Ang Dao at ang Diyos: saan nagmula ang kalikasan at ang sansinukob, at paano sila gumagalaw?

1) Nauna ang Dao sa Diyos vs nauna ang Diyos sa Dao

Sinasabi ng sibilisasyon ng Dao (道) sa Silangan na nauna ang Dao sa Diyos (神): “Pinabanal ng Dao ang mga espiritu at pinabanal ang Kataas-taasang Panginoon (上帝)” (Zhuangzi, Mga Panloob na Kabanata). Ang konsepto ng Diyos ay nilikha ng mga taong namumuhay sa kalikasan. Ang kalikasan ay ang Dao.²⁹ Ang kalikasan (自然, ziran) ay nangangahulugang “ang kusang ganoon”. Walang hangganan at walang wakas ang kalikasan.

Walang hangganan at walang wakas ang kalikasan. Bakit walang hangganan at walang wakas ang kalikasan? Sapagkat walang layunin ang kalikasan at wala itong hinahangad. (Daodejing 7)

Ang pilosopong Griyegong si Heraclitus ay may kosmolohiyang kapareho ng pilosopiya ng Dao. Ipinaliwanag niya na ang sansinukob, ang kosmos, ay umiiral na bago pa ang Diyos.

Ang sansinukob, ang kosmos, ay walang hanggan; hindi ito ginawa ng diyos o ng tao; ito ay laging naroon, naroon, at naroroon.³⁰

Nabighani sa kalikasan ang mga pilosopong gaya ni Bacon (1561–1626). Sa loob ng isang libong taon ng Gitnang Panahon, ipinagbawal sa Kanluran ang anumang kaisipan o pilosopiyang hindi nakasentro sa Diyos. Dahil sa impluwensiyang ito, walang magagawa si Bacon kundi maging maingat. Nang hindi pinag-uugnay ang Diyos at ang kalikasan, idinidiin niya ang kahalagahan ng kalikasan sa pinakamatitinding pananalita.

Ang tao ay alipin at tagapagpaliwanag ng kalikasan. Ang pang-unawa ng tao ay nagmumula lamang sa pag-iisip tungkol sa kalikasan at sa pagmamasid sa katotohanan. Bukod dito, wala nang malalaman at wala nang magagawa ang tao.³¹

Pagkatapos ni Bacon, nagkaroon ng mapagpasyang pagpapahayag ang kahalagahan ng kalikasan sa pilosopong si Spinoza (1632–1677). Tiningnan ni Spinoza ang Diyos bilang kalikasan. Dahil nakasentro sa Diyos ang pilosopiya ng Gitnang Panahon sa Kanluran, ipinaliwanag ni Spinoza ang Diyos sa liwanag ng kalikasan. Sa pag-uugnay niya sa Diyos at kalikasan, inilagay niya ang kalikasan sa gitna ng kanyang pilosopiya.

Hindi kumikilos ang kalikasan para sa anumang layunin. Ang walang-hanggang nilalang na ito, na tinatawag nating Diyos o Kalikasan, ay kumikilos lamang ayon sa iyon ding pangangailangang dahilan ng kanyang pag-iral… Hindi umiiral ang kalikasan para sa anumang layunin. Gayundin ang kanyang pagkilos. Tulad ng kanyang pag-iral, walang simulain ni layunin ang kanyang pagkilos.³²

Sa mga relihiyong ipinahayag ng Kanluran, ang “simula” ang ginagawang ubod ng sansinukob. Natural na saklaw ng konsepto ng simula ang teleolohiya. Ganito ang sinabi ni Bertrand Russell: walang anumang dahilan upang isiping nagkaroon ng simula ang daigdig; ang ideyang dapat magkaroon ng simula ang daigdig ay sa katotohanan dahil sa karukhaan ng ating imahinasyon. Nanghawak siya sa isang teorya ng pilosopiya ng kalikasan na kapareho ng sa Daodejing: “walang layunin ang kalikasan”.

