Ang Dao at ang Diyos, mga aksis ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran

1) Ang relasyonalismo ng Silangan vs ang indibidwalismo ng Kanluran

Sa Kanluran, ang pilosopiya ng “indibidwalismo” (individualism) ay konseptong bumubuo sa ubod ng sibilisasyon. Malakas ang pagsasalungatan at pagsasarili sa indibidwalismo. Bilang kasalungat ng indibidwalismo, ginagamit ng sibilisasyon ng Kanluran ang “totalitaryanismo” (totalitarianism) o “kolektibismo” (collectivism), at kung minsan ay “komunitaryanismo” (communitarianism). Ang mga ito ay pawang mga pananalitang Kanluranin na sinuri sa sistemang pilosopiko ng Kanluran nang nakasentro sa indibidwalismo. Ginagamit ang totalitaryanismo o kolektibismo bilang kasalungat ng indibidwalismo sa kahulugang hindi nila kinikilala ang kalayaan ng indibidwal. Ang mga rehimeng pasista o komunista ay totalitaryo. Ginagamit ang komunitaryanismo sa kahulugang isinusuko ang pagsasarili ng indibidwal para sa kabuuan, para sa pagkakatugma. Ang paraan ng pamamahala ng Sparta ang mismong komunitaryanismo. Ang lahat ng ito ay kabilang sa kolektibismo.

Ang kolektibismo ay pilosopiyang nagsasakripisyo sa indibidwal para sa pangkat. Ipinakikita ng kasaysayan na dumadausdos ang kolektibismo tungo sa paghahangad ng personal na interes lamang ng mga namamahala sa pangkat. Nagbibigay ng makasaysayang patunay nito ang Nazi Alemanya at ang komunismong Sobyet, at lantarang inilalarawan ito ng nobela ni Orwell, Ang Bukid ng mga Hayop. Sa pagsasaalang-alang sa ganitong kasaysayan, nagharap ang mga palaisip na Kanluranin, habang tinitimbang ang mga suliranin ng indibidwalismo, ng isang bagong pilosopiyang panlipunan: ang komunitaryanismo. Ang indibidwalismo ay pilosopiyang nagsasabing ang mga karapatan at kalayaan ng indibidwal ang pinakamahalaga sa lipunan ng tao. Ang komunitaryanismo ay pilosopiyang nagsasabing ang karaniwang interes o layunin ang pinakamahalaga sa lipunan ng tao. Ang suliranin ay kapag nagsimulang igiit ang komunitaryanismo, nagiging mahalaga ang karaniwang interes at nababawasan ang halaga ng interes ng indibidwal. Ang kolektibismo, gaya ng nakita sa kasaysayan sa pagsasagawa ng komunismo, ay nangangahulugang pagwasak sa indibidwalismo. Halimbawa, ang sampung hakbang na iginiit ni Karl Marx sa Manipesto ng Partidong Komunista ay pawang mga prinsipyo ng kolektibismo na sumisira sa indibidwalismo: isang maliit na komunitaryanismong tulad ng sa Sparta na pinalawak sa buong estado at sa daigdig.

Mahirap matagpuan sa kasaysayan ng sibilisasyon ng Silangan ang kaisipang kolektibistang tulad ng sa Kanluran. Ang mga sistemang pilosopiko ng Taoismo, Konfusyanismo at Budismo, na kumakatawan sa sibilisasyon ng Silangan, ay pawang tumututol sa kolektibismo at ipinaglalaban ang “relasyonalismo”. Lalong may hilig ang mga taga-Kanluran na tawaging kolektibismo ang lahat ng hindi indibidwalismo. Ito ay dahil hindi umiiral sa sibilisasyon ng Kanluran ang konsepto ng relasyonalismo. Na sa sibilisasyon ng Silangan ang kasalungat ng indibidwalismo ng Kanluran ay ang relasyonalismo, ito ay mapapansin lamang kung kaya nating lumabas sa balangkas ng sibilisasyon ng Kanluran upang maghambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.

Kung hindi mauunawaan na ang ubod ng relasyonalismo ng Silangan ay pilosopiyang kasalungat ng ubod ng indibidwalismo ng Kanluran, mahirap unawain ang kaisipan ng Silangan. Sa kasamaang-palad, karamihan sa mga palaisip na Kanluranin ay umuunawa pa rin na ang kasalungat ng indibidwalismo ay ang kolektibismo, at ganito pa rin nila ito itinuturo at isinusulat sa paaralan at sa pamamahayag. Ito ang dahilan kung bakit mauunawaan lamang ng Kanluran ang Silangan at Kanluran kapag lumabas ito sa Hegelianismo. Ginagamit ng karamihan sa mga taga-Kanluran ang anyong “indibidwalismo vs kolektibismo”, ngunit ang mga nakauunawa sa Silangan at Kanluran ay dapat makagamit ng balangkas-konseptong “indibidwalismo vs relasyonalismo”.

Ang relasyonalismo ng Silangan ay nangangahulugang pinangangalagaan ang sariling interes sa pamamagitan ng pagsasaalang-alang sa iba. Malakas ang pagpupunan at pagkakatugma sa relasyonalismo. Ang ubod nito ay ang sabay na pagsasaalang-alang sa sarili at sa iba. Ang mahalaga ay, di-tulad ng komunitaryanismo ng Kanluran, hindi isinusuko ng relasyonalismo ang pagsasarili ng indibidwal. Ang ren (仁), ang etikang itinatampok ng Konfusyanismo, ay salitang tambalan na tumutukoy sa dalawang tao (人+二). Nangangahulugan ito ng paghahanap sa sarili “sa loob ng ugnayan ng tao”. Ito mismo ang ubod ng “relasyonalismo” (relationalism) ng Silangan. Walang kinalaman ang pilosopiya ng ren sa totalitaryanismo o kolektibismo. Ang ren ay nangangahulugang relasyonalismo na nag-iisip sa iba habang iniingatan ang sarili. Tumutukoy ito hindi sa “indibidwal” na ako, kundi sa “ugnayan” ng tao sa tao, ang “tayo” na sabay na isinasaalang-alang ang sarili at ang iba.

May salitang relasyonalismo rin sa mga konseptong Kanluranin. Ngunit ang relasyonalismo ng Kanluran ay pangunahing ginagamit bilang terminong pang-agham sa halip na pantao. Sa Kanluran, ang konsepto ng relasyonalismo ay pangunahing ginagamit sa pisikang kuwantum. Halos isang daang taon na itong ginagamit ng pisikang Kanluranin, ngunit hindi pa ito nagkakaroon ng puwesto bilang konseptong pilosopiko ng Kanluran. Katulad ito ng teorya ng kawalang-katiyakan ni Heisenberg o ng teorya ng komplementaridad ni Bohr, na ipinahahayag lamang sa mekanikang kuwantum at hindi pa sa pilosopiyang Kanluranin. Ngunit ang relasyonalismong nais ipahayag ng pisikang Kanluranin ay lubhang kahawig ng relasyonalismong ginagamit sa pilosopiya ng Silangan. Sa sibilisasyon ng Silangan, malawakan nang ginagamit ang kawalang-katiyakan at komplementaridad sa konsepto ng relasyonalismo, ang ubod ng kaisipan ng Silangan. Isang halimbawa nito si Niels Bohr, na nagpahalaga sa relasyonalismo at gumamit nang buo sa diagrama ng taiji, ang sagisag ng yin at yang ng Taoismo, sa eskudo ng kanyang angkan.

Kahawig ito ng penomeno kung saan ang konsepto ng komplementaridad, na pumalit sa pagsasalungatan sa makabagong pisika ng Kanluran, ay naitatag na sa agham ngunit dahan-dahan pa lamang na tumatagos sa mga agham pantao. Ang relasyonalismo ng Silangan ay konseptong hindi ginagamit, kaugnay ng mga gawain ng tao, ng sistemang pilosopiko ng Kanluran na nakatuon sa indibidwalismo. Kaya dapat ituring na walang konseptong pilosopiko sa mga salitang Kanluranin na nagpapahayag sa relasyonalismo, ang ubod ng mga gawain ng tao sa Silangan. Ito ay dahil ang lahat ay saklaw ng konsepto ng indibidwalismo. Sa Kanluran, ang mahalaga ay ang indibidwalismo, sa kahulugang ako ang mahalaga, at ang ugnayan ko sa mga paniniwalang panrelihiyon, mga katotohanang pilosopiko at mga katotohanang ideolohikal na kaugnay ko.

Ang relasyonalismo ng Silangan at ang indibidwalismo ng Kanluran ay dalawang paraan ng pag-unawa sa lipunan at sa indibidwal mula sa magkaibang pananaw na pilosopiko. Ang indibidwalismo ng Kanluran ay pilosopiyang inuuna sa lahat ang awtonomiya at kalayaan ng indibidwal. Malakas dito ang hilig sa pagsasalungatan at pagsasarili. Itinuturing nitong dapat makapaghangad ang indibidwal ng sariling interes at makapagpasya nang malaya. Maituturing na nagmula ang konseptong ito sa makasaysayan, pang-ekonomiya at pampolitikang kalagayan ng lipunang Kanluranin. Sa kabilang dako, tinitingnan ng relasyonalismo ng Silangan ang indibidwal bilang hiwalay na nilalang, ngunit kasabay nito ay kinikilala rin siya bilang kasapi ng pangkat na kinabibilangan niya.

Hindi tinitingnan ng relasyonalismo ang mga karapatan o interes ng indibidwal bilang pangalawang bahagi lamang ng kabuuan. Sa halip, isa itong kaisipang, batay sa yin at yang, nagnanais pangasiwaan ang mga karapatan o interes ng lahat, ako at ang iba, kasabay ng sariling interes. Dapat isaalang-alang ng pagkilos ng indibidwal ang epekto nito sa pangkat na kinabibilangan niya. Sa kabaligtaran, dapat isaalang-alang ng pagkilos ng pangkat ang epekto nito sa indibidwal. Nangangahulugan ito ng pagpapahalaga sa pagtutulungan sa ugnayan ng tao, at ng paglutas sa mga suliranin sa paraang yin-yang mula sa pananaw ng indibidwal at ng pangkat. Malakas dito ang pagpupunan at pagkakatugma. Maituturing na nagmula ang konseptong ito sa kaisipang yin-yang, ang ubod ng kultura at pilosopiya ng Silangan.¹¹⁹ Kaya ipinakikita ng indibidwalismo at relasyonalismo na magkaiba ang paraan ng pag-unawa nila sa ugnayan ng indibidwal at pangkat, ayon sa mga saligang pilosopikong nagmula sa magkaibang kulturang pinagmulan.

Ganap ang impluwensiya ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran sa indibidwalismo. Pinaunlad ng Kanluran ang isang sibilisasyong ang Diyos ang aksis. Personal at tuwirang magkaugnay ang Diyos at ako. Para sa indibidwal na naniniwala sa Diyos, ang ugnayan ng Diyos at ako, na lumalampas sa lahat ng iba pang ugnayan sa mga gawain ng tao, ang pinakamahalaga. Ang pananaw sa daigdig na nakasentro sa Diyos, mula sa sinaunang Gresya at Roma hanggang sa sibilisasyong Kristiyano, ay tumutungo sa “indibidwalismo”. Inunawa nito ang tao at ang daigdig sa loob ng paglikha at pagkalinga ng Diyos, at bumuo ng isang sibilisasyon ng Diyos sa pamamagitan ng pagsasaliksik na panrelihiyon at makatwiran. Kaya umunlad ang sibilisasyon ng Kanluran nang nakasentro sa pananampalatayang pinaniniwalaan ko, sa ganap na katotohanan at sa isang nilalang na lumalampas-sa-lahat.

Laban sa indibidwalismo ng Kanluran, bumuo ang Silangan ng isang kulturang may kaisipang relasyonalismo. Ang relasyonalismo ay laganap sa Konfusyanismo, Taoismo at Budismo, at malalim at malawak na nanunuot sa kultura ng Silangan.¹²⁰ Sa Kanluran, itinutuon ang kapalaran ng lipunan sa mga batas at institusyong nagpapalago sa indibidwalismo. Nagiging mahalaga ang etika, ngunit sa lipunang Kanluranin, ang “etika ay itinuturing na halos etiketa (etiquette) na dapat sundin sa bawat larangan ng lipunan”. Ang pagsasaalang-alang sa “etika”, na itinuturing ng sibilisasyon ng Silangan na higit na mahalaga kaysa sa batas, ay hindi itinuturing na mahalaga sa sibilisasyon ng Kanluran.

Sa Silangan, may kulturang naglalagay sa gitna ng kalooban ng tao ng mga etika gaya ng di-pagkilos, kasipagan, pagtitipid at kawalan ng pagnanasa. Ang lahat ng ito ay mga etikang nagmula sa sistemang pilosopiko ng relasyonalismo. Ang etika sa paggawa ng Silangan ay nagmumula sa pamamahala sa pagkamakasarili. Sa buhay-panlipunan, dapat hangarin ng tao ang kasipagan at pagtitipid sa pamamagitan ng edukasyon at paglilinang sa sarili, at dapat niyang matutuhan ang habag at kababaang-loob bilang paghahanda laban sa pagkamakasarili na nagiging kasakiman.

Lumilitaw ang relasyonalismo at indibidwalismo sa kosmolohiyang inuunawa ng Silangan at Kanluran. Sanay ang pag-iisip ng tao na tumitingin sa sansinukob sa mga kalagayang dalawahan. Ipinahahayag natin ang kalikasan at mga gawain ng tao sa pamamagitan ng dalawang konsepto, isang pagkadalawahan (二元). ¹²¹ Ito ang pagkadalawahang ipinakikita ng maaraw at malilim na panig ng bundok, ng lalaki at babae, ng araw at buwan, ng tag-araw at taglamig, ng kaliwa at kanan, ng itaas at ibaba, ng harap at likod, ng nakaraan at hinaharap, ng isip at likas na hilig. Binibigyan ng pilosopiya ng pagbabago ng Silangan ang mga elemento ng pagkadalawahan ng “pagpupunan” na nakasentro sa ugnayan. Binibigyan naman ng pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran ang bawat elemento ng pagkadalawahan ng sariling “pagsasalungatan”. Malinaw ang pagkakaiba ng Silangan at Kanluran sa paraan ng pagsusuri sa pagkadalawahan, pagpupunan o pagsasalungatan, ayon sa mga sistema ng Dao (道) at ng Diyos. Ang pilosopiya ng pagbabago at pagpupunan ng Silangan at ang pilosopiya ng pag-iral at pagsasalungatan ng Kanluran ay gumagana bilang mga prinsipyong naghihiwalay sa dalawang sibilisasyon sa mga gawain ng tao.

Kung isasama sa dualismo ng pagpupunan at dualismo ng pagsasalungatan ang mga pananaw na pilosopiko o moral, mapaghihiwalay ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran bilang “pagpupunan ng yin at yang” at “pagsasalungatan ng mabuti at masama” ng Kanluran. Madalas magbanggaan ang dalawang prinsipyo, ngunit kailangan ng tao ang dalawa. Angkop ang pilosopiya ng pagbabago sa pag-unawa sa mga sistemang dinamiko, at ipinaliliwanag nito ang etika, ang galaw ng sansinukob at ang makabagong pisika. Angkop ang pilosopiya ng pag-iral sa pag-unawa sa mga sistemang estatiko, at ipinaliliwanag nito ang sistema ng batas, ang mga batas ng matematika at ang klasikong pisika.

Napakaangkop na paghahati ng pagkakaibang ito ang pagtingin sa sibilisasyon ng Silangan bilang sibilisasyon ng “yin” at sa sibilisasyon ng Kanluran bilang sibilisasyon ng “yang”. Ngunit hindi tayo sanay gumamit ng ganitong mga konsepto ng Silangan. Kung gagamit ng mga konseptong Kanluranin, mapaghihiwalay ang sibilisasyon ng yin bilang pagpupunan ng yin at yang, at ang sibilisasyon ng yang bilang pagsasalungatan ng mabuti at masama. Sa kaisipang yin-yang, nilalapitan ang lahat ng ugnayang umiiral sa tao o sa materya sa pamamagitan ng konsepto ng pagpupunan o pagkakatugma; sa kaisipang mabuti-at-masama, nilalapitan ang lahat ng ugnayang ito sa pamamagitan ng konsepto ng pagsasalungatan o pagsasarili.

Nagpapakita ang sibilisasyon ng Silangan ng mga katangiang mapagtanggap, awtonomo at palihis; relatibo, makaugnayan at mapagparaya; nakatuon sa loob, mapagtanggol at mapagyakap. Nagpapakita naman ang sibilisasyon ng Kanluran ng mga katangiang aktibo, mapanghimasok at mapangahas; ganap, indibidwal at dinamiko; nakatuon sa labas, mapagbukod at mapagsulong.

Ang mapagtanggap, awtonomo at palihis na Silangan vs ang aktibo, mapanghimasok at mapangahas na Kanluran

Ang mapagtanggap, awtonomo at palihis na katangian ng Silangan at ang aktibo, mapanghimasok at mapangahas na katangian ng Kanluran ay malinaw ring makikita sa “ginintuang tuntunin” ng Silangan at Kanluran. Mapagtanggap ang turo ni Confucius: “Huwag mong gawin sa iba ang hindi mo nais na gawin nila sa iyo” (Mga Analekta, kabanata 12, “Yan Yuan”). Aktibo ang turo ni Hesus: “Gawin ninyo sa iba ang nais ninyong gawin nila sa inyo” (Mateo, kabanata 7).¹²² Nagpapakita rin ang Silangan at Kanluran ng magkasalungat na katangian tungkol sa ibinubunga ng saloobin sa iba. Sa Kanluran, gaya ng nasa Biblia, itinuturo ang isang aktibo at mapagkilos na pamumuhay, gaya ng “liwanag at asin ng sanlibutan”. Sa kabilang dako, sa Silangan, gaya ng nasa Daodejing, “gumagawa ng sisidlan mula sa putik at ng silid sa pamamagitan ng mga bintana at pinto, ngunit ang tunay na may silbi ay ang puwang”, kaya iniingatan ang mapagkilos na pamumuhay at ipinapayo ang mapagtanggap na pamumuhay. Ipinapayo ng kaisipan ng Silangan ang malambot at mapagbigay na katangian ng tubig. Patuloy na idinidiin ng Daodejing ang mga kalakasan ng tubig. Ito ay dahil itinuturing nitong ang tubig, sa huli, ang pinakamabisang dumadaig sa matigas at malakas.

Ang pagkamapagtanggap at pagkapalihis ng Silangan, at ang pagkaaktibo at pagkamapangahas ng Kanluran, ay malinaw ring makikita sa ating pang-araw-araw na buhay. Sa Silangan, pinahahalagahan ang kakayahang makinig nang mabuti. Sa pagtuturo ng mga magulang sa kanilang mga anak, ang laging unang aral ay makinig nang mabuti sa guro at sa iba. Sa kabilang dako, sa Kanluran ay pinahahalagahan ang kakayahang magsalita nang mahusay. Kaya sa Silangan, may pag-iingat sa mahusay na pananalita. May turo ang Mga Analekta: “Ang matatamis na salita at kaaya-ayang anyo ay malayo sa ren (仁).” “Ang katatagan, pagtitiyaga, kapayakan at pagiging hindi madaldal ay malapit sa ren (仁).” Itinuturo ng Daodejing: “Ang tapat na pananalita ay hindi pino, at ang pinong pananalita ay hindi tapat. Ang mabuting tao ay hindi nakikipagtalo, at ang nakikipagtalo ay hindi mabuti. Ang nakaaalam ay hindi maraming kaalaman, at ang maraming kaalaman ay walang alam.” Sa gayunding diwa, nagpapayo ang Daodejing: “Magparaya ka at mananaig ka; yumuko ka at tatayo kang tuwid; magpakahungkag ka at mapupuno ka; malaspag ka at mapapanibago ka; magkaroon ka ng kaunti at mapupuno ka; magkaroon ka ng marami at darating ang kaguluhan.”

