sa likod ng Dao ay eksaktong kabaligtaran ng sinasabi ng Pentateuko tungkol sa likod ng Diyos. Ipinakikita ng Diyos ang kanyang likod sa tao, ngunit ipinahahayag ng Dao na sa anumang pagkakataon ay hindi makikita ng tao ang likod nito:

Sundan man ang Dao, hindi makikita ang likod nito. (Daodejing, kabanata 14)

Ipinakikita ng isinataong Diyos ng Kanluran kay Moises ang kanyang likod sa anyong tao. Ngunit ang Dao, dahil hindi dumaan sa proseso ng antropomorpismo, ay walang harap o likod tulad ng tao. Kaya binibigyang-kahulugan nito ang sarili bilang walang harap na makikita, at walang likod na maipakikita kahit sumunod pa ang tao sa likuran nito.

2) Ang bukal ng pagkilos ng tao: di-pagkilos (無爲) vs sinadyang pagkilos (有爲)

Ang di-pagkilos (wuwei, 無爲) na ipinaglalaban ng Daodejing ay may likas na pilosopiyang nagbabantay sa sinadyang pagkilos (youwei, 有爲) ng tao, upang sa pamamagitan ng di-pagkilos ay makahanap ng timbang laban sa sinadyang pagkilos. Ito ay dahil itinuturing nitong malaki ang posibilidad na gawing kaguluhan ng sinadyang pagkilos ng tao ang likas na Dao. Laging nagbabago ang mga gawain ng tao, ngunit may isang di-nagbabagong konstante sa mga ito: ang pagkamakasarili na nagmumula sa kalikasan ng tao, ang ugat ng kasakiman. Nangangahulugan ito na ang bawat tao ay may hilig na hangarin ang pansariling interes higit sa kapakanang pampubliko. Ang pagbabantay sa kasakiman ng tao ang ubod ng pilosopiya ng di-pagkilos. Sa gayon lamang makakamit ang timbang ng lipunan at ang pagkakatugma ng kalooban ng bawat isa.

Ang kaisipan ng di-pagkilos ay nagbibigay sa sibilisasyon ng Silangan ng isang saligang balangkas na, habang kinikilala ang pangangailangan sa sinadyang pagkilos, ay tumutungo sa di-pagkilos na siyang ugat ng sinadyang pagkilos, kaya nagbababala ito laban sa panganib ng sinadyang pagkilos. Hindi itinatanggi ng Daodejing ang pakikilahok sa realidad. Halimbawa, bagaman itinuturing nitong higit na saligan ang kaisipang Taoista ng di-pagkilos, kinikilala nito ang halaga ng kaisipang Konfusyano ng pakikilahok sa realidad. Kinikilala nito ang pangangailangan sa pagsisikap, na nakatuon sa etika, na saliksikin kung ano ang etika ng isang lipunan ng tao na pinakamalapit hangga’t maaari sa Dao ng kalikasan. Sa ganitong kahulugan, ang pagkakaiba ng mga Taoista at Konfusyano ay ang pagkakaiba ng di-pagkilos at ng “gawaing sinadyang pagkilos”. Ang paglalagay ng mga Konfusyano sa etika sa itaas ng batas, sa halip na ang batas mismo, ang pagkakaiba ng gawaing sinadyang pagkilos ng mga Konfusyano at ng kaisipang Kanluranin ng sinadyang pagkilos. Sa tunay na lipunan ng tao, kailangan ang gawaing sinadyang pagkilos; ngunit malaki ang posibilidad na bumulusok ito sa isang sinadyang pagkilos na hindi kumikilala sa di-pagkilos. Kaya, bilang babala, patuloy na idinidiin ang kahalagahan ng di-pagkilos laban sa sinadyang pagkilos.

Nang banggitin ni Confucius ang “pamamahala sa pamamagitan ng di-pagkilos” (無爲而治) tungkol kay Haring Shun (Mga Analekta 15:5), kinilala niya ang halaga ng di-pagkilos na lumalampas sa gawaing sinadyang pagkilos ng Konfusyanismo. Itinuring din ni Xunzi ang di-pagkilos bilang huwarang kalagayan ng pag-uugali ng pinuno. Sa ganitong kahulugan, kinilala ng mga Konfusyano sa kanilang sariling pilosopiya ng pagkilos ang halaga ng kaisipan ng di-pagkilos, at mataas nilang pinahalagahan ang di-pagkilos bilang kalagayang sumusunod sa prinsipyo ng langit, hindi sa artipisyo ng tao. Ipinaliliwanag ito ng paglalagay ng mga Konfusyano sa pamamahala sa pamamagitan ng kabutihang-asal at ng mga ritwal sa itaas ng pamamahala sa pamamagitan ng batas.

Sa literal na kahulugan, ang di-pagkilos ay “kawalan ng pagkilos”, ngunit ang ibig sabihin nito ay ang pagkilos na tugma sa tamang sandali: “kumilos nang walang pagkilos” (wei wuwei, 爲無爲). Ang di-pagkilos na kaayon ng kalikasan (wuwei ziran, 無爲自然). Ang ideya ay kung kikilos nang maaga ang tao, sa yugto ng pag-usbong (germinal stage) kapag sumisibol ang mga supling, mahuhulaan niya ang nagbabagong kalagayan sa hinaharap; kaya dapat kumilos nang isinasaisip ito. Ito ang ubod ng kaisipan ng Dao: kumilos nang ayon sa likas na agos ng mga bagay, nang walang pamimilit o labis na pakikialam; sundin ang kalikasan. May ilang pagkakahawig ito sa kaisipang “laissez-faire”, ang ubod ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran. Ang paninindigan ay hindi ang sinadyang pagkilos kundi ang di-pagkilos ang bukal ng mga gawain ng tao.

Isagawa ang pagkilos na walang pagkilos, at tuparin ang gawain nang hindi gumagawa. (Daodejing, kabanata 63)

Madaling unawain ang teorya ng sinadyang pagkilos ng Kanluran dahil tuwiran ang epekto nito sa tao. Ayon sa kosmolohiyang ang pagkakaroon, ang pag-iral na nililikha ng Diyos, ang pinagmulan ng sansinukob, ang nililikha ng tao, ang sinadyang pagkilos, ang pinagmulan ng mga gawain ng tao. Ito ang pagkilos na naghahangad gumawa ng isang bagay ayon sa pagnanasa o layunin ng tao. Isang mahalagang halimbawa nito ang batas, na kumakatawan sa sibilisasyon ng Kanluran. Ang ideya ay ang tao ang mangunguna sa paghawak sa mga bagay at aayusin niya ang mga gawain ng tao sa pamamagitan ng mga batas at institusyong nakasalig sa batas ng relihiyon o sa isip ng tao.

Kung ihahambing sa kaisipan ng sinadyang pagkilos ng Kanluran, na nakasalig sa “pilosopiya ng pag-iral”, mahirap unawain ang teorya ng di-pagkilos ng Silangan.⁶⁴ Ito ay dahil ang ubod ng teorya ng di-pagkilos ay ang “pilosopiya ng pagbabago”, na hindi itinuturing na mahalaga ng kaisipang Kanluranin. Inilalagay ng pilosopiya ng Silangan ang bukal ng sansinukob sa kawalan, at itinuturing ang pagbabago sa pagitan ng kawalan at pagkakaroon na galaw ng kalikasan at ng sansinukob. Dahil nakasentro ito sa kawalan higit sa pagkakaroon, itinuturing ng pilosopikong pag-iisip ng Silangan ang di-pagkilos, ang pagbabalik sa kawalan, bilang bukal ng mga gawain ng tao.

Sa kasaysayan ng Silangan, sa mga tungkulin ng pinuno, idinidiin ang kaisipan ng di-pagkilos higit sa sinadyang pagkilos. Si Emperador Kangxi ng dinastiyang Qing, na itinuturing na isa sa pinakadakilang pinuno sa kasaysayan ng Tsina, ay nagpagawa ng isang karatula na may mga titik ng di-pagkilos at ipinasabit ito sa pasukan ng bulwagang pinamumunuan ng emperador sa mga pulong.

Kung ipipilit ng pinuno ang kanyang pamamahala, sumpa ito sa bansa; kung hindi niya ito ipipilit, pagpapala ito sa bansa. (Daodejing, kabanata 65)

Nangangahulugan ito na ang mga pinuno, ang emperador at ang mga pangunahing opisyal, ay hindi dapat magpahirap sa bayan sa pamamagitan ng paggawang patakaran ng estado ng mga patakarang naghahangad ng kanilang sariling pakinabang. Ibig sabihin, ito ay babala sa kanyang sarili at sa kanyang mga ministro na huwag basta-basta gumawa ng mga batas o kautusan. Sa Silangan man o sa Kanluran, madalas na nangyayari na ang mga pinuno ay nagtatakda ng mga patakaran batay sa sariling paninindigan at sinasamantala ito ng kanilang mga nasasakupan. Humahantong sila sa paglabag sa batas o paggawa ng mga bagong batas upang mapunan ang kanilang pansariling interes:

Ang pinakamabuting paraan ng pamamahala sa estado ay hayaan ang bayan na gawin ang nais nito… Ang pinakamasama ay ang makipagpaligsahan ang mga pinuno ng estado sa bayan sa paghahangad ng pakinabang. (Mga Talang Pangkasaysayan 129–1)

Si Zhuangzi, na kasama ni Laozi ay kumakatawan sa kaisipang Taoista, ay nagpapaliwanag sa saligan ng di-pagkilos kaugnay ng kalikasan ng tao. Nakasalig ito sa pilosopiya ng pagbabago: ang lahat ng nasa sansinukob ay nagbabago at lumalaki, at ang bawat supling at bawat anyo ay may taglay na direksiyong tatahakin nito sa paglaki. Sa huli, ang pagkahinog at pagkabulok, at ang tuloy-tuloy na pagbabago at pag-iiba ng anyo na nangyayari sa pagitan nila, ay pawang nakapaloob dito. Ipinaliliwanag ni Zhuangzi na hindi dapat makialam ang pamahalaan sa kabuhayan ng bayan, ibig sabihin, dapat nitong bawasan ang sinadyang pagkilos at harapin ito sa pamamagitan ng di-pagkilos:

May kalikasan ang tao. Gumagawa ang bawat isa ng damit upang isuot, at nagbubungkal ng bukid upang may makain: iyon ang kalikasan. Ito ang nakatutulong sa lahat. Likas ito at hindi kumikiling sa anumang panig. Kaya hinaharap ito ng langit sa pamamagitan ng di-pagkilos, nang walang pakikialam. (Zhuangzi, Mga Panlabas na Kabanata, “Ang mga Kuko ng Kabayo”, 1)

May mahahalagang konsepto rin ang pilosopiyang Indiyano na maisasalin bilang kawalan at pagkakaroon, o bilang di-pagkilos at sinadyang pagkilos. Ang di-pagkilos ay ipinahahayag sa Sanskrit bilang asamskrta, na nangangahulugang “hindi nilikha”, “hindi binuo” at “hindi nakakondisyon”. Sa kabaligtaran, ang sinadyang pagkilos ay ipinahahayag bilang samskrta, na tumutukoy sa “nilikha”, “binuo” at “nakakondisyon”. Ngunit saligang nagkakaiba ang pilosopiyang Indiyano, na pinagmulan ng Budismo, at ang Taoismo ng Silangang Asya sa paraan ng paghihiwalay sa pagkakaroon at kawalan. Sa pilosopiyang Indiyano, dahil ang kawalan ang bukal at diwa, pansamantalang halaga lamang ang ibinibigay sa pagkakaroon. Sa Budismo, ang pilosopiyang “ang anyo ay kahungkagan, ang kahungkagan ay anyo” ay may ubod din na pansamantala ang halaga ng anyo, ibig sabihin, ng pagkakaroon, at dapat itong tingnan nang nakatuon sa kahungkagan, ibig sabihin, sa kawalan. Sa Taoismo naman, may pilosopiyang ang kawalan ang bukal ngunit kinikilala ang papel ng pagkakaroon: “Ang sampung libong bagay sa ilalim ng langit ay isinisilang mula sa pagkakaroon, at ang pagkakaroon ay nagmumula sa kawalan.” Nagpupunan sa isa’t isa ang kawalan at pagkakaroon, tulad ng yin at yang. Kung higit na pinahahalagahan ng Budismo, na nagmula sa pilosopiyang Indiyano, ang kawalan (無), ang kahungkagan (虛) at ang kawalang-laman (空) kaysa sa Taoismo ng Silangan, ito ay dahil sa ganitong pinagmulan.

Sa buhay ng tao rin, hinahangad ng Budismo ang kalagayang lumalampas sa lahat ng pagdurusang dulot ng buhay ng tao, ang paglaya, ang nirvana; samantalang idinidiin ng Taoismo ang kahalagahan ng saloobing kayang tamasahin ang ibinibigay sa tao ng pagkain, pananamit at tirahan, na saligan ng buhay. Sa sibilisasyon ng Silangan na nagpapahalaga sa ganitong pananaw sa sansinukob at sa mga gawain ng tao, magkasamang umiiral ang Konfusyanismo, na nagdidiin sa pagkilos, at ang Taoismo, na nag-aanyayang bumalik sa bukal. Madalas na niyayakap ng mga taga-Silangan ang kapwa Konfusyanismo at Taoismo, ayon sa kalagayan at sa posisyong kinalalagyan nila.

Malinaw na makikita sa Daodejing ang pagpapahalaga ng Taoismo sa di-pagkilos. Sa pamamagitan ng kaisipan ng di-pagkilos, itinatag ng Taoismo sa saligan ng sibilisasyon ng Silangan ang isang etikang nagpapaliit hangga’t maaari sa pakikialam ng mga namumuno o ng pamahalaan sa buhay ng mga indibidwal.

Tatlumpung rayos ang nagtitipon upang bumuo ng isang gulong. Ang puwang sa gitna nito ang nagpapagulong sa kariton. Binubutasan ang mga bintana at nilalagyan ng pinto upang makagawa ng silid. Dahil may puwang, may silbi ang silid. Ang nagpapakinabang sa pagkakaroon ay ang paggamit dito ng di-pagkilos. (Daodejing, kabanata 11)

Ang kaisipan ng di-pagkilos na kaayon ng kalikasan, na lalong idinidiin sa Zhuangzi, ay may pangunahing ideya ng di-pagkilos na katapat ng sinadyang pagkilos: na huwag magpatali ang tao sa mga palamuti ng kulturang siya mismo ang lumikha, gaya ng batas, etika, ugali at kaugalian, kundi lumaya mula sa mga ito upang hanapin ang buhay sa loob ng kalikasan. Sa huli, ipinalaganap nito sa sibilisasyon ng Silangan, higit sa alinmang sibilisasyon, ang isang kaisipang nakasentro sa awtonomiya ng indibidwal na malaya sa pakikialam ng pamahalaan. At inilatag nito ang isang etikang pang-ekonomiya na malaya sa kasakiman, at sa huli, sa pakikipagtulungan sa Konfusyanismo, ang balangkas ng isang malusog na ekonomiyang nagdidiin sa edukasyon, kasipagan, pagtitipid at katapatan ng mga pinuno.

Sa kabilang dako, hindi nagbibigay ang Kanluran ng halaga sa di-pagkilos at nagbibigay ito ng positibong kahulugan sa sinadyang pagkilos.

“Kayo ang ilaw ng sanlibutan… Kapag sinindihan ang ilawan, tinatanglawan ng liwanag nito ang lahat ng bagay sa silid”: ganito idinidiin ang kahalagahan ng pagkilos. Lumabas ang isang manghahasik upang maghasik… Ang iba ay nahulog sa mabuting lupa; sumibol, lumago at namunga, at ang ilan ay nagbunga ng tatlumpu, ang ilan ay animnapu, at ang ilan ay sandaan. (Marcos 4:3–8)

Kasama ng paghikayat na kumilos bilang ilaw ng sanlibutan at bilang mga supling upang aktibong magkamit ng bunga sa mga gawain ng tao, idinidiin din ang papel ng pagiging, tulad ng asin, isang kailangang-kailangang bahagi ng mga gawain ng tao.

Kayo ang asin ng sanlibutan. Ngunit kung mawalan ng alat ang asin, paano pa ito mapaaalat?… Kayo ang ilaw ng sanlibutan… Nagbibigay ito ng liwanag sa lahat. (Mateo, kabanata 5)

Ang pagsisikap tulad ng asin o ng liwanag ay sinadyang pagkilos. Ang paggawa ng banga o ng silid, gaya ng nakita sa halimbawa sa itaas, ay di-pagkilos. Ang pagtatapat ng pagkanakasentro sa wuji, ang panimulang punto ng sibilisasyon ng Silangan na ipinahahayag sa kaisipan ng di-pagkilos, at ng pagkanakasentro sa paglikha, ang panimulang punto ng sibilisasyon ng Kanluran, ay maaaring siyang pinakamahalagang elementong bumubuo sa saligan ng bawat isa sa dalawang sibilisasyon.

Sa Kanluran, inihahatid ng Diyos sa tao, sa pamamagitan ng mga propeta, ang batas na dapat sundin ng tao nang ganap. Sa pagbababala na ang paglabag sa batas ay pagtataksil sa Diyos at paggawa ng masama, pinaggagalang nito ang batas at sa gayon ay idinidiin ang sinadyang pagkilos. Ngunit mula sa pananaw ng Dao, ang pananaig ng batas man ay sa huli gawa rin ng tao, at sa kahuli-hulihan ay sinadyang pagkilos. Ang propeta, sa pagdaan sa Diyos, ay may bentaheng humugot ng lakas at konsentrasyon mula sa kapangyarihan ng isang ganap na Diyos. At sumisibol ang isang puwersang nagtutulak na naghahangad ng huwaran at humahawan sa hinaharap. Ngunit hindi nagtatagal ang puwersang ito. Sa huli ay sumusunod ito sa kalagayang heopolitikal at sa agos ng shi (勢). Sa kasaysayan, hindi kailanman natupad ang mga huwarang ipinaglaban ng iisang Diyos o iisang ideolohiya. Sa pilosopiya man, hindi nangyayari ang penomeno ng iisang Diyos o iisang ideolohiyang nangingibabaw sa daigdig.

Ang sibilisasyon ng Kanluran, na nakasentro sa relihiyong ipinahayag, ay nakasentro sa pagkakaroon sa pagitan ng kawalan at pagkakaroon, at sa pagkilos ay pinahahalagahan ang sinadyang pagkilos higit sa di-pagkilos. Lumampas pa ito: lubos nitong pinaghiwalay ang kawalan at pagkakaroon at naglatag ng dualismo ng pagsasalungatan. Sa sibilisasyon ng Kanluran, ang liwanag at kadiliman, ang di-pag-iral at pag-iral, ay magkasalungat at hindi nagkakatugma. Sa kabilang dako, ang Dao ng Silangan, na nakasentro sa pilosopiya ng kalikasan, ay may pilosopikong saloobing yumayakap nang sabay sa liwanag at kadiliman, sa di-pag-iral at pag-iral. Kaya ipinaliliwanag ng Kanluran ang ugnayan ng dalawang bagay sa sansinukob, kalikasan at mga gawain ng tao bilang isang dalawahang istruktura ng pagsasalungatan. Ipinaliliwanag ng dualismo ng pagsasalungatan at ng kaisipang mabuti-at-masama ang ugnayan ng mga bagay bilang mapanlaban o magkasalungat. Ang dualismo ng pagsasalungatan ng Kanluran ay pangunahing ginagamit sa pagpapaliwanag sa mga penomenong pang-agham o pangkalikasan; sa mga penomeno ng lipunan ng tao, lalo na sa mga usaping panrelihiyon, ito ay nagkakahugis bilang kaisipang mabuti-at-masama. Ang dualismo ng pagsasalungatan at ang kaisipang mabuti-at-masama ay kapwa nagmumula sa pilosopiya ng pag-iral. Ang sansinukob at ang tao ay kapwa nilikha ng Diyos. At ang ubod ng pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran ay ang nilikhang sansinukob ay umiiral ayon sa pagkakalikha nito at dapat manatiling umiiral nang hindi nagbabago, ayon sa pagkakagawa nito. Nakasalig ito sa prinsipyong ang nilikha ng Diyos ay umiiral magpakailanman.