Walang sariling layunin ang kalikasan… Ang tinatawag na pangwakas na layunin ay likha lamang ng imahinasyon ng tao. ³³

Ang ganitong pananaw ng Dao sa Silangan, gayundin ang mga pananaw nina Heraclitus, Bacon, Spinoza at Russell sa Kanluran, ay pawang mailalarawan bilang pilosopiya ng kalikasan na nakatuon sa kalikasan. Naiibang pananaw sa sansinukob ang inilalatag sa Kanluran, ayon sa paninindigan ng mga relihiyong ipinahayag. Sa Kanluran, dahil nilikha ng Diyos ang kalikasan, iginigiit na nauna ang Diyos sa kalikasan. Dahil nilikha ng Diyos ang langit at lupa, itinuturing na walang kalikasan bago ang kanyang paglikha. Ang Daigdig na nilikha ng Diyos ang gitna ng sansinukob, at ang tao ay nasa gitna nito. Ang Genesis ng Pentateuko ay naglalaman ng paliwanag kung paano nilikha ng Diyos mula sa kawalan (無), kung saan walang anuman, ang langit at lupa, ang kalikasan at ang tao, upang pumasok sa daigdig ng pagkakaroon (有).

Nang pasimula ay nilikha ng Dios ang langit at ang lupa. (Genesis 1:1)

Ang lupa ay walang anyo at walang laman, at ang kadiliman ay nasa ibabaw ng kalaliman, at ang Espiritu ng Diyos ay kumikilos sa ibabaw ng tubig.

Sinabi ng Diyos, “Magkaroon ng liwanag,” at nagkaroon ng liwanag. Nakita ng Diyos na mabuti ang liwanag. Inihiwalay ng Diyos ang liwanag sa kadiliman; tinawag niyang araw ang liwanag at gabi ang kadiliman. Dumating ang gabi at dumating ang umaga: ito ang unang araw. (Genesis 1:2–5)

Ayon sa Biblia, nilikha ng Diyos ang sansinukob sa loob ng anim na araw, sa ganitong pagkakasunod. Unang araw, ang liwanag. Ikalawang araw, ang langit. Ikatlong araw, ang dagat, ang tuyong lupa at ang mga halaman. Ikaapat na araw, ang araw, ang buwan at ang mga bituin. Ikalimang araw, ang mga isda at mga ibon. Ikaanim na araw, ang mga hayop sa lupa at ang tao (ang tao ay ginawa ayon sa larawan ng Diyos). At sa ikapitong araw, nagpahinga siya. Sa gayon, ang daigdig ay lumipat mula sa kawalang-kaayusan tungo sa kaayusan, mula sa kaguluhan tungo sa isang maayos na daigdig. Ang paglikhang ito ay naganap ayon sa “salita” ng Diyos.

May mito rin ang Tsina tungkol sa paglikha ng langit at lupa. Isang nilalang na nagngangalang Pangu (盤古) ang humati sa kaguluhan sa pamamagitan ng isang napakalaking palakol at naghiwalay sa langit at lupa. Sa loob ng labingwalong libong taon ay itinukod niya ang langit habang lumalaki, at nang mamatay siya, naging kalikasan ang kanyang katawan. ³⁴ Ang kanyang mga mata ay naging araw at buwan, ang kanyang hininga ay naging hangin at ulap, ang kanyang tinig ay naging kulog, ang kanyang dugo ay naging mga ilog at dagat, ang kanyang mga buto ay naging mga bulubundukin, ang kanyang mga balahibo ay naging mga damo at punongkahoy, ang kanyang pawis ay naging ulan, at ang kanyang mga pulgas ay naging mga hayop at tao.

Sa simula ay may isang diyos na nagngangalang Pangu… Nang dumating ang oras ng kanyang kamatayan, naging kalikasan ang kanyang katawan… Ang kanyang buhok at balahibo ay naging damo at punongkahoy, at ang kanyang mga mata ay naging araw at buwan… Ang mga pulgas na namumuhay sa kanyang katawan ay naging iba’t ibang hayop at iba’t ibang lahi ng tao sa daigdig.³⁵

Ang kaisipang ang katawan ng Diyos ay naging iba’t ibang bahagi ng kalikasan ay tahasang ipinahahayag sa isa sa mga pangunahing konsepto ng pilosopiyang Hudyo ng Kabbalah (Kabbalah), na nakaimpluwensiya kay Spinoza: ang konsepto ng pag-urong sa Kabbalah, ang tzimtzum (Tzimtzum).³⁶ Itinatakda nito na “iniuurong ng Diyos ang sarili niyang kawalang-hangganan upang likhain ang daigdig”, isang konsepto ng paglikha na lubhang kahawig ng mito ng paglikha ni Pangu. (Sa ganitong takbo umabot si Spinoza sa konklusyong “iisa ang Diyos at ang kalikasan”.)