Nagpapakita ang Silangan ng hilig na palihis, katapat ng mapangahas na hilig ng Kanluran. Sa Silangan, na naghahangad ng di-pagkilos (wuwei, 無爲) higit sa sinadyang pagkilos (youwei, 有爲), ipinapayo ang paraan ng pagkilos na naghihintay sa tamang panahon, at hindi ang agarang bisa tulad sa Kanluran. Ang palihis ay nangangahulugang hindi agad kumikilos kundi minamasdan ang galaw ng shi (勢) at hinihintay ang tamang panahon. Ito ay paraan ng pagkilos kung saan kumikilos nang maaga, sa panahong umuusbong ang mga supling, at hinihintay ang inaasahang resulta, sa halip na kumilos nang huli na sa hinaharap. Kaya higit na gusto ang paraan ng pagkilos na tinatawag na “kumilos nang walang pagkilos” (wei wuwei, 爲無爲).

Kapwa nagtuturo ang Daodejing at ang Biblia ng kababaang-loob at pagpaparaya. Sa mga aral ng Sermon sa Bundok ay ang pahayag na “Mapapalad ang mga dukha sa espiritu, sapagkat kanila ang kaharian ng langit”, na pumupuri sa kababaang-loob at pagpapakumbaba at umaaliw sa mga inuusig. Gayundin, may aral ang Daodejing: “Tanggapin ang kahihiyan nang may dangal, huwag kumapit sa pakinabang o pagkalugi, ang kasawian ay dumarating sa lahat ng tao… Tanggapin ang lahat ng bagay nang may kababaang-loob, at mapamamahalaan mo ang lahat.” Ngunit sa Kanluran, hindi lamang pagpapakumbaba at pagpaparaya ang itinuturo kundi kasabay nito ang aktibong pagkilos. Idinidiin ang aral na: “Kumilos kayong gaya ng binhi at lebadura: magbunga nang sandaang ulit, at palakihin ang sapat na masa para sa tatlong takal.” Wala sa Daodejing ang ganitong aktibismo. Nakatuon ito sa paglilinang ng awtonomiya at pagpipigil sa sarili.

Kapwa nag-iingat ang Daodejing at ang Biblia laban sa materyal na kayamanan. Nagbababala ang Daodejing na maaaring sirain ng materyal na kayamanan ang pagkatao. Nagbababala rin ang Biblia: “Mas madali pa sa kamelyo ang dumaan sa butas ng karayom kaysa sa mayaman na makapasok sa kaharian ng langit.” Ngunit kasabay nito, humihingi rin ito ng aktibong pagkilos tungkol sa materyal na kayamanan: “Huwag kayong mag-impok ng kayamanan sa lupa, kundi mag-impok kayo ng kayamanan sa langit.” Walang teksto sa Daodejing o sa Konfusyanismo na humihingi ng aktibismong mag-ipon ng kayamanan upang gumawa ng mabuti. Ang pamamahala ng kayamanan (理財) ay tinatalakay sa antas ng etika: hindi ang pag-iipon ng indibidwal ng kayamanan, kundi “ang pamamahala sa kayamanan upang mapanatag ang bayan”.

Ang relatibo, makaugnayan at mapagparayang Silangan vs ang ganap, indibidwal at dinamikong Kanluran

Idinidiin ng sibilisasyon ng Silangan, na sumusunod sa sistemang pilosopiko ng di-hayag, ang relatibidad at pagkakatugma. Sa Mga Analekta, inilalahad ni Confucius ang isang relatibo at mapagparayang pananaw: “Kapag sinalakay mo bilang erehe ang naiiba ang iniisip, ikaw ang mapipinsala.” Ang Kanluran naman, na sumusunod sa doktrina ng hayag, ay naghaharap ng tiyak na doktrina at kaisipang mabuti-at-masama, at ipinasasagawa ang mga ito sa mga gawain ng tao: “Maging liwanag kayong tumatanglaw sa sanlibutan.” Sa pagdidiin dito, iginigiit ng Kanluran ang “di-pagkakamali” ng Biblia at ng Simbahan, na hindi maaaring magkamali, at nagpapakita ito ng katangiang ganap at mapagbukod.

Sa huli, sa sibilisasyon ng Kanluran, lumitaw ang iba’t ibang sektang panrelihiyon, na pawang nagigiit ng pagkaganap at di-pagkakamali, kaya hindi naiwasan ang tunggalian dahil sa doktrina. Pumasok ang Europa noong ika-16 hanggang ika-17 siglo sa mahabang mga digmaan ng mga Katoliko at Protestante, at sa huli ay dinanas ang Digmaan ng Tatlumpung Taon, na itinuturing na isa sa pinakamalulupit na digmaan. Halos sa parehong panahon sa Silangan, naglabas si Emperador Kangxi ng Qing noong 1692 ng kautusan ng pagpaparaya (容教令) na nagpahintulot sa pangangaral ng Kristiyanismo. Itinuring ng mga palaisip ng Kaliwanagan sa Kanluran na labis na mapagbigay ang kautusang ito ni Kangxi na nagpahayag ng kalayaan sa relihiyon.

Ang kautusan ni Kangxi ay hindi eksepsiyon sa kasaysayan ng Silangan; sa halip, sinunod nito ang tradisyonal na pilosopiyang gamitin sa pamamahala ng bansa ang mga kapaki-pakinabang na turo ng lahat ng relihiyon, Konfusyanismo, Budismo at Taoismo. Mahusay itong naipakikita ng saloobing pilosopiko ng sibilisasyon ng Silangan na tinatawag na sinkretismo (syncretism). May mga katawagang tulad ng pagsasanib, paghahalo o eklektisismo, ngunit sa kahulugang sinasaklaw nito ang mga kalakasan ng bawat isa, sinkretismo ang pinakaangkop na katawagan. Naiiba ang sinkretismo sa doktrina ng hayag, na itinataya ang lahat sa iisang konklusyon at sinusunod ang katotohanan nito. Makikita ang ganitong katangian ng sinkretismo sa saloobin ng Taoismo na nagdidiin sa katamtaman. Ito ang turo ng Daodejing: “Iniiwasan ng pantas ang labis, ang sukdulan at ang kalabisan.”

Ang ganitong sinkretikong saloobin ng Silangan ay lumitaw lamang sa Kanluran pagkatapos ng mga Puritanong tumakas sa pag-uusig na panrelihiyon at nagtatag ng Amerika sa Bagong Daigdig. Noong ika-18 siglo, sa wakas ay itinakda ng Unang Susog ng Konstitusyon ng Amerika ang kalayaan sa relihiyon. Ipinagbawal nito ang pagtatatag ng relihiyon ng estado at ginarantiyahan ang malayang pananampalataya at pagsamba. Noong ika-4 na siglo ginawang relihiyon ng estado ng Imperyong Romano ang Kristiyanismo. Makalipas ang 1,400 taon, sa wakas ay pinahintulutan sa Kanluran ang kalayaan sa relihiyon, ibig sabihin, isang “kautusan ng pagpaparaya”.

Ang pagkakaibang pangkultura na nagdidiin sa katangiang “makaugnayang Silangan vs indibidwal na Kanluran” ay mahusay ring makikita sa pang-araw-araw na buhay. Sa Silangan, sa pagsulat ng tirahan ng isang tao, isinusulat muna ang pangalan ng bansa, saka ang lungsod, saka ang distrito. Sa pagsulat ng pangalan ng tao, isinusulat muna ang apelyido na kumakatawan sa pamilya, at huli ang sariling pangalan. Ang layunin ay hanapin ang sarili sa paraang makaugnayan sa loob ng kabuuan. Umiiral ang indibidwal sa loob ng mga ugnayan. Ang ren (仁), ang etikang itinatampok ng Konfusyanismo, ay salitang tambalan na tumutukoy sa dalawang tao (人+二). Ang paghahanap sa sarili sa ugnayan ng dalawang tao ay nangangahulugan, sa huli, ng habag (compassion): ang pag-unawa sa kalagayan ng iba. Ito mismo ang ubod ng “relasyonalismo” (relationalism) ng Silangan.

Malalim at malawak na naaaninag sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ang mga sistema ng pag-iisip ng relasyonalismo at indibidwalismo. Sa Kanluran, sa pagsulat ng tirahan ng isang tao, isinusulat muna ang distrito, saka ang lungsod, saka ang bansa. Sa pagsulat ng pangalan ng tao, isinusulat muna ang sariling pangalan at huli ang apelyido na kumakatawan sa pamilya. Pinahahalagahan ang pag-iral ng indibidwal higit sa kabuuang pinagsanib. Nagbibigay-daan ang ugnayan sa indibidwal. Ito mismo ang ubod ng “indibidwalismo” (individualism) ng Kanluran.

Sa Kanluran, mahalaga na umiral ang indibidwal nang malaya at hangarin ang sariling interes at kalayaan. Kaya lumilikha ng mga institusyong legal at panlipunan upang garantiyahan ang kalayaan at pagsasarili ng indibidwal. Sa Silangan naman, ang indibidwal ay umiiral bilang ugnayan ng kabuuan at ng sarili, at isinasaalang-alang ang epekto ng kanyang pagkilos sa kabuuan. Humahantong ito sa pagpapahalaga hindi lamang sa personalidad ng indibidwal kundi pati sa kanyang kinabibilangan at sa mga ugnayan sa isa’t isa. Ayon sa kaisipang yin-yang, hinahangad ang isang etikang nagsasabing kapwa mahalaga ang kabuuan at ang indibidwal. Sa Silangan, mahalaga ang pagpapalitan ng tarheta, at ang paglalahad ng kinabibilangan, kasabay ng pagpapakita ng sariling personalidad, ay tumutulong sa pagtukoy sa sariling puwesto sa kabuuang kalagayan.

Makikita rin ang ganitong katangiang pangkultura sa pagtingin sa panahon: sa Silangan, inuunawa ang panahon ayon sa pagkakasunod ng taon, buwan at araw, isinasaalang-alang ang kabuuang konteksto at kalagayan. Malakas ang hilig na mapagmasid. Ang ideya ay kapag may lumitaw na suliranin, dapat itong matugunan nang angkop sa pagsasaalang-alang sa kabuuang kalagayan at sa kaugnayan ng mga pangyayari, at hindi sa agarang pagkilos. Kaugnay ito ng kaisipang Taoista ng di-pagkilos (無爲): ang pag-unawa sa kabuuang agos at, sa loob ng hangganan nito, ang paggawa ng dapat gawin ngayon. Sa Kanluran naman, pinahahalagahan ang agarang pagkilos at ang madaliang pagpapasya. Para rito, inuunawa muna ang araw, saka ang buwan at taon, habang tinitimbang ang kahulugan ng araw na iyon at ang epekto nito sa kabuuang kalagayan. Ang ganitong katangian ng Kanluran ay nakasalig sa kaisipang, katapat ng di-pagkilos ng Silangan, ang agarang gawa ng sinadyang pagkilos (有爲) ng Kanluran ang mahalaga.

Ang Silangang nakatuon sa loob, mapagtanggol at mapagyakap vs ang Kanluraning nakatuon sa labas, mapagbukod at mapagsulong

Ang pagtatapat ng katangiang nakatuon sa loob ng sibilisasyon ng Silangan at ng katangiang nakatuon sa labas ng sibilisasyon ng Kanluran ay makikita maging sa pang-araw-araw at di-namamalayang kilos. Sa Silangan, sa pagbilang, binibilang mula isa hanggang sampu habang itinitiklop ang mga daliri ng nakabukas na kamay. Sa Kanluran naman, binibilang mula isa hanggang sampu habang isa-isang ibinubuka ang mga daliri ng nakakuyom na kamao. Gayundin, sa Silangan, kapag sinesenyasan ang taong nasa malayo na lumapit, ikinukumpay ang kamay pababa; sa Kanluran naman, ikinukumpay pataas. At sa pagsimsim ng sabaw o sopas gamit ang kutsara, sa Silangan ay iginagalaw ang kutsara mula sa labas papasok; sa Kanluran naman ay mula sa loob palabas.

Ang katangiang nakatuon sa loob ng Silangan at ang katangiang nakatuon sa labas ng Kanluran ay ipinahahayag sa kasaysayan bilang puwersang sentripetal at puwersang sentripugal. Sa Kanluran, lumalaki ang mga bayan at bansa sa isang panlabas na kapaligirang laging bukas at lumalawak. Ipinakikita ito ng sibilisasyon ng Kanluran na nagsimula sa Dagat Aegeo sa silangang Mediteraneo at sumulong sa Mediteraneo, Dagat Hilaga, Atlantiko at Pasipiko, habang paulit-ulit na nanakop at lumalawak. Gayundin, ang lahat ng imperyo ng Kanluran ay lumago at naglaho sa pamamagitan ng paglawak palabas. Sa kabilang dako, sa Silangan, lalo na sa Tsina, ang pagdami ng populasyon at paglawak ng teritoryo ay madalas na naganap sa pamamagitan ng puwersang sentripetal na humihila sa mga panlabas na puwersa at bayan papasok sa Tsina. Magagandang halimbawa nito ang dinastiyang Yuan ng mga Mongol at ang dinastiyang Qing ng mga Manchu. Halos hindi rin kailanman lumabas ang Japan at Korea sa pananakop at paglawak dahil sa puwersang sentripugal (bagaman sa Japan ay may eksepsiyon ng panahon ni Toyotomi at ng panahong Meiji), at pinananatili nila hanggang ngayon ang halos parehong teritoryo noong isang libong taon na ang nakararaan. Gumaganap ang pagkakaibang ito ng mahalagang papel sa kasaysayan at kultura ng Silangan at Kanluran, at umaabot ito maging sa maliliit na detalye ng pang-araw-araw na buhay, kung saan nakagawian nang lumilitaw ang pagkanakatuon sa loob at pagkanakatuon sa labas.

Sa Silangan, idinidiin bilang ubod ang saloobing mapagtanggap. Iginigiit ng Daodejing: “Ang pagkakilala sa iba ay karunungan. Ang pagkakilala sa sarili ay kalinawan.” Idinidiin din ng pilosopiya ni Wang Yangming: “Madaling gapiin ang mga tulisan sa bundok, ngunit mahirap gapiin ang mga tulisan sa kalooban.” Sa Silangan, kapag may lumitaw na hirap o suliranin, sinusuri muna ang sarili at hinahanap sa loob ang sanhi ng suliranin. Sa Kanluran, hinahanap muna sa labas ang sanhi ng suliranin. Sa Kanluran, dahil nilikha ang tao ayon sa larawan ng Diyos, iniisip na nasa ibang tao o ibang bansa ang suliranin. Sa Silangan, dahil pare-pareho ang lahat ng tao anuman ang kanilang relihiyon o ideolohiya, iniisip na kapag may suliranin, ang pinakamabisang paraan ng paglutas ay suriin kung maaalis ng sarili ang ugat ng suliranin at gawin ito.

Ang ganitong pagtatapat ng Silangang nakatuon sa loob at mapagtanggol at ng Kanluraning nakatuon sa labas at mapagsulong ay makikita rin sa palakasan. Ang tradisyonal na palakasan ng Silangan, gaya ng taekwondo, judo at kung fu, ay naglalayon ng pagtatanggol sa sarili, pagpipigil sa sarili at pamamahala sa sarili. Sa Kanluran naman, mula sa labanan ng mga gladyador noong panahong Griyego-Romano hanggang sa makabagong boksing at eskrima, ang layunin ay ang tagumpay na dumadaig sa kalaban sa pamamagitan ng mapangahas na pagsalakay.

Nang sumiklab ang Unang Digmaang Pandaigdig noong 1914, ikinatuwa at ikinagalak ng karamihan sa mga Europeo ang pagsiklab ng digmaan. Nagdagsaan sa mga plasa ang mga mamamayan ng Britanya at Alemanya upang salubungin ang pagpapahayag ng digmaan. Kumbinsido ang bawat isa na mananalo ang kanilang bansa sa loob ng ilang buwan. Walang nag-akalang magdidigmaan sila nang ilang taon nang walang tagumpay.¹²³ Sa Silangan, mahirap isipin ang tanawin ng mga mamamayan ng dalawang bansang nagdedeklara ng digmaan na kusang sumasalubong sa digmaan nang may galak. Ito ay dahil itinuturing doon ang digmaan, lalo na ang digmaang imperyalista, na bunga ng kasakiman. Itinuturing na ang digmaan ay ginagawa lamang nang sapilitan kapag hindi napanatili ang kapayapaan. Natural, sa Silangan ay ginugunita ang pagtatapos ng digmaan higit sa pagsiklab nito.

2) Agham at pilosopiya: ang komplementaridad ng makabagong pisika vs ang pagsasalungatan ng klasikong pisika

Paano ipinahahayag ang ganitong mga pananaw na pilosopiko ng Silangan at Kanluran sa kanilang agham? Ano ang ugnayan ng agham at pilosopiya? Nahahati ang pisika sa klasikong pisika at makabagong pisika. Ang makabagong pisika ay ang pisikang muling binuo noong ika-20 siglo sa mekanikang kuwantum. Nakatayo ito sa isang sistemang pilosopikong lubos na naiiba sa klasikong pisika. Sinusuportahan ng klasikong pisika ang pagsasalungatan ng Kanluran, ngunit sinusuportahan ng makabagong pisika ang komplementaridad ng Silangan. Kaugat ito ng paliwanag na ang klasikong pisika ay nakasalig sa pilosopiya ng pag-iral at ang makabagong pisika ay nakasalig sa pilosopiya ng pagbabago. Sinusuportahan ng klasikong pisika ang pilosopiya ng pag-iral na nagigiit ng pagkaganap. Sinusuportahan naman ng mekanikang kuwantum at ng teorya ng relatibidad ang pananaw ng pilosopiya ng pagbabago, na nagpapaliwanag sa realidad hindi bilang pag-iral kundi bilang proseso at ugnayan.

Sa Ang Tao ng Pisika (The Tao of Physics; isinalin sa Korea na may pamagat na “Ang Kaisipang Silanganin at ang Makabagong Pisika”), ipinaliliwanag ni Fritjof Capra ang ugnayan ng pilosopiya at pisika na tumatawid sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Ang ubod ng aklat na ito ay ang pagkaunawa na ang makabagong pisika ay kahati ng kaisipang pilosopiko ng kaisipang Silanganin na nakatayo sa sistema ng komplementaridad. Ang klasikong pisika ay nakasalig sa pagsasalungatang itinuring ng Kanluran na ginintuang tuntunin hanggang noon. Sa pagguho ng pagkaganap ng panahon at espasyo na iginiit ng klasikong pisika, kasama ng prinsipyo ng sanhi-at-bunga, itinakwil din ang pagsasalungatan sa pagitan ng dalawang pag-iral. Kapalit ng klasikong pisika na nakasalig sa pagkaganap, sa prinsipyo ng sanhi-at-bunga at sa pagsasalungatan, lumitaw bilang mga pangunahing konsepto ng makabagong pisika ang relatibidad, ang probabilidad at ang komplementaridad. Ang mga teorya ng makabagong pisika ay umiiral sa mga larangang hindi saklaw ng mga teorya ng klasikong pisika.

Ang agham ng Kanluran, lalo na ang klasikong pisika, ay nakatayo sa sistemang pilosopiko ng dualismo ng pagsasalungatan mula sa panahong Griyego-Romano, sa Gitnang Panahon, at sa buong makabagong panahon. Tinanggap ng heometriya ni Euclid at ng mekanika ni Newton ang pagkaganap at ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga nang walang anumang pasubali. Ang pagkaganap at ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga ang ubod ng dualismo ng pagsasalungatan. Itinuring ang heometriya ni Euclid at ang mekanika ni Newton na mga di-matitinag na batas na ganap na napatutunayan sa anumang kalagayan. Itinakda ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga bilang paraan ng pagpapatunay rito sa pamamagitan ng pagkaganap: ang lohikang kung alam ang sanhi ay tiyak na mahuhulaan ang bunga. Ang ganitong pagtitiwala ng tao sa pagkaganap at sa prinsipyo ng sanhi-at-bunga ay umabot sa sukdulan sa Kanluran noong ika-19 na siglo, lalo na pagkatapos ng Rebolusyong Industriyal. Nagsimulang mangarap ang tao na makamit ang utopia para sa hinaharap ng sangkatauhan sa pamamagitan ng lakas ng isip ng tao at ng kahanga-hangang pag-unlad ng agham na nakasalig dito.