Ang dualismo ay pilosopiyang nagpapaliwanag sa mga penomeno ng kalikasan o sa pag-iisip sa pamamagitan ng dalawang saligang prinsipyo. Ipinaliliwanag ng pilosopiya ng Silangan ang sansinukob at ang buhay ng tao ayon sa kaisipang walang bagay na umiiral nang hiwalay, kundi ang lahat ay nagpupunan sa isa’t isa at laging nagbabago. Ito ay dahil nakasalig ang sibilisasyon ng Silangan sa pilosopiya ng pagbabago. Kaya hindi itinuturing na mahalaga sa sibilisasyon ng Silangan ang interes o pangangatwiran tungkol sa di-nagbabagong pag-iral. Ipinaliliwanag nito kung bakit hindi umunlad sa kasaysayan ng pilosopiya ng Silangan ang ontolohiya o epistemolohiya ng Kanluran. Sa halip, umunlad sa Silangan ang pilosopiya ng shi (勢), ang pag-unawa at paggamit sa nakatagong agos sa loob ng pagbabago ayon sa pilosopiya ng pagbabago, kasama ang pilosopiya ng shu (術) tungkol sa mga pagbabago ng kalikasan ng tao. Ang mga pilosopiya ng shi at shu ay mga konseptong hindi umiiral sa kaisipang Kanluranin.

Walang dogma o teoryang pang-agham sa Silangan na maihahambing sa doktrina ng paglikha o sa teorya ng ebolusyon ng Kanluran. Dahil may pilosopiya ang Silangan na ang tao ay bahagi ng kalikasan at bumabalik sa kalikasan, hindi umunlad dito ang kaisipang kaugnay ng teleolohiyang naglalagay sa tao sa gitna ng sansinukob, kaya sa huli ay walang puwang na umunlad ang antroposentrismong kaugnay ng metapisika. Walang dogmang panrelihiyon ang Silangan tungkol sa paglikha sa kalikasan at sa tao, ngunit mayroon itong mito ng paglikha: ang mito ng paglikha ni Pangu (盤古), na sumusuporta sa pilosopiya ng pagbabago. At bagaman wala itong masinsin at siyentipikong teorya ng ebolusyon tulad ng kay Darwin, mayroon itong pilosopiya ng pagbabago na nagpapaliwanag sa lugar at papel ng kalikasan at ng tao sa sansinukob. Ang pilosopiya ng pagbabago na nasa Yijing ang mismong pag-unlad tungo sa isang sistema ng pilosopiya ng pagbabago, ang ugat ng kaisipan ng Silangan.

Ang kultura ng etika ng Silangan vs ang kultura ng pananaig ng batas ng Kanluran

Sa Silangan, na nagpapahalaga sa di-pagkilos, nagiging higit na mahalaga ang etika kaysa sa batas; sa Kanluran, na nagpapahalaga sa sinadyang pagkilos, nagiging higit na mahalaga ang pananaig ng batas kaysa sa etika. Ito ang ipinahahayag ng kultura ng etika ng Silangan at ng kultura ng pananaig ng batas ng Kanluran. Ang pagsusuri kung paano naisaayos sa Silangan ang ugnayan ng etika at batas ay nakatutulong sa pag-unawa sa pagkakaiba ng dalawang sibilisasyon. Sa Silangan man, nagkaroon ng panahon, gaya ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado bago ang ating panahon, kung kailan pinahalagahan ang batas, gumanap ito ng pangunahing papel, at naging mapagpasya sa pagwawakas sa Panahon ng Naglalabanang mga Estado at sa pagbuo ng isang pinag-isang estado. Ang batas noong panahong iyon ay tinawag na bianfa, “reporma ng batas”, dahil taglay nito ang rebolusyonaryong nilalaman ng pagwawakas sa sistemang pyudal sa pamamagitan ng batas at ng pamamahala sa estado sa pamamagitan ng sistema ng mga prepektura at distrito. Sa pananaig ng batas sa Tsina, gumanap ng pangunahing papel ang mga taong gaya nina Shang Yang (390–338 BK), Han Fei (280–233 BK) at Li Si (280–208 BK). Kumilos si Shang Yang sa panahong nananatili ang mahabang tradisyong pyudal kung saan sinasarili ng mga kamag-anak ng hari ang kapangyarihan. Para sa pag-unlad ng estado, ipinaglaban ni Shang Yang ang isang pananaig ng batas na nagdidiin sa pagkakapantay ng mga kamag-anak ng hari at ng karaniwang mamamayan. Masigasig niyang itinaguyod ang reporma ng batas na nagtatakwil sa lumang paradigma ng natatanging pagtrato sa mga maharlika at nagpapatupad ng bagong paradigmang gumagawang saligan ng estado ang batas na pantay para sa lahat.

Sa dalawampung taon ng pakikipaglaban sa mga puwersang pyudal, kasama ang mga kamag-anak ng hari, ipinatupad ni Shang Yang ang mga batas na bumuwag sa maharlikang may-ari ng lupa, nagpataw ng mabigat na buwis sa mayayaman at namahagi ng lupa at puhunang pansakahan sa mga dukhang magsasaka. Umasa ang buong bayan na sa pag-ahon nila sa kahirapan at paglago ng estado ay magkakaroon sila ng bahagi. Sa huli, sa masigasig na tulong ng hari, nagtagumpay ang kanyang patakaran ng reporma. Ngunit kinamuhian siya ng maharlikang may-ari ng lupa, at matapos pumanaw ang haring tumulong sa kanya sa loob ng dalawampung taon (ang Duke Xiao ng Qin), pinatay si Shang Yang. Ngunit nanatili ang rebolusyonaryong paradigma ng pagpapalit sa sistemang pyudal ng sistema ng mga prepektura at distrito, at ginawang malakas na kapangyarihan ng pananaig ng batas ni Shang Yang ang Qin. Makalipas ang isa’t kalahating siglo, nang pag-isahin ng Qin ang daigdig ng Tsina, winakasan ng Unang Emperador ng Qin ang Panahon ng Naglalabanang mga Estado na tumagal nang 250 taon sa ilalim ng namamanang sistemang pyudal, at nakamit ang pag-iisa (221 BK) sa ilalim ng sistema ng mga prepektura at distrito na tuwirang pinamamahalaan ng pamahalaang sentral. Noon ay ginawang punong ministro ng Unang Emperador si Li Si, na nagmula sa paaralang Legalista. Ang pangunahing akda ng paaralang Legalista ay isinulat ni Han Fei (韓非).

Sapagkat lubos na itinakwil ng paaralang Legalista ang mga pagpapahalagang etikal, idinidiin ang pamamahala sa pamamagitan ng batas higit sa personal na pamumuno, at tinuya ang mga ritwal at mithiin ng nakaraan, masasabing bumubuo ito ng isang antitesis na tuwirang sumasalungat sa kaisipang Konfusyano. ⁶⁵ Ang aklat ng Han Feizi, na nagsisimula sa “Ang inyong lingkod na si Fei ay hindi kailanman natatakot magsalita ng kanyang opinyon…”, ay maihahambing, sa anyo at nilalaman nito, sa Ang Prinsipe ni Machiavelli. Sa katunayan, ipinakikita ng Han Feizi, tulad ng Ang Prinsipe, ang matalas na paghihimay at pagmamasid sa kalikasan ng tao, at nakagugulat ang kanilang pagkakahawig.⁶⁶ Nauna si Han Feizi kay Machiavelli nang halos dalawang libong taon.

Ipinaliliwanag ni Han Feizi sa hari ang kanyang papel: “Ang naliliwanagang hari ay hindi dapat umasang hindi siya pagtataksilan ng kanyang mga ministro; dapat niyang tandaan na taglayin mismo ang shu (術) na pipigil sa kanilang pagtataksil. Hindi siya dapat umasang hindi siya lilinlangin ng kanyang mga ministro, kundi dapat siyang umasa sa pagtataglay mismo ng shu na pipigil sa kanilang panlilinlang.”⁶⁷ Iginigiit niya ang isang sining ng pamamahala na Machiavellian mula ulo hanggang paa: ang ministro “ay buong-pusong naglilingkod sa isang matalinong hari, at sa isang mahinang hari ay nagbabalak lamang ng mga pakana upang subukin siya”.⁶⁸ Pinapayuhan ni Machiavelli ang prinsipe na gamitin nang sabay ang bangis ng leon at ang tuso ng soro,⁶⁹ at idinidiin niya ang pangangailangang balutin ang mga ministro ng karangalan, ginto at kayamanan upang hindi sila magkaroon ng loob na magtaksil. ⁷⁰ Itinuturo ni Han Feizi na ang ministro ay tapat na naglilingkod sa isang matalinong hari, ngunit kapag hindi kailangang maglingkod ay sinisikap niyang gamitin ang hari; kaya dapat matutuhan ng hari na itaboy ang mga mambobola at taksil na kortesano.⁷¹

Ang ganitong realismong malamig at walang awa sa isang panig ay maaaring nailapat, at marahil ay kinailangan para maibalik ang kaayusan, sa magugulong panahon gaya ng Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ng Naglalabanang mga Estado. Ngunit sa Tsina na sumunod, na nagpanatili ng isang pinag-isang daigdig sa loob ng dalawang libong taon, iginalang at pinahalagahan ang ren (仁) at ang yi (義), at hinangad ang pagkakatugma at ang gitnang landas; kaya ang kaisipang Legalista, na nakatayo sa pagsasalungatan at alitan, ay nagbigay ng unang puwesto, sa kahalagahan, sa kaisipang Konfusyano na nagpapahalaga sa etika.

Sa isang pinag-isang estado kung saan naisakatuparan ang sistema ng mga prepektura at distrito, naging higit na mahalaga ang pagtiyak sa kapayapaan at katatagan sa pamamagitan ng politika at administrasyon. Kaya ang batas, bagaman nananatiling mahalagang elemento ng mga kasangkapan sa pamamahala ng estado, ay nakipagtulungan sa mga pilosopiyang Taoista at Konfusyano, na kinabibilangan ng etika at ng di-pagkilos na tumutulong sa normal na pagtakbo ng politika at administrasyon. Sa huli, umunlad ito sa anyo ng “kaisipang Huang-Lao” (黃老思想) at ng “Konfusyanismo sa labas, Legalismo sa loob” (外儒內法). Itinatampok sa labas ang di-pagkilos ng Taoismo at ang etika ng Konfusyanismo, habang sa loob ay nag-aambag ang pananaig ng batas sa pamamahala ng pinag-isang estado. Ang pamamahala sa pamamagitan ng kabutihang-asal (德治), na nakasentro sa di-pagkilos, at ang pamamahala sa pamamagitan ng mga ritwal (禮治), na nakasentro sa etika, ay naging higit na mahalaga kaysa sa pamamahala sa pamamagitan ng batas.

May bahagi sa Biblia na nag-uutos na unahin ang pagsamba sa Diyos kahit sa ugnayang pampamilya, at nililinaw nito na ang pagsamba sa Diyos ang unang batas.

Huwag ninyong isiping naparito ako upang magdala ng kapayapaan sa lupa. Hindi kapayapaan ang dala ko kundi tabak. Sapagkat naparito ako upang pag-awayin ang anak na lalaki at ang kanyang ama, ang anak na babae at ang kanyang ina, ang manugang na babae at ang kanyang biyenang babae; at ang magiging kaaway ng tao ay ang sarili niyang kasambahay. Ang umiibig sa kanyang ama o ina nang higit sa akin ay hindi karapat-dapat sa akin, at ang umiibig sa kanyang anak na lalaki o babae nang higit sa akin ay hindi karapat-dapat sa akin. (Mateo, kabanata 10)

Sa Silangan, noong ika-4 na siglo BK, nagbanggaan ang batas at ang etika dahil sa pagpapatupad ng reporma ng batas ni Shang Yang. Lalong naging suliranin ang sama-samang pananagutan, na nagsasabing higit na mahalaga ang batas kaysa sa ugnayang pampamilya. Ang sama-samang pananagutan, na nagsasangkot sa krimen maging sa pamilya at mga kapitbahay, ay sumira sa etika at nagpalaganap ng takot. Noong ika-2 siglo BK pa lamang, nalutas na ang mahalagang suliraning ito ng dinastiyang Han, na nagmana ng pinag-isang daigdig mula sa Qin, sa pamamagitan ng sistemang “Konfusyanismo sa labas, Legalismo sa loob” (外儒內法), na nagsasabing higit na mahalaga ang etika kaysa sa batas. Sa Mga Talang Pangkasaysayan (史記) ni Sima Qian, inilalarawan ang reporma ni Shang Yang bilang isang makabagong institusyong gumawang malakas na kapangyarihan sa Qin, ngunit kasabay nito ay bilang isang walang-awang pananaig ng batas na lumalampas sa etika at moralidad ng tao. Sa pagdidiin ni Sima Qian, kasama ng mga tagumpay pang-institusyon ng pananaig ng batas ni Shang Yang, sa trahedya at paglabang idinulot nito, inilalarawan niya kung ano ang nangyayari kapag dinadaig ng batas ang etika.

Ang kaisipang ito ng Silangan, “itampok ang etika habang ginagamit ang batas”, ay mahusay na naipaliliwanag ng kaisipang yin-yang.

Nakasentro ang pananaw ng Silangan sa sansinukob sa istrukturang wuji-taiji. Kapwa mahalaga ang dalawa, ngunit sa Silangan ay itinuturing na nauuna ang wuji sa taiji. Sa kabilang dako, idinidiin ng pananaw ng Kanluran sa sansinukob ang paglikha mula sa kaos, at iniisip nitong dinadaig ng paglikha ang kaos (kawalang-kaayusan) at pinamamahalaan ang lahat ng bagay. Ang pagkakaibang ito ang batayan kung bakit nagkaroon ang Silangan at Kanluran ng mga sibilisasyong nakasalig sa kaisipang yin-yang at sa kaisipang mabuti-at-masama. Sa huli, inilagay ng Silangan at Kanluran sa saligan ng kanilang mga sibilisasyon ang magkasalungat na pananaw sa sansinukob. Sinusunod ng Silangan ang mga prinsipyo ng pagpupunan at ng yin at yang na nakasentro sa pagbabago ng wuji at taiji, samantalang ginagawang sentro ng Kanluran ang prinsipyo ng pagsasalungatan, ng mabuti at masama, sa pagitan ng kaos at paglikha.

Tinatanggap ng mga kaisipan ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ang prinsipyong “may hangganan ang ating buhay, ngunit walang hangganan ang kaalaman”. Kapag iginagalang ang prinsipyo ng di-hayag, hindi kailanman kumikiling ang tao sa iisang kaisipan, relihiyon man o teoryang metapisiko. Hindi siya nalululong sa pagtataya ng lahat sa iisang katotohanan at sa pakikibakang mabuti-laban-sa-masama upang ipalaganap ito. Sa doktrina ng hayag ng Kanluran, itinuturing na kayang ihatid ng Diyos sa tao, sa pamamagitan ng mga propeta, ang dulo ng kaalaman, ibig sabihin, ang ganap na katotohanan. Narating ng tao ang dulo ng kaalaman at nadarama ang walang-hanggang katotohanan. May lakas ang doktrina ng hayag na marating ang ganap na katotohanan, ngunit kasabay nito ay may taglay itong panganib na hindi maiiwasang kasama nito: ang nakatatakot na mga babala sa mga hindi sumusunod. Ang lakas at panganib na kasama ng doktrina ng hayag ang sa huli ay nagpapasiklab sa kaisipang mabuti-at-masama. Ang panimulang punto nito ay ang paghahati ng mabuti at masama sa pagitan ng mga naniniwala at hindi naniniwala.

Dahil sa pangingibabaw ng paradigmang Kanluranin sa daigdig, labis na marami ang mga halimbawang nakikita natin ng mga sistema, organisasyon at kaugaliang Kanluranin na nakasentro sa batas. Upang matimbang ang ganitong penomeno, suriin natin ang ilang katangian ng sibilisasyon ng Silangan na nakasentro sa etika. Noong ika-4 na siglo BK, nagpatupad ang estado ng Qi ng patakarang gamitin ang kultura at karunungan. Sa Jixia, sa kanluran ng Linzi, ang kabisera ng Qi, itinatag nito ang Akademya ng Jixia, ang unang pambansang institusyon ng karunungan sa daigdig. Itinuturing itong sentro ng Sandaang Paaralan, kung saan iba’t ibang palaisip, mga Taoista, Konfusyano, Legalista, Mohista, paaralan ng mga pangalan, paaralan ng yin at yang, at mga diplomata, ang nagtatalakayan sa suporta ng estado. Dito nagmula ang mga palaisip na gaya nina Xunzi at Shen Dao. Pinaunlad ng mga palaisip dito ang mga pilosopiyang etikal gaya ng “pantay ang sukat ng lahat ng bagay” (萬物齊度), “panatilihing buo ang kalikasan at buo ang pagkatunay” (全性保眞), “kaunti at mababaw ang mga pagnanasa” (情慾寡淺), “insultuhin man ay hindi napapahiya” (見侮不辱) at “ipagbawal ang pananalakay at ibaba ang mga sandata” (禁攻寢兵).⁷² Isa itong sistema ng pilosopiyang etikal na maihahambing sa sistemang pilosopiko ng Kanluran na nakasentro sa batas.

Ang pilosopiyang naglalagay sa etika sa itaas ng batas ay may likas na ideyang nagbababala ang di-pagkilos laban sa sinadyang pagkilos. Bakit nagbababala ang di-pagkilos laban sa sinadyang pagkilos? Ang napakalalaking pagkakamali ng taong umaasa lamang sa sinadyang pagkilos ay lantarang nahayag sa panahon ng mga ideolohiya ng Kanluran noong ika-20 siglo. Ito ay penomenong lumitaw nang malulong ang Kanluran sa doktrina ng hayag, salungat sa saligang pilosopiya ng Dao, ang “dao ke dao fei chang dao” (ang Dao na naipahayag ay hindi ang walang-hanggang Dao), na nagsasabing hindi kayang maunawaan ng tao ang ganap na katotohanan. Sa makabagong panahon, pinalaki ng kaisipang Kanluranin hanggang sukdulan ang kakayahan ng isip ng tao, at nagkaroon ito ng ilusyong kayang marating ng tao ang ganap na katotohanan sa pamamagitan ng isip. Nagkaroon ng panahong iginiit ng tao na naunawaan na niya ang ganap na katotohanan, at sa ngalan ng pagsasakatuparan nito sa kasaysayan, walang-pag-aatubili niyang ginawa ang mga kalupitang hindi mailarawan ng salita. Ito mismo ang mga ideolohiya ng pasismo at komunismo. Naniwala sila na kapag naisakatuparan ang ganap na katotohanang ipinahayag ng kanilang ideolohiya, magkakatotoo ang utopia sa lipunan ng tao. Mapagpasya ang naging impluwensiya ng Darwinismong Panlipunan. Itinuring nilang mabibigyang-katwiran ang pagtatakwil sa etika sa daan patungo sa utopia. Ngunit kapag lumabas na hindi makatotohanan ang ganap na katotohanang iginigiit nila, ang natitira lamang sa huli bilang pagkakakilanlan ng ideolohiya ay ang mga kalupitang ginawa nila. Ang paghatol na ito ay sa huli ay itinatakda sa liwanag ng kalikasan ng tao.