Ayon sa mitong ito, naging kalikasan si Pangu 18,000 taon na ang nakararaan. Kailan naman nilikha ng Diyos ng Genesis ang kalikasan? Di-tulad ng mito ni Pangu, sa sibilisasyon ng Kanluran, na sibilisasyon ng paglikha, nakatala nang detalyado ang paliwanag kung paano nilikha ng Diyos ang sansinukob. Pinaniwalaan ito ng mga pilosopong Kanluranin sa loob ng libu-libong taon, at hanggang kamakailan ay kinakalkula pa nila ang “petsa” ng paglikha sa kalikasan. Pagkatapos ng anim na araw ng paglikha, nabuhay ang unang tao, si Adan, nang 930 taon, at nakatala kung gaano katagal nabuhay ang bawat isa sa kanyang mga inapo (Genesis 5). Itinatala rin nang detalyado ng mga Ebanghelyo ng Bagong Tipan ang talaangkanan mula kay Abraham hanggang kay Hesus (Mateo 1:1–17).

Ayon sa paliwanag ng Biblia, kinalkula ng mga pilosopong Kanluranin ang mga petsa mula sa paglikha ng langit at lupa hanggang sa pagsilang ni Hesus. Ayon sa mga kalkulasyong ito, naganap ang paglikha noong mga 4000 BK. Nagpatuloy ang ganitong mga kalkulasyon, at noong maagang Gitnang Panahon ay iniharap pa ang isang eksaktong petsa. Sa Kanluran, ipinagpatuloy ng iba’t ibang pilosopo ang pagkalkula sa petsa ng paglikha hanggang ika-17 siglo. Naglaho ang ganitong paraan ng pag-iisip dahil sa deismo (理神論, Deism) ng Panahon ng Kaliwanagan at sa pag-unlad ng agham. Iginigiit ng deismo na ang Diyos na lumalampas-sa-lahat, matapos likhain ang kalikasan, ay hindi na nanghihimasok sa mga gawain ng tao.³⁷ Itinatanggi ng deismo ang mga propeta at himala ng teismo, ngunit wala itong ipinagkaiba sa teismo sa paniniwalang nilikha ng Diyos ang kalikasan.

Sa kanilang sagot sa tanong kung alin ang nauna, ang Dao o ang Diyos, nagkaroon ang Silangan at Kanluran ng magkaibang kosmolohiya. Mula rito, nagkaroon ang Silangan at Kanluran ng magkaibang istruktura ng sibilisasyon. Ang usaping ito ay tuwirang kaugnay ng interpretasyon ng mga penomenong pangkalikasan, ibig sabihin, kung paano ipinaliliwanag ng tao ang sansinukob. Kasangkot dito ang heliosentrismo at ang heosentrismo.

Ang heosentrismo ng relihiyong ipinahayag vs ang heliosentrismo ng pilosopiya ng kalikasan

Itinatala ng Daodejing na “nauna ang kalikasan at ang sansinukob sa Diyos” (Daodejing, kabanata 4 at 25). Sa Kanluran naman, nakatala na “nang pasimula ay nilikha ng Diyos ang langit at lupa”, ibig sabihin, nauna ang Diyos sa kalikasan at sa sansinukob (Genesis 1:1). Dito nagkakaroon ng pagkakaiba sa sagot ng Silangan at Kanluran sa tanong kung sino ang tao. Sa pananaw ng kosmolohiya, ang creationism ng Kanluran ay nakasalig sa heosentrismo, ang ideyang ang Daigdig na tinitirhan ng tao ang gitna ng sansinukob. Ibig sabihin, likas na nakapaloob ang heosentrismo sa doktrina ng paglikha. Ang pilosopiya ng kalikasan ng Silangan naman ay tumatanggap sa paliwanag na ang sansinukob ang gitna at ang tao ay bahagi lamang ng sansinukob.

