Nagsimula ang paghahambing na ito ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran sa Silangan at Kanluran (동양과 서양), na inilathala ng Jisik Sanup noong 1993. Sumunod sa Estados Unidos ang Understanding the Rise of China noong 2000, at ang East and West: Taoism vs Judaism noong 2002. Ang aklat tungkol sa Taoismo at Hudaismo ay inilathala sa salin sa wikang Polako sa Poland noong 2015, at sa salin sa wikang Tsino sa Tsina noong 2017. Sa loob ng anim na taon, mula 2013 hanggang 2019, nagturo ang may-akda sa Graduate School of International Studies ng Pamantasang Yonsei ng isang kurso na pinamagatang “Paghahambing ng mga Sibilisasyon ng Silangan at Kanluran” (A Study of Eastern and Western Civilizations). Lumahok dito ang mga mag-aaral mula sa Korea, Tsina, iba pang bahagi ng Silangang Asya, Europa at Estados Unidos. Malaking bahagi ng mga talakayan namin sa klase ang napasama sa aklat na ito.
Sa huling bahagi ng kanyang buhay, noong 1897 sa Tahiti, pinamagatan ni Paul Gauguin ang isa sa kanyang mga ipinintang larawan ng “Saan tayo nagmula? Ano tayo? Saan tayo patungo?” Kahawig nito ang mga pamagat na ibinigay ko sa bawat bahagi ng Silangan at Kanluran: “Saan tayo nagmula”, “Sino tayo” at “Saan tayo patungo”. Ang tatlong tanong na ito ay tungkol sa nakaraan, kasalukuyan at hinaharap ng tao. Maraming sagot na ang iniharap, ngunit wala ni isang nanatili magpakailanman. Ang aklat na ito rin ay isang pagtatangka lamang sa harap ng isang tanong na walang sagot.
Bakit Silangan at Kanluran? Sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ko sinikap hanapin ang sagot sa mga tanong na ito. Hanggang sa makabagong panahon noong ika-15 siglo, namuhay ang Silangan at Kanluran sa magkahiwalay na daigdig. Habang walang palitan sa pagitan ng dalawang sibilisasyon, walang saysay ang paghahambing sa kanila. Ngunit nang matuklasan ni Vasco da Gama ang tuwirang rutang-dagat sa pagtatapos ng ika-15 siglo, nagsimula ang palitan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Noong ika-17 siglo, malaki ang pag-asang inilagak ni Leibniz sa sibilisasyon ng Silangan. Itinuring niyang magkapupuno ang dalawang sibilisasyon at marami silang matututuhan sa isa’t isa. Sa kanyang pagtataya, nauuna ang Kanluran sa heometriya at mga agham ng kalikasan, at nauuna naman ang Silangan sa etikang moral at sa buhay pampolitika at panlipunan. Inilarawan niya sa kanyang isip ang isang pagkakatugma ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, kung saan pupunan ng bawat isa ang kakulangan ng iba. Sa paniniwala niya, makikinabang ang buong sangkatauhan kapag nagsanib ang siyentipikong katwiran ng Kanluran at ang moral na karunungan ng Silangan.
Ngunit matapos ang Rebolusyong Industriyal noong ika-18 siglo, habang nangingibabaw ang Kanluran sa daigdig, naglaho ang ganitong positibong pagtingin. Naglatag ang mga pilosopong Kanluranin ng mga bagong teorya at nanguna sila sa “pagbababa” sa sibilisasyon ng Silangan. “Isinaayos” ni Hegel ang mga sibilisasyon ng daigdig ayon sa antas ng pag-unlad ng kanilang espiritu. Sa kanyang pilosopiya, ang sibilisasyon ng Silangan, na nanatili sa mababang antas ng espiritu, ay hindi kailanman nakaalpas sa unang yugto ng kasaysayan ng sibilisasyong pandaigdig, samantalang ang sibilisasyon ng Kanluran, na nagtataguyod ng espiritu at kalayaan, ang nangunguna sa lahat. Maraming sumang-ayon sa pilosopiya ng kasaysayan ni Hegel at nagpasakop sa kaisipang tinatawag na Hegelianismo (Hegelianism), na naglalagay sa Silangan sa ibaba ng Kanluran bilang sibilisasyon.