Kung laging mabuti ang kalikasan ng tao, o kung magagawa itong mabuti, hindi na kailangan ang di-pagkilos. Sapat nang sundin ang kalikasan ng tao. Ngunit may malakas na pagkamakasarili sa kalikasan ng tao na naghahangad palakihin hanggang sukdulan ang sariling pakinabang. Hindi ito nagbabago. Ginagamit ng pagkamakasarili ng tao ang isip hanggang sukdulan upang patibayin ang kanyang paninindigan. Umiiral sa kalikasan ng tao ang hilig na unahin ang pansariling interes bago ang kapakanang pampubliko. Madaling nagiging kasakiman ang pagkamakasarili, at laging naroroon ito sa lipunan ng tao. Sa panahon ng mga ideolohiya, naniwala ang Kanluran sa isang ebolusyonismong nagsasabing magagawang mabuti ang kalikasan ng tao. Ngunit naiiba ang pag-unawa ng Silangan sa kalikasan ng tao kaysa sa Kanluran. Ang ebolusyonismong nagnanais gawing mabuti ang kalikasan ng tao ay isang napakalaking pagkakamaling naging posible lamang sa makabagong kasaysayan ng Kanluran. Ang teorya ng kalikasan ng tao sa Silangan ay nakatuon sa pagbabago ng pagkatao: magiging kalahok (xiaoren, 小人) ba ang tao na itinutulak ng kasakiman, o magiging pinuno na nanghahawak sa etika? Ang lubusang pagkakasalalay nito sa pagsisikap ng bawat isa ang kalikasan ng tao ayon sa pagkaunawa ng Silangan.

Hindi likas sa pagsilang ang etika. Nagmumula ito sa pag-aaral at sa pagtulad sa pag-uugali ng mga pantas. (Xunzi 23:5)

Ipinapasok ng sibilisasyon ng Kanluran sa mga gawain ng tao ang kalooban at batas ng Diyos. Hinahatulan nito ang pagkilos at sinadyang pagkilos ng tao bilang mabuti o masama ayon sa pamantayan ng pagsunod o di-pagsunod sa Diyos. Sa Hudaismo, ang kahulugan ng sinadyang pagkilos ay halos itinatakda ng saloobin sa Diyos: ang paglilingkod sa mga diyus-diyosan, ang hindi pagtupad sa tipan sa Diyos, at iba pa. At dahil itinakda ng batas ang lahat ng tuntunin ng pagkilos ng tao, isang lubhang mabigat na parusa ng Diyos ang naghihintay sa sinadyang pagkilos. Kaya sa sibilisasyon ng Kanluran, ang mga salita at gawang sumusunod sa kalooban ng Diyos ay mabuti, at ang lumalabag dito ay kasalanan ng paggawa ng masama at karapat-dapat parusahan. “Ako, ang Panginoon mong Diyos, ay isang Diyos na mapanibughuin. Sa mga napopoot sa akin, pinagbabayad ko ang kasalanan ng mga magulang hanggang sa ikatlo at ikaapat na salinlahi ng kanilang mga anak” (Exodo 20:5–6). Sa huli, sa Kanluran, ang pagkilos ng tao ay lumalampas sa larangan ng tao at nagiging usapin ng mabuti at masama, kasalanan, parusa at pagdurusa kung saan nanghihimasok ang Diyos. Ibig sabihin, nagiging usapin ito hindi ng etika kundi ng batas.

May matatag nang lugar ang kahalagahan ng batas sa sibilisasyong Griyego-Romano. Sa kasaysayan ng Kanluran, inilalarawan ang mga pinunong pampolitika bilang “tagapagbigay ng batas” (Lawgiver). Si Solon (Solon, 638–558 BK), ang pinakatanyag sa Pitong Pantas ng Gresya, ay lalong kilala bilang “tagapagbigay ng batas”. Sa Kanluran, ang mahusay gumawa ng batas at magpatupad nito ang nagiging pinuno. Sa sibilisasyon ng Kanluran, natural na dumarami ang mga institusyon at batas, at hindi maiiwasang dumami rin ang mga parusa sa mga lumalabag dito. Lumalaki ang papel ng mga abogado. Mula pa sa panahong Griyego-Romano ay lumitaw sa Kanluran ang mahuhusay na abogado. Sina Demosthenes ng Gresya at Cicero ng Roma ay kapwa nagsimula bilang abogado at naging tanyag na estadista. Tinanggap ni Cicero ang titulong “Ama ng Bayan” dahil sa pagsugpo niya sa sabwatan ni Catilina. Si Demosthenes, isang Griyegong tumutol sa paglawak ng Macedonia, ay naging tanyag sa buong Gresya.

Ang ubod ng teorya ng kalikasan ng tao sa Silangan ay buong nakatuon sa paghubog, pagkasilang, ng “pagkatao” sa loob ng hangganan ng ibinigay na kalikasan ng tao. Ang pinakamahalagang susi sa paghubog ng pagkatao ay ang etika. Sa paghubog ng pagkatao, hindi ang batas kundi ang etika ang nasa unang puwesto. Sa Silangan, sa pagtukoy sa mga pinuno ng lipunan, hindi ginagamit ang pananalitang “tagapagbigay ng batas”. Sa pagtukoy sa mga pinuno ng lipunan, gumagamit ang Taoismo ng mga salitang gaya ng pantas (聖人), at ang Konfusyanismo ng pinuno (junzi, 君子).⁷³ Ang pantas at ang pinuno ay hindi mga dalubhasa sa batas kundi mga “pinunong may etika”. Sa Silangan, pagkaraan lamang ng ika-19 na siglo lumitaw ang mga abogado. Sa Silangan, hindi ang naglalatag ng batas kundi ang kinikilala sa kanyang etika ang nagiging pinuno.

3) Ang pamantayan ng pagkilos ng tao: ang yin at yang (陰陽) ng pagbabago vs ang mabuti at masama (善惡) ng pag-iral

Ang kaisipang yin-yang at ang kaisipang mabuti-at-masama ay nagsisilbing pamantayan ng pagkilos ng tao sa Silangan at Kanluran. Sa Silangan, mula sa pananaw na ang lahat ay walang tigil na nagbabago, sinusunod ng pagkilos ang pilosopiya ng pagbabago na nagpapahalaga sa kakayahang umangkop at makibagay. Nagkakaroon ng kahulugan ang pagkilos ng indibidwal hindi nang hiwalay kundi sa loob ng mga ugnayan at konteksto. Nakasalig ito sa pagtutulungan at pagkakaugnay. Ang pagkilos ng tao ay nauunawaan bilang paghahanap ng timbang ng yin (陰) at yang (陽) sa kalikasan at lipunan. Tumutungo ito sa timbang at pagkakatugma.

Ipinakikita ng pagkilos ng tao ang isang agos, at sumusunod ito sa mga batas ng kalikasan. Ang ubod ng kalikasan ayon sa pananaw ng Silangan ay nasa walang-tigil na pagbabago. ⁷⁴ “Pasan ng sampung libong bagay ang yin sa kanilang likod at yakap nila ang yang.” “Kapag tinatanglawan ng araw ang bundok, lumilitaw ang liwanag (yang). Kapag dumating ang gabi at naglaho ang sikat ng araw, ipinakikita ng bundok ang dilim (yin).” Sa Daodejing, ang lahat ng bagay sa kalikasan ay ipinahahayag sa pamamagitan ng yin at yang.

Pasan ng sampung libong bagay ang yin sa kanilang likod at yakap nila ang yang. (Daodejing, kabanata 42)

Ang Dao, ang gitna ng lahat ng bagay, ay laging naroroon, nasa lahat ng dako, at para sa lahat. Ang Dao ang kaayusan ng kalikasan at ng sansinukob. Anuman ang gawin ng tao, anuman ang kanyang paniwalaan, wala siyang magagawa kundi maging nilalang na sumusunod sa Dao. Ang Diyos ay isang pagpili, ngunit ang Dao ay isang pangangailangan. Hindi matatakasan ng tao ang Dao. Ang lahat ng tao ay sumasandig sa Dao at namumuhay sa loob nito.

Ang Dao ng langit ay kapaki-pakinabang sa lahat at hindi nakapipinsala kaninuman. (Daodejing 81)

Dahil umiiral ang Dao para sa lahat ng tao, hindi ito nanghihimasok nang isa-isa sa mga gawain ng bawat tao. Walang pakialam ito sa mga gawain ng tao. Ang tao mismo ang nagpapasya ng kanyang mga gawain sa loob ng saklaw ng Dao. Hindi binabago ng kalikasan ang kanyang mga batas dahil sa tao. Ipinahahayag ang mga gawain ng tao hindi sa pamamagitan ng kaisipang mabuti-at-masama kundi ng kaisipang yin-yang. May pananagutan ang tao sa kanyang ginagawa. Masipag siyang nagtatrabaho sa tag-araw upang mag-ipon ng pagkain, at nagpapahinga sa taglamig. Ang taong hindi nagtatrabaho sa tag-araw at naglalaro lamang ay hindi makaiiwas sa kasalatan sa taglamig. Nasa kabila ng mabuti at masama ang Dao at umiiral para sa lahat. Tinatamasa ng mabubuti ang Dao, at ang hindi mabubuti ay tumatanggap ng pag-iingat nito. Walang kaaway ang Dao. Walang puwang dito ang kaisipang mabuti-at-masama.

Ang Dao ang tahanan ng sampung libong bagay. Ang Dao ay kayamanan ng mabubuting tao at kasabay nito ay kanlungan ng hindi mabubuti. (Daodejing, kabanata 62)

Inaayos ng sibilisasyon ng Kanluran ang mga gawain ng tao sa pamamagitan ng kaisipang mabuti-at-masama. Itinuturing ang kawalan (無) bilang pag-iral ng “masama”. Ang pagkakaroon (有) ay may “mabuting” kahulugan, sapagkat itinaboy nito ang kadiliman at kawalang-kaayusan upang lumikha ng isang daigdig ng liwanag at kaayusan. Ito ang simula ng kaisipang mabuti-at-masama. Ang di-nagbabagong kaisipang mabuti-at-masama ay isinilang ng pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran. Ang mga nilikhang di-nagbabagong nilalang, na nasasangkot sa kaisipang mabuti-at-masama, ay hindi maiiwasang magkahati-hati at magsalungatan.

Ang pagsasabing mabuti ang Diyos ay nagbubunsod ng isang tanong na saligang walang lutas: saan nagmula ang kabaligtaran ng mabuti, ang masama, at bakit ito umiiral? Saklaw ng Dao ang liwanag at kadiliman, ang mabuti at ang di-mabuti (不善). Sa gayon, lumalayo ito sa pagpapahayag sa ganap na katotohanan sa paraang “pagsang-ayon”. Patuloy na idinidiin ito sa Daodejing: ang Dao ay malinaw tulad ng tubig sa batis at malabo tulad ng putikang tubig (Daodejing 15). Ang Dao ay humahalo sa liwanag at humahalo sa dilim, at sa Dao sila ay nagiging iisa (Daodejing 56). Ang ganitong saligang konsepto ng Dao ay malalim na nakalaganap sa sibilisasyon ng Silangan. ⁷⁵ Ang paraan ng Kanluran ay nagsisimula sa pilosopiya ng pag-iral at nakatuon sa pagsusuri at paghihimay sa mga prinsipyo ng “pag-iral”. Ang paraan ng Silangan ay nakatuon sa pag-unawa sa mga prinsipyo ng kalikasan at ng mga gawain ng tao mula sa “pagbabago”. Kapag nakatuon sa pagbabago, hindi maiiwasang humantong ito sa dualismo ng pagpupunan. Kapag nagkaroon ang isang sibilisasyon ng pilosopiya ng yin at yang, mahirap ilapat sa mga gawain ng tao ang mga konsepto ng mabuti at masama na may pagkaganap. Ang yin at yang ng di-pagkilos ay konseptong nagpapaliwanag sa prinsipyo ng pagbabago ng kalikasan; ang mabuti at masama ng sinadyang pagkilos ay konseptong nagpapaliwanag sa moral na paghatol ng tao. Neutral sa pagpapahalaga ang yin at yang ng di-pagkilos; may paghatol sa pagpapahalaga ang mabuti at masama ng sinadyang pagkilos.

May taglay na pamantayan ang yin at yang na nangangahulugang pagkakatugma o pagpupunan. Ang yin at yang ay nasa ugnayan ng walang-tigil na pakikipag-ugnayan at pagpapalitan. Tulad ng araw at gabi, ng katigasan at kalambutan, ng buhay at kamatayan, natatagpuan ng lahat ng nilalang ang timbang sa loob ng pagbabago. Ang yin at yang ay hindi ganap na entidad, kundi binibigyang-kahulugan sa kanilang ugnayan sa isa’t isa. Sa ilang kalagayan, ang yin ay maaaring maging yang, at ang yang ay maaaring maging yin. Magkasalungat ang yin at yang, gayunma’y hindi maaaring umiral ang isa nang wala ang isa. Hindi sila hiwalay at nag-iisang entidad, kundi laging nangangailangan ng katapat. Nagkakaroon ng pagkakatugma sa gitna ng pagsasalungatan, at ang pagbabago mismo ang prinsipyo ng kaayusan. “Nakakamit ng yin at yang ang pagkakatugma (和) sa pamamagitan ng qi (氣)” (Daodejing, kabanata 42). Ang yin at yang ay nangangahulugang pagkakatugma, ibig sabihin, pagpupunan. Kapag tinanglawan ng sikat ng araw ang bundok, nag-iiba ang anyo nito tungo sa yin at yang. Ang dilim at liwanag ay nangangahulugang pagkakatugma at pagpupunan ng liwanag at ng bundok. Ang lalaki at babae, ang hari at ang nasasakupan, ang ama at ang anak, ang tag-araw at taglamig, ang una at huli, ang mataas at mababa: sa kaisipan ng Silangan, ang lahat ng ito ay nasa ugnayan ng pagpupunan na nagkakatugma tulad ng yin at yang.

Ang kaisipang mabuti-at-masama ng Kanluran ay naghihiwalay sa mabuti at masama sa dalawahang ugnayan ng tao. Nahahati ang tao sa “mga hinirang” at “mga itinakwil”. Hindi maiiwasang pinagsasalungat ng paghahati ng mabuti at masama ang dalawa. Isa sa mga ubod ng relihiyong ipinahayag ang kaisipang mabuti-at-masama. Ang paghahati ng mabuti at masama ay konseptong wala sa pilosopiya ng Dao. Ito ay dahil itinuturing ng Dao na ang diwa ng mga gawain ng tao ay hindi ang mabuti at masama kundi ang yin at yang. Sa Kanluran, lumilitaw bilang mga konseptong katapat ng kaisipang mabuti-at-masama ang neutralidad sa pagpapahalaga, ang relatibismong moral at ang nihilismong moral. Sinusunod ng pilosopiya ng relihiyong ipinahayag, ni Plato at ni Kant ang ganitong pagsusuri, at ito ay isa sa mga pangunahing kaisipan ng sibilisasyon ng Kanluran. Ngunit hindi maaaring ilapat sa sibilisasyon ng Silangan ang mga katapat na konseptong ito na nakasentro sa Kanluran upang maghambing. Sapagkat ang kaisipan ng Silangan ay itinayo sa paligid ng ibang pananaw sa sansinukob at ng ibang pinagmulan at prinsipyo ng mga gawain ng tao. Hindi maaaring ipagwalang-bahala ang sibilisasyon ng Silangan bilang neutralidad sa pagpapahalaga, relatibismong moral o nihilismong moral dahil lamang naiiba ito sa Kanluran. Sinusunod ng kaisipang yin-yang ang pilosopiya ng pagbabago: isa itong pilosopikong balangkas na nagpapaliwanag sa pagbabago at pagkakatugma ng mga nilalang. Sa Kanluran, laging mabuti ang mabuti, at laging masama ang masama. Maaaring mag-iba ang interpretasyon ayon sa panahon at kultura, ngunit hindi nagbabago ang saligang paghahati. Ang kaisipang mabuti-at-masama ay pamantayang moral at etikal na humahatol sa pagkilos at pag-iral ng tao mula sa pananaw ng sinadyang pagkilos. Itinuturing itong ganap na pagpapahalaga na hindi nagbabago nang relatibo tulad ng yin at yang.

Dahil hinahati ng kaisipang Kanluranin ang mga gawain ng tao sa loob ng hangganan ng mabuti at masama, nahihirapan itong unawain ang kaisipan ng Silangan. Sa pagtatampok lamang sa kaisipang yin-yang ng Silangan ito maihahambing sa kaisipang mabuti-at-masama ng Kanluran. Sa mga prinsipyo ng mga gawain ng tao, ang kaisipang yin-yang ay gumaganap ng papel na eksaktong katapat ng kaisipang mabuti-at-masama. Gumagana ang dalawa bilang mga prinsipyo ng mga gawain ng tao ayon sa dalawang magkaibang pananaw sa daigdig. Nakasentro ang kaisipang yin-yang sa mga konsepto ng pagkakatugma at pagpupunan na likas sa pilosopiya ng kalikasan. Nakasentro naman ang kaisipang mabuti-at-masama sa mga konsepto ng moral na paghatol at pagsasalungatan na likas sa relihiyon o sa pilosopiyang metapisiko.

Ang kaisipang mabuti-at-masama, ang prinsipyo ng mga gawain ng tao sa Kanluran, ay kaugnay ng doktrina ng paglikha. Ang paglikha ay salita ng Diyos, at ang paglikha ay isang mabuting pag-iral na sumisilang sa pagtataboy sa kadiliman na itinuturing na masama. Ang kahalagahan ng paglikha na kaugnay ng kaisipang mabuti-at-masama ay malinaw ring makikita sa mga salaysay ng “pakikibaka laban sa Kaos” (struggle against Chaos) na kaugnay ng mga mito ng paglikha sa Kanluran at Gitnang Silangan. Nagsisimula ang tunay na “pag-iral”, na katulad ng liwanag, kapag dinadaig ng tao ang masasamang nilalang na lumilitaw bilang mga sagisag ng kaos: mga halimaw sa dagat, mga dragon at malalaking ahas. Ang Griyegong si Hesiod (Hesiod) ay may pananaw rin sa sansinukob na kahawig ng sa relihiyong ipinahayag. Inisip niya na sa simula ay may kaos, at mula rito isinilang ang kosmos, na nangangahulugang sansinukob at kaayusan, kasama ang iba’t ibang diyos. Ang saligang palagay at prosesong nalikha ang mabuting kaayusan sa pagdaig sa masamang kaos ang sa huli ay nagtulak sa sibilisasyon ng Kanluran na patakbuhin ang mga gawain ng tao ayon sa kaisipang mabuti-at-masama. Sa Genesis, ang agad na sumunod sa paglikha sa tao ay ang mismong salaysay tungkol sa mabuti at masama:

Sinabi ng Panginoong Diyos: “Huwag kang kakain ng bunga ng punongkahoy ng pagkakilala sa mabuti at masama, sapagkat sa araw na kumain ka nito ay tiyak na mamamatay ka”… Sinabi ng ahas sa babae: “Hindi kayo mamamatay. Alam ng Diyos na sa araw na kumain kayo nito ay mabubuksan ang inyong mga mata, at kayo ay magiging katulad ng Diyos na nakaaalam ng mabuti at masama.” (Genesis 2:17, 3:4)

Kasunod nito ay inilalarawan si Cain, ang unang anak nina Adan at Eva, na gumawa ng kasalanan, ibig sabihin, ng masama, sa pagpatay kay Abel, ang ikalawang anak. Sa ganitong paraan, pinaghihiwalay ng Diyos ang mabuti at masama mula pa sa simula. Ang Diyos ay nasa panig ng mabuti.