Ngunit malubhang niyanig ang ganitong positibong optimismo ng paglitaw ng makabagong pisika noong ika-20 siglo. Pinaniwalaan ng mga siyentipikong Kanluranin hanggang noon ang pagkaganap at ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga bilang di-nagbabagong prinsipyo, ngunit dahil sa mga tuklas pang-agham ng makabagong pisika gaya ng mekanikang kuwantum, humantong sila sa konklusyong kulang ang mga pagpapahalagang ito. Kapag nawala ang pagkaganap, natural na gumuguho rin ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga na nagpapaliwanag dito. Bilang resulta, iginiit ng makabagong pisika, bilang sistemang pilosopiko, ang relatibidad at probabilidad kapalit ng pagkaganap at pangangailangan.

Hindi mailalapat ang heometriya ni Euclid sa napakalawak na sansinukob. Ang ganap na panahon, na labis na pinaniwalaan at pinahalagahan ng mga taga-Kanluran, ay walang-pasubaling gumuho sa teorya ng relatibidad ni Einstein. Hindi naiwasang tanggapin na sa loob ng sansinukob (宇: espasyo; 宙: panahon), ang panahon at espasyo ay dapat unawain bilang iisang buong konsepto. Sa ganitong bagong pag-iisip (新思考) lamang naging posible ang paglalakbay sa kalawakan.

Nakasalig ang pisika ni Newton sa isang ganap na prinsipyo ng sanhi-at-bunga. Ngunit ang teoryang kuwantum (量子論) ng Kanluran noong ika-20 siglo, matapos ang ilang dekada ng pagkabahala, ay nagtulak sa mga taga-Kanluran na talikuran ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga na labis nilang pinahalagahan. Ang kasabihang “hindi lumulukso ang kalikasan”, na iginalang ng mga siyentipiko at metapisiko ng Kanluran na parang banal na tapyas, ay kinailangang talikuran sa harap ng nakagugulat na tuklas na tunay ngang lumulukso (quantum jump) ang mga elektron sa pagitan ng saligang kalagayan (基礎狀態: ground state) at ng nasasabik na kalagayan (勵起狀態: excited state).¹²⁴ Ibig sabihin, ang unti-unting pagpapatuloy, ang matibay na saligang sumusuporta sa kulturang Kanluranin, ay gumuho sa harap ng katotohanang ang mga elektron ay may di-tuloy-tuloy na enerhiya (discrete energy).¹²⁵

Lalo na, nang kinailangan nilang tanggapin, tungkol sa kalikasan ng liwanag na matagal nilang pinoproblema, na mayroon itong kapwa katangian ng alon at ng partikula, isang kontradiksiyong ayon sa konseptong Kanluranin ay isang antinomiya, at nang matuklasan nilang ang pinakamaliit na partikula ay nahahati pa, bukod sa proton, elektron at neutron, sa daan-daang elementaryong partikula, hindi nila naiwasang talikuran nang sabay ang kanilang paniniwala tungkol sa kalikasan ng materya at sa pagtukoy sa pinakamaliit na partikula, at ang kanilang pananampalataya sa ganap na katotohanan.

Sa mga bagong tuklas na ito sa pisika, ang pinakanagpahirap sa mga pisikong Kanluranin ay ang kakulangan ng mga konseptong pilosopiko upang ipaliwanag ang mga bagong kalagayang natuklasan. Ito ay dahil lubusang itinakwil ng klasikong pisika ang mga konsepto ng dualismo ng pagpupunan na kailangan ng mekanikang kuwantum. Ngunit ang tagapanguna ng mekanikang kuwantum, si Dr. Bohr, ay nakakuha ng inspirasyong kailangan niya para sa dualismo ng pagpupunan na binubuo niya nang makita niya ang taiji ng yin at yang (陰陽) ng Silangan.¹²⁶ Ang mga konseptong kailangan ng mekanikang kuwantum ay ang relatibidad, ang teorya ng probabilidad, ang probabilidad at ang dualismo ng pagpupunan: mga konseptong labis na kinasuklaman ng mga taga-Kanluran ngunit itinuring na mataas na pagpapahalaga sa Silangan.¹²⁷

Iginiit ni Einstein na ang panahon at espasyo, ang materya at enerhiya, ay hindi magkakahiwalay na ganap na konsepto kundi mga relatibong konsepto na maaaring magpalitan. Ipinakikita ng kanyang tanyag na ekwasyon, E = mc², na ang enerhiya ay katumbas ng masa na pinarami sa parisukat ng bilis ng liwanag. Dahil dito, nawasak ang ilusyon ng mekanikal at ganap na daigdig na pisikal ni Newton, at nagkaroon ng relatibidad ang mga konsepto ng panahon at espasyo. Ito ang pagsilang ng teorya ng relatibidad (relativity theory). Niyanig ng kaisipan ni Einstein ang sistema ng kaisipan ni Newton, ang haligi ng makabagong pilosopiyang Kanluranin:

Dinurog ng teorya ng relatibidad at ng teoryang kuwantum ang lahat ng pangunahing konseptong bumubuo sa pananaw sa daigdig ni Newton: ang mga konsepto ng ganap na espasyo, ganap na panahon at pinakamaliit na partikula, ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga na mahigpit na inilalapat sa mga penomenong pisikal, at ang ideyang posible ang obhetibong paglalarawan sa kalikasan.¹²⁸

Ang paninindigang “ginagawang ganap ang kakayahan ng isip”, na karaniwang matatagpuan sa relihiyong ipinahayag at kina Socrates, Plato at Aristoteles, ay mahusay na umangkop, bilang metapisika, bilang teoryang pilosopikong kailangan ng agham at relihiyon ng Kanluran. Ngunit nang wasakin ng makabagong pisika ang pagkaganap ng agham ng Kanluran na nagigiit ng pagkaganap, ibig sabihin, ng klasikong pisika, umabot sa kanilang hangganan ang heometriya ni Euclid at ang mekanika nina Galileo at Newton, ang mga saligang sinandigan ng teolohiya at metapisika sa loob ng mahigit dalawang libong taon. Sinasabi ni Einstein na ang katotohanang pang-agham na pinaniwalaan ng mga taga-Kanluran na parang Diyos ay hindi maaaring maging ganap, at na ang paniniwalang ganap ang natuklasan ng tao ay isang ilusyon.

Hindi mailalapat ang konsepto ng “katotohanan” sa mga pahayag ng dalisay na heometriya. Sapagkat ang salitang “katotohanan” ay sa huli tumutukoy sa pagtutugma sa isang “tunay” na bagay. Ngunit ang “heometriya” ay hindi tumatalakay sa ugnayan ng mga konseptong heometriko at ng mga bagay ng karanasan, kundi sa lohikal na ugnayan lamang ng mga konseptong heometriko sa isa’t isa.¹²⁹

Ang Danes na pisikong nukleyar na si Bohr (1885–1962) ay kilalang-kilala sa “prinsipyo ng komplementaridad” (Complementarity Principle) sa larangan ng mekanikang kuwantum, at tumanggap siya ng Gantimpalang Nobel sa Pisika noong 1922 dahil sa kanyang pananaliksik sa istruktura ng atomo. Itinatag niya ang kanyang teorya sa pagtatakwil sa pagsasalungatan, gaya ng dalawahang banggaan at pagbubukod sa isa’t isa na pinahalagahan ng agham at pilosopiya ng Kanluran, at sa pagtanggap sa komplementaridad, gaya ng pagkakatugma at ng kaisipang yin-yang. Labis na naantig si Niels Bohr nang makita niya ang diagrama ng taiji ng Silangan. Ito ay dahil natuklasan niya sa taiji ng yin at yang ang mga konsepto ng Silangan ng pagkakatugma at komplementaridad, na katapat ng mga konseptong Kanluranin ng paghihiwalay at paghaharap.¹³⁰ Ginamit niya ang diagrama ng taiji ng yin at yang bilang eskudo ng kanyang angkan, at isinulat niya rito ang kasabihang “Ang magkasalungat ay nagpupunan sa isa’t isa” (Contraria sunt complementa).

Nasa eskudo ang kasabihang ginamit niya, Contraria sunt complementa (ang magkasalungat ay nagpupunan sa isa’t isa)

Sinunod ng pilosopiyang ito ni Bohr ang pagpupunan ng yin at yang ng diagrama ng taiji ng Silangan

Si Heisenberg (Werner Karl Heisenberg, 1901–1976) ay tumanggap ng Gantimpalang Nobel sa Pisika noong 1932 dahil sa paglikha ng mekanikang kuwantum, at kilalang-kilala siya sa “prinsipyo ng kawalang-katiyakan” (Uncertainty Principle). Sa pagmamasid sa galaw sa loob ng kuwantum, natuklasan niyang imposibleng itakda ang isang tiyak na posisyon at na nakaiimpluwensiya sa posisyong ito ang pakikialam ng nagmamasid. Itinatag niya ang kanyang teorya sa pagtatakwil sa mga tiyak na konsepto, gaya ng pagkaganap o ng prinsipyo ng sanhi-at-bunga, na bumubuo sa saligan ng agham ng Kanluran, at sa pagtanggap sa mga di-tiyak na konsepto, gaya ng probabilidad o ng pagkakataon.

Kapag sinuri ang mga sistemang pilosopikong sinasandigan ng klasikong pisika at makabagong pisika, ang sistemang pilosopikong iniaalok ng makabagong pisika ay tunay na nangangahulugan ng pagbabago ng paradigma sa kasaysayan ng kaisipang Kanluranin. Ito ay dahil ang mga sistemang pilosopikong sinandigan ng relihiyong ipinahayag, ng doktrina ng hayag nina Socrates, Plato at Aristoteles, ng rasyonalismo ni Descartes, ng metapisika nina Kant at Hegel, ng teorya ng ebolusyon ni Darwin, ng mga ideolohiyang Kanluranin at ng Darwinismong Panlipunan (Social Darwinism) ay pawang hindi nakalabas sa sistemang pilosopiko ng klasikong pisika ng Kanluran.

Sa loob ng libu-libong taon, tinanggap ng Kanluran bilang di-matitinag na batas, sa mga agham ng kalikasan at sa mga humanidades, ang saligang konseptong “ang magkasalungat ay nagsasalungatan”. Batay rito, umabot pa ang Kanluran sa pagtatangkang sakupin ang kalikasan sa pamamagitan ng agham.

Ngunit dahil sa “teorya ng kaos” (chaos theory), kinailangan ding talikuran ng tao ang pangarap na mahulaan ang kalalabasan ng daigdig ng kalikasan. Nilinaw ng larangang ito ang ating mga hangganan, lalo na kaugnay ng paghula sa klima. Hanggang dekada 1960, pinaniniwalaang dahil sa pag-unlad ng kompyuter, naging posible ang masalimuot na pagkalkula at makokontrol ang masasalimuot na kombinasyon ng mga posibilidad, kaya makokontrol ng tao ang klima. Ngunit di-nagtagal ay nahayag na isa itong konseptong nakaligtaan ang posibilidad ng kaos. Ibig sabihin, hindi naiwasang tanggapin ng tao na sa bawat bahagi ng bawat proseso ay laging nakaabang ang posibilidad ng pagbabago tungo sa bagong direksiyon.

Nang kinailangang tanggapin ng agham ng Kanluran ang kontradiksiyong ang liwanag, na matagal nitong pinoproblema, ay may kapwa katangian ng alon at ng partikula, at nang matuklasan nitong ang pinakamaliit na partikula ay nahahati pa, bukod sa proton, elektron at neutron, sa daan-daang elementaryong partikula, hindi naiwasan ng mga siyentipiko na talikuran ang kanilang paniniwala sa pag-unawa sa kalikasan ng materya o sa pinakamaliit na partikula at ang kanilang pagtitiwala sa ganap na katotohanan. Sa mga bagong tuklas na ito sa pisika, ang pinakanagpahirap sa mga pisikong Kanluranin ay ang kakulangan ng mga konseptong pilosopiko upang ipaliwanag ang mga ito. Karaniwang itinuturing na induktibo ang tuklas pang-agham, ngunit nakagugulat din ang pagiging deduktibo nito: kailangan ng mga teorya at konsepto upang maisaayos at maipaliwanag ang mga bagong tuklas.

Ang mga tuklas sa napakalawak na daigdig ng sansinukob at sa napakaliit na daigdig ng mga partikula ay hindi maipaliwanag ng mga konseptong ganap, mekanikal, unti-unti at mapagbukod na bumubuo sa pangunahing agos ng kulturang Kanluranin. Dahil tinanggap bilang mga saligang prinsipyo ng sansinukob ang mga konseptong ito, na saligan ng sibilisasyon ng Kanluran, sa pilosopiyang Kanluranin gaya ng heometriya ni Euclid, pisika ni Newton at teorya ng ebolusyon ni Darwin, nagdulot ng maraming hirap sa agham ng Kanluran ang paglaya mula sa mga konseptong ito. Ang teorya ng relatibidad, ang prinsipyo ng kawalang-katiyakan at ang prinsipyo ng komplementaridad, na nagpapaliwanag sa mga penomeno ng sansinukob at sa mekanikang kuwantum, at ang teorya ng punctuated equilibrium (punctuated equilibrium) ni Propesor Gould, na nakakukumbinsing nagpapaliwanag sa ebolusyon, ay pawang mga tuklas na mahirap tanggapin ng mga taga-Kanluran sa kanilang mga konsepto ng klasikong pisika. Ngunit sa Silangan, itinuring na ang mga konsepto ng relatibidad, ng di-pagkaalam, ng probabilidad at ng pagkakatugma ay higit na angkop sa pag-unawa sa kalikasan kaysa sa mga saligang konseptong ganap, mekanikal, unti-unti at mapagbukod ng sibilisasyon ng Kanluran. Nagkaroon ng kalagayang nagtagpo ang mga konseptong natanto ng makabagong pisika ng Kanluran at ang mga saligang konsepto ng pilosopiya ng Silangan. ¹³¹

Sa huli, ginagamit ng ating agham ang dalawang sistema, ang sa klasikong pisika at ang sa makabagong pisika. Mailalapat pa rin ang heometriya ni Euclid sa Daigdig. Ngunit kapag lumabas sa kalawakan, nawawala ang pagkaganap nito. Kapaki-pakinabang ang pisika ni Newton para sa mga bagay na gumagalaw sa karaniwang bilis sa buhay sa Daigdig. Ngunit kapag lumampas sa saklaw na iyon, kailangang gamitin ang prinsipyo ng relatibidad ni Einstein.

Nagkaroon ng pagtatalo sina Niels Bohr at Einstein tungkol sa tanong kung ang dalawang sistemang pilosopikong ito, ang sa klasikong pisika at ang sa makabagong pisika, ay magkahiwalay o maaaring pag-isahin. Sa pagtutol niya sa teorya ni Niels Bohr na ang daigdig na kuwantum ay maipaliliwanag lamang sa paraang probabilistiko sa makabagong pisika, sinabi ni Einstein: “Hindi nagdadais ang Diyos” (He does not play with dice).¹³² Iginiit ni Einstein na maaaring pag-isahin ang dalawang sistemang pilosopiko, at na tiyak na may teoryang hindi pa natin natutuklasan. Ngunit sa halip na ang deterministang pananaw ni Einstein, unti-unting tinatanggap ang pananaw ni Niels Bohr na sa mikroskopikong daigdig ay kumikilos ang kalikasan sa paraang probabilistiko.

Ginagamit ng agham kapwa ang dualismo ng pagsasalungatan at ang dualismo ng pagpupunan, sa madaling salita, kapwa ang sistemang pilosopiko ng Kanluran at ang sistemang pilosopiko ng Silangan. Ibig sabihin, ginagamit nito kapwa ang kaisipang nagmula sa konsepto ng Diyos at ang nagmula sa konsepto ng Dao. Kaya hindi gaanong may kaugnayan sa ating tunay na buhay ang isang “pilosopiko” at “makatwirang” pagpapasya kung alin ang tama, ang Diyos o ang Dao. Ang mga konsepto ng Diyos at ng Dao ay magkasamang umiiral kasama natin sa loob ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ayon sa prinsipyo ng pag-iingat sa sarili. Mula sa pananaw ng isip, tama ang tibay ng kaisipang yin-yang, at nanganganib namang sumalungat sa sarili ang kaisipang mabuti-at-masama. Ngunit mula sa pananaw ng likas na hilig na tapat sa pag-iingat sa sarili, patuloy na nagbibigay sa tao ng kailangan niya ang kaisipang mabuti-at-masama at ang relihiyong ipinahayag. Sa huli, kung paanong kailangan natin kapwa ang klasikong pisika at ang makabagong pisika, ipinakikita lamang ng kaisipang mabuti-at-masama at ng kaisipang yin-yang, sa pamamagitan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, ang dalawang panig ng pagtingin ng tao sa sansinukob at sa mga gawain ng tao.

3) Ang pag-uusap ng Dao at ng Diyos noong ika-17 at ika-18 siglo

Sinuri natin hanggang ngayon ang Dao ng Silangan at ang Diyos ng Kanluran. Sinuri natin ang pananaw sa sansinukob na nakapaloob sa mga konsepto ng Dao at ng Diyos, at inihambing kung anong sibilisasyon ang ibinigay ng mga pananaw na ito sa mga taong nabuhay sa Silangan at Kanluran. Ang dalawang konseptong ito ay sumibol at lumago nang magkahiwalay, nang walang ugnayan sa isa’t isa, sa loob ng libu-libong taon. Nagkaroon na ng palitan ang Silangan at Kanluran bago pa ang ating panahon sa pamamagitan ng Daang Seda, ngunit limitado ito sa palitan ng mga kalakal; tungkol naman sa pilosopiya, kinailangang tawirin ang di-mabilang na hangganan ng magkakaibang wika sa isang paglalakbay na tumatagal nang dalawang taon para lamang sa isang direksiyon, kaya hindi naipasa ang diwa ng mga sibilisasyon. Ngunit mula ika-16 at ika-17 siglo, sa pagbubukas ng tuwirang rutang-dagat sa pagitan ng Silangan at Kanluran, naging posible ang palitan ng tao at pilosopiya. Sa wakas ay nagtagpo ang dalawang sistemang pilosopiko, ang Dao ng Silangan at ang Diyos ng Kanluran.

Ang pagtatagpong ito ng Silangan at Kanluran ay naganap dahil sa mga taga-Kanluran na naglayag sa Panahon ng Paggalugad (The Age of Discovery). Sa katunayan, sa Panahon ng Paggalugad na nagsakatuparan ng pananakop ng Kanluran sa daigdig, sumama sa mga mananakop ang mga misyonerong Kanluranin. Nang ipakilala sa Kanluran ng mga misyonerong ipinadala sa Tsina ang mga aklat na Konfusyano at Taoista, nakilala ng mga palaisip na Kanluranin ang pilosopiya ng kalikasan ng Silangan. Dahil malalim at matagal nang naglilingkod ang mga taga-Kanluran sa relihiyong ipinahayag, inisip nilang dapat may relihiyon ang bawat sibilisasyon, kaya tinawag nilang mga relihiyon ang Konfusyanismo at Taoismo, mga likas na relihiyon. Ngunit walang anumang nilalaman ang Konfusyanismo o Taoismo na matatawag na relihiyon. Walang Diyos at walang propeta. Totoo, matapos pumasok ang Budismo sa Silangan, isinadiyos ng ilang bahagi ng Taoismo sa paniniwalang bayan ang mga pigurang Taoista; ngunit walang nilalamang panrelihiyon ang Daodejing o ang mga kasulatang Taoista. Sa panahon din, habang pumapasok ang Kanluran sa Panahon ng Kaliwanagan, nagkaroon ito ng malalim na interes sa “pilosopiya ng kalikasan” ng Silangan, katapat ng sarili nitong relihiyong ipinahayag.¹³³ Ngunit bukod sa ganitong pilosopikong interes, ang lumitaw sa kasaysayan ay ang banggaan ng Konfusyanismo at Kristiyanismo.