Sa paradigmang nakasentro sa Kanluran, na tumagal nang mga dalawa o tatlong siglo, may isang di-inaasahang pangyayari. Sa huling bahagi ng ika-20 siglo, nagtala ang Silangang Asya ng kahanga-hangang pag-unlad pang-ekonomiya na kayang tapatan ang Kanluran. Mula noon, unti-unting umusbong, hindi lamang sa Silangan kundi pati sa Kanluran, ang interes sa sibilisasyon ng Silangang Asya at sa mga sistemang pampolitika at pang-ekonomiya nito. Habang nagpapatuloy ang pag-angat ng Silangan sa ika-21 siglo, lalo pang lumalaki ang interes sa sibilisasyon ng Silangan. Ngayong iisa na ang daigdig, naging tunay na kailangan para sa hinaharap ang paghahambing sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.
Maraming suliranin ang paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Ang isang malawak na salaysay ay nag-aanyaya ng iba’t ibang pagtutol, interpretasyon at teorya. Maaaring tutulan ng marami ang nilalaman ng aklat na ito dahil labis nitong hinahati sa dalawa at pinasisimple ang kaisipan ng Silangan at ng Kanluran. Maaaring ituring ang ganitong pamamaraan na isang pananaw na nakaliligtaan ang pagkamasalimuot at pagkakaiba-iba ng dalawang sibilisasyon, at hindi sapat na sumasalamin sa mga debate at pagbabagong nangyayari sa loob ng bawat isa. Maaari ring punahin na kulang ang paliwanag nito kung paanong ang mga sistema ng kaisipang Kanluranin ay bunga ng pagsisikap na makamit ang mga mithiing ideyal. Makatwiran din ang puna na, upang maipaliwanag ang saligang pagkakaiba sa kaisipan ng dalawang sibilisasyon, ikinukulong nito sa isang tiyak na balangkas ang mga katangian at konsepto ng pilosopiyang Kanluranin at saka ito pinupuna. Ang pagpapasimpleng dalawahan, ang makitid na interpretasyon ng mga konsepto, ang pagbasa sa kalikasan ng tao, ang mga hangganan ng mga institusyong Kanluranin at ng mga teoryang sumusuporta sa mga ito, at ang paghahambing ng relihiyong ipinahayag at pilosopiya ng kalikasan ay maaaring ituro bilang mga pangunahing kahinaan ng aklat na ito.1
Gayunman, sa kabila ng mga kahinaan ng pagtingin na dalawahan at ng pagpapasimple, hindi natin maaaring patuloy na iwasan ang paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Sa pagsisimula ng paghahambing na ito, kailangan nating lumabas sa pananaw na Hegeliano na nakasentro sa Kanluran. Likas na magkaiba ang dalawang sibilisasyon: sa pagtingin nila sa sansinukob at kalikasan, sa kanilang kosmolohiya, at sa pagpapaliwanag nila sa mga gawain ng tao. Ang pagsasalungatang Hegeliano ay nahuhulog sa pagkakamali ng pagsusuri sa isang sibilisasyon habang nakatayo sa panig ng isa pa. Mula nang Rebolusyong Industriyal, ang daigdig ay nasa panahon ng paglawak ng Kanluran, at noon naging uso ang ganitong mga teoryang Hegeliano. Ngunit ang ika-21 siglo ay panahon ng pagsasanib ng Silangan at Kanluran bilang magkapantay. Ang kailangan ay hindi ang pagsasalungatang Hegeliano kundi isang pananaw sa daigdig na nakasalig sa pagpupunan sa isa’t isa, tulad ng kay Leibniz.
Maraming paraan upang ipaliwanag ang mga konseptong kumakatawan sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Ang pinakakapani-paniwalang paliwanag ay ang pagturing sa mga ito bilang pagpapamalas ng likas na hilig sa pag-iingat sa sarili (self-preservation), na siyang ginamit ng tao sa pagharap sa kapaligirang heopolitikal na kinalalagyan ng Silangan at ng Kanluran. Ibig sabihin, ituring ang mga ito na gawa ng kalikasan ng tao na taglay nating lahat. Mula sa pananaw na ito, masasabing ipinakikita ng kaisipan at pilosopiya ng dalawang sibilisasyon ang dalawang posibilidad ng kakayahang taglay ng tao.