Sinabi ni Moises: “Ipakita mo sa akin ang iyong kaluwalhatian.” Sumagot ang Panginoon: “Paraanin ko sa iyong harapan ang lahat ng aking kabutihan (善), at ipahahayag ko sa iyong harapan ang pangalang ‘Yahweh’.” (Exodo 33:18–19)

Nananatiling pangunahing usapin din sa Biblia ng Kristiyanismo ang kaisipang ito ng mabuti at masama.

Sinabi sa kanya ni Hesus: “Bakit mo ako tinatawag na mabuti? Walang mabuti kundi ang Diyos lamang.” (Marcos 10:18)

Kumikilos lamang ang Diyos para sa mga naniniwala sa kanya. Ang relihiyon ay kadalasang minamana sa mga magulang bago pa ang personal na pagpili. Sa doktrina, ipinahahayag ang pagpiling ito bilang biyaya (grace) ng Diyos. Ang taong naniniwala sa Diyos dahil sa biyaya ay tumatanggap ng makapangyarihang pag-iingat ng Diyos. Gumagawa ang Diyos ng mga himala para sa kanila at namamahala sa kanilang mga gawain. Lalo na, para sa mga naniniwala sa kanya, inilalatag ng Diyos ang pilosopiyang ang itinuturing ng tao na kaaway ay nagiging kaaway din ng Diyos. Pumapasok ang kaisipang mabuti-at-masama.

Sa gayon, lumilitaw sa relihiyong ipinahayag ang konseptong ganap na masama ang kaaway: ang kaisipang mabuti-at-masama. Ang kaisipang mabuti-at-masama ay konseptong wala sa pilosopiya ng Dao. Lumalayo ang Dao sa kaisipang mabuti-at-masama. Ang Dao ay “kayamanan ng mabubuti at kanlungan ng hindi mabubuti”. Sa halip na kaisipang mabuti-at-masama, pinipili ng Dao ang kaisipang yin-yang. Ang Diyos naman ay “kayamanan ng mabubuti at kaaway ng masasama”. Dahil napaparusahan ang mga naniniwala kapag hindi sila sumunod sa Diyos, dapat silang sumunod sa kanya nang ganap; kaya nagiging ganap ang kulay ng mabuti at masama at nangingibabaw ito sa kabuuan ng mga gawain ng tao.

Parurusahan ko ang sanlibutan dahil sa kasamaan nito at ang masasama dahil sa kanilang kasalanan; wawakasan ko ang kahambugan ng mga palalo at ibababa ko ang kayabangan ng mga malupit. (Isaias 13:11)

Sa relihiyong ipinahayag, ang mabuti at masama ay nagiging usapin ng batas na iniutos ng Diyos. Ang Diyos ay nagiging Diyos ng parusa na nagbibigay-gantimpala sa mabubuti at nagpaparusa sa masasama. Dahil nagiging utos ng batas ang parusa sa mabuti at masama, at mabibigat ang gantimpala at parusa nito, natatakot ang mga tao sa “kaisipang mabuti-at-masama ng Diyos”. Ang kaisipang mabuti-at-masama ng Kanluran, na nakatuon sa kasalanan at parusa, ay kumikilos sa tao sa paraang pinarurusahan ang gumagawa ng masama at ginagantimpalaan ang mabubuti. Kapag ganito, nagiging mahalaga ang batas na humahatol sa kasalanan at parusa. Ang Levitico, Mga Bilang at Deuteronomio, tatlo sa limang aklat ni Moises, ay puno ng tumpak at mahigpit na batas at parusa para sa lahat. Nangibabaw ito sa daigdig ng kaisipang Kanluranin sa loob ng isang libong taon ng Gitnang Panahon hanggang sa simula ng Renasimiyento. Nanatili ang kaisipang mabuti-at-masama bilang ubod ng sibilisasyon ng Kanluran kahit matapos lumitaw ang deismo.

Sa kabilang dako, walang anumang pahayag ang Daodejing tungkol sa paghahati ng mabuti at masama o sa parusang kasama nito. Hindi maiiwasang may mabuti at masama sa mga gawain ng tao. Ipinahahayag ng kaisipang yin-yang ng Silangan ang mga gawain ng tao hindi sa pamamagitan ng mabuti at masama kundi ng magandang kapalaran at kasawian (吉凶). Ang magandang kapalaran at kasawian ay hindi ipinadadala ng Diyos, kundi pinipili ng tao mismo. Likas na lumilitaw ang mga ito sa mga sumusunod o lumalabag sa Dao, ang pilosopiya ng kalikasan. Walang walang-hanggan. Ang lahat ay laging nagbabago. Sa buhay, ang magandang kapalaran, ang mabuti, ay laging nagbabago, at ang kasawian, ang masama, ay laging nagbabago rin. Ang ganitong pagkamalay sa buhay ay kumikiling, sa takbo ng mga gawain ng tao, sa paninindigan ng kaisipang yin-yang na nakasalig sa pilosopiya ng pagbabago.

Kilalang-kilala sa sibilisasyon ng Silangan ang kasabihang “ang kabayo ng matanda sa hangganan” (塞翁之馬), na nagsasabing hindi basta mahuhulaan ang magandang kapalaran at kasawian sa buhay. Sa Silangan, ang paninindigan ay dapat tingnan ang buong buhay bago hatulan ang magandang kapalaran o kasawian nito: tingnan ang buhay sa pamamagitan ng pilosopiya ng pagbabago at hindi ng pilosopiya ng pag-iral. Kaya sa Silangan, ang magandang kapalaran at kasawian ay binibigyang-kahulugan ng isang etika ng pagbabago higit sa isang batas ng pag-iral. Maraming aral na pang-etika ang kaisipan ng Silangan na nasa anyo ng payo o mungkahi, sa halip na mga utos na mapamilit tulad ng batas: “Iniingatan ng pinuno ang Dao kaya siya ay mapalad; nilalabag ng kalahok ang Dao kaya siya ay kapus-palad” (Zhouyi, Ang Dakilang Komentaryo, unang bahagi, kabanata 3).

Nagsisimula ang kaisipang yin-yang sa mga pagkakaibang pisikal, pampanahon at biyolohikal ng kalikasan at unti-unting lumalawak, hanggang saklawin ang mga pagkakaibang estetiko gaya ng maganda at pangit, ang mga pagkakaibang moral gaya ng mabuti at masama, at ang mga pagkakaibang panlipunan at pang-etika gaya ng dito at doon, ng iba at ng sarili.⁷⁶ Ito ay dahil sa yin at yang, nagpupunan sa isa’t isa ang dalawang konsepto, at kung mawawala ang isa, hindi rin maaaring umiral ang isa pa. Sa kaisipang mabuti-at-masama naman, magkasalungat ang dalawang konsepto, at nagkakaroon sila ng katangian ng pagbabanggaan.

Dahil hindi ginagamit sa Kanluran ang kaisipang yin-yang, halos wala itong ginampanang papel sa mga talakayan tungkol sa kasaysayan ng kaisipan o pilosopiya ng daigdig sa nakaraang dalawang daang taon na pinangingibabawan ng paradigmang Kanluranin. Ngunit kung isasaalang-alang na ang pag-iisip ng tao ay binubuo ng dalawang bagay, ang pagsasalungatan ng Kanluran at ang pagpupunan ng Silangan, iba’t ibang larangan ang mapaggagamitan nito.⁷⁷ Sa loob ng sibilisasyon ng Silangan, napakakapaki-pakinabang ang paghahating tumitingin sa Taoismo bilang yin at sa Konfusyanismo bilang yang. Gayundin, sa paghahambing sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, napakakapaki-pakinabang at angkop ang paghahating tumitingin sa sibilisasyon ng Silangan bilang yin at sa sibilisasyon ng Kanluran bilang yang. Mahirap matagpuan ang ganitong paghahati sa ibang konsepto. Malinaw na ipinakikita ng Dao at ng Diyos ang pagkakaiba ng yin at yang. Ipinakikita ng di-hayag ng Dao at ng hayag ng Diyos ang pagkakaiba ng yin at yang: pinahahalagahan ng Dao ang panig na mapagtanggap at pambabae (陰), at pinahahalagahan ng Diyos ang panig na aktibo at panlalaki (陽).

Dahil sa dualismo ng pagpupunan na saligan ng kaisipang yin-yang, nawalan ng lakas na pilosopiko sa sibilisasyon ng Silangan ang dualismo ng pagsasalungatan, ng tunggalian at pakikibaka. Mahalaga ang papel ng dualismo ng pagpupunan at ng dualismo ng pagsasalungatan sa pagbuo ng mga agos na pilosopiko ng dalawang sibilisasyon. Sa katunayan, maging sa paglalahad ng lohika, ang pagiging popular ng paliwanag ng Silangan sa pamamagitan ng magkatapat na pangungusap (對句) at ng paliwanag ng Kanluran sa pamamagitan ng silohismo ay dahil sa dualismo ng pagpupunan at dualismo ng pagsasalungatan.⁷⁸ Tinatanggap ng kaisipang yin-yang ng Silangan ang saligang pagkadalawahan ng sansinukob, ngunit idinidiin nito ang ugnayang nagpupunan at nagtutulungan ng dalawang elemento. Bilang resulta, sa kultura ng dualismo ng pagpupunan at ng kaisipang yin-yang, umunlad ang etikang pampolitika at ekonomiyang pampolitika na pinahahalagahan ng Silangan kasabay ng pagbuo ng mga bansang-estado noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado bago ang ating panahon. Sa kabilang dako, ang dualismo ng pagsasalungatan at kaisipang mabuti-at-masama ng Kanluran, kasabay ng paglaganap ng relihiyong ipinahayag, ay gumalang sa batas, at ang pag-unlad ng metapisika ang naging pangunahing agos nito.

Sa Silangan ng kaisipang yin-yang, itinuturing na kapwa binubuo ng pakikipag-ugnayan ng yin at yang ang kalikasan at ang lipunan ng tao. Ang yin at yang ay hindi ganap na magkasalungat kundi bumubuo ng ugnayang nagpupunan, at sila ang prinsipyong nagpapaliwanag sa pagbabago at pagkakatugma. Magagandang halimbawa ang araw at gabi, ang lalaki at babae, ang katigasan at kalambutan. Hindi ito paghatol sa pagpapahalaga gaya ng mabuti at masama, kundi pagdidiin sa timbang at pag-ikot ng pag-iral. Ipinakikita ng yin at yang ang isang pananaw sa daigdig na makaugnayan at mapagsanib: “dalawa ngunit iisa”. Ang ganitong makaugnayan at mapagsanib na pananaw sa daigdig ay nasa ibang antas kaysa sa dualismo o monismo na iginigiit ng sistemang pilosopiko ng Kanluran.

Bumuo ang Kanluran ng isang sibilisasyong umuunawa sa daigdig ng kalikasan at ng tao bilang pagsasalungatan ng mga pagpapahalagang moral. Iginigiit nito ang mga ganap at magkasalungat na pagpapahalaga, na lumilitaw sa sibilisasyong Griyego at sa relihiyong ipinahayag bilang kaisipang mabuti-at-masama na nagdidiin sa panig na etikal. Magagandang halimbawa nito ang mabuting gawang moral at kasalanan, ang Diyos at ang diyablo, ang langit at impiyerno. Itinatag nito sa sibilisasyon ng Kanluran ang isang sistemang pilosopiko kung saan, sa pagdidiin sa malayang kalooban at pananagutan ng tao, ang pagpili sa pagitan ng mabuti at masama ang nagiging pangunahing suliranin ng pag-iral ng tao. Pinahahalagahan ng kaisipang yin-yang ang ugnayan at pagkakatugma higit sa paghatol sa pagpapahalaga; pinahahalagahan naman ng kaisipang mabuti-at-masama ang moral na pagpili at pananagutan ng tao. Kaya idinidiin ng Silangan ang kaayusan at timbang ng lipunan, at ng Kanluran ang etikal na paghatol at kaligtasan ng indibidwal.

Ang tibay ng kaisipang yin-yang vs ang lakas at panganib ng kaisipang mabuti-at-masama

Paano nagkakaiba ang kaisipang yin-yang at ang kaisipang mabuti-at-masama? Malakas ang impluwensiyang ginagamit ng kaisipang mabuti-at-masama sa tao. Ang suliranin ay may kasama itong panganib: ang pagkapoot sa pagitan ng mga mananampalataya at di-mananampalataya, at ang pagkapoot sa pagitan ng mga naniniwala sa magkaibang diyos. Ang diyos na pinipili ng bawat tao ay halos minamana sa kanyang mga magulang. Sa daigdig, sabay-sabay na umiiral ang iba’t ibang diyos. Dahil ganap ang bawat diyos, mahirap na magkakatugmang magkasamang umiral ang mga diyos o ang mga propeta ng mga relihiyong ipinahayag. Ibinabadya ng Diyos ang pinakamabigat na parusa sa mga naniniwala sa ibang diyos: isang parusa ng mabuti at masama na umaabot hanggang sa ikasampung salinlahi. Ang ganitong pagkakahati ng mabuti at masama ay sumisibol din maging sa loob ng mga sekta na naniniwala sa iisang Diyos. Kung minsan, ang matinding pagkapoot sa pagitan ng mga sekta ay tila higit pa sa pagkapoot sa ibang diyos. Sa Kristiyanismo, ang labanan ng mga Katoliko at Protestante ang nangibabaw sa kasaysayan ng Kanluran sa simula ng makabagong panahon.

Ang Dao, na lumalayo sa antropomorpismo, ay sa unang tingin walang damdaming tulad ng tao at umiiwas sa pakikialam, di-tulad ng isinataong Diyos, kaya hindi tuwiran ang impluwensiya nito sa tao. Ngunit walang ibang Dao bukod sa Dao, at walang mga sekta sa loob ng Dao. Ang lahat ng tao, nang walang eksepsiyon, ay sumusunod sa iisang Dao. May tibay ito. Sa sibilisasyon ng Silangan, laging nagbabago ang sansinukob, at ang pagbabago ay umiikot tulad ng yin at yang at nagkakamit ng pagkakatugma. Sa ugat nito ay may iisang bagay: ang Dao. Hindi pinaghihiwalay ng Dao ang mabuti at masama.

Gaano kalaki ang pagkakaiba ng mabuti at masama? (Daodejing, kabanata 20)

Sa mga gawain ng tao, ginagamit ng kaisipang yin-yang hindi ang ganap na paghahati ng mabuti at masama kundi ang pamantayan ng gusto at di-gusto (好-不好). Itinuturing nito na ang mabuti at masama ay nagbabago rin sa huli, tulad ng gusto at di-gusto. Nilutas ng Daodejing at ng mga klasikong Konfusyano ang suliranin ng mabuti at masama sa paraang naiiba sa Kanluran. Itinatag nila ang kaisipang ang mabuti at masama ay pag-aari ng tao at walang kinalaman sa kalikasan o sa Dao. Sa Silangan, sa paglapit ng Dao sa tao bilang kalikasan mismo, itinanim nito sa tao hindi ang kaisipang mabuti-at-masama kundi ang pilosopiya ng pagbabago na nasa kalikasan. Ipinahahayag ng bundok ang liwanag at dilim na nagbabago ayon sa oras. Hindi maaaring maging mabuti at masama ang liwanag at dilim. Sa pamamagitan ng kaisipang yin-yang, nagiging ugat ng kaisipan ng Silangan ang pilosopiya ng pagbabago. Samantalang maagang pumanig ang Diyos ng Kanluran sa mabuti, ang Dao ng Silangan ay lumalampas sa mabuti at masama at pinipili ang kabilang pampang. Ginagawang sentro ng pag-iisip ng sibilisasyon ng Kanluran ang kaisipang mabuti-at-masama, at ng sibilisasyon ng Silangan ang kaisipang yin-yang.

Mahahalagang elemento ng kaisipang mabuti-at-masama ang mga konsepto ng kasalanan at parusa. Ang mabubuti ay tumatanggap ng gantimpala mula sa Diyos, at ang masasama, dahil nagkasala, ay tumatanggap ng parusa mula sa Diyos. Sa Silangan man ay may kahawig ng mga konsepto ng kasalanan at parusa, gaya ng makikita sa mga pananalitang “nagkasala sa langit” o “tumanggap ng parusa ng langit”. Ngunit ang Dao ng Taoismo ay nasa kabila ng mabuti at masama; at dahil sumusunod sa Dao ang mabubuti, ang kinalalabasan ay kasama ng Dao ang mabubuti. Sa gayunding diwa, ang Dao ay nagdudulot lamang ng kabutihan; ang hindi mabubuti, dahil hindi sumusunod sa Dao bunga ng sarili nilang pagpili at pagkilos, ay “kusang nagdudulot ng pinsala sa sarili”. Hindi ang Dao ang nagpaparusa sa kanila.

Hindi naniniwala ang pilosopiya ng Dao sa gantimpala at parusa ng langit. Hindi rin ito naniniwala sa teorya ng pagtutugunan ng langit at tao (天人感應), ang saligan ng misistisismo, na nagsasabing naaantig ng mga gawa ng tao ang langit at napakikilos ito.⁷⁹ Ang kasabihang “Tinutulungan ng langit ang tumutulong sa sarili” ay nangangahulugang ang tao, at hindi ang Diyos, ang dapat tumulong sa sarili. Isa itong pilosopiyang nagsasabing hindi ginagantimpalaan ng langit ang mabubuti ni pinarurusahan ang hindi mabubuti, kundi palagian ang langit at ang tao ang nagdudulot sa sarili ng magandang kapalaran o kasawian sa pamamagitan ng kanyang pagpili at pagkilos. Ayon sa kaisipang ito, ang mabuti at masama ay nasa saklaw ng tao, at ang prinsipyo ng kalikasan, ang Dao, ay nasa kabila nito.

Ang langit ba ang nagpapasya sa kapayapaan at kaguluhan ng daigdig? Ang galaw ng araw, buwan at mga bituin sa langit ay pareho noong panahon ng pantas na haring si Yu at noong panahon ng malupit na haring si Jie. Sa parehong galaw ng langit, nagdala si Yu ng kapayapaan at si Jie ng kaguluhan. Kaya hindi ang langit ang nagpapasya sa kapayapaan at kaguluhan ng daigdig. (Xunzi 17:5)

Sinusunod ng kaisipang yin-yang ang mga batas ng kalikasan, at sinusunod naman ng kaisipang mabuti-at-masama ang relihiyong ipinahayag o ang moral na paghatol. Ang kalayaan, pagkakapantay-pantay, kapatiran at katarungan ay mabuti; ang pagkaalipin, diskriminasyon, poot at kawalang-katarungan ay masama. Sinusunod ng mabuti at masama ang isang istruktura ng pagsasalungatan, kung saan ang pagdaig sa masama ang nagiging layuning moral at ang pagsasakatuparan ng katarungang panlipunan. Sa relihiyon, nakaugnay ito sa kaligtasan at gumagamit ng lalo pang malakas na kapangyarihan ng pagsunod sa kalooban ng Diyos. Kung ihahambing sa kaisipang yin-yang, maaaring magbigay sa tao ng malaking lakas ang kaisipang mabuti-at-masama, ngunit may taglay itong panganib na kumiling sa iisang panig at hindi magtagal. Sa kabaligtaran, sa pagkilos ng tao, hindi kasinlakas ng kaisipang mabuti-at-masama ang kaisipang yin-yang, ngunit napananatili ito.