Nang lumalaganap ang deismo sa Kanluran, dumating sa Silangan ang mga misyonerong Heswita na ipinadala ng Kuryang Romano, sa udyok ng sigasig sa pangangaral, upang ipalaganap ang espiritung Kristiyano, at sinimulan nila ang pakikipag-usap sa Silangan. Nang pumasok ang Kanluran sa panahon ng deismo, ang Panahon ng Kaliwanagan noong ika-17 at ika-18 siglo, saka lamang nakapagsimula ang Silangan at Kanluran ng palitang pilosopiko ng kaisipan. ¹³⁴ Dapat sanang nagsimula ang palitang pilosopikong ito sa paghahambing sa Dao at sa Diyos, ngunit dahil sa kalagayang pangkasaysayan noon, ito ay naging paghahambing kina Confucius at Hesus sa halip na kina Laozi at Moises. Dahil kinikilala rin ni Confucius ang Dao ng kalikasan, at dahil kahati ng Kristiyanismo ang Hudaismo sa Diyos ng Lumang Tipan, naganap nang di-tuwiran ang paghahambing sa Dao at sa Diyos sa pamamagitan ng paghahambing sa Konfusyanismo at Kristiyanismo. Kaya sa halip na tuwirang paghahambing sa Dao ng kalikasan at sa Diyos na lampas-sa-kalikasan, naging usapin ito ng pagsamba sa mga ninuno at pagsamba sa Diyos. Si Confucius at ang usapin ng pag-aalay sa mga ninuno ang naging pinakamalaking pinagtuunan ng Kanluran.

Ang unang tanyag na misyonerong Kanluranin na dumating sa Silangan sa pamamagitan ng rutang-dagat ni Vasco da Gama ay si Matteo Ricci (Matteo Ricci, 1552–1610). Dumating si Matteo Ricci sa Macau noong 1582 at nanirahan sa Tsina hanggang sa kanyang kamatayan sa Beijing noong 1610, at pinag-aralan ang wika at kultura ng Tsina. Bilang tagapayo ng korte ng emperador, sa pahintulot ng korte ay inilathala pa niya sa wikang Tsino ang Ang Tunay na Kahulugan ng Panginoon ng Langit (天主實義), na nagpakilala sa Silangan, sa pamamagitan ng Katolisismo, ng Kanluraning konsepto ng Diyos. Bilang Kristiyano ay pinag-aralan niya ang Konfusyanismo, at nang mamatay ay inilibing sa isang templong Budista sa Beijing. Masigasig si Matteo Ricci sa pagpapalaganap ng kaisipang Kanluranin sa Tsina sa pamamagitan ng Kristiyanismo, ngunit sa pagsasalin niya sa Mga Analekta at iba pa para sa Kanluran, mapagpasya rin ang kanyang ambag sa pagpapalaganap ng kaisipan ng Silangan sa Kanluran.

Habang ipinalalaganap ng mga misyonerong Heswitang Kanluranin, sa pangunguna ni Matteo Ricci, ang kaisipan ng Silangan sa Kanluran, naging napakapopular at malugod na tinanggap ang kaisipan ng Silangan sa mga palaisip ng Kaliwanagan sa Kanluran. Noon ay nagsisikap ang Kanluran na muling suriin ang mga tradisyon nito, kasama ang relihiyon, at itanim sa lahat ng bagay ang pag-iisip na espiritwal at makatwiran. Ang kaisipan ng Silangan na dumating sa Kanluran sa mismong panahong iyon ay tumatanggi sa dogma, himala at pamahiin, at malakas na nagtatampok sa panig na espiritwal; kaya malaki ang positibong impluwensiya nito sa mga palaisip ng Kaliwanagan na nakakilala rito.

Noon, ang pag-uusap ng Dao at ng Diyos ay naganap sa dalawang larangan. Sa Silangan, nagkaroon ng pag-uusap at alitan ang Konfusyanismo at Katolisismo; sa Kanluran, nagkaroon ng pag-uusap at alitan ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran sa malawak na kahulugan. Sa simula, binuksan ng Tsina kay Matteo Ricci ang daan ng pangangaral ng Katolisismo. Noong panahon ng pangangaral ni Matteo Ricci, nakahanda na ang kalagayan sa Silangan upang lumaganap ang kaisipang Kanluranin. Dahil may katangiang sinkretiko ang kaisipan ng Silangan, ang sentral na saloobin ay ang pagbubukas ng isip sa lahat ng relihiyon at pilosopiyang nakatutulong sa tao. Kasabay nito, ang pinong mga makinang pang-agham na dala ni Matteo Ricci, gaya ng orasang may alarma, at ang kanyang kaalaman sa mapa ng daigdig ay nagpakita sa Silangan ng isang bagong daigdig, at lubhang positibo ang naging epekto ng ganitong agham at teknolohiya. Itinuring ng mga paring Heswita na nasa Beijing na maaaring magkasamang umiral ang pag-aalay ng Konfusyanismo sa mga ninuno at ang pagsamba ng Kristiyanismo sa Diyos. Kaya iginiit nilang pahintulutan ang pag-aalay sa mga ninuno sa pangangaral ng Kristiyanismo, at sa pamamagitan nito ay may pagtatangkang simulan ang pag-uusap ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.

Sa Silangan, naglabas si Emperador Kangxi ng Qing noong 1692 ng kautusan ng pagpaparaya (容教令), na nagpapahintulot sa pangangaral ng lahat ng relihiyon, kasama ang Kristiyanismo. Sa kautusang ito, pinahintulutan ang Kristiyanismo na malayang mangaral; ngunit ito mismo ang hindi lubos na maunawaan sa Kanluran, dahil sa di-mapagparayang kaisipan ng iisang Diyos na pinaniniwalaan nila. Kahit sa panahong lumalaganap ang diwa ng Kaliwanagan sa Kanluran, itinuring pa ng mga palaisip ng Kaliwanagan na labis na mapagbigay ang kautusan ni Kangxi na nagpapahintulot sa pangangaral ng lahat ng relihiyon.

Sa bukas na lupang ito ng Silangan, katapat ng di-mapagparayang agos ng relihiyong Kanluranin, nakahanda ang Tsina noong ika-17 siglo na seryosong simulan ang pag-uusap ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, ng Dao ng Silangan at ng Diyos ng Kanluran, at ng Konfusyanismo at Katolisismo. Dahil sa pagsisikap ni Matteo Ricci at ng iba pa, ang panig ng Kanluran man ay nagkaroon ng saloobin sa pangangaral nito na igalang ang mga tradisyon at kaugalian ng Silangan para sa pakikipag-usap sa kaisipan ng Silangan.

Huwag kumilos dahil sa sigasig. Huwag makipagtalo sa mga tao ng bansang iyon upang baguhin nila ang kanilang mga ritwal at kaugalian, maliban kung ang mga ritwal at kaugaliang iyon ay malinaw na salungat sa doktrina at etikang Kristiyano. Napakalaking kahangalan kung pagsisikapan nating dalhin sa Tsina ang Pransiya, Espanya, Italya o alinmang bansa sa Europa upang gayahin ng mga Tsino. At huwag din silang pilitin na maging katulad ng mga bansa sa Europa. Sa halip, ibigay sa kanila ang pananampalataya, isang pananampalatayang hindi dapat tumanggi o pumuwing sa kanilang mga ritwal at kaugalian. Maliban kung malaking usapin, ingatan at pangalagaan ang sa kanila.¹³⁵

Ngunit di-nagtagal ay hinamon ang ganitong mapagparayang saloobin ng mga paring Heswita ng mga paring Dominikong Espanyol na nakatira sa Pilipinas. Tatlong pangunahing punto ang iniharap nila: ipagbawal ang pag-aalay kay Confucius; ipagbawal ang pag-aalay sa mga ninuno; at tutulan ang pagtawag ng mga paring Heswita, lalo na ng mga Pranses, sa Diyos ng Kristiyanismo bilang Langit (天) o Shangdi (上帝), at tawagin lamang siyang Tianzhu (天主, Panginoon ng Langit).¹³⁶

Itinuring na mahalaga ang pagtatalong ito anupat nakialam ang Kuryang Romano. Sa labanan ng mga Heswita sa Beijing at ng mga paring Dominiko sa Pilipinas, pumanig sa mga Dominiko ang noo’y papa, si Clemente XI. Naglabas siya noong 1704 ng isang dekreto (papal decree) na nagbabawal sa mga Kristiyanong Tsino sa pag-aalay kay Confucius at sa mga ninuno, at sa pagtawag sa Diyos ng Kristiyanismo na Tian o Shangdi, at nag-uutos na tawagin lamang siyang Tianzhu (天主). At nagpadala si Clemente XI noong 1705 ng isang natatanging sugo upang ihatid ang dekretong ito kay Emperador Kangxi.

Paano hinarap ni Emperador Kangxi ang natatanging sugo? Ipinatapon niya ito sa Macau. Bilang tugon, matigas na sumagot ang papa sa paglalabas ng isang bula (papal bull) na opisyal na nagbabawal sa mga ritwal at kaugaliang Tsino. Bilang tugon naman, matigas ding sumagot si Emperador Kangxi sa paglalabas noong 1721 ng isang kautusang nagbabawal sa pangangaral ng Katolisismo sa Tsina. Sa nilalaman ng kautusan, ganito ang komento ni Kangxi sa paninindigan ng papa:

Nang mabasa ko ang dekreto ng papa, naunawaan kong tunay na makitid ang isip ng mga taga-Kanluran. Humantong ako sa konklusyong hindi makakausap ang mga taga-Kanluran sa antas ng isip. Ito ay dahil hindi nila nauunawaan ang paraan naming mga Tsino na nakatuon sa malalaking usapin. Wala akong nakilalang kahit isang taga-Kanluran na nakauunawa sa sibilisasyong Tsino, at tunay na di-kapani-paniwala at kahangalan ang kanilang mga salita at gawa. Sa pagbasa ko sa kautusan ng papa, ang kanilang relihiyon ay walang ipinagkaiba sa maliliit at matigas ang ulong sekta ng Budismo o Taoismo sa Silangan. Hindi pa ako nakakita ng dokumentong naglalaman ng ganoon karaming kahangalan. Mula ngayon, upang maiwasan ang higit pang abala, ipinagbabawal ko ang pangangaral ng mga taga-Kanluran.¹³⁷

Ang di-pagkakasundong ito ng papa at ng emperador ng Tsina ay agad na humantong sa pagtatalo ng mga Katoliko at ng mga pangkat ng pari sa Tsina. Pumanig sa mga paring Heswita ang mga Katolikong Tsino. Sa kabilang dako, ang pagbabawal ng papa sa mga ritwal na Konfusyano ay sinuportahan ng mga paring Dominiko at obispo sa Tsina na nagmula sa tangway ng Iberia. Nang magkaroon ng ganitong suliranin sa loob ng bansa, pinatindi ng pamahalaang Tsino ang pagsupil sa Katolisismo, at noong 1770, pinatibay ni Emperador Qianlong ang pasya ng kanyang lolo na si Kangxi at pinalayas sa Tsina ang mga paring Katoliko.¹³⁸

Hinangad ng mga palaisip sa huling bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan ang republika sa halip na ang naliliwanagang monarka. Habang pinasisigla nila ang pag-aaral sa sinaunang Gresya at Roma at hinahangad ang republika, na wala sa Silangan, lumawak ang pangkalahatang negatibong pagtingin sa kaisipan ng Silangan. Halos sa parehong panahon, sumama ang pagtingin sa Tsina sa mga misyonerong Kanluranin at pinalayas sila. Dahil sa hakbang na ito ng Tsina, nagsimulang lalong negatibong tayahin ng mga intelektuwal na Kanluranin ang Tsina. Sa likod nito ay malaki ang naging papel ng pananakop ng Kanluran sa Silangan noon, na sumasandig sa tagumpay ng Rebolusyong Industriyal. Lalo na, tinaya nilang kulang ang sibilisasyon ng Silangan sa larangan ng isip. Nakasalig ito sa rasyonalismong nakasentro sa isip na nanguna sa mga sistemang pilosopiko ng kontinente ng Kanluran mula kay Descartes.

Sa kabila ng pagsisikap ni Matteo Ricci, sa huli ay halos walang naging bunga ang pangangaral ng Katolisismo sa Tsina noong ika-16 at ika-17 siglo. Sa pilosopiya, dahil matagal nang nakatatag ang kaisipang Taoista ng Dao ng kalikasan at ang kaisipang Konfusyano na tumatanggi sa mga himala at pamahiin, masasabing walang puwang na makapasok nang malaki ang isinataong Diyos na gumagawa ng mga himala, na may mahalagang papel sa doktrinang Kristiyano. Sa praktika, ang nabanggit na banggaan ng Kuryang Romano at ng korte ng emperador ng Tsina ay naging hadlang sa pang-araw-araw na buhay. Sa huli, nasarhan ang daan ng pag-uusap at pakikipag-ugnayan ng sibilisasyon ng Silangan at sibilisasyon ng Kanluran, at ng mga sistemang pilosopiko ng Dao ng Silangan at ng Diyos ng Kanluran.

Ang deismo (理神論) at empirisismo ng Kanluran, at ang pilosopiya ng kalikasan ng Silangan

Sa pag-uusap ng Dao at ng Diyos, bagaman nagkaroon ng mga hadlang ang pag-uusap ng mga estado noong Panahon ng Kaliwanagan, nagkaroon ng panahong positibo itong kumilos sa pilosopikong pag-iisip ng Silangan at Kanluran. Ito ay dahil sa paglitaw ng deismo sa Kanluran, nagsimulang pag-alinlanganan ang mga himala ng Diyos, kaya nagkaroon ng positibong pagtataya sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan na hindi tumatanggap ng mga himala. Kasabay nito, sa pagpapahalaga ng empirisismong Ingles sa kalikasan, nagkaroon ito ng pilosopikong pagkakahanay sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan.

Ang pinakamalaking suliranin sa pagitan ng mga sistema ng relihiyong ipinahayag at ng pilosopiya ng kalikasan ay ang pagtataya sa mga himala. Sa Kanluran, iniharap nang saligan ang suliranin ng himala noong ika-18 siglo. Halos dalawa hanggang tatlong libong taon nang itinuturing ng relihiyong ipinahayag na natural na gawa ng isang Diyos na lampas-sa-kalikasan ang mga himala. Ngunit sa Silangan, bago pa ang ating panahon, noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ng Naglalabanang mga Estado, malinaw nang naisaayos ang suliranin ng himala ng Taoismo at Konfusyanismo, at lalo pa ni Xunzi. Ang impluwensiyang ito ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ang tuwirang nakaimpluwensiya sa deismo ng Kanluran. Sa daigdig ng kaisipang Kanluranin man ay may mga nag-isip na deistiko ang kaisipan ng Silangan. Itinuring nilang ang Tsina ang tanging sibilisasyon sa daigdig na may sistemang deistiko, at inisip nilang ang sibilisasyon ng Silangan ay may deismong hindi sumasandig sa awtoridad ng simbahan o ng rebelasyon, kundi sa liwanag na tinatawag na isip na taglay ng bawat tao. Tinaya nilang ang etikang Konfusyano ay may parehong halaga ng turo ng Kristiyanismo, ngunit nakasalig ito hindi sa rebelasyon kundi sa isip. ¹³⁹ Nilapitan nila ang Konfusyanismo at Taoismo ng Silangan nang lubhang positibo.

Lumitaw ang deismo ng Kanluran sa huling bahagi ng ika-17 siglo at nangibabaw sa daigdig ng kaisipang Kanluranin sa loob ng mga isang daang taon. Umabot sa rurok ang deismo noong Rebolusyong Pranses sa huling bahagi ng ika-18 siglo, anupat ipinahayag pa ito ng rebolusyonaryong pamahalaan ng Pransiya bilang relihiyon ng estado ng Republikang Pranses. Umunlad ang deismo dahil sa ambag ng maraming palaisip at siyentipikong Kanluranin ng Panahon ng Kaliwanagan, at karamihan sa mga pinunong nagtatag ng Amerika ay mga deista. Ang Konstitusyon ng Amerika na nagpahintulot sa kalayaan sa relihiyon ay nagmula sa deismo. Pangunahing itinaguyod ang deismo ng mga palaisip ng kontinente, at ganap itong namulaklak kina Spinoza, Voltaire at Rousseau. Ngunit dahil malakas pa rin ang kapangyarihan ng relihiyon hanggang sa Panahon ng Kaliwanagan, kinailangan nilang itago ang kanilang kaisipan tulad ni Spinoza, o matapang na ilathala ito tulad nina Voltaire at Rousseau at magpalipat-lipat upang takasan ang pagdakip at pag-uusig. ¹⁴⁰

Habang dinaraanan ng mga palaisip ng kontinente ang Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran sa saligan ng deismo, ibang padrong pilosopiko ang sinundan ng mga palaisip na Ingles. Itinampok nila bilang pangunahing agos na pilosopiko hindi ang rasyonalismo ng kontinente kundi ang empirisismong Ingles. Kapwa lumayo ang rasyonalismo at empirisismo sa pagkalampas-sa-kalikasan ng Diyos ng tradisyonal na Kristiyanismo at nagtuon sa isip ng tao at sa kalikasan. Itinuring ng rasyonalismo ang isip na saligan ng kaalaman, pinahalagahan ang mga likas na ideya, at nag-ambag, batay sa pangangatwirang deduktibo, sa pag-unlad ng agham, metapisika at pilosopiyang moral. Iginiit naman ng empirisismong Ingles na ang lahat ng kaalaman ay nagmumula sa karanasan ng pandama, at nagharap ito ng induktibong paraan ng pangangatwiran na nagpapahalaga sa pagmamasid at karanasan sa loob ng kalikasan.

Ang rasyonalismo, na sumasandig sa isip, ay naninindigang ang kaalaman ng tao ay “intelektuwal at deduktibo”, at napatutunayan sa pamamagitan ng heometriya, matematika, etika at metapisika. Iginiit naman ng empirisismo na ang kaalaman ng tao ay napatutunayan “nang induktibo ayon sa pandama”, at hindi ito dapat sumandig sa mga likas na ideya (innatism) o sa tradisyon. Upang lumayo sa mga likas na ideya at sa tradisyon, sinikap nilang gawing saligan ang “kalikasan”. Sa mga akda nina Bacon, Locke at Hume, idinidiin ang empirisismong nakasentro sa kalikasan.

Sa ganitong antas, may pagkakahawig ang mga empirisistang Kanluranin sa sibilisasyon ng Dao ng Silangan na naniniwala sa “kalikasan bilang ganap na katotohanan”. Ngunit dahil malaki na ang impluwensiya ng relihiyon sa mga palaisip na Kanluranin, sa katotohanan ay hindi malaki ang pagkakahawig na naaaninag sa kanilang pilosopiya. Narating ng sibilisasyon ng Silangan ang kaisipan ng Dao batay sa dalisay na empirisismo, nang walang paunang palagay, na pinanatili nang buo sa loob ng libu-libong taon. Ang ubod ng kaisipan ng Dao ay ang doktrina ng di-hayag. Ngunit karamihan sa mga empirisistang Kanluranin ay mga palaisip ng hayag na naniniwala sa pag-iral ng Diyos. Kaya hinarap ng kanilang pilosopiya ang kalikasan hindi sa antas ng isang malawak na salaysay na naghahambing sa Diyos at sa kalikasan (ang Dao), kundi sa antas ng epistemolohiya.

At maraming empirisista ang nanindigan sa epistemolohiya ng pananaw na ang isip ay isang blangkong papel. Hindi kinikilala ng pananaw na ito ang kalikasan ng tao bilang “kalayaan sa loob ng tadhana”. Sa kalikasan ng tao ayon sa pagkaunawa ng sibilisasyon ng Silangan, nakatuon ang diin sa paglilimita sa mga posibilidad ng tao sa antas ng “likas na hilig”. Ngunit itinatakwil ng pananaw ng blangkong papel ang anumang paglilimita sa mga posibilidad ng tao. Sa halip, kahawig ito ng rasyonalismo sa pagbubukas nito sa tao ng walang-hangganang posibilidad. Kaya hindi umabot ang mga empirisistang Kanluranin sa pagbanggit sa mga saligang katangiang iginigiit ng sibilisasyon ng Silangan: ang pagkadi-hayag, ang probabilidad, ang relatibidad at ang pagpupunan. Natural, nanatili ang kanilang kaisipan sa loob ng malawak na salaysay ng sibilisasyon ng Kanluran: ang pagkahayag, ang sanhi-at-bunga, ang pagkaganap at ang pagsasalungatan. Sa loob ng ganitong malawak na balangkas, tinalakay ng mga empirisistang Kanluranin ang epistemolohiya (epistemology), na naghahanap ng katiyakan sa pilosopiya. Sa epistemolohiyang Kanluranin, bukod sa nabanggit na rasyonalismo at empirisismo, masusuri rin ang eskeptisismo (skepticism).