Dahil sa impluwensiya ng Simbahan, tinuruan ang mga taga-Kanluran na paniwalaan ang mga talang ito ng paglikha nang walang pag-aalinlangan kahit sa isang titik. Kaya halos lahat ng taga-Kanluran ay matatag na naniwala sa doktrina ng paglikha hanggang sa Panahon ng Kaliwanagan sa huling bahagi ng ika-17 siglo. At sa saligan ng doktrinang ito ng paglikha ay nakatakda na ginawa ng Diyos ang kalikasan upang pamahalaan ito ng tao ayon sa kanyang kagustuhan. Naniwala ang mga taga-Kanluran na sila ay mga nilalang na “ginawa ayon sa larawan ng Diyos, upang mamahala sa mga isda sa dagat, sa mga ibon sa himpapawid, sa lahat ng gumagapang sa lupa at sa buong daigdig”. Ang heosentrismo (天動說) ng relihiyong ipinahayag ay naniwalang ang Daigdig at ang tao ang gitna ng mundo at umiikot ang sansinukob sa paligid ng Daigdig. Dahil dito, maaaring manalangin sa Diyos, gaya ni Josue, na patigilin ang araw:

Sumigaw siya sa harap ng Israel: “Araw, tumigil ka sa itaas ng Gabaon; buwan, sa itaas ng lambak ng Ajalon!” At tumigil ang araw at huminto ang buwan hanggang sa makapaghiganti ang bayan sa kanilang mga kaaway… Huminto ang araw sa gitna ng langit nang halos isang buong araw at hindi nagmadaling lumubog. Hindi pa nagkaroon, bago o pagkatapos man, ng araw na tulad niyon, na pinakinggan ng Panginoon ang tinig ng isang tao. (Josue 10:12–14)

Hanggang ika-16 na siglo, sinuportahan ng mga taga-Kanluran ang heosentrismo nina Aristoteles at Ptolomeo, at inisip nilang ang Daigdig ang gitna ng mundo at umiikot sa paligid nito ang mga katawang pangkalangitan. Umaayon ang hipotesis na ito sa paglalarawan ng paglikha sa Genesis ng Pentateuko. Ayon sa doktrina ng paglikha, binigyan ng Diyos ng layunin ang tao nang likhain niya ito. Sa doktrina ng paglikha ng Kanluran, dahil binigyan ng Diyos ang tao ng kapangyarihang pamahalaan ang kalikasan, napupunta ang tao sa gitna ng sansinukob. Isinisilang ang tao na may malinaw na layunin: pamahalaan ang kalikasan at sambahin ang Diyos. Kaya namuhay ang mga Griyego at Romano, at ang mga taga-Kanluran noong Gitnang Panahon, nang may matatag na paniniwalang sila ang gitna ng sansinukob.

Para sa mga Griyego at Romano, mahalaga ang papel ng paglalayag sa ideyang ang tao ang gitna ng sansinukob. Posible lamang ang paglalayag sa pamamagitan ng pagmamasid sa galaw ng mga katawang pangkalangitan. Sinikap nilang ilarawan ang sansinukob na ang Daigdig, kasama ang tao, ay nasa mismong gitna, at gumagalaw ang mga katawang pangkalangitan sa paligid ng Daigdig. Ito mismo ang “pananaw na nakasentro sa Daigdig”, ang heosentrismo, na sinuportahan ng Biblia, ni Aristoteles at ng iba pa. Ang heosentrismong pinaniniwalaan noon ng karamihan sa mga taga-Kanluran ay nagsasabing nakatigil ang Daigdig sa gitna ng sansinukob at ang araw at ang lahat ng katawang pangkalangitan ay umiikot sa paligid nito.

Hinamon ang heosentrismong ito ng mga nagmamasid sa langit at nag-oobserba sa kalikasan: ito ang paglitaw ng heliosentrismo. Sa Kanluran, nakaranas ng mapagpasyang pagbabago ang kakayahan ng sangkatauhan na pag-isipan ang ugnayan ng kalikasan at tao sa paglipat mula sa Gitnang Panahon tungo sa makabagong panahon. Ito ay dahil nagkaroon ng pagkakataong baguhin mula sa ugat ang ugnayan ng tao at kalikasan. Naganap ang paglipat mula sa heosentrismo tungo sa heliosentrismo. Hinamon noong ika-16 at ika-17 siglo ang himala ni Josue na nagpatigil sa araw sa langit. Iniharap ang “pananaw na nakasentro sa araw”, ang heliosentrismo (地動說), batay sa mga katotohanang pang-agham na itinatag ng mga obserbasyong astronomiko nina Copernicus (Copernicus, 1473–1543), Kepler (Kepler, 1571–1630) at Galileo (Galileo, 1564–1642). Iginiit nila na hindi ang Daigdig ang gitna ng sansinukob, kundi umiikot ang Daigdig sa paligid ng araw.