Sa paglitaw ng deismo at sa pag-unlad ng agham, kumokonti sa Kanluran ang mga naniniwalang gumagawa ang Diyos ng mga himala o namamahala sa mga gawain ng tao sa pamamagitan ng antropomorpismo. Ngunit hindi naglalaho ang kahalagahan ng relihiyong ipinahayag dahil lamang nagiging suliranin ang mga himala o ang antropomorpismong iginigiit nito. Sapagkat patuloy na gumaganap ng mahalagang papel ang Diyos ng relihiyong ipinahayag sa antas ng sikolohikong likas na hilig sa pag-iingat sa sarili: ang pakiramdam na iniingatan tayo ng isang ganap na Diyos. Malaki ang impluwensiya sa pagkilos ng tao hindi ng isip kundi ng sikolohiya. May panig ang tao na sikolohikong nangangailangan ng isang Diyos na nag-iingat sa kanya at tumutugon sa kanyang mga panalangin.

May malalim na likas na hilig ang tao na sikolohikong ingatan ang sarili. Para rito, nilikha ng tao ang nilalang na tinatawag na Diyos. Kaya iniaasa ng tao sa Diyos ang kanyang pag-iingat at kaligtasan, tulad ng pag-asa ng bata sa kanyang mga magulang.⁸⁰

Kung susuriin sa pilosopiya, sa pamumuhay ay tila higit na makatwiran at nakakukumbinsi ang kaisipang yin-yang kaysa sa kaisipang mabuti-at-masama, dahil may tibay ito. Ngunit sa realidad, hindi naglalaho ang kaisipang mabuti-at-masama at hindi maiiwasang gamitin ito sa buhay. Hindi ito nagtatagal, ngunit malaki ang panghalina ng lakas nito sa kalikasan ng tao.

Ang pamantayan ng paghatol sa mabuti at masama ay kung nakatutulong ba o nakahahadlang ito sa pagpapanatili ng ating pag-iral: ibig sabihin, kung pinalalaki o pinaliliit nito, pinasisigla o inaalis nito, ang ating kapangyarihang kumilos. ⁸¹

Ito ay sapagkat sa huli, ang tao ay pinamamahalaan hindi ng isip kundi ng kalikasan ng tao na pinagsasama ang likas na hilig at ang isip. Sa pagdidiin sa parusa sa masama, maaaring maging kapaki-pakinabang sa pagkaligtas ang kaisipang mabuti-at-masama. Ang dahilan kung bakit ginagamit sa realidad ang kaisipang mabuti-at-masama na “parurusahan ang masama hanggang sa ikatlo at ikaapat na salinlahi ng kanyang mga inapo” ay dahil sa mga kalagayang tuwirang nagbabanta sa pagkaligtas, maaaring gamitin ang konsepto ng masama bilang isang makapangyarihang kasangkapan laban sa kaaway, para sa “pag-iingat sa sarili”.

Ang Sining ng Digmaan ni Sunzi ng kaisipang yin-yang vs si Clausewitz ng kaisipang mabuti-at-masama

Ang katangiang mapagsalungat at mapagbukod, mapaghiwalay at mapakikibaka ng sibilisasyon ng Kanluran, at sa kabaligtaran, ang katangiang mapagkaisa at mapagtanggap, mapagkatugma at mapagkasundo ng sibilisasyon ng Silangan, ay matatagpuan saanman sa mga relihiyon, kaisipan at pilosopiya ng Silangan at Kanluran; ngunit lalo itong lumilinaw sa usapin ng digmaan at kapayapaan, na nagpapasya kung pakikibaka o magkasamang pamumuhay.⁸² Makikita ito sa dalawang tugatog ng teorya ng digmaan sa Silangan at Kanluran: ang Ang Sining ng Digmaan ni Sunzi at ang Tungkol sa Digmaan ni Clausewitz (Clausewitz). Inilalapat ni Sunzi ang kaisipan ng Silangan at sinusunod ang kaisipang yin-yang; sinusunod naman ni Clausewitz ang kaisipang mabuti-at-masama. Binibigyang-kahulugan ni Sunzi ang pinakamataas na tagumpay bilang pagwawagi nang hindi winawasak ang kaaway; si Clausewitz naman, bilang lubos na pagwasak sa kaaway. Para sa pinakamataas na tagumpay, pinahahalagahan ni Sunzi ang pagpapalawak ng shi, at si Clausewitz ang paghahangad ng opensiba at tagumpay.

Bagaman parehong paksa ang tinatalakay nila, dahil sa impluwensiya ng kulturang kinabuhayan nila, nagpapakita si Sunzi ng pangmatagalang pananaw na isinasaalang-alang na ang kaaway ay maaaring maging kakampi ayon sa yin at yang, samantalang nagpapakita si Clausewitz ng panandaliang pananaw: masama ang kaaway, kaya wasakin natin ito nang lubusan. Mula sa pananaw na ito, ang Ang Sining ng Digmaan ay estratehiko, at ang Tungkol sa Digmaan ni Clausewitz ay taktikal. Ang pagkakaibang estratehiko at taktikal sa mga akda nina Sunzi at Clausewitz ay makikita sa pakahulugan ng bawat isa sa digmaan.

Sunzi: Ang digmaan ay napakahalagang usapin ng estado. Dito nakasalalay ang buhay at kamatayan ng bayan at ang pananatili o pagkawasak ng estado. Hindi ito maaaring hindi suriing mabuti.⁸³

Clausewitz: Ang digmaan ay isang gawa ng dahas upang pilitin ang kaaway na sumunod sa ating kalooban.⁸⁴

Ang Tungkol sa Digmaan ni Clausewitz ay may pinakamataas na layunin na lubos na pagsuko ng kaaway. Ang Ang Sining ng Digmaan, na isinulat noong ika-5 siglo BK sa Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ng Naglalabanang mga Estado, ay malinaw na nagsasabing ang pinakamahusay na estratehiya ay hulihin nang buo ang kaaway, at itinuturing nitong huling paraan na lamang ang pagwawagi sa pamamagitan ng pagwasak sa kaaway.

Sa pangkalahatan, sa digmaan, ang pinakamahusay ay pasukuin ang bansang kaaway nang buo pa ito; ang pagkuha rito sa pamamagitan ng pagwasak ay pangalawa lamang. Ang pinakamahusay ay pasukuin ang hukbong kaaway nang buo pa ito; ang pagkuha rito sa pamamagitan ng pagwasak ay pangalawa lamang.⁸⁵

Sa ganitong paraan ng pag-iisip, hindi maiiwasang pahalagahan ang mga paraang walang dahas, ibig sabihin, ang pakana, higit sa tahasang paggamit ng puwersa. Ibig sabihin, gaya ng sinabi ni Laozi, higit na mahalaga ang sandatang hindi umiiral kaysa sa sibat at espada. Naninindigan si Clausewitz na ang pakana ay hindi estratehiyang maaaring gamitin sa isang mahalagang digmaan. Itinuturing ni Clausewitz ang pagwasak sa kaaway bilang pinakamataas na tagumpay.

Sunzi: Ang lahat ng estratehiya ay pakana.⁸⁶

Clausewitz: Ang pagwasak sa hukbong kaaway ang pinakamabisa at pinakamataas na paraan. Kung ihahambing dito, nawawalan ng halaga ang ibang paraan.⁸⁷

Ang pakana at ang paglusob sa pamamagitan ng estratehema (謀攻), na mataas na pinahalagahan ni Sunzi bilang isang estratehiya, ay itinuring ni Clausewitz, bilang isang matigas at tipikal na Aleman, gamit ang mismong pananalita ni Nietzsche tungkol kina Leibniz at Kant, na isang panlilinlang lamang at hindi binigyan ng halaga. Ang lahat ng diplomasya at pampolitikang pakana na ginamit ni Bismarck makalipas ang ilang dekada upang pag-isahin ang Alemanya ay mataas sanang pinahalagahan ni Sunzi, at itinuring naman ni Clausewitz na isang panloloko. Para kay Clausewitz, saanman humantong ang kahihinatnan ng digmaan, sapat na ang manalo; sa ganitong kahulugan, ginawa niyang buong teorya ng digmaan ang taktika ng isang komandante ng hukbo sa larangan.⁸⁸

Dahil taga-Silangan si Sunzi, ipinasok niya maging sa kanyang pilosopiya ng pakikibaka ang saligang konsepto ng Silangan: ang pagkakatugma. Tiningnan niya ang kaaway hindi bilang dapat wasakin, kundi bilang dapat gawing kakampi at itugma. Hindi nakalampas ang taga-Kanluran sa ideyang ang lahat ng hindi kakampi ay kaaway, o sa pinakamabuti, na ang hindi kaaway ay kakampi. Ngunit ayon kay Sunzi, kahit sa digmaan ay dapat ilapat ang diwa ng kaisipan ng Silangan: “hindi itinatapon ng Bundok Tai kahit isang dakot na lupa”.

Sa makabagong panahong nukleyar, kung saan ang paggamit ng sandatang nukleyar ay nangangahulugang pagwasak sa isa’t isa, hindi maiiwasang mawalan ng halaga ang teorya ng digmaan ni Clausewitz. Sapagkat hindi na maisasakatuparan ang tatlong-yugtong ganap na tagumpay na iginiit niya: “ang lubos na pagwasak sa lakas-militar ng kaaway, ang pagsakop sa teritoryo ng kaaway, at ang pagdurog sa kalooban ng kaaway”. Ang wakas ng digmaan, ang pag-aalis ng sandata sa kaaway at ang tagumpay, sa kahulugan ni Clausewitz, ay ang ganap na pagwasak sa kaaway: ang gawin itong hindi na makabangon, gaya ng sinikap gawin ng mga Alyado sa Alemanya sa dalawang digmaang pandaigdig.

Sa pagtalakay ni Clausewitz sa plano ng digmaan, sinasabi niyang aalisan ng sandata ang isang estado. Ano ang ibig sabihin nito? Ang pag-aalis ng sandata sa kaaway ay dapat sumaklaw sa tatlong mahahalagang elemento: ang hukbo, ang teritoryo, at ang kalooban ng kaaway.

Una, kailangang wasakin ang “hukbo”… Saka kailangang sakupin ang “teritoryo”, sapagkat maaaring sumibol mula sa teritoryo ang bagong hukbo. Ngunit kahit maisagawa ang dalawang ito, hindi pa ito nangangahulugang tumigil na ang digmaan. Hangga’t hindi nadudurog ang “kalooban” ng kaaway, ibig sabihin, hangga’t hindi lumalagda sa kasunduang pangkapayapaan ang pamahalaan at ang mga kaalyado nito, o hindi sumusuko ang bayan nito, nagpapatuloy ang mga gawang mapanlaban at ang tensiyon, kaya hindi masasabing tumigil na ang digmaan.⁸⁹

Salungat sa ganitong kaisipan ni Clausewitz, sa Ang Sining ng Digmaan ay ang pagdurog sa intensiyon ng kaaway na makipagdigma ang pinakamahusay na hakbang, at sapat na kung ang kalooban lamang nito ang mababali. Ang pagwasak sa lakas-militar ng kaaway ay isinasaalang-alang lamang bilang huling paraang ginagamit nang may pag-aatubili. Kay Clausewitz, na nagtuturing na kailangang kondisyon ng tagumpay ang pagwasak sa lakas-militar at nagbibigay-kahulugan sa digmaan bilang laging gawa ng puwersa, ang kanyang teorya ng digmaan ay hindi maaaring hindi ituring na malinaw na taktikal kung ihahambing sa estratehikong teorya ng digmaan ni Sunzi.

Kaya ang manalo nang sandaang beses sa sandaang labanan ay hindi kailanman ang pinakamahusay na paraan; ang pasukuin ang kaaway nang hindi nakikipaglaban ang pinakamahusay na paraan. Kaya ang pinakamahusay na hakbang ay durugin ang intensiyon ng kaaway na makipagdigma; ang sumunod ay putulin ang mga alyansa nito upang ihiwalay ito; ang sumunod ay parusahan ang hukbo nito; at ang pinakamababang hakbang ay salakayin ang mga kutang lungsod nito.⁹⁰

Ang saligang pagkakaibang ito nina Sunzi at Clausewitz ay nagmumula sa hindi paglimot ni Sunzi sa konsepto ng estratehikong pagkakatugma, na nagsasabing ang kaaway mismo ay sa huli ay kakampi, at maaaring maging kaalyado laban sa ibang kaaway, samantalang ipinapasok ni Clausewitz nang buo sa kanyang teorya ng digmaan ang tipikal na saligang konsepto ng kulturang Kanluranin ng paghihiwalay at pakikibaka, na nagsasabing ang kaaway ay laging kaaway at dapat wasakin nang ganap at lubusan.

Malinaw na napatunayan ng dalawang digmaang pandaigdig ang pagkakamali ni Clausewitz. Kung hinarap ng Estados Unidos, na may hawak ng pamumuno sa dalawang digmaang pandaigdig, ang dalawang digmaan nang may konseptong Tsino ni Sunzi sa halip na ang konsepto ng kaaway ni Clausewitz, hindi sana nito ipinilit ang “pagsukong walang kondisyon” sa Alemanya at Japan, at hindi sana ito nagbigay ng napakaraming konsesyon sa Yalta upang makasali ang Unyong Sobyet sa Nagkakaisang mga Bansa. Higit pa rito, bago iyon ay nagkaroon sana ng paglapag sa Balkan sa halip na paglapag sa Normandy. Sinasabi ring naisakatuparan ni Lenin ang kaisipan ni Marx sa pamamagitan ng estratehiya ni Clausewitz. Kung mahusay na nagtutugma ang komunismo, na nagtulak sa paghihiwalay at pakikibaka hanggang sukdulan, at ang teorya ng digmaan ni Clausewitz, ito ay dahil iisa ang kanilang ugat.⁹¹

Malinaw na nabigo ang paggarantiya sa kapayapaan sa pamamagitan ng mga institusyon na pinangunahan ng Estados Unidos, na ang patakarang panlabas ay malalim na kinulayan ng idealismo. Ito ay sapagkat ang kaaway kahapon ay naging kaibigan ngayon, at ang kaibigan kahapon ay naging kaaway ngayon. Ang Japan at Italya, mga kaibigang magkasamang nagplano at nagtatag ng Liga ng mga Bansa, ay naging mga kaaway makalipas ang mga sampung taon bilang mismong mga sumira rito; ang Unyong Sobyet, kaibigang lumahok kasama ng Estados Unidos sa pagtatatag ng Nagkakaisang mga Bansa na ang Japan at Alemanya ang ipinapalagay na kaaway, ay naging kaaway makalipas ang ilang taon; at ang Japan at Alemanya, mga kaaway kahapon, ay naging mga kaibigan ngayon ng Estados Unidos. At ngayong tapos na ang Cold War, nawalan na ng kahulugan ang lahat ng ito.

Kung ilalapat ang dualismo ng pagsasalungatan na malalim na nakaugat sa kulturang Kanluranin, ang paraan ng pagpapanatili ng kapayapaan sa pamamagitan ng pag-aalis sa kaaway ay maituturing na paraang realista na agad na lumulutas sa suliranin, at ang paraan ng pagpapanatili ng kapayapaan sa pamamagitan ng mga institusyon ay maituturing na paraang idealista. Ang kulturang Kanluranin, na naghiwalay sa tao at kalikasan, sa ikaw at ako, sa likas na hilig at isip, ay tila walang ibang paraan kundi ang dualismo o ang paghahating dalawahan, at tila nakatuon din sa kaisipang mabuti-at-masama sa mga usapin ng digmaan at kapayapaan.

Ngunit ipinakikita ng kasaysayan ng sangkatauhan na ang paraang realista ng Kanluran at ang paraang idealista ng Kanluran ay kapwa naging pansamantalang kasangkapan lamang upang matiyak ang tagumpay, at hindi kailanman naging paraan ng tunay na paghahanap ng kapayapaan. Ang sikolohikong saloobin ng Kanluran na naghahangad ng tagumpay higit sa kapayapaan ay maipaliliwanag lamang gaya ng inilarawan ni Spinoza: “ang kahangalang higit na masiyahan sa pagwawagi at pagpaparusa sa kaaway kaysa sa pag-iisip kung ano ang nakamit sa pamamagitan ng digmaan”. ⁹² Nagpatuloy ang ganitong saloobin ng Kanluran nang ilang daang taon pagkatapos ng panahon ni Spinoza at nabuo nang ganap sa Tungkol sa Digmaan ni Clausewitz. Ang Digmaan sa Vietnam ang mapagpasyang patunay nito. Sa kabilang dako, paulit-ulit na idinidiin ni Sunzi ang kahalagahan ng pag-unawa sa layunin ng digmaan higit sa tagumpay sa digmaan. Paulit-ulit na ipinaliliwanag ni Sunzi na ang layunin ng digmaan, sa panlabas, ay ang tagumpay, ngunit sa huli ay ang pagkakamit ng pinakamalaking pakinabang.

Sa digmaan, kahit may kaunting kakulangan, dapat sumalakay nang mabilis at tapusin nang mabilis. Wala pang halimbawa ng bansang nakinabang sa matagal na digmaan, gaano man kahusay itong pinatakbo. Kaya ang hindi lubos na nakaaalam sa pinsala ng digmaan ay hindi rin lubos na makaaalam sa pakinabang ng digmaan.⁹³

Para kay Clausewitz, ang tagumpay sa digmaan ay nangangahulugang tagumpay sa larangan ng labanan. Totoo, sa pamamagitan ng pahayag na “ang digmaan ay pagpapatuloy ng politika sa pamamagitan ng ibang paraan”, nililinaw niya na ang digmaan ay isang paraan ng pagkamit ng layunin at dapat pasakop sa mga layuning pampolitika. ⁹⁴ Ngunit hindi nagbigay si Clausewitz ng kongkretong paliwanag kung ano ang ibig sabihin ng pangwakas na layunin ng digmaan, ibig sabihin, ng layuning pampolitika, na para bang ito man ay nangangahulugang tagumpay sa larangan ng labanan; kaya iba’t iba ang mga interpretasyon dito.⁹⁵ Sa katunayan, ang panukalang “ang digmaan ay pagpapatuloy ng politika sa pamamagitan ng ibang paraan” ay ginamit noong Unang Digmaang Pandaigdig ng militar ng Alemanya upang makuha ang kapangyarihan mula sa mga sibilyang pulitiko.⁹⁶

Dahil tagumpay lamang ang tinitingnan ni Clausewitz na layunin ng digmaan, wala siyang pakialam kung anong uri ng tagumpay iyon. Sinasabi ni Sunzi sa ikalawang kabanata ng Ang Sining ng Digmaan, “Ang Pagsasagawa ng Digmaan” (作戰篇), na ang pagpapakilos ng mga kasangkapang pandigma na sabay na wawasak at uubos sa kalaban at sa sarili ay hindi tamang paraan ng pakikidigma; samantalang itinuturing ni Clausewitz ang ganitong pagsasaalang-alang na isang mababaw na saloobing pilantropiko, isang di-kailangang hadlang na dapat iwasan higit sa lahat sa digmaan.