Ang eskeptisismo ay ipinahahayag bilang pag-aalinlangan sa kaalaman ayon sa rasyonalismo at empirisismo. Noong sinaunang panahon, pinag-alinlanganan nito ang pilosopiya nina Socrates, Plato at Aristoteles; noong Renasimiyento, ang eskolastisismo at Calvinismo; at sa makabagong panahon, ginampanan nito ang papel ng pag-aalinlangan sa Cartesianismo na kumakatawan sa rasyonalismo. May pagkakahawig din ang eskeptisismo ng Kanluran sa doktrina ng di-hayag ng Silangan. Naniniwala ang doktrina ng di-hayag sa ganap na katotohanan, ngunit tumututol ito sa pagpapahayag dito ng tao. Naiiba ang eskeptisismo ng Kanluran sa doktrina ng di-hayag ng Silangan dahil pinag-aalinlanganan nito hindi lamang ang pagpapahayag kundi maging ang pag-iral ng ganap na katotohanan. Sa ganitong punto, ang eskeptisismo bilang makabagong pilosopiyang Kanluranin ay naiiba sa eskeptisismo ng pilosopiyang Griyego bago si Socrates, na tulad ng doktrina ng di-hayag. Noon, tulad ng doktrina ng di-hayag ng Silangan, ang pinagtatalunan ng mga pilosopong Griyego ay hindi ang pag-iral ng ganap kundi ang pagpapahayag nito.

Noong Panahon ng Kaliwanagan sa ika-17 at ika-18 siglo, bilang reaksiyon sa rasyonalismo, iginiit ng Inglatera ang empirisismo at naglatag ng pilosopiyang nagsasabing dapat gawing sentro ng empirisismo ang kalikasan. Nag-ambag ang mga palaisip na Ingles sa pag-unlad ng Kaliwanagan ng Kanluran sa pamamagitan ng naturalismo at empirisismo. Ngunit hanggang kay Hume noong ika-18 siglo, nanatili silang konserbatibo pagdating sa relihiyon. Si Bacon (1561–1626), bagaman malinaw na iginiit ang kahalagahan ng kalikasan, ay naninindigang hindi ito sumasalungat sa Biblia at pananampalataya. Iginiit niyang dahil ang lahat ng kaalaman ng tao ay nagmumula sa kalikasan, mahalaga ang karanasan sa pamamagitan ng pagmamasid, ngunit inisip din niyang ang Biblia at kalikasan ay kapwa rebelasyon ng Diyos. Pinuna niya ang deduktibong pamamaraan ni Aristoteles at itinaguyod ang induktibong empirisismo sa pamamagitan ng pagmamasid at eksperimento. Iginiit ni Locke (1632–1704), kasama ng empirisistang pananaw na ang isip ay isang blangkong papel na nagsasabing nabubuo ang kaalaman ng tao sa pamamagitan ng karanasang natamo pagkasilang, ang teorya ng kontratang panlipunan na nagsasabing ang taong may karapatang magpasya para sa sarili ay tumutungo sa liberalismo. Nag-ambag ito sa mga ideyang pantatag ng Konstitusyon ng Amerika. Kasabay nito, bagaman itinaguyod niya ang pagpaparaya, ang motto ng Kaliwanagan, itinuring niyang hindi dapat pagparayaan ng pamahalaan ang mga ateista. Tungkol sa Biblia, sinikap niyang paniwalaan ito nang buo, kasama ang paglikha at mga himala.

Sa Inglatera, nagpatuloy ang ganitong kapangyarihan ng relihiyon. Si Hume (1711–1776), na nagkaroon ng malaking impluwensiyang pilosopiko pagkamatay niya, ay hindi hinirang na propesor dahil sa kanyang eskeptikong pananaw sa relihiyon, at patuloy na dumanas ng pinsala. Iginiit ni Hume na labis na limitado ang isip ng tao upang maunawaan ang diwa ng Diyos, at na ang paniniwalang panrelihiyon ay nakasalig sa damdamin at ugali higit sa isip. Ang kanyang pangunahing akda, ang Mga Diyalogo tungkol sa Likas na Relihiyon, ay inilathala rin nang walang pangalan pagkamatay niya. Hindi pinahalagahan noong kanyang panahon ang kanyang etika at epistemolohiya, ngunit nagkamit ito ng malayang katanyagan pagkamatay niya. Sa aklat na ito, ipinaliliwanag niya ang sarili niyang paninindigan sa pamamagitan ng pag-uusap ng tatlong tauhan: isang tradisyonal na teista, isang tagapagtaguyod ng likas na relihiyon, at isang eskeptiko. Sa Kanluran, isinasalin ang “skeptics” bilang mga eskeptiko, at itinuturing na sila ang kumakatawan sa pilosopiya ni Hume. Ngunit gaya ng ipinaliwanag sa pagtataya sa mga pilosopong Griyego, masasabing halos kapareho ng sistemang pilosopiko ng mga eskeptikong Kanluranin ang sa mga pilosopo ng kalikasan (natural philosophy) ng Silangan.¹⁴¹ Sa ganitong antas, naiiba si Hume kina Bacon, Berkeley at Locke, na naglatag ng pilosopiyang empirisista sa loob ng sistema ng relihiyong ipinahayag. Si Hume ay nagiging pilosopong naglatag ng isang pilosopiya ng kalikasan na malaya sa relihiyong ipinahayag. ¹⁴² Sa pananaw ng pilosopikong pag-iisip, bumubuo ang pilosopiya ni Hume ng isang “pagkakahanay ng kaisipan” (parallelism) sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan.

4) Ang pagtatagpo ng kaisipan ng Silangan at Kanluran: Confucius at Voltaire, Laozi at Rousseau, Xunzi at Spinoza

Sa mga palaisip ng Silangan at Kanluran, may mga gumanap ng papel na paghugpungin ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Sila ay tatlo: sina Spinoza (1632–1677), Voltaire (1694–1778) at Rousseau (1712–1778). Dahil tuwiran o di-tuwirang sinusunod nina Spinoza, Voltaire at Rousseau ng Kanluran ang mga sistemang pilosopikong katulad ng kina Xunzi, Confucius at Laozi ng Silangan, kapag inihambing sila ay matutuklasan ang isang kawili-wiling pagtatagpo ng mga sistemang pilosopiko ng Dao at ng Diyos ng Silangan at Kanluran.

Si Spinoza ay pilosopong naglatag ng nakagugulat na kaisipang nagtuturing na iisa ang kalikasan (ang Dao) at ang Diyos. Gayon kahawig ng kanyang sistemang pilosopiko ang Taoismo, at lalo na ang sistemang pilosopiko ni Xunzi, anupat mahirap silang paghiwalayin. Ang misistisismong Hudyo ng Kabbalah (Kabbalah), na nakaimpluwensiya kay Spinoza, ay nagtampok ng mga konseptong lubhang kahawig ng Dao. Sa mahahalagang konsepto ng Kabbalah, may mga saligang konseptong kaugnay ng Dao: ang mga konsepto ng Ein Sof at Sephirot. Ito ang mga konsepto ng “walang-hangganang pag-iral” at ng “pananahan sa lahat ng bagay”.¹⁴³

Ang Diyos ay isang walang-hangganan at di-mailarawang nilalang. Walang anumang konseptong makapagtatakda sa kanya. (Ein Sof)

Ang Diyos ay hindi isang nilalang sa labas ng daigdig, kundi nananahan sa loob ng daigdig at umiiral sa lahat ng bagay. (Sephirot)

Ang ganitong mga paliwanag ay mismong nagpapahayag sa mga katangian ng pilosopiya ng kalikasan ng Dao ng Silangan. Ang tanyag na kaisipan ni Spinoza, “Diyos o Kalikasan” (God or Nature), ay nagmula mismo sa Kabbalah. Ang Diyos ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran at ang Dao ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ay dapat maging iisa. Dahil dito, sa mga pilosopong Kanluranin, ipinaliwanag nina Malebranche ng Pransiya at Hegel ng Alemanya na inuulit lamang ni Spinoza ang pilosopiya ng Silangan.¹⁴⁴

Pagkatapos ni Spinoza, masusuri natin sa pamamagitan nina Voltaire at Rousseau ang kalagayan ng tunggalian at pagkakatugma ng Dao at ng Diyos. Sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, nauna si Spinoza kina Voltaire at Rousseau sa panahon, ngunit maaaring ituring na higit na makabago ang kanyang kaisipan kaysa sa kanila. Kung itinuring din nina Voltaire at Rousseau na iisa ang kalikasan at ang Diyos tulad ni Spinoza, hindi sana nakapukaw ng interes ng tao ang kanilang gawaing pilosopiko, dahil sa istruktura ng kapangyarihan sa daigdig ng kaisipang Kanluranin noong ika-18 siglo. Sa kalagayan ng Kanluran noon, matatanggap ang pananaw na deistiko, ngunit ang paninindigang “ang kalikasan mismo ang Diyos” ay hindi maiiwasang itakwil at mahigpit na tutulan, o tanggapin nang may pilosopikong kawalang-interes dahil labis na nauuna. Sa ganitong punto, mahirap ang tunay na paghahambing ng kaisipan ng Silangan at Kanluran hangga’t hindi lubos na nauunawaan ng Kanluran ang pilosopiya ni Spinoza.

Ngunit dahil napakahirap ng ganitong simula, patuloy pa ring iniiwasan o kinatatakutan ito ng mga pilosopong Kanluranin. Ito ay dahil kailangan ang lakas ng loob na baligtarin nang buo ang doktrina ng hayag ng Kanluran. Sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin man, hinarap ng mga pilosopong Kanluranin pagkatapos ni Spinoza ang pilosopiya ng kalikasan ng Silangan habang iniiwasan ang ubod ng kaisipan ni Spinoza: “iisa ang kalikasan at ang Diyos”. Sa loob ng hangganan ng tinatawag na deismo, hinarap nila nang magkahiwalay ang relihiyong ipinahayag ng Kanluran at ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan.

Pagkatapos ni Spinoza, naglatag sina Voltaire at Rousseau ng mga sistemang pilosopikong kahawig ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan. Nakakuha ng inspirasyon si Voltaire sa pilosopiya ng kalikasan ng Konfusyanismo, at nagpahayag si Rousseau ng isang sistemang pilosopikong lubhang kahawig ng kaisipang Taoista. Itinuro din ng pilosopong Amerikanong si Will Durant ang pagkakahawig nina Rousseau at Voltaire sa kaisipan ng Silangan:

Labis na kahawig ng pilosopiya ni Rousseau ang mga pilosopong Taoistang Tsino anupat madalas nating ihambing si Rousseau kina Laozi at Zhuangzi. Ito ay sa parehong dahilan kung bakit inihahambing si Voltaire kina Confucius at Mencius: labis na kapareho ng kanilang kaisipan ang kanyang iniisip.¹⁴⁵

Hayagang iginalang ni Voltaire si Confucius, at naglatag si Rousseau ng kaisipang lubhang kahawig ng sistemang pilosopiko ng Taoismo. Nakaliligtaan ng karamihan sa mga taga-Kanluran at karamihan sa mga taga-Silangan ang puntong ito. Sa panahon ng deismo, nakikipagbuno ang mga pilosopong Kanluranin sa mga suliranin ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran, at bilang paghahanda rito ay maraming inspirasyon ang nakuha nila sa sistemang pilosopikong iniharap ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan. ¹⁴⁶ Kung isasaalang-alang ang rebolusyonaryong sistemang pilosopiko ni Spinoza tungkol sa relihiyong ipinahayag, ang limitadong saklaw ng gawain ni Rousseau sa paghahambing ng Silangan at Kanluran ay kahawig ng kay Voltaire. Dahil itinuring sa daigdig ng kaisipan noon na pagtanggi sa Diyos, ibig sabihin, ateismo, ang pananaw ni Spinoza sa Diyos bilang kalikasan, tila isinaalang-alang ni Rousseau ang kalagayang ito sa kanyang mga gawain. Bilang resulta, sa halip na tuwirang tanggihan ang Diyos, pinuna ni Rousseau ang mismong sibilisasyong nilikha ng mga taong nilikha ng Diyos, at iginiit niyang dapat bumalik sa kalagayan ng kalikasan. Gayunman, sinupil ng mga awtoridad na panrelihiyon at sekular noon ang pagpuna ni Rousseau sa sibilisasyon, at ilang ulit na ipinagbawal ang kanyang mga aklat. Tulad ni Voltaire, kinailangan ding magtago ni Rousseau sa iba’t ibang lugar para sa kalayaan ng kanyang kaisipan.

Sa kanyang Etika, malinaw na iginiit ni Spinoza na “ang kalikasan ay ang Diyos” at bumuo siya ng isang sistematikong kaisipan. Dito makikita ang malaking pagkakahawig sa kaisipang Taoista na umuunawa sa ugnayan ng tao at kalikasan bilang Dao. Sa kabilang dako, idinidiin ni Rousseau na dapat bumalik ang tao sa kalagayan ng kalikasan, ngunit di-tulad ni Spinoza, kinilala niya ang pangangailangan sa relihiyon. Ang mahalagang puntong naghihiwalay kina Rousseau at Spinoza ay hindi itinanggi ni Rousseau na ang saligan ng sibilisasyon ng Kanluran ay ang Diyos at ang relihiyon. Dahil hindi kailanman tahasang iginiit ni Rousseau na “iisa ang Diyos at ang kalikasan”, hindi kasinlinaw ng pagkakahawig nina Spinoza at ng Taoismo ang pagkakahawig ng kaisipan ni Rousseau at ng kaisipang Taoista. Gayunman, masasabing maraming pagkakatulad ang kanyang kaisipan sa kaisipang Taoista dahil saligan itong nakasentro sa diwa ng ugnayan ng tao at kalikasan at tumingin sa sibilisasyon nang may mapanuring pananaw.

Kung halos hindi naituro ang ganitong pagkakahawig, ito ay dahil hindi kilala ng mga palaisip na Kanluranin ang Taoismo. Sa kabilang dako, sinikap lamang ng mga palaisip ng Silangan na unawain si Rousseau sa konteksto ng kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin, at halos hindi nila tinangkang ihambing siya sa kaisipan ng Silangan, lalo na sa kaisipang Taoista. Maliban kay Spinoza, mahirap makahanap ng palaisip na Kanluraning ang kaisipan tungkol sa ugnayan ng tao at kalikasan ay kasinlapit ng kay Rousseau sa Taoismo. Kaya ang paglapit kay Rousseau mula sa pananaw na ito ay malaking tulong sa mga taga-Kanluran sa pag-unawa sa Taoismo, at sa mga taga-Silangan sa pag-unawa sa kaisipan ni Rousseau.

Voltaire at Confucius: “Hindi kailangan ng Diyos ang mga handog o panalangin ng tao”

Mataas na pinahalagahan ni Voltaire ang kaisipang Konfusyano, at malawakan niyang ginamit ang pilosopiya ng kalikasan ng Silangan upang patnubayan ang Panahon ng Kaliwanagan sa Kanluran. Noong 1755, inilabas niya ang dulang Ang Ulila ng Tsina (sa Pranses: L’Orphelin de la Chine; sa Ingles: The Orphan of China). Dito ay sinikap niyang ipaliwanag sa Kanluran ang kaayusang moral ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan. Ang akdang ito ay hinango sa dulang Ang Ulila ng Angkang Zhao (趙氏孤兒), na isinulat noong dinastiyang Yuan sa Tsina. Isinasalaysay ng banghay kung paano, matapos lipulin ang angkang Zhao, isang angkan ng matataas na opisyal ng estado ng Jin, lumaki ang nag-iisang batang nakaligtas, ipinaghiganti ang kanyang angkan at ibinalik ang katarungan. Dito ay sinikap ni Voltaire na ipahayag ang pilosopiya ng Silangan na nakasalig sa pilosopiya ng kalikasan ng Konfusyanismo. Itinakda niya ang pilosopiyang ito bilang direksiyong dapat matutuhan ng Kanluran pagkatapos ng Kaliwanagan.

Inisip ni Voltaire na “ang pangangailangan sa panalangin, ritwal at handog ay hindi pangangailangan ng Diyos kundi ng tao”. Kahawig ito ng kaisipan ni Confucius ng Silangan. Iginiit ni Confucius na hindi saligan sa tao ang pagsamba sa mga espiritu at dahil higit na mahalaga ang ugnayan ng tao, dapat magtuon sa ren.

Confucius: Igalang ang mga espiritu ngunit lumayo sa kanila (Mga Analekta, “Yong Ye”, 20). Ginagawang ugat ng pinuno (junzi, 君子) ang ren. (Mga Analekta, “Wei Ling Gong”, 15)

Voltaire: Hindi kailanman kailangan ng Diyos ang ating mga handog o panalangin. Tayo lamang ang nakadarama ng pangangailangang gawin ito. Hindi ang Diyos ang nag-utos na sambahin natin siya, kundi tayo mismo.¹⁴⁷

Tuwirang pinuri ni Voltaire ang pilosopiyang Konfusyano at iniwan ito sa kanyang mga sulat. Mataas na pinahalagahan ni Voltaire ang papel ni Confucius, at itinuring niyang tinipon ng Konfusyanismo ang pinakakapaki-pakinabang na aral ng etikang pampolitika sa kasaysayan ng sangkatauhan. Ganito ang pagtataya ni Voltaire kay Confucius:

Anong kahiya-hiyang biro ng kapalaran ito para sa ating mga taga-Kanluran? Sa pinakadulo lamang ng Silangan tayo makahahanap ng isang pantas. Siya ay payak, hindi mapagmalaki at hindi manlilinlang, at noong 600 BK pa lamang, sa panahong halos nagsisimula pa lamang makilala ng mga Griyego kung ano ang karunungan at hindi pa alam ng ibang mga tao sa hilagang Europa kung ano ang titik, itinuturo na niya sa mga tao ang daan ng maligayang pamumuhay. Siya ay si Confucius. Sa mga sinaunang guro, si Confucius lamang ang hindi nagtangkang manlinlang sa iba. Sa buong daigdig, sino pa mula kay Confucius ang nagbigay ng mas magandang tuntunin ng pag-uugali? “Pamahalaan ang mga gawain ng estado na tulad ng pag-aasikaso sa mga gawain ng sambahayan. Maaasikaso lamang ang sambahayan sa pamamagitan ng pangunguna sa halimbawa…” Hindi maaaring hindi tapat na aminin na walang gurong nagturo sa tao ng mga katotohanang higit na kapaki-pakinabang kaysa rito.¹⁴⁸

Sa paghahambing ni Voltaire sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, na kinakatawan ng Konfusyanismo at Taoismo, at sa relihiyong ipinahayag ng Kanluran, itinuro niya ang sumusunod:

Kapuri-puri rin ang relihiyon ng mga iskolar na Tsino. Wala silang anumang pamahiin, kahangalang alamat, o dogmang salungat sa isip at sa kalikasan.¹⁴⁹

Tinawag ni Voltaire ang sarili na deista. Karamihan sa mga akda ni Voltaire ay nakatuon sa pagpuna sa kawalang-pagpaparaya ng relihiyon, sa dogma at sa mga elementong salungat sa isip. Si Rousseau naman ay nagmungkahi ng iba’t ibang teorya at lunas tungkol sa sibilisasyon mismo. Pinahalagahan ni Voltaire ang isip, at pinahalagahan ni Rousseau ang damdamin. Nanatili silang magkaribal at nagpatuloy ang kanilang paligsahan. Malaki ang suportang tinanggap ni Rousseau mula sa bayan at sa mga taong may rebolusyonaryong ugali, samantalang malaki ang suportang tinanggap ni Voltaire mula sa mga edukadong uri. Sinuri ni Rousseau sa antas ng sibilisasyon ang pagkasira at kawalan ng pagkakapantay ng tao at nagmungkahi ng mga lunas. Idinidiin naman ni Voltaire, pangunahin sa antas ng relihiyon at pilosopiya, ang pagpaparaya at ang isip, at pinuna ang kawalang-pagpaparaya at ang mga pamahiing salungat sa isip.