Sa ating pagkilos bilang tao, depende sa kalagayan, kung minsan ay ipinakikita natin ang mga katangian ng isang taga-Silangan, at kung minsan naman ang mga katangian ng isang taga-Kanluran.2
Kung babanggitin ang mga kalakasan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, maihaharap ang pagkamapangahas ng Kanluran at ang pagkamapagbukas ng Silangan. Mula sa panahong Griyego-Romano hanggang sa makabagong Rebolusyong Industriyal at sa panahon ng pagsakop sa daigdig, ang pagkamapangahas ang naging kalakasan ng sibilisasyon ng Kanluran. Ang Silangan naman, sa pamamagitan ng pagkamapagbukas, ay matagumpay na napangasiwaan ang ugnayan ng mga indibidwal at ng mga bansa. Ang hindi pagpilit sa iba ng sariling pananaw, at ang hindi pagpapadala sa mga digmaang panrelihiyon o pang-ideolohiya: ito mismo ang kalakasan ng sibilisasyon ng Silangan. Bawat isa sa atin ay may taglay na kapwa pagkamapagbukas at pagkamapangahas. Ayon sa panahon at sa sariling kalagayan, ginagamit ng tao ang dalawang katangiang ito. Suriin natin ngayon ang mga katangiang iyon.
Namumukod-tangi ang Silangang Asya sa larangan ng ekonomiya, politika at kultura. Sa Kanluran man ay may bagong pagkamalay tungkol sa “Silangan”. Sinusuri roon na may saligang pagkakaiba ang mga sibilisasyon at ang kaisipang pilosopiko ng Silangan at Kanluran, at na nagpapatuloy ang pagkakaibang ito sa loob ng libu-libong taon.
Ipinagtatanggol ng mga sikologo ang pagkapandaigdigan, isang konseptong sumasaklaw sa buong sangkatauhan, ngunit kamakailan ay maraming iskolar ang naghaharap ng bagong pananaw: na ang Kanluran (ang Europa at Estados Unidos, kasama ang Australia, Canada at New Zealand) at ang Silangang Asya (kasama ang Tsina, Korea, Japan at iba pa) ay nagpanatili sa loob ng libu-libong taon ng lubhang magkaibang sistema ng kaisipan. 3
Tinataya nilang nakabuo na ang Silangang Asya, 2,500 taon na ang nakararaan, ng isang saklaw ng sibilisasyong naiiba sa Kanluran, at na, sa antas ng sibilisasyon, halos doble ang populasyon ng Silangan kaysa sa Kanluran.
Sa daigdig, mahigit isang bilyong tao ang sumusunod sa sistema ng kaisipan ng sinaunang Gresya. Samantala, mahigit dalawang bilyong tao naman ang tradisyonal na nagmana ng sistema ng kaisipan ng sinaunang Tsina. Ang mga sistema ng kaisipang Griyego at Tsino ay naitatag na 2,500 taon na ang nakararaan, batay sa pilosopikong pagsusuri at pagbubuo. Lubhang magkaiba ang mga sistemang pilosopiko ng dalawang sibilisasyong ito, at magkaiba rin ang kanilang istrukturang panlipunan at ang pagtingin nila sa kanilang sarili.4
May mahalagang lugar ang Silangang Asya sa sistema ng mga sibilisasyon ng daigdig. Sa paligid ng ika-3 siglo BK, nakabuo na ang Kanluran at ang Silangan ng lubhang magkaibang sistemang pangkultura. Inihaharap ni Wells ang isang mapa, “Ang daigdig na kilala natin noong 250 BK”, kasama ang paliwanag tungkol dito. 5 Sa panahong iyon, ang kontinente ng Eurasya at ang hilagang Aprika ang buong daigdig na kilala ng tao. Sa antas ng sibilisasyon, nahahati ito sa Silangan at Kanluran.