Maaaring madaling isipin ng mga pilantropo na may matalinong paraan ng pagsakop at pag-aalis ng sandata sa kaaway nang hindi gaanong dumadanak ang dugo, at na ito ang tunay na sining ng digmaan. Gaano man ito kanais-nais, isa itong maling kaisipang dapat itakwil. Sa isang bagay na kasimpanganib ng digmaan, ang mga pagkakamaling nagmumula sa mabuting-loob ang pinakamasama sa lahat. Ang paggamit ng pisikal na lakas hanggang sukdulan ay nangangahulugan ding paggamit ng talino hanggang sukdulan; kaya ang gumagamit ng lakas nang walang awa at hindi umiiwas sa anumang pagpatay ay mananalo laban sa kaaway na nag-aatubili rito. Gagamitin din ng kaaway ang ganitong batas, at kapwa sila susulong patungo sa sukdulan, at ang hangganan lamang ng kaaway ang magtatakda kung hanggang saan aabot ang sukdulang ito.⁹⁷

Maituturing ang ating panahon na panahon ng Ang Sining ng Digmaan. Sa panahon ng sandatang nukleyar, kung saan ang pagwasak sa kaaway ay nangangahulugang pagwasak din sa sarili, nawawalan ng silbi ang teorya ng digmaan ni Clausewitz. Dalawang libo’t limang daang taon na ang nakararaan, na para bang natatanaw na niya ang ika-20 siglo na ating kinabubuhayan, sinabi ni Sunzi ang sumusunod. Ang tunggalian para sa hegemonya ng Estados Unidos at Tsina sa ika-21 siglo ay magtatapos hindi sa opensiba at tagumpay na Kanluranin kundi sa pagpapalawak ng shi na Silanganin.

Lumigoy at akitin ang kaaway na para bang binibigyan mo siya ng pakinabang (利). Sa ganitong paraan, makaaalis kang huli at makararating nang una. Ang nakapipili lamang ng ganitong estratehiya ang nakaaalam ng pagkakaiba ng tuwirang estratehiya at di-tuwirang estratehiya. ⁹⁸

Ang pagkakaiba ng tuwirang estratehiya at di-tuwirang estratehiya ay nakasalalay sa kung paano ginagamit ang pag-iipon ng shi. Ang Ang Sining ng Digmaan ay lalong kapaki-pakinabang sa pangmatagalang estratehiyang isinasaisip ang pamamahala ng estado, sa halip na sa pagpapasya sa isang agarang paghaharap o kalalabasan; at ang nananalo sa huli sa ganitong kalagayan ay ang nagpapalawak ng kanyang shi sa paggamit nang sabay ng tuwiran at di-tuwirang estratehiya.

Ang baduk (go), ang pagpapalawak ng shi (勢) vs ang ahedres, ang opensiba at tagumpay

Gaya ng ipinaliliwanag ni Clausewitz at ng Ang Sining ng Digmaan, sa paligsahan laban sa kalaban, ang layunin ng Kanluran ay opensiba at tagumpay, samantalang nakatuon ang Silangan sa pagpapalawak ng shi. May sistemang pilosopiko ang Silangan na nagsasabing ang pangwakas na tagumpay ay isang relatibong tagumpay: likas itong napupunta sa huli sa nagpapalaki ng kanyang shi, at hindi sa patuloy na nakikipaglaban habang tuwirang tinutudla ang tagumpay. Makikita ang pilosopiyang ito sa baduk ng Silangan. Malaki ang pagkakaiba nito sa ahedres, na naglalayon ng tagumpay, at sa pilosopiya o saloobin ng Kanluran sa pagharap sa kalaban.

Sa ahedres, malinaw ang layunin: isang lubos na tagumpay. Ang kalalabasan ng ahedres ay alinman sa ganap na tagumpay o pagkatalo. Ang laro ng ahedres ay tuloy-tuloy na serye ng tuwirang banggaan sa tabla. Ang baduk naman ay naglalayon ng relatibong tagumpay; ang laro ng baduk ay nagaganap sa buong tabla, ngunit ang layunin nito ay palawakin ang saklaw ng sariling pagpipilian at paliitin ang sa kalaban. Ang layunin ng baduk ay hindi ang tagumpay sa iisang laro, kundi ang patuloy na paghawak sa estratehikong kalamangan. ⁹⁹

Ang estratehikong kalamangan ay itinatakda ng agos ng shi. Idinidiin ng Silangan ang kahalagahan ng shi sa agos ng kalikasan at sa mga gawain ng tao dahil itinuturing nitong hindi mauunawaan ang isang kalagayan sa pamamagitan lamang ng mga bahagi kung hindi alam ang kabuuan. Sa pilosopiya, sinusunod ng Silangan ang induktibong pag-iisip, na humihinuha sa isang di-malamang kalagayan sa hinaharap habang patuloy na nagbabago ang lahat. Layunin nitong maunawaan ang lakas ng nagbabagong shi at pahalagahan ang impluwensiya nito sa kalalabasan. Ang pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran, na nagpapahalaga sa mga institusyon at modelo, ay lumilikha ng pilosopikong hilig na unawain ang kabuuan sa pamamagitan ng pagtingin sa mga bahagi. Ang sistemang Kanluranin ng pag-iral ay kaugnay ng deduktibong sistema ng pag-iisip.

Ang kahalagahan ng shi (勢) ay idinidiin ng palaisip na Tsinong si Shen Dao (愼到, 395–315 BK). Iginiit ni Shen Dao: “Kahit ang dragon, kapag nawala ang kanyang ulap (勢), ay nagiging katulad ng bulate.” Idinidiin niya ang kahalagahan ng shi, ang nakatagong estratehikong agos sa lipunan ng tao na hindi lumilitaw sa labas. Halimbawa, si Genghis Khan ay isinilang sa Mongolia noong ika-13 siglo, natuklasan ang nakatagong shi na taglay ng Mongolia, tinipon ito, at naging isang dragon na nangibabaw sa daigdig. Ngunit kung isinilang siya sa Mongolia ng ika-21 siglo, anuman ang gawin niya ay hindi siya magiging dragon ng daigdig. Ito ay dahil wala na sa ika-21 siglo ang nakatagong shi ng ika-13 siglo na kinabuhayan ni Genghis Khan: ang kabalyeriyang Mongol at ang pinagsamang busog.

Si Shen Dao ay isang pilosopo mula sa estado ng Zhao noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ng Naglalabanang mga Estado, na kumilos sa Akademya ng Jixia (稷下學宮) ng Qi. Pinagsama niya ang mga kaisipan ng paaralang Taoista (道家) at ng paaralang Legalista (法家), at pinaunlad ang isang realistikong pilosopiyang nagpapahalaga sa shi ng kapangyarihan (權勢) at sa shi ng kalagayan (形勢). Dahil ang shi ng kapangyarihan at ang shi ng kalagayan ang mga saligang puwersa ng lipunan ng tao at ng politika, itinuring niyang ang mahalaga ay hindi ang moralidad o etika kundi ang mga panlabas na kondisyon at ang agos ng kapangyarihan. Ang shi ng kapangyarihan ay pinagsamang awtoridad at lakas; ito ang bukal ng kapangyarihan ng hari sa pagkontrol sa kanyang mga ministro at bayan, at itinuring niyang kapag taglay lamang ng hari ang shi ng kapangyarihan saka gumagana nang wasto ang mga batas at institusyon. Iginiit niya na hindi ang lakas-moral o etika kundi ang kapangyarihan mismo ang tunay na lakas na nagpapanatili ng kaayusan. Ang shi ng kalagayan ay tumutukoy sa agos ng mga bagay o kalagayan, sa mga kondisyon ng panahon at sa pagkakaayos ng mga puwersa, at itinuring niya itong isang likas at panlipunang puwersang hindi masasalungat. Idinidiin niya na kahit ang moralidad at etika ay walang magagawa kapag sumalungat sa shi ng kalagayan, at sa pakikiayon lamang dito makakamit ang kaligtasan at tagumpay. Ang kanyang akda, ang Shenzi (愼子), ay may apatnapu’t dalawang kabanata, ngunit pito na lamang ang nakarating sa atin; ang kanyang kaisipan ng shi (勢) ay minana ni Han Feizi (280–233 BK). Mataas na pinahalagahan ni Han Feizi ang realistikong kaisipan ni Shen Dao, at binuod niya ang sarili niyang pilosopiya ng pamamahala sa tatlong kaisipan: ang batas (法), ang sining ng pamamahala (術) at ang shi (勢).

Kamakailan, nagpapakita na rin ng interes ang mga palaisip na Kanluranin sa pilosopikong kaisipan ng Silangan na shi (勢). Sa mga salitang Kanluranin, ang “potensiyal” (potential), na nangangahulugang nakatagong kakayahan, posibilidad at nakatagong lakas, ang pinakamalapit na pagpapahayag. May mga salitang Kanluranin din gaya ng “trend” (trend) na nagpapahayag ng hilig o agos, ngunit tumutukoy ito sa umiiral na at kilala na, at hindi, tulad ng shi, sa isang nakatagong lakas na lilitaw pa lamang. Ang dating Kalihim ng Estado na si Kissinger, na nanguna sa pagpapabuti ng ugnayan ng Estados Unidos at Tsina, ay nagpapakita ng di-pangkaraniwang pag-unawa sa Tsina at sa sibilisasyon ng Silangan. Ipinaliliwanag niya kung paano naiiba ang mga pinunong Tsino sa Kanluran sa paraan ng pagbasa sa mga estratehikong kalagayan at sa pagtatakda ng mga layunin. Sinusuri niya kung paanong hindi maiiwasang magkaiba sa ugat ang pilosopikong pag-iisip ng dalawang daigdig: ang Silangan na sumusunod sa shi na nakatago sa pagbabago, at ang Kanluran na sumusunod sa agarang pagkilos na nagmumula sa pilosopiya ng pag-iral:

Tinitingnan ng mga pinunong Tsino ang estratehikong kalagayan bilang iisang buong agos: ang mabuti at masama, ang malapit at malayo, ang malakas at mahina, at ang nakaraan at kasalukuyan ay pawang tuloy-tuloy. Itinuturing ng Kanluraning pananaw sa kasaysayan ang agos ng kasaysayan bilang isang proseso ng ganap na tagumpay laban sa masama o sa pag-urong, ngunit naiiba ang tradisyonal na pananaw ng Tsina sa kasaysayan…. Hinahanap ng Tsina sa agos ng kasaysayan ang pinakamahusay na pagpili sa pagkakatugma. Ang estratehiya at ang paggamit ng kakayahang pampolitika ay nakatuon sa pagkakamit ng mapakikibakang magkasamang pag-iral sa kabilang panig. Ang layunin ay palakasin ang sariling potensiyal na shi (勢), o estratehikong posisyon, habang pinahihina ang kabilang panig. ¹⁰⁰

Ang buong ikalimang kabanata ng Ang Sining ng Digmaan ay paliwanag tungkol sa nakatagong estratehikong shi. Kapag nauunawaan at nagagamit ang shi, hindi malalagay sa panganib kahit sa sandaang labanan. Ipinaliliwanag ni Sunzi na sa digmaan, ang shi ay binubuo ng estratehiya at taktika: hinaharap ang digmaan sa pamamagitan ng mahusay na pagbuo ng estratehiya, at napagwawagian ito sa pamamagitan ng mahusay na paggamit ng taktika: “Ang heneral na mahusay sa digmaan ay hindi naninisi sa kanyang mga kawal, kundi ginagamit ang shi” (Ang Sining ng Digmaan 5–5). At ipinaliliwanag niya na magkadepende ang estratehiya at taktika at nag-iimpluwensiya sa isa’t isa, at nabubuo ang shi mula sa kombinasyon ng dalawa. Inilalatag ni Sunzi ang isang teorya ng digmaan ng shi na nagsasabing walang katapusan ang mga kombinasyon ng estratehiya at taktika at walang sinumang lubos na makauunawa sa mga ito:

Gumalaw ka tulad ng araw at buwan: tila naglaho, ngunit muling nagsisimula.

Gumalaw ka tulad ng apat na panahon: tila namatay, ngunit muling nagsisimula. (Ang Sining ng Digmaan 5–2)

Pinahahalagahan ng Kanluran ang papel ng pagkakaroon (有) ayon sa pilosopiya ng pag-iral, ibig sabihin, ang pagkilos. Sinusunod naman ng Silangan ang bagong kalagayang nililikha ng pagbabago, ibig sabihin, ang galaw ng shi (勢). Ang galaw ng shi ay may panimula hindi sa pagkakaroon kundi sa kawalan. Hinahangad ng pagkilos ng Kanluran ang mga batas, institusyon at modelo; ang Silangan naman ay nakatuon, higit sa paghahangad ng agarang pagkilos, sa kahigitan ng shi na nakatago sa pagbabago. Magkaibang paraan ang pinipili ng Silangan at Kanluran sa pagkamit ng bisang hinahangad ng tao.

Magkaibang pilosopiya ang sinusunod ng mga Griyego at Tsino sa pagsisikap na makamit ang bisa. Sinusunod ng mga Griyego ang pagkilos, at ng mga Tsino ang pagbabago. Makikitang baligtad ang ugnayan sa pagitan nila. Iniisip ng mga Griyego ang likas na pagbabagong sumusunod sa modelo ng pagkilos ng tao; iniisip naman ng mga Tsino ang bisa ng tao na sumusunod sa likas na pagbabago. Sa digmaan, sinisikap ng heneral na isaayos ang estratehiya para sa sariling kalamangan, tulad ng paglaki ng halaman o pag-agos ng ilog… Naniniwala ang mga Tsino sa likas na kahigitang dulot ng pagbabago higit sa kahigitang dulot ng pagkilos. ¹⁰¹

Ang ugali ng Kanluran na igalang ang mga batas, institusyon at modelo ay isang penomenong nagpapatuloy mula sa panahong Griyego-Romano hanggang ngayon. Nagmumula ito sa ugali ng Kanluran na obserbahan ang kalikasan at tao nang may teleolohiyang nagsasabing laging may layunin ang kalikasan at taong nilikha ng Diyos. Kaya saanman at kailanman, sinisikap nitong itakda ang mga ito sa pamamagitan ng batas, lumikha ng mga modelo at institusyon, at ipalaganap ang mga ito sa iba.

Dahil ipinapalagay ng teleolohiya ng Kanluran na nakasalig sa katotohanan ang pag-iisip ng tao, hindi nito pinahahalagahan ang pag-aalinlangan sa isang layuning naitakda na o ang probabilidad ng ibang paraan. Kaya nais ng Kanluran na ituring ang mga teoryang pinaunlad nito, at ang praktikang kasunod nito, na angkop sa lahat ng kalagayan sa daigdig. Kaya nito itong ipilit sa iba, sa paninindigang dapat itong sundin ng ibang bansa. Sa kabilang dako, dahil nakasalig sa pilosopiya ng pagbabago ang sibilisasyon ng Silangan, bukas ito sa paghahanap ng ibang solusyon at sa pagbabago. Walang pamimilit. Sa huli, ang mga gawain ng tao sa Silangan ay naghahangad ng bisa ng batas, shi at shu, habang kinikilala ang magkasamang pag-iral.

Ang sibilisasyon ng Kanluran, na sumasandig sa batas, ay nakaugnay sa teleolohiya at nagpapanatili ng ugaling lumikha ng mga institusyon at modelo. Kapag naunawaan ang isang layunin, nakatuon ito sa pagbubuo ng mga institusyon. Itinuturing ng mga taga-Kanluran na ang institusyon ay isang di-nagbabagong pag-iral na nagpapataas ng kahusayan sa pagkamit ng layuning nakatago rito. At iniisip nilang dapat gawing modelo ang ganitong institusyon at ipalaganap, hindi lamang sa sarili kundi sa buong daigdig. Sa kabilang dako, sumasandig ang mga taga-Silangan sa shi ng pagbabago. Iniisip nila ang ugnayan ng mga bagay, at iniisip nilang hindi mauunawaan ang mga bahagi kung hindi nauunawaan ang kabuuan. ¹⁰²

Kaya iniisip ng mga taga-Kanluran na ang mga institusyon at modelong nilikha nila ay maaaring magamit ng lahat, kasama ang mga tao ng ibang kultura sa daigdig. Dahil nilikha ng Diyos ang tao, natitiyak ang isang pagkapandaigdigang angkop sa lahat; at ang mga institusyon at modelong nilikha sa patnubay ng Diyos ay natitiyak din ang pagkapandaigdigan sa parehong dahilan. Ipinakikita ng kasaysayan na ang ganitong pandaigdigang silbi ay kumilos bilang paghahalo ng isang imperyalistang intensiyon na nagtitiyak sa kanilang sariling interes at ng isang panrelihiyong mabuting kalooban na naghahangad na mamuhay nang maayos ang lahat ng tao.

Ang tunggalian ng Estados Unidos at Tsina para sa hegemonya: ang shi (勢) ng Tsina vs ang opensiba ng Estados Unidos

Ang mga sistemang pilosopiko ng pag-iisip ng Silangan at Kanluran ay buong lumilitaw sa pagkakaiba ng estratehiya at taktika ng Estados Unidos at Tsina sa kanilang tunggalian para sa hegemonya sa ika-21 siglo: ang pagkakaiba ng paghahangad ng tagumpay sa pamamagitan ng opensiba at ng pagkakamit ng shi. Itinakda ng Estados Unidos ang Tsina bilang pinakamalaking banta sa hegemonya nito sa ika-21 siglo at pinakikilos nito ang lahat ng posibleng paraan upang hadlangan ang pag-angat ng Tsina. Sa pamamagitan ng pagpapatibay ng mga alyansa at ng presyong pang-ekonomiya sa Tsina, nagsasagawa ang Estados Unidos ng opensiba laban sa Tsina at nagpapakita ng paninindigang dapat itong patuloy na manalo. Itinuturing ng Tsina na hindi maiiwasan ang tunggalian para sa hegemonya sa Estados Unidos, ngunit sa halip na agarang tagumpay, nakatuon ito sa pagpapalakas ng kapangyarihang pang-ekonomiya at panloob na pagkakaisa, at sa pagpapalakas ng shi nito, ibig sabihin, ng estratehikong posisyon nito. Ang estratehiya ng Estados Unidos ay isang panandalian at kapansin-pansing estratehiya ng opensiba ng sinadyang pagkilos (有爲). Ang estratehiya ng Tsina ay isang pangmatagalan at di-nakikitang estratehiya ng shi ng di-pagkilos (無爲).

Sa hinaharap, habang nagbabago ang paradigma ng ugnayang pandaigdig “mula sa digmaan tungo sa kalakalan”, magkakaroon ito ng anyo ng “pagtutulungan, paligsahan at alitan” (cooperation, competition, conflict) na sabay-sabay na sumisibol sa maraming larangan. Kasabay nito, dahil sa timbang ng lakas-nukleyar ng Estados Unidos at Tsina, itinuturing na napakababa ang posibilidad ng digmaang magdudulot ng pagwasak sa isa’t isa. Sa estratehiyang nukleyar man, saligang magkaiba ang Estados Unidos at Tsina. Ginagamit ng Estados Unidos ang estratehiya ng tiyak na pagwasak sa isa’t isa (MAD, mutually assured destruction). Ang MAD ay estratehiyang nukleyar na nagsasabing kahit unang sumalakay ang kaaway, ang natitirang sandatang nukleyar ay dapat sapat upang tiyak na wasakin at pawalang-lakas ang kaaway. Ito ang estratehiyang sinunod ng Estados Unidos at ng Unyong Sobyet noong Cold War. Kasalukuyang may mahigit 5,000 sandatang nukleyar ang Estados Unidos. Hindi sumasang-ayon ang Tsina sa estratehiyang MAD. Ang estratehiya nito ay kahit unang sumalakay ang kaaway, at kahit hindi lubos na wasakin ang kaaway ng natitirang sandatang nukleyar, sapat nang pagbayarin ang kaaway ng “sapat na halaga” upang mapigilan ang unang pagsalakay nito. Kasalukuyang may mga 600 sandatang nukleyar ang Tsina. Ang MAD ng Estados Unidos ay isang estratehiyang Kanluranin.