Noong Panahon ng Kaliwanagan sa Kanluran, malaki ang naging panghalina ng makatwiran at espiritwal na anyo ng sibilisasyon ng Silangan sa mga palaisip na Kanluranin. Lalo na sa larangan ng etikang pampolitika, positibong tinaya nina Leibniz at Voltaire ang sibilisasyon ng Silangan at isinama ito sa kanilang mga akda. Sa larangan ng ekonomiyang pampolitika, ipinakilala nina Quesnay at Vincent de Gournay ang mga konseptong gaya ng Taoismo at ng kaisipan ng di-pagkilos, at ipinasa nila ang impluwensiya nito kay Adam Smith ng Britanya.

Ang pinag-alinlanganan ng mga deista ay ang Diyos na gumagawa ng mga himala. Ang himala ay nangangahulugang paglabag sa mga penomeno ng kalikasan. Kaya ang Diyos na gumagawa ng himala ay hindi maaaring hindi maging nilalang na hiwalay sa kalikasan at lumalampas dito. Mahusay na ipinakikita ng mitolohiyang Griyego ang proseso kung paano nahiwalay ang tao sa kalikasan at nakilala, sa isang antas, bilang nilalang na lampas-sa-kalikasan. At sa pagkamalay ng tao na nabuo nang ganito, maaaring mahulog ang tao sa tuksong ituring ang sarili na kapantay ng Diyos upang itampok ang sariling kapangyarihan. Nais nilang gumawa ang Diyos, para sa kanila, ng mga himalang lampas-sa-kalikasan na salungat sa kalikasan. Sa mga deista, ang pangunahing kinatawan ng mga tumutol sa ganitong doktrina ay si Voltaire mismo. Kaya itinuturing si Voltaire na pangunahing palaisip ng Panahon ng Kaliwanagan sa Kanluran.

Pagkatapos ng Panahon ng Kaliwanagan, hindi nakakuha ang deismo ng sariling puwesto bilang sistemang pilosopiko. Ngunit sa pagtanggi nito sa mga himala, rebelasyon at awtoridad ng Simbahan, at sa pagsisikap nitong unawain ang Diyos sa pamamagitan ng kalikasan at isip, malaki ang impluwensiya nito sa makabagong pagpaparayang panrelihiyon at rasyonalismo. Malaki rin ang impluwensiya ng deismo sa pagturing sa maraming deista bilang mga ateista, agnostiko o sekularista.

Pagkatapos ng suliranin ng himala, ang pangunahing suliraning iniharap ng deismo tungkol sa Diyos ng Kanluran ay ang suliranin ng mabuti at masama. Ginawa ng mga taga-Kanluran ang Diyos na isang makatarungan at mabuting Diyos. Lumitaw ang mga palaisip na nagsasabing ang makatarungan at mabuti ay kailangan lamang ng tao, at ang Diyos ay dapat nasa kabila ng katarungan at kawalang-katarungan, ng mabuti at masama. Ang mabuti at masama, gaya ng sinabi ni Spinoza, ay sa huli nauuwi sa kung ano ang mabuti o masama para sa atin.¹⁵⁰ Ang mga penomeno ng kalikasan gaya ng bagyo, baha, tagtuyot o lamig ay hindi mabuti ni masama. Ang tao lamang ang nakadarama na mabuti ang mga ito (kapag tumama sa kaaway o kalaban) o masama (kapag tumama sa kanya). Inasam ni Russell (1872–1970) na “kung gagamitin natin ang konsepto ng gusto at di-gusto sa halip na ang konsepto ng mabuti at masama, mamumuhay tayo sa isang mas mabuting daigdig”. ¹⁵¹

Sabay na kinilala ng mga palaisip na Kanluranin ang mga suliranin ng monoteistikong pakahulugan ng Hudaismo at Kristiyanismo sa Diyos at ang mga suliranin ng deismo. Gayunman, ang lahat ng alternatibong iniharap nila ay nakasentro sa konsepto ng Diyos. Ito ay dahil nag-atubili silang ipasok ang konsepto ng kalikasan kapalit ng Diyos. Sa pagtawag sa Diyos na hindi na nanghihimasok sa daigdig ng tao matapos ang paglikha bilang Diyos ng deismo, at sa Diyos na kumakatawan sa kalikasan na kapareho ng lahat ng bagay bilang Diyos ng panteismo, hindi nila maitakda o mabigyang-kahulugan ang ugnayan ng kalikasan at tao nang walang konsepto ng Diyos. Makikita pa nga na kahit ang pananaw na walang anumang konsepto ng Diyos ay tinatawag na “ateismo”. ¹⁵²

Hindi sumang-ayon si Voltaire sa pananaw ni Spinoza sa Diyos bilang kalikasan, ibig sabihin, sa paninindigang “ang Diyos ay ang kalikasan”, ngunit pinuna niya ang tradisyon at relihiyon ng Kanluran mula sa pananaw ng deismo. Dahil hindi pa handa ang Kanluran noong ika-18 siglo na lubos na tanggapin ang pananaw ni Spinoza sa Diyos bilang kalikasan, pumuna si Voltaire mula sa pananaw ng deismo. Ang kalagayang itinuturing na “ateismo” ang pananaw ni Spinoza sa Diyos bilang kalikasan ay nagpatuloy hanggang sa Panahon ng Kaliwanagan noong ika-18 siglo. Sa paggigiit lamang ng deismo, nalagay na sa panganib si Voltaire at nabilanggo, at kinailangan niyang magtago sa iba’t ibang lugar para sa kalayaan ng kanyang kaisipan.

Sa Kanluran, nagkaroon ng banggaan ang ortodoksong Kristiyanismo at ang deismo. Ang mga nagtaguyod ng deismo, sumalakay sa dogma, himala, pagsamba at iba pang elementong salungat sa isip ng ortodoksong Kristiyanismo, at nanawagan ng pagpaparaya ay ang mga palaisip ng Kaliwanagan. Sa pamamagitan ng deismo na binuo ng Kanluran mismo, nagkaroon ang Kanluran ng tuntungan sa pag-unawa sa sibilisasyon ng Silangan. Ang sibilisasyon ng Silangan na ipinakilala noon sa Kanluran ay ang kaisipan ni Confucius. Nabighani si Voltaire sa pilosopiya ng kalikasan ni Confucius. Ang mga palaisip ng Kaliwanagan sa Pransiya noong panahong iyon ay may positibong interes at pagtataya sa mapagparayang pananaw sa relihiyon at sa sistemang etikal na nakasalig sa isip ng Silangan.

Ang dahilan kung bakit lalong nagkaroon ng pambihirang interes ang Pransiya sa isang sistemang etikal na nakasalig sa isip ay ang matinding pagkamuhi ng mga Katoliko at Protestante sa isa’t isa. Noong ika-16 at ika-17 siglo, kinailangang harapin ng mga palaisip ng Kanluran, lalo na ng Pransiya, ang isang kapaligiran ng sukdulang kawalang-pagpaparaya sa relihiyon. Sinikap ng Simbahang Katoliko na panatilihin ang pagkaortodokso nito sa iba’t ibang paraan, gaya ng Inkisisyon. Lalo na, lumala ang alitan sa mga Protestante pagkatapos magsimula ang Repormasyon. Sa pagtatapos ng Renasimiyento, inilabas sa Kanluran ang unang kautusan ng pagpaparaya: ang Kautusan ng Saint-Germain (Edict of Saint-Germain), na ipinahayag noong 1562 ni Catherine de Médicis, na noo’y rehente ni Haring Charles IX ng Pransiya. Ito ang unang hakbang ng pagpaparaya sa halos 1,200 taon mula nang ipahayag ang Kristiyanismo bilang relihiyon ng estado ng Imperyong Romano noong ika-4 na siglo. Ngunit agad pagkatapos ilabas ang kautusang ito, naganap ang malawakang pagmasaker ng mga puwersang Katoliko sa mga Protestante, at halos nawalan ng kahulugan ang kautusan ng pagpaparaya. Kasunod nito, sumiklab sa Pransiya ang walang-awang mga Digmaan ng Relihiyon (1562–1598) sa pagitan ng mga Protestante at Katoliko sa loob ng tatlumpu’t anim na taon. Upang wakasan ang digmaang ito, inilabas ang isang kautusang nagbibigay ng kalayaan sa pananampalataya sa mga Protestante ng Pransiya, ang mga Huguenot (Huguenots): ito ang tanyag na Kautusan ng Nantes (Edict of Nantes) na inilabas ni Henri IV noong 1598.

Ngunit sa labas ng Pransiya, lumalawak sa buong Europa ang mga digmaan ng mga Protestante at Katoliko. Ito ang kakila-kilabot na Digmaan ng Tatlumpung Taon (1618–1648), na tinatawag na “ang huling digmaang panrelihiyon at ang unang digmaang pandaigdig”, kung saan nagharap ang lahat ng bansa ng Europa na nahati sa mga Protestante at Katoliko. Nang wakasan ang digmaan sa pamamagitan ng mga Kasunduan sa Westphalia, sa wakas ay hinarap ng Europa ang isang bagong daigdig: lumitaw ang mga bansang-estado (nation state) na lumalampas sa relihiyon. At sa pagitan ng mga bansang-estadong ito, naging kapansin-pansin ang papel ng paggarantiya sa kalayaan ng kaisipan, at nag-ambag ito sa pagsasakatuparan ng kaisipan ng Kaliwanagan.

Ngunit, nang di-inaasahan, may nangyari sa Pransiya na salungat sa ganitong pagpaparaya ng Europa. Ipinahayag noong 1685 ang Kautusan ng Fontainebleau (Edict of Fontainebleau) na inilabas ni Louis XIV. Binawi ng kautusang ito ang Kautusan ng Nantes na gumarantiya noong 1598 sa kalayaan sa relihiyon. Bilang resulta, daan-daang libong Protestanteng Huguenot ang umalis sa Pransiya. Makalipas ang tatlong daang taon, noong 1985, naglabas si Pangulong Mitterrand ng Pransiya ng isang pahayag ng paghingi ng paumanhin sa mga Protestanteng Huguenot ng Pransiya na nagdusa dahil sa Kautusan ng Fontainebleau.

Ngunit ang hakbang na ito ng kawalang-pagpaparaya ni Louis XIV ay may-kinikilingang gawa ng isang hari at hindi sinuportahan ng bayan. Sa ganitong kalagayan, nagsimulang sumibol, sa pangunguna ng mga palaisip na Pranses, ang pambihirang interes sa sibilisasyon ng Silangan, lalo na sa mapagparayang relihiyon nito, sa etikang nakasalig sa isip, at sa mga emperador ng Tsina bilang mga naliliwanagang despota. Ito ay dahil higit kaysa alinmang bansang Kanluranin, labis na napinsala ang Pransiya ng di-mapagparayang tunggalian ng mga Protestante at Katoliko, kaya lalong matindi ang pagkauhaw nito sa isang pilosopiya ng pagpaparaya. Sa ganitong paraan, nang umuunlad ang deismo (理神論, Deism) sa Kanluran, pumasok sa Europa ang kaisipan ng Silangan at malawakang lumaganap, at malaki ang impluwensiya ng kaisipan ng Silangan sa deismo sa proseso ng pagkabuo nito.

Isang bagay ang malinaw: sa pamamagitan ng deismo, malaki ang inilapit ng Kanluran sa paraan ng Silangan ng paglapit sa kalikasan. Ibig sabihin, pinalapit nito ang tao nang tuwiran sa kalikasan nang hindi dumaraan sa Diyos. Bagaman hindi ito umunlad bilang isang buhay na sistemang pilosopiko at etikal tulad ng Dao ng Silangan, masasabing maraming pagkakatulad ang deismo ng Kanluran at ang Taoismo ng Silangan sa pagpapaliwanag sa ugnayan ng tao at kalikasan.

Kilalang-kilala ang pagtataya ni Voltaire sa Silangan, ngunit iba ang kina Rousseau at Spinoza. Walang patunay o nilalamang nagpapakitang tuwiran nilang nakilala ang Taoismo o ang kaisipan ng Dao ng Silangan at nakakuha ng inspirasyon dito. Ngunit ang mga sistema ng kaisipang inilatag nila sa pagpapakita ng interes sa pilosopiya ng kalikasan ay nakagugulat ang pagkakahawig sa kaisipan ng Silangan.

Rousseau at Laozi: “Bumalik sa kalikasan”

Sa pagpuna sa kalagayang pampolitika at panlipunan na kinakatawan ng Lumang Rehimen (Ancien Regime) ng Pransiya, isinigaw ni Rousseau: “Bumalik sa kalikasan!” Sa panawagang ito, mariing pinuna ni Rousseau ang artipisyal na kaayusan ng ganap na monarkiya at binuksan ang daan ng Rebolusyong Pranses. Sa Alemanya, malalim na umalingawngaw ang sigaw ni Rousseau kina Herder, Goethe, Schiller at iba pa, at pinasimulan ng kabataan ang kilusang pampanitikang Sturm und Drang na nagbuhos ng matinding galit laban sa kaayusang pyudal. Bihira kahit sa mga palaisip na Kanluranin ang paninindigang tulad ng kay Rousseau, na lubusang pumupuna sa iba’t ibang larangan ng sibilisasyon, kasama ang politika, ekonomiya, sining at etika.

Ang Dao ay isang sistema ng kaisipang nakasentro sa “kalikasan”. Inilalarawan ang Dao bilang pilosopiya ng kalikasan na katapat ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran. Si Rousseau ng Kanluran man ay isinigaw na “dapat bumalik ang tao sa kalikasan”. Isa si Rousseau sa mga palaisip na Kanluraning nagpalaganap sa Kanluran ng agos ng kaisipan ng Silangan. Ngunit halos hindi kilala ang kanyang saloobin sa kaisipan ng Silangan. Ito ay dahil hindi lamang niya tiningnan nang may pagkagiliw ang kaisipan ng Silangan, kundi nag-iwan pa siya ng mga sulat na negatibong tumataya rito. Ang bahaging negatibo niyang tinaya ay halos may kaugnayan sa Konfusyanismo. Sa huling bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan, itinuring ni Rousseau ang republikanismo bilang huwarang sistemang pampolitika, at itinuring niya ang Konfusyanismo bilang kaisipang nagtatanggol sa monarkiya, kaya pinuna at itinakwil niya ito. Kaya sa pangkalahatan ay itinuturing na walang gaanong kaugnayan ang kaisipan ni Rousseau sa kaisipan ng Silangan.

Ngunit sinusunod ni Rousseau ang isang sistemang pilosopikong lubhang kahawig ng kaisipang Taoista ng Silangan. Lalo na, ang pagpuna ni Rousseau sa sibilisasyon ng sangkatauhan at ang kanyang pagtatangkang maibalik ang pagkatao ng tao bago ang sibilisasyon ay nakagugulat na kahawig ng kaisipang Taoista ng di-pagkilos. Sa kabilang dako, walang makitang kaugnayan sa kaisipang Taoista ang teorya ng kontratang panlipunan at ang mga paninindigan tungkol sa sistemang pampolitika na iniharap ni Rousseau matapos ang kanyang pagpuna sa sibilisasyon. Malaki ang bahagi ng mga paninindigang iyon na salungat sa saligang kaisipan ng Taoismo.

Ang makabagong kaisipan ni Rousseau tungkol sa sibilisasyon ng tao ay lubhang kahawig ng kaisipang Taoista sa pananaw nito sa sansinukob na nakasentro sa kawalan (無), at sa pagturing nito sa di-pagkilos bilang pagkilos na dapat sundin ng tao. Sa likod nito ay ang saligang kaisipan ng paggalang sa kalikasan, na naiiba sa relihiyong ipinahayag. Kaya may panig si Rousseau na, tulad ng Taoismo, gumalang sa pilosopiya ng kalikasan at nanawagan sa tao na bumalik sa kalikasan.

May lubhang natatangi at kakaibang puwesto si Rousseau sa mga palaisip na Kanluranin. Ito ay dahil malalim niyang hinamon ang tradisyonal na kaisipan ng Kanluran, na naghari nang mahigit dalawang libong taon, na nagpapaliwanag sa ugnayan ng tao at kalikasan sa pamamagitan ng nilalang na tinatawag na Diyos. Hinanap ni Rousseau sa iba’t ibang antas ang tuwirang ugnayan ng tao at kalikasan. Ang panawagan ni Rousseau na “bumalik sa kalikasan” ay mauunawaan bilang pagpuna sa mga suliranin ng sibilisasyon ng Kanluran na nakasalig sa relihiyong ipinahayag, na nagtuturo na dahil sa sibilisasyon ay nailayo at naihiwalay ang tao sa kalikasan, at nananawagan sa tao na bumalik sa kalikasan.¹⁵³

Kaya sinikap ni Rousseau na tingnan sa bagong pananaw ang relihiyon ng ika-18 siglo at ang buong sibilisasyon ng Kanluran na kaugnay nito. Dahil nakagugulat noong panahong iyon ang kanyang orihinal na kaisipan, nagbukas siya ng bagong abot-tanaw sa kasaysayan ng sibilisasyon ng Kanluran sa pamamagitan ng sunud-sunod niyang mga akda. Malaki ang naging alingawngaw ng mga akda ni Rousseau sa Kanluran noong panahong iyon. ¹⁵⁴ Para sa mga taga-Kanluran noon, na hindi pamilyar sa sibilisasyon ng Silangan at sa kaisipang Taoista, tinanggap ang mga kaisipan ni Rousseau bilang bago at kahanga-hanga.

Iginiit ni Rousseau na sa kalagayan ng kalikasan ay namuhay ang tao nang walang hadlang ng batas o moralidad, at nang kailanganin ang pagtutulungan sa buhay-panlipunan, iniwan niya ang “ginintuang panahon na hindi nangangailangan ng batas o moralidad”. May pagkakahawig ang kaisipang ito sa huwarang panahon nina Yao at Shun na binabanggit ng Konfusyanismo, at masasabing kaugnay rin ito ng pilosopiya ng kawalan (無), ang konsepto ng Taoismo tungkol sa lipunan sa simula.

Kapag nawala ang Dao, lumilitaw ang kabutihang-asal; kapag nawala ang kabutihang-asal, lumilitaw ang ren; kapag nawala ang ren, lumilitaw ang ritwal. Ang ritwal ay isang kathang nakasuot lamang ng maskara ng katapatan at mabuting loob. Ang katapatan at mabuting loob ay simula ng kaguluhan. (Daodejing, kabanata 38)

Sa pananaw ng Taoismo, si Rousseau ay isang natatanging tao sa mga palaisip na Kanluranin na may malalim na pagkaunawa sa pilosopiya ng kalikasan. Ito ay dahil pinuna at inihambing ng karamihan sa mga palaisip na Kanluranin ang ibang sibilisasyon mula sa pananaw ng relihiyong ipinahayag, isang kaisipang nakasentro sa pagkakaroon (有), samantalang itinampok ni Rousseau ang pilosopiya ng kalikasan na nakasentro sa kawalan (無), tulad ng Taoismo. Sinikap ni Rousseau na lubos na baligtarin ang pananaw ng Kristiyanismo sa paglikha ng langit at lupa, ibig sabihin, ang konseptong isinilang ang maayos na daigdig mula sa kaguluhan. Ang pangunahin niyang kaisipan ay: “Namuhay ang tao sa kalikasan nang malaya, pantay at puno ng pag-ibig, isang maligayang buhay, ngunit sa pagpasok sa lipunan at sibilisasyon ay nahulog siya sa daigdig ng pagkaalipin, kawalan ng pagkakapantay at inggit, at naging kapus-palad.”

Ang saligan ng pilosopiya ni Rousseau ay kahawig ng pilosopiya ng Silangan na “kaunti at mababaw ang mga pagnanasa” (情慾寡淺, isang buhay na nagbabawas at nagtitimpi ng pagnanasa). Itinuro nito na “ang damdamin at pagnanasang taglay ng tao sa pagsilang ay hindi malaki sa simula, ngunit artipisyal na pinalalaki ang mga ito ng lipunan ng tao”. Hindi itinuring ni Rousseau ang tao bilang sabjek ng orihinal na kasalanan o bilang nilalang na natatanging nilikha. Sa halip, itinuring niya ang tao bilang bahagi ng kalikasan. Di-tulad ng karamihan sa mga palaisip na Kanluranin na itinuturing na maipagmamalaki ang sibilisasyon, itinuro ni Rousseau ang sibilisasyon bilang sanhi ng pagkasira ng tao. Mula sa pananaw na ito, nakita ni Rousseau, kahawig ng pangunahing kaisipan ng Taoismo, ang saligang suliranin sa sibilisasyong nilikha ng tao.