Ang mga katotohanang pang-agham na iginiit nila ay hinamon din nang matagal dahil sa impluwensiya ng relihiyong nanindigan sa heosentrismo. Hindi madali para sa pag-unlad ng agham na baligtarin ang isang sistemang pilosopiko na nakaugat nang malalim sa kasaysayan ng Kanluran. Kahit nang malawakang lumaganap na ang heliosentrismo sa mga intelektuwal na Kanluranin, patuloy pa ring ipinagtanggol ni Luther, ang tagapanguna ng Repormasyon, ang heosentrismo sa pagsandig sa awtoridad ng Kasulatan. Mariing tinutulan ni Martin Luther ang heliosentrismo ni Copernicus:

Si Copernicus ay isang astrologong biglang sumikat. Nais ng hangal na ito na baligtarin ang buong astronomiya. Ngunit itinuturo sa atin ng Kasulatan na ang araw, at hindi ang lupa, ang inutusan ni Josue na tumigil. ³⁸

Itinanggi ng heliosentrismo ang “pananaw na nakasentro sa Daigdig” na likas na nakapaloob sa dogma ng Biblia na nagsasabing natatanging nilikha ng Diyos ang Daigdig at ang tao. Isa itong napakalaking pangyayaring yumanig sa heosentrismo ng Biblia; isang pangyayaring tila pagbaligtad ng langit at lupa, na nagturo sa pagkakamali ng di-pagkakamali (無謬性) ng Biblia at ng Simbahan, na nagsasabing hindi sila kailanman nagkamali, at ng kanilang pagiging di-maaaring magkamali (無誤性).

Buong-lakas na sinupil ng Kuryang Romano ang resulta ng kanilang mga obserbasyon na gumagalaw ang Daigdig sa paligid ng araw. Sapagkat ayon sa heosentrismo, pinatigil ng Diyos ang araw; ngunit ayon sa kanilang heliosentrismo, nakatigil ang araw, at ang pag-ikot ng Daigdig ang dapat sanang pinatigil. Noong panahong iyon, isa itong usaping kasimbigat ng pagbaligtad ng langit. Matatag na naniniwala ang lahat ng taga-Kanluran sa di-pagkakamali ng Kasulatan, at ang anumang pahayag na lumalabag dito ay agad na isinasailalim sa Inkisisyon. Sapagkat kung hamunin ang di-pagkakamali ng Kasulatan batay sa mga katotohanang itinatag ng obserbasyong pang-agham, at aminin ang pagkakamali kahit sa iisang lugar lamang, iyon ay kikilos tulad ng isang dikeng bumigay at mawawasak ang prinsipyo ng di-pagkakamali ng Kasulatan. Matapos lamang ang mahabang pakikibaka nakuha ng heliosentrismo, sa wakas, ang lugar nito bilang katotohanan. Ang heliosentrismong iginiit nila tungkol sa galaw ng mga katawang pangkalangitan ay hindi nagmula sa dogma ng relihiyong ipinahayag, kundi sa pagmamasid sa kalikasan.

Ang heliosentrismo, bilang katapat ng heosentrismo, ay iniharap na noong ika-3 siglo BK, ngunit nalibing ito sa kasaysayan nang halos dalawang libong taon, anupat hindi man lamang nalaman ang pag-iral nito, at saka lamang muling natuklasan noong Renasimiyento. Sa Kanluran, noong ika-3 siglo BK, masiglang isinagawa ang heometriya at mga obserbasyong astronomiko sa Alejandria, ang noo’y gitna ng daigdig ng Kanluran. Makatotohanang kinalkula ni Aristarchus (mga 310–230 BK) ang layo ng Daigdig sa Buwan at ng Daigdig sa Araw. Iginiit niya na bagaman magkasinlaki ang Buwan at Araw sa mata, mahigit dalawampung ulit na mas malaki ang Araw kaysa sa Buwan dahil malayo ito. Halos eksaktong nasukat ni Eratosthenes (mga 276–195 BK) ang sirkumperensiya ng Daigdig noong ika-3 siglo BK pa lamang. Alam niyang bilog ang Daigdig, at siya rin ang siyentipikong lumikha ng araw na isinisingit sa kalendaryo. Sa gayon, sila ang unang nagharap ng heliosentrismo sa kasaysayan ng sangkatauhan. Ngunit ang kanilang heliosentrismo ay tinuligsa bilang erehiya ng mga pilosopo ng kanilang panahon, na matatag na naniniwala sa heosentrismo.