Ang daigdig na kilala ng mga taga-Kanluran ay sumasaklaw sa Europa, Hilagang Aprika, Gitnang Silangan at India. Ang daigdig na kilala ng mga taga-Silangan ay sumasaklaw sa Tsina, Korea at Japan.6 Ang dalawang sibilisasyong ito ay kapwa umunlad nang kusa, nang walang ugnayang pangkultura sa isa’t isa. Paano sila nagkakaiba?
Ang tao lamang ang hayop na may isip. Dahil sa isip, naitatanong ng tao kung sino tayo. Saan tayo nagmula, at saan tayo patungo? Upang masagot ang mga tanong na ito, sinisimulang hanapin ng tao ang ganap na katotohanan (Absolute Truth). Natagpuan ng Silangan ang ganap na katotohanan sa “Dao (道) ng kalikasan”. Natagpuan naman ito ng Kanluran sa isang “Diyos (神) na lumalampas sa lahat”. Ang Dao at ang Diyos ang tanging dalawang ganap na katotohanang umiiral sa daigdig, na kumakatawan sa kalikasan at sa lampas-sa-kalikasan. Kaya ang konseptong pinakamalalim na naghihiwalay sa Silangan at Kanluran ay ang konsepto ng Dao ng Silangan at ng Diyos ng Kanluran. Lumago ang mga ito bilang pilosopiya ng kalikasan ng Silangan at relihiyong ipinahayag ng Kanluran.
Ang dalawang ganap na katotohanang ito, ang Dao at ang Diyos, ay ipinaliliwanag ayon sa pagkakasunod sa Daodejing at sa Torah (ang Pentateuko ng Lumang Tipan). Kapwa sila naglalagay sa pinagmulan ng kalikasan at ng sansinukob ng iisang dalawang batayan: ang kawalan (wu, 無) at ang pagkakaroon (you, 有). Sa kosmolohiya, ang tanong ay kung alin sa dalawa, ang kalawakan o ang mga bituin at planeta, ang bumubuo sa sansinukob. Ayon sa Daodejing at sa Torah, ang Dao ay ginagawang pinagmulan ng sansinukob ang kawalan, at ang Diyos naman ang pagkakaroon. Kapag naitakda na ang pinagmulang ito, saka nilulutas ang mga pangunahing tanong: ano ang mga prinsipyo ng kalikasan at ng sansinukob. Kung ilalarawan ang isang sansinukob na ang kalawakan at ang mga bituin ay nagpapalitan at nagbabago, isang “pilosopiya ng pagbabago” sa pagitan ng kawalan at pagkakaroon ang nabubuo bilang prinsipyo ng sansinukob ng Silangan. Kung ilalarawan naman ang isang kaisipang ang mga bituin at planeta lamang ang may tunay na halaga ng pag-iral, isang “pilosopiya ng pag-iral”, na nagsasabing ang pagkakaroon lamang ang umiiral, ang nabubuo bilang prinsipyo ng sansinukob ng Kanluran.
Ang pinagmulan at mga prinsipyong itinatakda ng tao sa sansinukob ay likas na umaabot sa pinagmulan at mga prinsipyo ng mga gawain ng tao. Sa Silangan, ang pinagmulan ng mga gawain ng tao ay ang di-pagkilos (wuwei, 無爲), na nakasentro sa kawalan; sa Kanluran, ito ay ang sinadyang pagkilos (youwei, 有爲), na itinuturing na ubod ang pagkakaroon. Ang di-pagkilos ay ipinaliliwanag sa Daodejing bilang bukal ng pagkilos ng Dao; ang sinadyang pagkilos ay ipinahahayag sa mga relihiyong ipinahayag bilang batas ng Diyos. Ang prinsipyo ng sansinukob ng Silangan, ang pilosopiya ng pagbabago, ay nagiging “kaisipang yin-yang” na laging nagbabago sa mga gawain ng tao sa Silangan; ang pinagmulan ng sansinukob ng Kanluran, ang pilosopiya ng pag-iral, ay nagiging “kaisipang mabuti-at-masama” na hindi nagbabago sa mga gawain ng tao sa Kanluran. Ang mga usaping ito ng sansinukob at ng mga gawain ng tao ang bumubuo sa ubod ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Sa gitna nila, bilang kanilang aksis, nakatayo ang Dao ng Silangan at ang Diyos ng Kanluran.