Higit na mahalaga, dapat isaisip na magkaiba ang mga padron pangkultura, pangkasaysayan at pilosopiko ng Estados Unidos at Tsina sa paghawak ng ugnayang pandaigdig. Sa ganitong kalagayan, ang tunggalian ng Estados Unidos at Tsina para sa hegemonya ay nagpapatuloy bilang pagpapalawak ng shi ng Tsina at opensiba ng Estados Unidos para sa tagumpay. Samantalang nakatuon ang Estados Unidos sa pagpapatibay ng mga alyansa at sa pagpigil sa ekonomiya at kalakalan ng Tsina, nakatuon naman ang Tsina sa pagpapalawak ng shi na kailangan sa paglaki ng kapangyarihang pang-ekonomiya nito: masinsinang pagsasanay ng mga mananaliksik at pagpapalaki ng pamumuhunan sa mga industriya ng hinaharap.¹⁰³ Sa huli, nakatuon ang Tsina sa pagpapalakas ng estratehikong posisyon nito sa maraming larangan. Ang estratehiya ng Tsina para sa hegemonya, na naiiba sa Estados Unidos, ay habang sama-samang kumikilos ang lahat ng ito, ang magwawagi sa huli ay itatakda “nang kusa”, nang walang banggaang militar.

Mahalaga ang lakas-militar. Ngunit kung sa nakaraang mga tunggalian para sa hegemonya ay gumanap ito ng papel na opensiba, ngayon ay nagkakaroon ito ng katangiang pandepensa. Ang tunggalian ng Estados Unidos at Tsina ay hindi mapagpapasyahan ng tuwirang “banggaan” (confrontation) ng nakatatag na kapangyarihan at ng umuusbong na kapangyarihan, gaya ng ilang ulit na nangyari sa kasaysayan ng Kanluran. Pamilyar ang mga iskolar na Kanluranin sa mga makasaysayang banggaan ng dalawang kapangyarihan sa loob ng libu-libong taon, mula sa banggaan ng Sparta at Atenas hanggang sa banggaan ng Britanya at Alemanya. Ngunit hindi maipaliliwanag ang ugnayan ng Estados Unidos at Tsina ng “bitag ni Thucydides” na iginigiit nila, na nagtuturing na natural ang banggaan. Ang tunggalian ng Estados Unidos at Tsina ay hindi magiging tulad ng laro ng ahedres na winawasak ang kaaway, kundi tulad ng laro ng baduk na pinalalawak ang shi sa mahabang panahon, at kusang itatakda ang kalalabasan.¹⁰⁴

Sa ilalim ng patakaran ng magkasamang pag-iral kasama ng Estados Unidos, sinisikap ng Tsina na palakihin ang shi na taglay nito sa pamamagitan ng iba’t ibang paraan. Agresibo namang ipinakikita ng Estados Unidos ang pagkapoot nito sa Tsina. May hilig ang Estados Unidos na ipalaganap ang sarili nitong mga pagpapahalaga sa daigdig, kasama ang Tsina, nang may paniniwalang panrelihiyon. Ganito ipinaliliwanag ni Kissinger ang mga pananaw na diplomatiko ng Estados Unidos at Tsina:

Ang pagkanatatangi ng Estados Unidos ay may katangiang misyonero tungkol sa sarili nitong mga pagpapahalaga. Nadarama ng Estados Unidos ang tungkuling ipalaganap ang mga pagpapahalaga nito sa bawat sulok ng daigdig. Sa kabilang dako, ang pagkanatatangi ng Tsina ay pangkultura. Walang intensiyon ang Tsina na gawing katulad nito ang ibang bansa. Hindi iniisip ng Tsina na ang mga institusyon nito ay angkop sa labas ng Tsina.¹⁰⁵

Dahil sa ganitong kulturang pinagmulan, hinaharap ng Estados Unidos at Tsina ang kanilang mga kaalyado sa magkaibang paraan: ang isa sa pamamagitan ng pakikialam, ang isa sa pamamagitan ng di-pakikialam. Buong lumilitaw ang mga paraang ito ng Estados Unidos at Tsina sa paghawak nila sa Timog Korea at Hilagang Korea sa tangway ng Korea. Sa suporta at pakikialam ng Estados Unidos, nagkaroon ang Timog Korea ng malakas na sistemang pang-ekonomiya at ng demokrasya. Kasabay nito, nasa ilalim ito ng mahigpit na kontrol ng Estados Unidos sa mga usapin ng misayl at nukleyar. Nananatiling kaibigan ng Tsina ang Hilagang Korea at tumatanggap ng suporta nito, ngunit walang anumang pakikialam ang Tsina sa sistemang pang-ekonomiya o panloob na politika ng Hilagang Korea. Ang pagsasandata ng Hilagang Korea ng sandatang nukleyar at mga misayl ay sumasalamin din sa patakaran ng di-pakikialam ng Tsina na naiiba sa Estados Unidos.

Ang ganitong patakarang panlabas ng Tsina na naiiba sa Estados Unidos ay ipinaliliwanag din sa mga ulat ni Matteo Ricci. Si Matteo Ricci (Matteo Ricci, 1552–1610), isang paring Heswita na tunay na dumating sa Silangan sa pamamagitan ng rutang-dagat na binuksan ni Vasco da Gama at doon nanirahan nang matagal, ay mismong nagdidiin sa puntong ito sa mga ulat na ipinadala niya sa Kanluran:

Sa Tsina, walang sinuman, hari man o nasasakupan, ang nagbabalak ng digmaan upang lusubin o sakupin ang kanilang mga kapitbahay. Lubos silang nasisiyahan sa kung ano ang taglay nila. Kaya hindi sila nagpapakita ng pagnanasang sakupin ang mga kalapit na bansa. Sa puntong ito, lubhang naiiba ang mga Tsino sa mga Europeo. ¹⁰⁶

Nagpatupad ang Kanluran ng imperyalismo mula sa panahong Griyego-Romano hanggang sa makabagong Panahon ng Paggalugad. Ipinilit nito sa mga kaalyado ang sarili nitong mga batas, institusyon at modelo, at ang ugnayan nito sa mga kalapit na bansang hindi kaalyado ay hindi maaaring hindi maging mapanlaban. Ngunit ang Tsina ay may kusang paninindigan, hindi pamimilit: kunin ninyo kung kailangan, ngunit kung gayon ay kilalanin ang aming soberanya. Nagsikap itong panatilihin ang mabuting ugnayan, sa halip na mapanlaban, sa mga kalapit na bansa.

Itinuturing ng Tsina na natatangi ang sarili, ngunit sa halip na sikaping ipalaganap ang mga pagpapahalaga nito sa ibang bansa, ang saloobin nito ay: halikayo at kunin ninyo kung kailangan ninyo. Ang saloobin sa mga kalapit na bansa ay anyayahan silang makipag-ugnayan sa Tsina upang matuto ng sibilisasyon at saka umuwi; at para rito, kailangang kilalanin ng mga kalapit na bansa ang soberanya ng Tsina. ¹⁰⁷

Sa ugnayang pandaigdig na Silanganin, kinikilala ang pagkakaiba at pagkakaiba-iba. Hinahanap ang paraan ng mapayapang magkasamang pamumuhay kasama ng mga kalapit na bansa. Higit na gusto ang pagbabagong kusang nangyayari nang unti-unti at sa paraang default, sa paggamit ng shi. Iginigiit naman ng Kanluran ang pagkapandaigdigan ng mga batas, institusyon at modelo nito, at nagsisikap na ipalaganap ang sarili nitong mga pagpapahalaga upang maikalat ang paraang Kanluranin.

Hindi nakita ng emperador ng Tsina ang pangangailangang magkaroon ng mapanlabang ugnayan sa mga kalapit na bansa. Sa kabaligtaran, nagsikap siyang iwasan ito. Tulad ng Estados Unidos, inisip din ng Tsina na dapat itong gumanap ng natatanging papel. Ngunit wala itong intensiyong igiit, tulad ng Estados Unidos, ang pagkapandaigdigan ng sarili nitong mga pagpapahalaga sa pamamagitan ng pagpapalaganap ng mga ito sa daigdig.¹⁰⁸

Sa pamamagitan ng pilosopiya ng pagbabago at pilosopiya ng pag-iral, ibinigay ng mga konsepto ng Dao at ng Diyos sa ugnayang pandaigdig ang paraang Silanganin ng di-pakikialam at ang paraang Kanluranin ng pakikialam. Estatiko ang di-pakikialam: lumiliit ang mga alitan, ngunit lumiliit din ang dinamikong pagpukaw at ang posibilidad ng ebolusyon. Dinamiko ang pakikialam: lumalaki ang posibilidad ng alitan, ngunit kasabay nito ay sumisibol ang pagpukaw at ang posibilidad ng ebolusyon.

Ang estratehikong pagkakaiba ng tagumpay at ng shi ay malalim na nakaugat sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Ang Silangan, na naghahangad ng shi, ay hindi basta ginagaya ang kultura ng iba. Binabago nito ito upang iangkop sa sarili, sa liwanag ng sarili nitong kultura. Mula ika-19 na siglo, sa unang pagkakataon sa kasaysayan, nagbago ang Silangan at Kanluran sa pamamagitan ng masiglang palitan ng kanilang mga kultura. Lalo na, dahil nangingibabaw sa daigdig ang paradigmang Kanluranin, malaki ang impluwensiyang pangkultura na tinanggap ng Silangan mula sa Kanluran.

Sa nakaraang kalahating siglo, naganap ang modernisasyon ng Silangang Asya. Sumangguni ito sa karanasan ng Europa, at lalo na ng Kanluran. Ngunit hindi nito basta kinopya ang sa Kanluran: ibang-iba ang anyo ng modernisasyon ng mga bansa sa Silangang Asya. Sa impluwensiya ng sarili nilang kasaysayan at kultura, binuo nila ang sarili nilang mga institusyon, kaugalian, pagpapahalaga at ideolohiya. ¹⁰⁹

Nang ipasok sa Silangan ang mga batas, institusyon at modelo ng Kanluran, hindi ito basta tinanggap ng Silangan, kundi binago. Gaano man kahusay ang isang institusyon, hindi ito basta naipapalaganap nang buo kahit saan. Ito ay dahil ang institusyon ay konseptong nakasalalay sa kultura.¹¹⁰ Sa pag-angkat ng mga institusyon at karanasan ng Kanluran, ipinapasok ito ng Silangan sa binagong paraan, iniaangkop sa sarili ayon sa sarili nitong sistema ng pag-iisip. Hindi ito pag-aangkat na ideolohikal na nakasalig sa pilosopiya ng pag-iral, na nangangahulugang tagumpay o pagkatalo, kundi isang paraan ng pagbabago at pag-aangkop na isinasaalang-alang ang shi.

4) Kung mabuti ang Diyos, saan nagmula ang masama?

Mapagmahal at mabuting-loob ang Diyos. Kasabay nito, ang Diyos ay Diyos din ng parusa na nagpaparusa hanggang sa ikatlo at ikaapat na salinlahi ng mga inapo. Ang mga katangiang ito ng Diyos ay kongkretong inilalarawan sa Pentateuko. Idinidiin ng relihiyong ipinahayag ang kahalagahan ng kaluluwang nananatiling buhay pagkamatay, at iginigiit nito ang doktrina ng orihinal na kasalanan, na nagsasabing isinisilang ang tao na may kasalanan. Kaya ang tao ay nagiging nilalang na natatakot sa Diyos at nagsisisi. Sa Dao na inilalarawan ng Daodejing, wala ni isang talata kung saan pinarurusahan nito ang tao. Ang mahalaga sa buhay ay ang pagbibigay-ginhawa sa katawan at isip na bumubuo sa tao, at hindi nito idinidiin ang kahalagahan ng kaluluwa. Pinapayuhan nito ang tao na salubungin at tamasahin sa buhay ang ibinibigay ng Dao. Ang mahalaga ay ang buhay na minsan lamang isinasabuhay.

Ang taong may takot at paggalang sa Diyos ay nagkakaroon ng pananaw na mabuti-at-masama sa mga gawain ng tao. Ang mga naniniwala sa ibang relihiyon at ang mga ateista ay itinuturing lamang mula sa pananaw ng mabuti at masama: kinukumberte sila, o itinuturing na masasamang nilalang. Sa relihiyong ipinahayag, tumatanggap ang tao ng pagpapala at sumpa mula sa Diyos ayon sa mahigpit na doktrinang itinakda ng relihiyon. Lalo na sa Kristiyanismo, sa paniniwala sa langit at impiyerno, na nagsasabing hindi nagtatapos ang buhay sa kamatayan at may buhay na walang hanggan, lalo pang lumalaki ang impluwensiya ng kaisipang mabuti-at-masama. Ang anyo ng buhay na walang hanggan pagkamatay ay itinatakda ayon sa kung namuhay ba ang tao sa daigdig na ito nang mabuti o masama. Sa pilosopiyang Kanluranin, ang mabuti at masama ay kabilang sa pilosopiya ng pag-iral, kaya hindi nagbabago. Ang masama ay nagiging bagay na dapat alisin.

Ang panganib na nakapaloob sa kaisipang mabuti-at-masama, na hindi maiiwasang kasama ng relihiyong ipinahayag, ay ang tanong kung bakit umiiral ang masama. Ito ay sapagkat sa daigdig na pinamamahalaan ng isang Diyos na nakaaalam ng lahat at makapangyarihan sa lahat, maraming di-makatarungan at masamang bagay ang nangyayari. Ang suliranin ng mabuti at masama ay ipinahihiwatig na sa salaysay ng bunga ng punongkahoy ng pagkakilala sa mabuti at masama sa Genesis. Sa paghikayat ng ahas, sinuway ng tao ang utos ng Diyos at kinain ang bunga upang maging katulad ng Diyos. Bagaman hindi maaaring maging katulad ng Diyos ang tao, nahulog siya sa tukso ng ahas na nagsabing magagawa niya ito, at kinain ang bunga. Dahil sa bungang ito, sinapit ng tao ang kasawian.

Sinabi ng ahas sa babae: “Hindi kayo mamamatay. Alam ng Diyos na sa araw na kumain kayo nito ay mabubuksan ang inyong mga mata, at kayo ay magiging katulad ng Diyos na nakaaalam ng mabuti at masama.” (Genesis 3:4–5)

Ipinahihiwatig ng salaysay na ito ang mga suliraning sumisibol kapag tuwirang hinahawakan ng tao ang mabuti at masama, ang larangan ng Diyos, at ang bigat ng kahihinatnan nito. Ayon sa kaisipang mabuti-at-masama, madaling nagiging masama ang tao, at nagpapatuloy ang kanyang masasamang gawa. Kaya sa Genesis pa lamang, pinagsisihan na ng Diyos ang paglikha sa tao:

Nakita ni Jehova na laganap sa daigdig ang kasamaan ng tao at na laging masama ang lahat ng balak na iniisip ng kanyang puso… At sinabi niya: “Lilipulin ko sa ibabaw ng lupa ang taong aking nilikha, kasama ang mga hayop, ang mga gumagapang at ang mga ibon sa himpapawid, sapagkat pinagsisisihan kong ginawa ko sila.” (Genesis 6:5–7)

Upang maiwasan ang ganitong kalagayan, nagbibigay ang Diyos ng mga utos na moral tungkol sa mabuti at masama, at nag-iiwan ng isang makapangyarihang batas. Ang pagtanggap ng parusa ng Diyos kapag nilabag ang kanyang mga utos ay isa sa mga pangunahing doktrina ng relihiyong ipinahayag. Lalo na, ang paglilingkod sa ibang diyos ang nagiging pinakamasamang gawa. Sa taong gumagawa ng ganitong kasamaan, nagpapataw ang Diyos ng mabigat na parusa. Sa Kanluran, sa pagbibigay-kahulugan sa Diyos bilang mabuti at mabuting-loob na nilalang, binabalaan nito ang mga hindi mabuti. Nasa ilalim ng lahat ang kaisipang mabuti-at-masama.

Sinusuri ni Jehova ang matuwid, at kinapopootan ng kanyang kalooban ang masama at ang umiibig sa karahasan. (Awit 11:5)

Kung gayon, sa Kanluraning konsepto ng isang mabuting Diyos, lumilitaw ang tanong: “Kung mabuti ang Diyos, saan nagmula ang masama?” Ibig sabihin, kung mabuti ang Diyos na “lumilikha” sa lahat ng bagay, saan nagsimula ang masama? Nilikha rin ba ng Diyos ang masama?

Matuwid ka, O Jehova, kapag ako’y nakikipagtalo sa iyo; gayunma’y itatanong ko sa iyo: Bakit umuunlad ang daan ng masasama, at bakit panatag ang lahat ng taksil? (Jeremias 12:1)

Mula pa sa panahong Griyego ay iniharap na ang palaisipang “Kung mabuti ang Diyos, saan nagmula ang masama?” Sa loob ng sistemang pilosopiko ng Kanluran, nananatiling walang lutas ang suliranin ng mabuti at masama. Kung nilikha ng Diyos ang lahat ng bagay, nilikha rin ba niya ang masama? Kung gayon, bakit nilikha ng Diyos ang masama? Matagal itong pinahirapan ng mga teologo at metapisiko ng Kanluran, nagharap sila ng iba’t ibang sagot na mahirap unawain, at hanggang ngayon ay patuloy silang naghahanap ng sagot. Hindi lamang ito suliranin ng Hudaismo at Kristiyanismo; matagal na rin itong pinoproblema ng mga pilosopong Griyego. Si Solon (Solon, 638–558 BK), pinuno ng Atenas na itinuturing na isa sa pinakadakilang pantas ng Kanluran, ay nag-iwan ng isang tulang nananaghoy: “May mayayaman sa masasama, at may mahihirap sa mabubuti.”