Ang pagkakaibang ito ng heosentrismo at heliosentrismo ay may taglay na isang napakahalagang pagbabago ng paradigma na kayang baguhin ang lahat: ang pananaw ng tao sa sansinukob, ang ugnayan ng tao at kalikasan, ang lugar ng tao sa sansinukob, at ang layunin ng buhay. Ngunit lubhang nauna ang heliosentrismo ni Aristarchus sa pangangailangan ng kanyang panahon. Itinulak ng bisa ng heosentrismo, kinailangang maghintay ng heliosentrismo nang mga dalawang libong taon: hanggang tawirin ni Colon ang Atlantiko at marating ang Amerika noong 1492, marating ni Vasco da Gama ang Silangan sa pamamagitan ng Karagatang Indiyano noong 1497, at ikutin nina Magallanes at Elcano ang Daigdig sa pamamagitan ng Atlantiko at Pasipiko mula 1519 hanggang 1522.

Maraming ipinaliliwanag ang kasaysayang ito ng heosentrismo at heliosentrismo tungkol sa tinatawag na “kaugnayan” ng isang katotohanan o paradigma: walang kaugnayan ang isang katotohanan hangga’t hindi lumilitaw ang pangangailangan dito dahil sa gawain ng tao. Kasama rito ang pilosopiya. Hangga’t hindi ipinadarama ng kasaysayan sa tao ang pangangailangan sa isang pilosopiya, wala itong kaugnayan, tumutugma man ito o hindi sa katotohanan.

Ang heliosentrismo, na ginawang praktikal na pangangailangan ng mga ekspedisyong pandagat, ay unti-unting kinilala bilang katotohanan habang inilalathala nina Copernicus, Kepler, Galileo at iba pa ang kanilang mga obserbasyon na gumagalaw ang Daigdig sa paligid ng araw. Nagdulot ang heliosentrismo ng pagbabago ng paradigma sa buong pag-iisip ng tao, kasama ang kanyang pananaw sa sansinukob. Gaano kalawak ang sansinukob? May layunin ba ang sansinukob? Saan nagmula ang sansinukob? Paano ito gumagalaw? Saan ito patungo? Tungkol sa mga tanong na ito ng sansinukob, wala tayong nalalaman.³⁹

Ang usapin ng heosentrismo at heliosentrismo ay tumutol lamang sa paglikha ng Daigdig, ibig sabihin, ng kalikasan; nakaligtas ang paglikha sa tao. Ngunit muling hinamon ang kalagayang ito noong ika-19 na siglo, ng teorya ng ebolusyon ni Darwin. Ipinakita ni Darwin, batay sa siyentipikong saligan, na ang tao ay hindi hinubog ng Diyos mula sa putik gaya ng inilalarawan ng Biblia, kundi nag-ebolb mula sa ibang mga hayop. Dahil dito, muling hinamon ang ubod ng doktrina ng paglikha at ng pananaw sa sansinukob na nakasentro sa tao na iniharap ng Biblia.

2) Ang Dao ay kalikasan vs ang Diyos ay lampas-sa-kalikasan

Ang Dao ay batas ng kalikasan; ang Diyos ay isang nilalang na lampas-sa-kalikasan. Tinutularan ng Dao ang kalikasan (道法自然): ipinahahayag nito ang kalikasan. Ang Dao ay ang kalikasan mismo. Kung ihahambing sa mga “relihiyong ipinahayag”, na tumatanggap sa mga himalang lampas-sa-kalikasan, ang Dao na namamahala sa sibilisasyon ng Silangan ay isang “pilosopiya ng kalikasan” na nagpapahayag sa kalikasan. Ang Dao, bilang batas ng kalikasan, ay hindi nag-iisip ng anumang nilalang na lumalampas sa mga batas ng kalikasan at ng sansinukob. Natural, hindi sumisibol ang isang relihiyong lampas-sa-kalikasan sa sibilisasyon ng Silangan na sumasandig sa pilosopiya ng kalikasan.⁴⁰ Hanggang ngayon, maliban sa Korea, ang mga naniniwala sa relihiyong ipinahayag, kasama ang Kristiyanismo, ay mga 2–3% lamang ng populasyon ng mga bansa sa Silangang Asya.