Maraming palaisip na Kanluranin ang nagturo sa mga suliranin ng sibilisasyon. Ngunit karamihan sa kanila ay naghiwalay sa positibo at negatibong panig ng sibilisasyon, sa kapaki-pakinabang at nakapipinsalang bahagi nito; masasabing halos walang palaisip na tulad ni Rousseau na tumingin sa sibilisasyon mismo bilang negatibo at nakapipinsala. Sa sibilisasyon ng Silangan man, nakita ng karamihan sa mga palaisip, kasama ang mga Konfusyano, ang mga suliranin ng sibilisasyon at lipunan, at nagharap sila ng mga pantulong na hakbang o lunas. Ngunit itinuring ng Taoismo na may saligang suliranin ang sibilisasyon mismo; inilarawan nito sa isip ang kalagayan ng kalikasan bago ang sibilisasyon, natuklasan doon ang Dao, at sa pamamagitan nito ay hinanap ang kaayusan ng lipunan at ang kapanatagan ng kalooban. Kaya marami tayong matatagpuang pagkakahawig sa panimulang punto ng kaisipan ni Rousseau at ng Taoismo.

Habang dumarami ang ipinagbabawal sa daigdig, lalong naghihirap ang kalooban;

Habang dumarami ang mga kaginhawahan ng sibilisasyon, lalong nagugulo ang lipunan;

Habang umuunlad ang kasanayan, lalong lumalakas ang mga kakatwang teorya;

Habang naisasaayos ang mga batas at institusyon, lalong dumarami ang magnanakaw. (Daodejing, kabanata 57)

Iginiit ni Rousseau na bagaman may sibilisasyon at wika ang tao ngayon, wala siyang anumang taglay sa simula. Iginiit niyang hindi angkop ang sibilisasyon ng lipunan ng tao sa orihinal na tao, kaya hindi maiiwasang maging kapus-palad ang tao. Sa gayunding diwa, iginiit niyang ang tao ay may marangal na silakbo tulad ng sa hayop, na nawala sa kanya dahil sa wika at isip, at na sa huli ay nag-ambag lamang ang isip sa pagbuo ng masalimuot na lipunan ng tao at ginamit lamang nang negatibo. Ang mga taga-Kanluran noon, dahil sa impluwensiya ng relihiyon, ay naniwalang may wika na ang tao mula nang likhain siya ng Diyos noong mga 4000 BK, at na ang taong nilikha ng Diyos ay may parehong kalikasan noong likhain siya at ngayon. Kaya rebolusyonaryong pilosopiya ang paghahati sa orihinal na mabuting tao at sa masamang taong sinira ng sibilisasyon.

Sa ganitong paraan, ginulat ni Rousseau ang daigdig ng kaisipang Kanluranin sa paghihiwalay niya sa kalikasan ng tao mula sa impluwensiya ng relihiyon at sa paglalarawan sa tao bilang nasa loob ng kalikasan. Kaya itinuring ni Rousseau na ang sibilisasyon ay laging sinadyang pagkilos (有爲) at artipisyal, at lumilikha ito ng kawalan ng pagkakapantay, inggit at mga di-likas na pagnanasa. Pinaghiwalay niya ang “pag-ibig sa sarili” (amour de soi, ibig sabihin, self-love) at ang “pagmamataas” (amour-propre, ibig sabihin, pride). Ang pag-ibig sa sarili ay likas na hilig sa pag-iingat sa sarili, samantalang ang pagmamataas ay artipisyal: nagbubunsod ito ng paligsahan sa iba, lumilikha ng di-kailangang pagkabalisa, at nagpapadama ng kasiyahan sa kahinaan at sakit ng iba.

Sa Silangan, dahil sa impluwensiya ng Taoismo at Konfusyanismo, inilagay na ang kalikasan ng tao sa loob ng kalikasan dalawang libong taon bago pa kumilos si Rousseau. Kaya para sa mga taga-Silangan, karamihan sa maraming kaisipan ni Rousseau, maliban sa kontratang panlipunan, ay hindi bago, at natural nilang nalalapitan at madaling nauunawaan ang mga ito. Itinuturing ng Taoismo ang “hindi pag-una sa iba” (謙下不爭, kababaang-loob na walang pakikipag-agawan) bilang isa sa mahahalagang etika. Nangangahulugan ito na hindi dapat itampok ang pagmamataas sa pakikipagpaligsahan sa iba. Lubhang kahawig ito ng balangkas ng pag-ibig sa sarili at pagmamataas na iginiit ni Rousseau sa Daodejing. Iniisip ng Daodejing na ang sibilisasyon, wika, pagmamataas at iba pa ang nagpapasalimuot at nagpapahirap sa buhay ng tao.

Huwag itanghal ang tao dahil sa kanyang dunong, at mawawala ang away sa mga tao.

Huwag pahalagahan ang itinuturing na mamahalin, at mawawala ang pagnanakaw sa mga tao.

Huwag nasain ang pumupukaw ng kasakiman, at hindi magugulo ang kalooban. (Daodejing, kabanata 3)

Tiningnan ni Rousseau nang may mapanuring pagkamalay ang pag-unlad ng sining at kultura. Kabaligtaran ito ng karamihan sa mga palaisip na Kanluranin na nagmamalaki at positibong tumitingin sa pag-unlad ng sining at agham. Hindi itinuring ni Rousseau na tiyak na kapaki-pakinabang sa sangkatauhan ang pag-unlad ng sining at agham. Itinuring niya ang sining at agham hindi bilang tunay na pangangailangan ng tao, kundi bilang bunga ng pagmamataas at kahambugan. Higit pa rito, itinuring niyang sinira ng sining at agham ang tao sa pagpapangyari ng isang buhay na tamad at marangya. Dahil sa pananaw na ito, tinuligsa siya ng maraming kapwa alagad ng sining na umiibig sa sining. Ngunit ang ganitong kaisipan ni Rousseau ay kahawig mismo ng kaisipan ng Daodejing.

Ang sari-saring kulay ay bumubulag sa mata ng tao, ang sari-saring tunog ay bumibingi sa kanyang tainga,

at ang sari-saring pagkain ay nagpapawala sa kanya ng tunay na lasa. (Daodejing, kabanata 12)

Kasunod ng Daodejing, ang kaisipang Taoista na inilatag sa Zhuangzi ay may taglay ring mga panig na lubhang kahawig ng kaisipan ni Rousseau:

Ang malaking kaalaman ay maluwag at mahinahon; ang maliit na kaalaman ay mabusisi at mahiyain.

Ang malaking pananalita ay matipid at may bigat; ang maliit na pananalita ay madaldal at magaan. (Zhuangzi, Mga Panloob na Kabanata, “Ang Pagkakapantay ng mga Bagay”)

Iginiit ni Rousseau na sinisira ng pag-unlad na materyal ang tunay na pagkakaibigan, at sa halip na pagkakaibigan ay pumapasok ang inggit, takot at hinala. Naniwala si Rousseau na sa kalagayan ng kalikasan, ang tao ay may likas na mabuting kalikasan. Sa pagsisimula ng buhay-panlipunan, nagsimulang tingnan ng tao ang sarili sa pamamagitan ng mata ng iba, at dahil naging mahalaga ang pagkamit ng magandang pagtingin ng iba, nagsimula ang pagbaluktot ng pagkatao. Inisip niya na dahil sa pagbabagong ito, dumaan sa proseso ng pagkasira ang orihinal na mabuting kalikasan.

Ang ganitong pananaw na likas na mabuti ang kalikasan ng tao ay may pagkakahawig sa pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao. Kahawig din ni Mencius ang kanyang pagdidiin sa kahalagahan ng edukasyon kasabay ng paggigiit na sinisira ng lipunan at sibilisasyon ang mabuting kalikasan ng tao. Idinidiin ni Rousseau ang kahalagahan ng edukasyon, at ang kanyang pilosopiya ng edukasyon ay nakatuon hindi sa payak na paghahatid ng kaalaman kundi sa edukasyon ng pagkatao na nakasentro sa etika. Sa ganitong punto, masasabing kaugat ng sibilisasyon ng Silangan ang kaisipan ni Rousseau. Sinikap ng kanyang teorya ng edukasyon na itakda bilang layunin, sa halip na paghahatid ng impormasyon o konsepto, ang pagpapaunlad sa pagkatao at kabutihang-asal ng bawat isa, upang matuto ang tao na pamahalaan ang sarili. Ang kanyang pangwakas na layunin ay mamuhay ang mga tao nang may kabutihang-asal kahit sa gitna ng masalimuot at di-ganap na kapaligirang panlipunan.

Sa ganitong paraan, lubhang magkahawig si Rousseau at ang Dao ng Silangan sa kanilang pagsusuri sa lipunan ng tao at sa sibilisasyon. Sa pagtanggi ni Rousseau sa pagkakaroon at pagdidiin sa kahalagahan ng kawalan, marami siyang pagkakahawig sa Taoismo ng Silangan. Gayundin, ang kanyang mapangahas na pagtatangkang tuwirang pag-ugnayin ang tao at kalikasan, sa halip na sa pamamagitan ng pag-iral ng Diyos na iniharap ng tradisyonal na relihiyon, ay may malalim na kaugnayan sa Dao. Ngunit magkasalungat ang lunas na iniharap ni Rousseau at ng Daodejing. Ang lunas ni Rousseau ay sukdulan, tuwirang kabaligtaran ng kaisipan ng di-pagkilos ng Dao. Ang paraan ni Rousseau ay hindi pagtanggap sa kasalukuyang kaayusan kundi pagbuwag dito. At sa kanyang paniniwala na maisasakatuparan ang mga alternatibong iminumungkahi niya, malaki rin ang kanyang pagkakaiba sa realismo ng Dao.

Saklaw ng Dao nang sabay ang kawalan at pagkakaroon; bagaman itinuturing nitong higit na saligan ang kawalan kaysa sa pagkakaroon, hindi nito lubusang itinatanggi ang pagkakaroon. Naiiba rito ang Taoismo kay Rousseau, dahil kinikilala ng Taoismo ang pangangailangan sa pagkakaroon sa lipunan ng tao. Sa paraan ng pagsusuri sa mga suliranin ng sibilisasyon at sa pagharap ng mga lunas, matingkad na magkatapat ang kaisipan ni Rousseau at ang kaisipan ng Dao. Ang mga mungkahi at lunas na iniaalok ng Dao ay pawang bahagi ng sibilisasyon, kaya nakasalig ang mga ito sa pagtanggap sa realidad. Kaya nagtuturo ang Taoismo, para sa kaayusan at pagkakatugma ng lipunan at para sa kapakanan ng indibidwal, ng isang direksiyong nakasentro sa Dao, sa di-pagkilos at sa etikang nagmula rito. Sa kabilang dako, nang may malinaw na silakbo at paninindigan, nagmumungkahi si Rousseau ng mga rebolusyonaryong lunas: mga bagong paraang legal, pang-institusyon at ideolohikal ng pagbuwag sa realidad.

Masigasig na ipinaglaban ni Rousseau ang kalayaan, pagkakapantay-pantay at kapatiran, ang mga pangunahing mithiin ng Rebolusyong Pranses. Iginiit din ng ibang pilosopo ng Kaliwanagan ang pagkakapantay-pantay, ngunit ang kanilang pagkakapantay-pantay ay nanatili sa tradisyonal na elitismo, gaya ng idinidiin mula pa kay Aristoteles. Sa kabilang dako, si Rousseau ang unang nagdiin sa Kanluran sa pagkakapantay-pantay ng lahat ng tao. Sa pagkanakasentro nito sa lahat ng tao, kahawig ito ng Taoismo. Ngunit ang pagkakaiba niya sa Taoismo ay iginiit niya ang isang bagong sistemang pampolitika. Sa pagtutol niya sa aristokrasya at monarkiya, iginiit niya ang republika para sa pagkakapantay ng mamamayan sa estado.

Upang maibalik sa lipunan ang kalayaan, pagkakapantay-pantay at kapatirang tinamasa ng tao sa kalagayan ng kalikasan, iniharap niya ang teorya ng “soberanya ng mamamayan”, at iginiit na ang paggamit ng kapangyarihan ng estado ay dapat nakasalig sa “pangkalahatang kalooban”, at maaaring pagpasyahan ng nakararami sa isang republikang may angkop na laki. Dito naroroon ang pagkakaiba nina Rousseau at ng Taoismo. Ito ay nagmumula sa kanilang paghatol sa kalikasan ng tao. Tila positibong tiningnan ni Rousseau ang kalikasan ng tao at inakalang sasang-ayon ang mga tao sa kaisipan ng soberanya ng mamamayan. Ngunit hindi kailanman lumabas ang Taoismo sa realismong nagsasabing laging hinahangad ng kalikasan ng tao ang sariling interes. Lumilitaw ang pagkakaibang ito ng Daodejing at ni Rousseau tungkol sa kalikasan ng tao kapag sinuri kung paano umusad sa kasaysayan ang rebolusyonaryong kaisipan ni Rousseau. Sa kasaysayan, ang teorya ng soberanya ng mamamayan at ng pangkalahatang kalooban ni Rousseau ay hindi tunay na sumalamin sa kalooban ng lahat, kundi umusad patungo sa pagpatay sa mga opinyon at pananaw ng minorya. Ang Rebolusyong Pranses, na naligaw sa ilalim ng pamamahala ng masa, ay umusad patungo sa sukdulang Jacobinismo.

Lalong pinuna ni Rousseau ang institusyon ng pribadong pag-aari. Itinuring niya ang pribadong pag-aari bilang simula ng sibilisasyon at simula ng lahat ng kawalan ng pagkakapantay, pagpatay at digmaan. Itinuring ni Rousseau na ang paghahati ng paggawa sa mga tao at ang institusyon ng pribadong pag-aari, na lumitaw kasabay ng pag-unlad ng lipunan, ang nagtulak sa tao na tanggapin ang sistema ng batas. Sa loob ng mga batas at institusyong ito, itinuring niyang nagkaroon ng dalawang bunga: una, lalong tumindi ang paligsahan ng tao sa kapwa niya tao; at ikalawa, kasabay nito ay lalo siyang naging umaasa sa kapwa niya tao. Itinuring ni Rousseau na ang dalawang presyong ito ang nagbanta sa pagkaligtas at kalayaan ng tao, kaya nalagay ang tao sa panganib. Itinuring ni Rousseau na pinalakas ng pag-unlad ng kaalaman ang mga namumuno at ginamit ito sa pagsupil sa kalayaan ng indibidwal.

Ngunit hindi tinutulan o pinuna ng Taoismo ang institusyon ng pribadong pag-aari mismo tulad ni Rousseau. Sa halip, pinuna nito ang kasakiman ng mga pinuno, at idinidiin nito ang kahalagahan ng pagganap ng pinuno sa papel na nararapat sa isang pinuno, sa pamamagitan ng pamamahalang matutularan ng bayan.

Kapag tahimik at di-nakikita ang pamamahala, nagiging payak at tapat ang bayan.

Kapag maingay at magulo ang pamamahala, nawawala ang kapayakan ng bayan. (Daodejing, kabanata 58)

Iniisip ng ilang palaisip na malaki ang naging impluwensiya ng pagpuna ni Rousseau sa pribadong pag-aari kay Marx, at dahil dito ay naging batayan ito ng teoretikong ugnayan sa komunismo. Iginiit naman ng ibang palaisip na ang pagpapahalaga niya sa silakbo at likas na hilig ay nag-ambag sa pagsibol ng pasismo.

Ang ganitong orihinal na lohika at mithiin ng reporma na iniharap ni Rousseau ang mismong hindi tinanggap at iningatan ng Taoismo. Tinatanggap ng Taoismo ang pribadong pag-aari bilang isang likas na penomenong nagmumula sa kalikasan ng tao, at hindi ito kailanman pinagtalunan bilang suliranin. Masasabing ang ganitong pagkakaiba ay nagmumula sa pagkakaiba ng pananaw nina Rousseau at ng Taoismo sa kalikasan ng tao. Ipinapalagay ng Taoismo ang di-nagbabagong kalikasan ng tao, at batay rito ay hinahanap ang timbang at pagkakatugma ng buhay. Sa kabilang dako, itinuturing ni Rousseau na nagbabago ang kalikasan ng tao sa mahabang kasaysayan ayon sa kalagayang pampolitika, pang-ekonomiya at panlipunan. Kaya iginiit niya ang pagbabago ng sistema at ang reporma ng lipunan.

Sa kabilang dako, sa Silangan, sa ilalim ng malawak na impluwensiya ng kaisipang Taoista, nabuo ang isang tradisyong kinikilala ang kalakasan ng pilosopiya ng kalikasan habang malinaw ring nakikita ang mga suliranin nito. Nagmula ang pananaw na ito sa saloobin ng kaisipang yin-yang sa kosmolohiya ng Taoismo, na kinikilala ang pagkakaroon ngunit itinuturing na saligang higit na mahalaga ang kawalan. Ngunit sa Kanluran, maliban kay Rousseau, malakas ang hilig ng karamihan sa mga palaisip na purihin at sang-ayunan ang mga kalakasan ng sibilisasyon. Nagmula ang saloobing ito sa tradisyonal na pananaw ng kosmolohiya ng relihiyong ipinahayag, na nagbibigay ng negatibong halaga sa kawalan at inilalagay ang lahat ng halaga sa pagkakaroon.

Iginiit na ang Dao ay prinsipyong dapat sundin ng tao, ngunit hindi ito malilimitahan o mabibigyang-kahulugan. Ang kalikasan man ay dapat sundin at igalang ng tao, ngunit hindi ito malilimitahan o mabibigyang-kahulugan. Gayunman, bawat panahon at bawat indibidwal ay dapat may paraan ng pamumuhay, at nagmumula ito sa interpretasyon ng panahon at ng indibidwal sa Dao. Sa huli, hindi matatagpuan ang ganap na katotohanan, ngunit kailangang matagpuan ng bawat panahon ang sagot nito, ibig sabihin, ang isang relatibong katotohanan. Kaugnay ng ganitong katotohanan, kailangan at mahalaga sa tunay na daigdig ang mga kalagayang hinaharap ng tao. Mahusay itong makikita sa pananaw ni Confucius na “ganap ang pinagmulan ngunit relatibo ang pagpapahayag”, at sa saloobin ni Lessing na “higit na pahahalagahan ang proseso ng paghahanap sa katotohanan kaysa sa katotohanan mismo”.

Walang anumang sinabi ang Daodejing tungkol sa ganitong mga sagot na pampanahon at personal; tinuya at binantayan pa nito ang mga pagsisikap na hanapin ang ganitong mga sagot. Sa gayon, nakaiwas ang kultura ng Silangan sa panganib na gawing ganap ang sagot ng isang panahon, ibig sabihin, ang isang relatibong katotohanan. Sa kabilang dako, nagpakita si Rousseau ng sigasig sa paghaharap ng mga sagot na pampanahon at personal. Ipinakikita ng pagkakaiba ng pilosopiya ng Dao at ng pilosopiya ni Rousseau ang pagkakaiba ng isang kaisipan ng Silangan na sinisikap iwasan ang di-kailangang pagwasak sa pamamagitan ng pagtanggap sa realidad, at ng isang kaisipan ng Kanluran na tumutungo sa pagbuwag sa realidad at sa pamamagitan nito ay naghahangad ng pag-unlad.

Spinoza at Xunzi: “Iisa ang Diyos at ang kalikasan”

Pagkatapos ng Renasimiyento, natuklasan ng mga taga-Kanluran ang kahalagahan ng kalikasan, at natuklasan nilang sumasalungat ang mga batas ng kalikasan sa mga dogma ng relihiyong ipinahayag. Sa Kanluran, ang mga siyentipiko ang nagturo sa kahalagahan ng kalikasan. Sa Kanluran na pinangingibabawan ng relihiyong ipinahayag, ang mga hindi tumatanggap sa mga dogma nito ay agad na nagiging biktima ng pangangaso sa mga mangkukulam. Mariing pinuna ng isang palaisip na tulad ni Jan Hus (1372–1415) ang pagbebenta ng indulhensiya at idinidiin ang pananampalatayang nakasentro sa Biblia. Ipinatawag ng Kuryang Romano si Hus sa Konsilyo ng Constanza. Pinangakuan si Hus ng kaligtasan, ngunit sinunog siya nang buhay.