Si Hesiod, isang Griyegong makata na kapanahon ni Homero at kumilos noong ika-8 hanggang ika-7 siglo BK, ay pinahirapan din ng suliranin ng mabuti at masama: “Paanong pinahihintulutan ng isang makatarungan at makapangyarihan sa lahat na diyos na umunlad sa daigdig ang mga taong di-makatarungan?” ¹¹¹ Pagkatapos, sa pagpapaliwanag niya kung paano nawala sa tao ang paraiso, nananaghoy si Hesiod kung bakit hinayaan ng mabubuti at makatarungang diyos na maghari sa daigdig ang kasamaan at kawalang-katarungan:

Sa buhay, ang tumutupad sa kanyang pangako at gumagawa ng mabuti at makatarungan ay walang natatanggap na gantimpala. Sa halip, ang gumagawa ng masama at ng karahasan ang pinupuri. Nananaig ang dahas at naglalaho ang kabutihan. Pinahihirapan ng masasama ang mabubuti… Sa huli, dumaranas ang tao ng malupit na pagdurusa. Walang sinumang nagnanais na iligtas siya mula sa masama. ¹¹²

Ang pagkabahalang ito ay isa sa mahahalagang suliraning laman ng isip ni Epicurus (341–270 BK). Mahusay itong nabuod sa “paradoha ni Epicurus” (Epicurean Paradox) o “palaisipan ni Epicurus” (the Riddle of Epicurus) tungkol sa masama, na ipinasa mula pa sa panahong Griyego. Walang tala tungkol sa paradohang ito sa mga natitirang akda ni Epicurus mismo. Nakapaloob ito sa isang talang iniwan ng sinaunang Kristiyanong iskolar na si Lactantius (Lactantius, 250–325):

Tungkol sa Diyos, ganito ang sinabi ni Epicurus: o nais ng Diyos na alisin ang masama ngunit hindi niya kaya;

o kaya niyang alisin ang masama ngunit hindi niya nais; o hindi niya nais at hindi rin niya kaya; o nais niya at kaya niyang alisin ito. Kung nais niya ngunit hindi niya kaya, mahina ang Diyos, at salungat ito sa kahulugan ng Diyos; kung kaya niya ngunit hindi niya nais, mainggitin ang Diyos, at salungat din ito sa kahulugan ng Diyos; kung hindi niya nais at hindi rin niya kaya, mainggitin at mahina ang Diyos, kaya hindi siya Diyos; kung nais niya at kaya niyang alisin ito, na siya lamang angkop na kahulugan ng Diyos, kung gayon, ano ang masama, at bakit hindi ito inaalis ng Diyos? ¹¹³

Makalipas ang halos dalawang libong taon, ganito binuod ng pilosopong Britanikong si Hume ang palaisipan ni Epicurus tungkol sa mabuti at masama:

Wala pa ring sagot ang mga lumang tanong ni Epicurus. Kung kaya ng Diyos na alisin ang masama ngunit hindi niya ginagawa, walang kakayahan ang Diyos. Kung kaya niya ngunit ayaw niya, masama ang loob ng Diyos. Kung kaya niyang alisin ito at nais niya, saan nagmula ang masama? ¹¹⁴

Nag-iwan ang suliranin ng mabuti at masama sa mga taga-Kanluran, na pamilyar dito, ng isang gawaing hindi kayang lutasin ng tao. Mula sa panahong Griyego hanggang ngayon, patuloy itong pinoproblema ng pilosopiyang Kanluranin. Ito ay dahil sinisikap nilang lutasin ang suliranin ng mabuti at masama batay sa doktrina ng hayag at sa pilosopiya ng pag-iral. Dahil walang hanggang mabuti ang mabuti at walang hanggang masama ang masama, nagiging bagay ang masama na dapat wasakin. Nagbibigay ang kaisipang mabuti-at-masama sa tao ng malakas na puwersang nagtutulak. Lalo na kapag naugnay ito sa relihiyong ipinahayag, umaabot ang puwersang iyon sa antas na lumalampas sa buhay at kamatayan.

Walang malakas na puwersang nagtutulak ang kaisipang yin-yang ng Silangan na tulad ng ibinibigay ng kaisipang mabuti-at-masama; ngunit kasabay nito, hindi rin nito pinoproblema ang mahirap lutasing tanong na dulot ng kaisipang mabuti-at-masama: bakit may masama sa tao? Hinaharap ng kaisipang yin-yang ng Silangan ang mga gawain ng tao batay sa pilosopiya ng pagbabago. Ang mga konsepto ng mabuti at masama ay nagbabago tulad ng yin at yang sa loob ng saklaw ng gawain ng tao na tao mismo ang lumikha. Tulad ng pagbabago ng magandang kapalaran at kasawian habang lumilipas ang panahon, nagiging yang ang yin at nagiging yin ang yang.

Ang Dao, ang buhay na minsan lamang isinasabuhay vs ang Diyos, ang daigdig pagkamatay

Nakapaloob sa kaisipang mabuti-at-masama ang konseptong isinisilang ang tao na pasan na ang kasawian. Ito ang simula ng doktrina ng orihinal na kasalanan. Sa pagkain ng bunga ng punongkahoy ng pagkakilala sa mabuti at masama, sinuway ng tao ang utos ng Diyos at naging nilalang na siya mismo ang gumawa ng orihinal na pagkakamali. Ang tao ay nagiging nilalang na laging natatakot sa Diyos. Pinalayas ang tao sa hardin ng Eden, ang paraiso. Isinumpa ng Diyos, isinisilang siyang pasan ang hirap at namumuhay nang gayon.

Sinabi niya sa babae: “Lubha kong daragdagan ang hirap ng iyong pagdadalantao; sa hirap ka manganganak, at ang iyong pagnanasa ay sa iyong asawa, at siya ang mamamahala sa iyo.” At sinabi niya kay Adan: “Dahil pinakinggan mo ang salita ng iyong asawa at kinain mo ang bunga ng punongkahoy na iniutos kong huwag mong kainin, isinumpa ang lupa dahil sa iyo; sa hirap mo kakainin ang bunga nito sa lahat ng araw ng iyong buhay.” (Genesis 3:16–17)

Sa Kanluran, ang kaisipang mabuti-at-masama ang nagiging paliwanag kung bakit kailangang magpakahirap ng tao sa buong buhay niya. Ang ganitong salaysay ay wala lamang sa relihiyong Kanluranin kundi pati sa mitolohiyang Griyego. Sa kanyang aklat na Mga Gawain at mga Araw (Works and Days), isinasalaysay ni Hesiod ang kuwento ng kahon ni Pandora. Inilalarawan nito ang isang kalagayang kahawig ng parusa sa kasalanang dinanas ng tao matapos kainin ang bunga ng punongkahoy ng pagkakilala sa mabuti at masama sa Genesis. Ibinigay kay Pandora, asawa ni Epimetheus, ang “kahon ni Pandora” na ginawa ni Zeus, upang parusahan si Prometheus, na lumikha sa tao at nagdala sa kanila ng apoy. Binalaan ni Prometheus ang kanyang kapatid na si Epimetheus na huwag tumanggap ng anumang regalo mula kay Zeus. Ngunit binuksan ni Pandora, na lubhang mausisa, ang kahon. Sa sandaling buksan niya ito, lumabas ang lahat ng masasamang bagay na nakatago roon at sinimulang pahirapan ang tao. Sa pagkagulat, nagmadaling isinara ni Pandora ang kahon, at ang pag-asa na lamang ang naiwan sa loob.

Ayon sa mga salaysay nina Eva at Pandora, ang tao ang ugat ng suliranin. Sa pagkakaroon ng tao ng isip at pagkamausisa, pumasok siya sa landas ng paghatol sa mabuti at masama. Ang pagkakamaling ito ng tao ay nagdudulot sa kanya ng di-maiiwasang pagdurusa, at nagkakaroon ang tao ng “pusong nagsisisi”. Ayon sa ganitong hilig na likas sa kalikasan ng tao, pinarurusahan ang tao sa buong buhay niya bilang kabayaran ng kasalanan at siya ay nagsisisi. Sa pananalita ng isang makatang Kanluranin, ang tao ay nagiging “nilalang na nagtatrabaho habang siya’y nabubuhay at nagtitiis ng sakit”. ¹¹⁵

Sa daigdig ng Kanluran na naniniwala sa Diyos, dahil puno ng pagdurusa ang kasalukuyang daigdig, inilalarawan nila sa isip ang daigdig pagkamatay: ang tinatawag na langit sa kabilang buhay. Kasabay nito, ang mga palaisip ng di-hayag, na walang katiyakan sa pag-iral ng Diyos, ay naghahanap sa buhay na ito, sa daigdig na ito, ng kaligayahang kahawig ng langit pagkamatay.

Itinatanggi ng mga palaisip na Kanluranin na naghahanap ng kaligayahan ang pag-iral ng masama. Bakit kailangang matakot ng tao sa Diyos? Sa saligan ng kaisipang mabuti-at-masama, binigyang-kahulugan ni Epicurus ang paninindigang dapat taglayin ng tao tungkol sa Diyos. Itinuring niyang hindi maaaring magkasamang umiral ang isang mabuti at makatarungang Diyos at ang masama. Kaya ipinaliwanag niyang hindi kailangang matakot ng tao sa Diyos. Ang paglaya mula sa di-kailangang pangamba at takot sa Diyos ang buod ng “ataraxia” (kapanatagan ng kalooban), ang teorya ng kaligayahan na ipinaglaban ni Epicurus.

Huwag kang matakot sa Diyos. Ang Diyos ay isang walang-hanggan at maligayang nilalang… Ngunit maraming tao ang nagbibigay-kahulugan sa Diyos ayon sa kanilang kagustuhan. Sinasabi ng mga tao na nagbibigay-gantimpala at nagpaparusa ang Diyos, dahil nais nila ng isang Diyos na nagbibigay-gantimpala sa mga sumusunod sa kanilang landas at nagpaparusa sa mga sumasalungat. Ang pagsalungat sa ganitong mga pananaw ay hindi pagkawala ng pananampalataya. Ang pagpilit ng ganitong mga pananaw ang siyang pagtalikod sa pananampalataya. ¹¹⁶

Ngunit ang pilosopiyang ito ni Epicurus, bagaman malawakang pinag-usapan noong kanyang panahon, noong ika-4 hanggang ika-3 siglo BK, ay sa huli itinuring na bahagi ng doktrina ng di-hayag at nawalan ng lakas sa Kanluran. Ito ay dahil mula sa huling bahagi ng ika-4 na siglo, nang gawing relihiyon ng estado ng Imperyong Romano ang Kristiyanismo, ang buong Kanluran ay nalibing sa doktrina ng hayag. Sa loob ng isang libong taon ng Gitnang Panahon, ang panahon ng estadong panrelihiyon, ang lahat ng palaisip ng di-hayag ay itinuring na ateista at naging target ng pagkondena at pag-uusig. Ang langit pagkamatay ang naging layunin ng kanilang pag-iral. Nagbago ito sa pagdaan ng Renasimiyento at ng Panahon ng Kaliwanagan.

Ang paghahanap ng sibilisasyon ng Silangan sa kahulugan ng buhay ay nagsisimula sa pagpapaliwanag sa buhay na lubhang naiiba sa Kanluran. Di-tulad ng Diyos, ipinahahayag ng Dao na tumutulong ito sa lahat ng tao nang walang eksepsiyon. Hindi natatakot ang tao sa Dao. Sinasalubong niya ang Dao bilang kasama sa buhay. Nagiging tao siyang naghahanap ng kagalakan ng buhay kasama ng iba sa loob ng saklaw ng Dao. Minsan lamang isinasabuhay ang buhay. Hindi mahalaga sa kaisipan ng Silangan ang pag-iisip tungkol sa kabilang buhay. Pinapayuhan ng Daodejing ang tao na hanapin ang kagalakan ng buhay habang iniingatan ang Dao. Ang mga huling bahagi ng Daodejing ay nagsasalita tungkol sa kasiyahan ng buhay.

Tamasahin ang gawaing iyong ginagawa. Tamasahin ang iyong kinakain. Tamasahin ang damit na iyong isinusuot. Tamasahin ang tahanang iyong matutulugan. Hanapin sa buhay ang mga bagay na maaari mong ikagalak. (Daodejing 80)

Ang ganitong kagalakan ng Taoismo ay ang paghahanap, sa saloobing tumatamasa sa mga ibinibigay ng kalikasan sa buhay, ng ugnayan ng tao at kalikasan. Ang di-pagkilos na kaayon ng kalikasan (無爲自然) na ipinaglalaban ng Taoismo ay nangangahulugang dapat mamuhay ang tao at kalikasan nang may pagkakatugma; ito ay saloobin sa buhay kung saan hindi sinasalungat ng tao ang mga batas ng kalikasan kundi namumuhay nang kaisa ng kalikasan. Itinuturing din ng Konfusyanismo, sa lahat ng damdamin ng tao, ang “saloobing tumatamasa sa buhay” bilang pinakamahalagang pagpapahalaga sa pamumuhay.

Ang nakaaalam ay hindi kapantay ng umiibig dito, at ang umiibig dito ay hindi kapantay ng nagagalak dito. (Mga Analekta 6:18)

Ang pahayag ng Konfusyanismo na higit na mahalaga ang taong tumatamasa sa buhay kaysa sa kaalaman ay may pagkakahawig kay Epicurus ng Kanluran. Ang hedonismo ni Epicurus ay hindi paghahanap ng kaluguran ng katawan, kundi paghahanap ng kalagayan ng kapanatagan na walang pagkabalisa at takot; at ang paggigiit niyang hindi dapat katakutan ang kamatayan dahil ito ay paglaho ng kaluluwa at katawan ay kahawig din ng pilosopiyang Konfusyano. Ngunit ang mahalagang pagkakaiba ay sa Konfusyanismo, ang kagalakan ay nagmumula sa relasyonalismo, samantalang ang kaluguran ni Epicurus ay nakasalig sa indibidwalismo. Ang unang pangungusap ng Mga Analekta ng Konfusyanismo ay nagsisimula mismo sa pagpapayong hanapin ang kagalakan ng buhay “sa mga kaibigan at sa pag-aaral”. Sa Silangan, ang kagalakan ng buhay ay hindi tinatamasa ng indibidwal nang mag-isa, kundi nakasalig sa relasyonalismo ng pagsasama-sama.

Ang mag-aral at sa tamang panahon ay isagawa ang natutuhan, hindi ba iyon isang kagalakan? Ang dumating ang kaibigan mula sa malayo, hindi ba iyon isang kaligayahan? (Mga Analekta 1:1)

Malaya ang Silangan mula sa suliraning panrelihiyon ng mabuti at masama at mula sa pagkamalay sa orihinal na kasalanan ng tao. Ito ay dahil itinuturing nitong ang mabuti at masama, sa huli, ay usapin ng gusto at di-gusto na nililikha hindi ng Diyos kundi ng tao. Saanman sa mga klasikong Silanganin ay walang paliwanag o pilosopiyang nakakapit sa mabuti at masama. Hindi sumasang-ayon ang sibilisasyon ng Silangan na ang tao mismo ang maghiwalay sa mabuti at masama at ilapat ito sa lipunan ng tao. Ipinapalagay ng kaisipan ng Silangan na ang tao ay isinisilang mula sa kalikasan at bumabalik sa kalikasan.

Sa kaisipan ng Silangan, ang pag-iisip tungkol sa Diyos o sa kamatayan ay may kahalagahang hindi maihahambing sa Kanluran: lubhang mas maliit. Itinutuon ng Daodejing ang lahat ng kalagayan sa kalikasang hinaharap ng tao, at inilalarawan nito ang taong namumuhay sa loob ng kalikasan. Ang ganitong kaisipan ay lalo pang praktikal na ipinahahayag sa Konfusyanismo. Ipinahahayag nito na hindi kailangang magkaroon ng interes sa daigdig pagkamatay, sa mga espiritu (鬼神) o sa kamatayan.

Sa isang alagad na nagtanong kung paano dapat paglingkuran ang mga espiritu, sumagot si Confucius: “Hindi mo pa nga maayos ang mga gawain ng tao, paano mo iisipin ang mga gawain ng mga espiritu?” Sa isang alagad na nagtanong tungkol sa kamatayan, sumagot si Confucius: “Hindi mo pa nga nauunawaan ang buhay, paano mo iisipin ang kamatayan?” (Mga Analekta 11:11)

Ang kaisipan tungkol sa kamatayan na inilatag ng Silangan bago ang ating panahon ay ipinahayag sa Kanluran sa simula ng Panahon ng Kaliwanagan. Sa Kanluran, makalipas ang dalawang libong taon, ipinahayag ni Spinoza ang isang lubhang kahawig na kaisipan.

Ang taong malaya ay hindi nag-iisip tungkol sa kamatayan. Ang karunungan ay nagmumula sa pagbubulay hindi sa kamatayan kundi sa buhay.¹¹⁷

Sa pagbubulay hindi sa kamatayan kundi sa buhay, kumikiling ang sibilisasyon ng Kanluran mula sa takot sa Diyos tungo sa teorya ng kaligayahan. Sa pagkawala ng takot sa Diyos at ng takot na metapisiko, nagkaroon ng pagkakahawig ang kaisipan ng Dao ng Silangan at ang kaisipan ng Kanluran. Dumarami rin sa Silangan ang mga taong naghahanap ng kaligayahan bilang layunin, tulad sa Kanluran. Ngunit ang indibidwalistang teorya ng kaligayahan ng Kanluran ay naiiba pa rin sa relasyonal na teorya ng kahulugan ng Silangan. Sa Silangan, nagpapatuloy ang relasyonalismo na naghahanap ng kahulugan ng buhay sa kalikasan, sa pag-aaral at sa mga kaibigan.

Ang pag-iral ng isang Diyos na namamahala sa mga gawain ng tao ay laging nagdudulot ng takot sa tao. Lalo na sa Kristiyanismo, itinampok ang muling pagkabuhay at ang doktrinang ang buhay sa daigdig na ito ay paghahanda sa walang-hanggang buhay sa kabilang daigdig. Kaya naging mahalaga ang paniniwala sa kabilang daigdig, at lalo pang naging mahalaga ang paglalarawan ng doktrina sa kabilang daigdig at ang paghahati sa langit at impiyerno, sa mabuti at masama. Pinalakas ng prosesong ito ang kapangyarihan ng Simbahang Kristiyano, na umabot pa sa kaugalian ng pagbebenta ng indulhensiya. Ang buhay sa daigdig na ito ay napuno ng penitensiya at pagsisisi.

Hinamon ng deismo ng Panahon ng Kaliwanagan ang pilosopiya ng “taong nagsisisi”. Dahil hindi nanghihimasok ang Diyos sa mga gawain ng tao, hindi isinisilang ang tao bilang “taong natatakot sa Diyos”. Ang paninindigan ni Rousseau na mabuti ang kalikasan ng tao ang pangunahing halimbawa nito. Pagkatapos ng deismo, sinimulang lapitan muli ng pilosopiyang Kanluranin ang tanong kung bakit nabubuhay ang tao. Sa pagkakataong ito, muling lumapit ang Kanluran sa “teorya ng kaligayahan”. Lumitaw ang utilitaryanismo nina Bentham at Mill, ang pinakamalaking kaligayahan ng pinakamaraming tao, bilang layunin ng buhay ng lipunan at ng indibidwal. Nangangahulugan ito ng muling pagsilang ng pilosopiya ni Epicurus. Itinuring ni Epicurus ang kaligayahan bilang pinakamataas na kabutihan ng tao. Ang kanyang kaligayahan ay hindi kaluguran ng katawan kundi ang kawalan ng sakit, ibig sabihin, ang kalagayang walang pisikal na sakit at walang pagkabalisa ng kalooban. Itinuring niyang maaaring maging maligaya ang tao kapag lumaya siya sa takot, lalo na sa takot sa kamatayan. Itinuring din niyang ang isang pamayanang tulad ng magkakaibigan ay tumutulong upang magkaroon ng kapanatagan ng kalooban.

Ngunit panandalian at personal ang kaligayahan. Madaling naglalaho ang damdamin ng kaligayahan. Kung gayon, saan pupunta ang taong nakakapit sa kaligayahan? Tila dumarami rin sa Silangan ang mga taong ginagawang layunin ang personal na kaligayahan. Ngunit nakasalig ang sibilisasyon ng Silangan hindi sa indibidwalismo (individualism) kundi sa relasyonalismo (relationalism).¹¹⁸ Sa isang sibilisasyon ng relasyonalismo, ang pagiging “maligaya” nang mag-isa ay hindi maaaring maging layunin ng buhay. Sa buhay na minsan lamang isinasabuhay, ang layunin ay hanapin ang “kahulugan” ng buhay kasama ng iba: sa kalikasan, sa pag-aaral at sa mga kaibigan.