Kaya hindi maiiwasang manguna ang mga tuklas ng mga siyentipiko sa pagsulong ng mga salungat na opinyon. Ang mga siyentipikong ito ay mga astronomong gaya nina Copernicus (1473–1543), Kepler (1571–1630) at Galileo (1564–1642). Sa pamamagitan ng pagmamasid sa mga katawang pangkalangitan, napatunayan nila ang mga batas ng kalikasan na naiiba sa rebelasyon ng Diyos. Iginiit nila na walang batayan ang heosentrismong ipinaglaban ng Biblia, ni Aristoteles at ng iba pa, at na ang heliosentrismo ay isang batas ng kalikasan na napatunayan ng agham. Sa huli, nagdulot sila ng banggaan sa pagitan ng mga batas ng kalikasan at ng mga dogma ng relihiyong ipinahayag.

Kasunod ng mga tuklas na ito ng mga siyentipiko ng Renasimiyento, nabighani sa kalikasan ang mga pilosopong tulad ni Bacon (1561–1626). Bilang tao ng huling bahagi ng Renasimiyento na namuhay sa ilalim ng mahigpit na pagsupil ng relihiyong ipinahayag, iniwasan niya ang tuwirang pagbanggit sa relihiyon, ngunit iginiit niya ang kahalagahan ng kalikasan sa pinakamatinding pananalita.

Ang tao ay alipin at tagapagpaliwanag ng kalikasan. Ang pang-unawa ng tao ay nagmumula lamang sa pag-iisip tungkol sa kalikasan at sa pagmamasid sa katotohanan ng kalikasan. Bukod dito, wala nang malalaman at wala nang magagawa ang tao. ¹⁵⁵

Ang mga siyentipiko at si Bacon ay nagdiin lamang sa kahalagahan ng kalikasan. Kung iniugnay nila ang kahalagahan ng kalikasan sa mga dogma ng relihiyon, lahat sila ay naging biktima sana ng pangangaso sa mga mangkukulam. Ngunit ipinahayag ni Spinoza (1632–1677) ang kanyang pilosopiya sa pag-uugnay sa relihiyong ipinahayag at sa pilosopiya ng kalikasan. Ipinahayag niya na “iisa ang Diyos at ang kalikasan”. Sa kanyang aklat na Etika, paulit-ulit niyang ginamit ang pananalitang “Diyos o Kalikasan” (God or Nature), at itinuring niyang iisa ang Diyos at ang kalikasan, ibig sabihin, ang Diyos at ang Dao. Siya ang naging unang palaisip na nagtampok ng isang sistemang pilosopikong nag-iisa sa Diyos at sa Dao, ang mga ubod ng mga sibilisasyon ng Kanluran at Silangan.

Imposibleng hindi maging bahagi ng kalikasan ang tao… Ang kapangyarihan ng Diyos, ibig sabihin, ng Kalikasan, ang nagpapanatili sa pag-iral ng tao. (Spinoza, Ethics, vol.1, IV–Prop. IV)

Itinuro niya na ang tao ay bahagi ng kalikasan, at ang nilalang na tinatawag na Diyos sa Kanluran ay hindi maaaring hindi maging kapareho ng kalikasan. Sa kasaysayan, hindi si Spinoza ang unang palaisip na nagturing na iisa ang Diyos at ang kalikasan. Ang kaisipang iisa ang Diyos at ang kalikasan ay iginiit na noong ika-3 siglo BK ng isang pilosopong Griyegong nagngangalang Chrysippus (Chrysippus). Ipinahayag niya: “Ang sansinukob mismo ang Diyos” (The Universe itself is God). Ngunit hindi nakarating sa atin ang mga akda ni Chrysippus; ang kanyang mga paninindigan ay naipasa sa pamamagitan ng pagbanggit sa mga akda ng iba.

Ang pilosopiya ni Spinoza ay isang rebolusyonaryong pahayag na sumisira sa balangkas ng sistemang pilosopiko ng Kanluran na nalulong sa doktrina ng hayag na sumusunod sa rebelasyon ng Diyos. Ito ay dahil itinanggi nito ang pag-iral ng kaluluwa, ang mga himala, ang Santisima Trinidad at iba pa. Dahil pinahalagahan ni Spinoza ang kalikasan at nakasalig ang sibilisasyon ng Silangan sa pilosopiya ng kalikasan, iginiit ng ilan na naimpluwensiyahan si Spinoza ng kaisipan ng Silangan at tinuligsa siya bilang erehe. Ngunit di-tulad ni Voltaire, walang tala o bakas na naimpluwensiyahan sina Spinoza o Rousseau ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan.

Iisa ang sistemang pilosopiko nina Spinoza at Xunzi. Ang mga katangian ng Dao ayon sa pagkaunawa ni Xunzi ay makikita rin sa kaisipan ng mga naunang Hudyong nakaimpluwensiya kay Spinoza. Naimpluwensiyahan si Spinoza ni Maimonides (Maimonides) noong ika-12 siglo at ng Kabbalah (Kabbalah), ang mistikong pilosopiya ng Hudaismo. Ang pilosopiya ng di-hayag ng Kabbalah ay sa ugat nito kapareho ng pilosopiya ng Dao. Ang konseptong ang Diyos ay “isang walang-hangganang nilalang na hindi mabibigyang-kahulugan” at “nananahan sa lahat ng bagay” ay mismong konsepto ng Dao at pilosopiya ni Xunzi. Tinanggihan ni Xunzi ang anumang pakahulugan sa Dao at naniwala siyang nananahan ang Dao sa lahat ng bagay sa kalikasan. Pinanindigan ni Maimonides ang “negatibong teolohiya” (Apophatic Theology), ibig sabihin, “hindi mailalarawan nang tuwiran ang Diyos sa wika ng tao; malalapitan lamang siya sa pamamagitan ng pagtanggi”. Iginiit ni Maimonides na walang materyal na katangian ang Diyos, na kapareho ng pagtanggi ng Dao sa materyal na katangian sa pamamagitan ng pagtanggi nito sa antropomorpismo. Kaya ang pagkakahawig ng kaisipan nina Xunzi at Spinoza ay nangyari nang walang anumang ugnayang pangkaisipan sa pagitan nila. Dapat itong ituring hindi bilang impluwensiya ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan kay Spinoza, kundi bilang bunga ng malayang pagsisikap: isang “pagkakahanay ng kaisipan” (parallelism).

Inilahad ni Spinoza sa Etika ang mga paninindigang salungat sa mga pangunahing dogma ng relihiyong ipinahayag: “Walang layunin ang Diyos.” “Hindi nanghihimasok ang Diyos sa mga gawain ng tao.” “Dapat ibigin ng tao ang Diyos, ngunit hindi niya maaasahang ibigin siya ng Diyos.” “Iisa ang Diyos at ang kalikasan.” Higit pa rito, ipinaliwanag ni Spinoza ang pinagmulan ng relihiyong ipinahayag:

Bawat tao, ayon sa sariling kakayahan, ay lumilikha ng paraan ng pagsamba sa Diyos na nais niya, upang ibigin siya ng Diyos nang higit sa kanyang kapwa, at upang baguhin ng Diyos ang takbo ng kalikasan ayon sa kanyang kagustuhan para mapunan ang kanyang walang-katapusang kasakiman at bulag na pagnanasa. Ang ganitong pagkiling ay nagiging pamahiin at malalim na nag-uugat sa kalooban ng tao. (Spinoza, Etika, I-Apendise)

Napakatindi ng pagsupil ng Hudaismo at Kristiyanismo kay Spinoza.¹⁵⁶ Nanatiling relihiyon ng estado ng Kanluran ang Kristiyanismo mula nang ipahayag ito ng Roma noong ika-4 na siglo AD. Sa loob ng ilang daang taon, tinawag siyang “Satanas, masamang tao, taong hindi na sana isinilang”. Kaya maraming palaisip na Kanluranin ang lihim na nagbasa ng kanyang mga aklat at labis na naantig. Kabilang dito ang mga pilosopong gaya nina Lessing (Lessing, 1729–1781) at Goethe (Goethe, 1749–1832). Ipinagtanggol ni Lessing ang kalayaan ng kaisipan tulad ni Spinoza at tinutulan ang paghahayag ng Diyos sa pamamagitan ng mga propeta, kaya dumanas siya ng maraming pagtutol at kasunod na hirap mula sa mga pilosopong idealista na nangingibabaw noon sa pilosopiyang Aleman. Kaya hindi naihayag ni Lessing hanggang sa kanyang kamatayan ang maraming kaisipang natutuhan niya kay Spinoza. Ngunit hanggang sa kanyang kamatayan ay pinanghawakan niya ang pilosopiya ni Spinoza:

Walang pilosopiyang mabubuo kung ipagwawalang-bahala ang pilosopiya ni Spinoza (Spinozism).¹⁵⁷

Tinawag si Goethe na panteista tulad ni Spinoza. Inihayag ni Goethe na binasa niya ang Etika ni Spinoza at dito niya nabuo ang saligan ng kanyang sistema ng pag-iisip: “Habang sinisikap kong isaayos ang maraming kaisipan sa aking isip, sa wakas ay nabasa ko ang Etika ni Spinoza. Mahirap ipaliwanag kung gaano karami ang natutuhan ko sa pagbasa kay Spinoza.”¹⁵⁸ Ang pagtatapat na ito ay isinulat ni Goethe noong 1774 sa edad na dalawampu’t lima at inilathala noong 1836, apat na taon matapos siyang mamatay noong 1832. Dahil napakalaki ng impluwensiya ni Spinoza kay Goethe, tinawag si Goethe ng makatang Aleman na si Heine na “ang Spinoza ng panitikan”.¹⁵⁹

Ang pananalita ni Spinoza na “Diyos o Kalikasan” ay nagbunsod ng malalaking suliraning pilosopiko, panrelihiyon, panlipunan at pampolitika sa Kanluran na naniniwala sa “Diyos na lumikha ng kalikasan”. Kung iisa ang Diyos at ang kalikasan, magiging suliranin ang lahat ng itinuring na mahalaga ng sibilisasyon ng Diyos, gaya ng paglikha ng Diyos sa langit at lupa, ng mga himala at ng pag-iral ng kaluluwa. Upang matanggap ang kaisipan ni Spinoza, kailangang maging katulad ng Dao ng Silangan ang Diyos ng Kanluran. Kung gayon, ang doktrina ng hayag, na nagpapatunay sa pag-iral ng Diyos sa pamamagitan ng mga propeta, ay magiging doktrina ng di-hayag na iginigiit ng Dao: hindi maipahahayag ang ganap na katotohanan.¹⁶⁰ Mararanasan ang kalagayang nagbabago ang mga pangunahing sistema ng sibilisasyon ng Kanluran at ng Silangan.

Sa Silangan, halos hindi lumitaw ang suliranin ng banggaan ng kalikasan (Dao) at ng Diyos. Kahit pagkatapos ng ika-19 na siglo, nang mangibabaw sa Silangan ang paradigmang Kanluranin, hindi nagbago ang sistemang pilosopiko ng Silangan tungkol sa Dao. Sa Tsina at Japan, mga 1–2% lamang ng tao ang sumasamba sa relihiyong ipinahayag. Sa Korea (Timog Korea), mahigit 30% ng tao ang nagpapahayag na sila ay Kristiyano, ngunit lubhang mapagparaya sila sa ibang kaisipan, at hindi nangyayari ang tunggalian ng mga relihiyon.

Ito ay dahil sa Silangan, sa pamamagitan ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado noong ika-5 hanggang ika-3 siglo BK, isinilang na ang mga bansang-estado dalawang libong taon bago ang Kanluran, at sa pamamagitan nito ay tumayo sa gitna ng sistemang pilosopiko ang pilosopiya ng kalikasan at ang kaisipang minben (民本思想).¹⁶¹ Sinasalamin ito ng pilosopiya ng kalikasan ni Xunzi (荀子, 310–235 BK) noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado. Sa pagsasanib ni Xunzi ng kaisipang Taoista at Konfusyano, iginiit niya na hindi dapat mamuhay ang tao sa mga pamahiin at shamanismong laganap noon. Nasa Daodejing ang lahat ng saligan ng pananaw ng Silangan sa kalikasan, ngunit si Xunzi ang nagpahayag nito nang makatotohanan at malinaw.

Tungkol sa langit, ang galaw at mga penomeno lamang nito ang ating malalaman… Ang langit ba ang nagtatakda ng katatagan at kaguluhan ng lipunan? Hindi. Ang araw, buwan at mga bituin ay gumagalaw nang pareho sa panahon ng pantas at sa panahon ng malupit na hari. Ngunit sa panahon ng pantas ay may katatagan, at sa panahon ng malupit na hari ay may kaguluhan. Ang katatagan at kaguluhan ay hindi nakasalalay sa langit. (Xunzi 17:9)

Itinatanong ni Xunzi, “Ang langit ba ang nagpapasya sa katatagan at kaguluhan ng lipunan?”, at ipinaliliwanag niyang ang sagot ay “hindi”. Halos dalawang libong taon pagkaraan, ang ganitong pananaw ay iniharap din sa Kanluran ni Shakespeare (1564–1616):

Kaibigang Brutus, ang pagiging mga nasasakupan natin (ni Julio Cesar) ay hindi itinakda ng ating mga bituin sa langit. Huwag mong kalimutan na tayo mismo ang lumikha ng suliraning ito. ¹⁶²

Sa mga akda ni Xunzi, wala ni isang paglalarawan sa Dao na nagkakaroon ng anyong tao at nagpapakita sa tao ng kanyang mga salita at gawa. Wala ring paglalarawan na gumagawa ito ng himala upang sumunod dito ang tao. Mariin niyang iginigiit: “Umuulan kahit walang ritwal para sa ulan.”

Natural na ituring na kakaiba ang di-pangkaraniwang penomeno ng kalikasan. Ngunit mali ang makadama ng pagkalito at takot… Umuulan kahit walang ritwal para sa ulan. Umuulan din kapag may ritwal para sa ulan. Itinuturing ng pinuno ang ritwal para sa ulan bilang pangkulturang pagdiriwang. Mabuti ang ituring itong pangkulturang pagdiriwang. Iniisip ng mga tao na ang mga espiritu ang nagpapaulan, ngunit kapus-palad ang pag-iisip na ang mga espiritu ang nagpapadala ng ulan. (Xunzi 17:9)

Naglalatag si Xunzi ng kaisipang pilosopikong kapareho ng pilosopiya ni Spinoza: “Ang kapangyarihan ng Diyos o ng kalikasan ang nagpapanatili sa pag-iral ng tao.” Ang kaibahan lamang ay ipinahayag ni Xunzi ang Dao, at ni Spinoza ang Diyos, bilang sentro ng kanyang pag-iisip: “Hindi nanghihimasok ang Dao (Diyos) sa mga gawain ng tao.” “Dapat sundin ng tao, para sa sarili, ang landas ng Dao (Diyos).” “Lumilitaw ang landas ng Dao (Diyos) sa kalikasan ng tao.” “Ang umiibig sa Dao (Diyos) ay hindi makaaasang iibigin siya ng Dao (Diyos).” “Hindi maitatangging bahagi ng kalikasan ang tao.” “Ang lahat ng nasa sansinukob, kasama ang tao, ay umiiral dahil sa kapangyarihan ng Dao (Diyos).”

Ang mga pahayag na nagpapakita ng ganitong “pagkakahanay ng kaisipan” ng dalawa ay matatagpuan, kay Xunzi, sa kabanatang “Tungkol sa Langit”, at kay Spinoza, sa Etika. Ang mga sumusunod na pangungusap ay ang pakahulugan ni Spinoza sa Diyos sa kanyang Etika, isinulat nang buo ngunit pinalitan ng Dao ang Diyos, upang idiin ang pagkakahawig ng pilosopiya nina Xunzi at Spinoza:

Ang Dao ay isang walang-hangganang pag-iral; ang Dao, na may walang-hangganang katangian, ay umiiral nang may pangangailangan; ang Dao, isang walang-hangganang substansiya, ay hindi mahahati; bukod sa Dao, walang substansiyang maaaring umiral o maisip; ang lahat ng umiiral ay nasa loob ng Dao, at kung wala ang Dao ay walang anumang maaaring umiral o maisip; ang tao ay hindi maaaring hindi maging bahagi ng kalikasan; ang pinakamataas na kaalamang maaaring taglayin ng isip ay ang Dao; ang pinakamataas na kabutihang-asal na maaaring taglayin ng isip ay ang Dao; walang iniibig at walang kinapopootan ang Dao, sapagkat hindi naiimpluwensiyahan ang Dao ng anumang damdamin ng tuwa o sakit; ang kapangyarihang nag-iingat sa sarili ng lahat ng bagay sa daigdig, kasama ang tao, ay ang mismong kapangyarihan ng kalikasan, ibig sabihin, ng Dao; kaya ang kapangyarihan ng tao, bilang pagpapahayag ng diwa ng tao, ay bahagi ng walang-hangganang kapangyarihan ng kalikasan, ibig sabihin, ng Dao. Walang sinumang makapopoot sa Dao; ang taong umiibig sa Dao ay hindi makaaasang iibigin siya ng Dao bilang ganti.

Nagbibigay ang pilosopiya nina Xunzi at Spinoza ng paliwanag na angkop sa atin sa ika-21 siglo. Gayon kalakas ang pagkamakatwiran nito. Ngunit dapat nating tandaan na ang kultura ay nilikha ng utak ng Homo sapiens, sa magkasamang pagkilos ng isip at likas na hilig, at hindi kailanman nilikha ng isip lamang, ang bagong utak ng Homo sapiens. Kung huhusgahan lamang nang makatwiran, maaaring pag-isahin at dapat pag-isahin ang mga pilosopiya ng hayag at di-hayag, ibig sabihin, ng Diyos at ng Dao. Maaaring maglaho ang banggaan ng Diyos at ng Dao. Ngunit sa realidad, lubhang magkaiba ang pag-iral ng Diyos at ng Dao anupat bumubuo sila ng magkahiwalay na sistema ng sibilisasyon. Lumilitaw ang mga katangian ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran sa pilosopiya, panitikan, edukasyon at pag-uugali.

Sa pamamagitan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, magkasamang umiiral sa daigdig ang hayag at di-hayag. Sa Kanluran, malaki ang ibinaba ng bilang ng nagsisimba, ngunit sinusunod pa rin ng sistema ng kaisipan ang sistema ng hayag. Sa tunggalian ng paghatol ng isip at ng pangangailangan ng realidad, ang realidad ng damdamin ng tao ay sa huli sumusunod sa likas na hilig sa pag-iingat sa sarili higit sa paghatol ng isip. Umiiral na ang nag-iisip na kalooban ng tao bago pa lumitaw ang mga konsepto ng Diyos at ng Dao. Ang dahilan kung bakit sinusunod ng lahat ng nilalang, kalikasan man o tao, ang prinsipyo o likas na hilig sa pag-iingat sa sarili ay dahil umaasa ang tao hindi lamang sa isip kundi sa kalikasan ng tao na pinagsasama ang isip at ang likas na hilig.

Ngunit sa tunay na kalagayang pangkasaysayan, ang naganap ay hindi ang pagsasanib ng Diyos at ng Dao kundi ang kanilang banggaan. Ang banggaan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ay ipinahahayag bilang banggaan ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan at ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran. Ang ganitong banggaan ay naganap sa Kanluran higit sa Silangan. Ito ay dahil sa agwat sa pagitan ng pag-iral ng isang Diyos na lumalampas-sa-lahat at ng kalikasan na hindi maiiwasang sandigan ng tao. Sa kasaysayan, ang ganitong banggaan, bago pa ito naging banggaan ng mga sistemang pilosopiko, ay umusad sa anyo ng pagtatanggol sa mga pribilehiyong hawak ng bawat isa. Ang lahat ng pag-uugali ng tao, kasama ang mga sistemang pilosopiko, ay nauuwi sa prinsipyo ng pag-iingat sa sarili. Ang prinsipyo ng pag-iingat sa sarili ay nagmumula sa kalikasan ng tao.