Walang anumang pagbanggit o pagsusuri ang Daodejing tungkol sa isang diyos na lampas-sa-kalikasan. Paglalarawan lamang sa kalikasan ang naroroon. Walang propeta at walang batas. Hindi propeta si Laozi. Si Moises naman ay isang propeta. Ayon sa Pentateuko, ang Diyos ng Kanluran, na hindi makatanggi sa pagsusumamo ni Moises, ay nagpakilala ng kanyang pangalan, gumawa ng mga himala, nakipag-usap kay Moises nang harapan, nagpakita ng isang bahagi ng kanyang anyo sa Bundok Sinai, ipinakilala ang sarili bilang Diyos ng katarungan, Diyos ng poot at Diyos na mapanibughuin, at inukit pa ng sarili niyang daliri ang Sampung Utos sa bato upang ibigay kay Moises. Pawang mga tanda ito ng panghihimasok ng Diyos sa mga gawain ng tao. Ang propeta ay nagiging kinatawan ng Diyos, at sa huli ay bumubuo ng isang uring pari at pumupuwesto sa tuktok nito. Nabubuo ang isang relihiyong ipinahayag. Lumilitaw ang mga kahalili. Ang kahalili ni Moises ay si Josue, na humiling sa Diyos ng himalang patigilin ang araw at nagtagumpay. Sa gayon ay nanalo siya sa digmaan at nasakop ang lupang ipinangako.

Nakatuon ang larawan ng Diyos ng Kanluran sa pangyayaring tinanggap ni Moises ang Sampung Utos sa Bundok Sinai at nagtipan ang Diyos at ang tao. Isa sa mga pagkakaiba ng Diyos ng Kanluran sa Dao ng Silangan ay ang paggamit niya ng mga “himalang” lampas-sa-kalikasan kapag nanghihimasok siya sa lipunan ng tao. Ang Diyos ay isang nilalang na lampas-sa-kalikasan na lumikha sa kalikasan. Ang himala ay lampas-sa-kalikasan at salungat sa kalikasan: isang gawang nasa itaas ng kaayusan ng kalikasan, o salungat sa kaayusang iyon.⁴¹ Tinanggap ni Moises mula sa Diyos ang tungkuling iligtas ang bayang Israel. Upang maisagawa ito, humingi siya ng tulong sa Diyos, at dumating ang tulong na iyon sa anyo ng mga himala:

Sumagot si Moises: “Paano kung hindi sila maniwala sa akin at hindi nila pakinggan ang aking salita, at sabihin nila, ‘Hindi maaaring nagpakita sa iyo ang Panginoon’?” Tinanong siya ng Panginoon: “Ano ang nasa iyong kamay?” Sumagot siya, “Isang tungkod.” At sinabi Niya: “Ihagis mo ito sa lupa.” Inihagis ni Moises ang tungkod sa lupa, at ito ay naging ahas. (Exodo 4:1–3)

Sa ganitong paraan, ayon sa kahilingan ni Moises, nagsimulang gumawa ng mga himala ang Diyos. Sa pamamagitan ng mga himala ng sampung salot, mula sa paggawang dugo sa tubig ng Ilog Nilo hanggang sa pagpatay sa mga panganay na anak at panganay na hayop ng Ehipto, hinikayat at tinakot ng Diyos ang Paraon at tinulungan ang bayang Israel na makatakas. Pagkatapos noon, patuloy na kinalinga ng Diyos si Moises habang inaakay niya ang mga Israelita mula sa Ehipto patungo sa lupang ipinangako na dinadaluyan ng gatas at pulot; tinulungan niya si Moises sa himalang hatiin ang Dagat na Pula upang magkaroon ng daanan, at gumawa rin siya ng himalang pagpapaulan ng mana at pugo bilang pagkain sa ilang.

Sa kabilang dako, walang anumang binabanggit ang Daodejing tungkol sa penomeno ng mga himalang lampas-sa-kalikasan. Ito ay sapagkat hindi nito tinatanggap ang lampas-sa-kalikasan ni ang salungat sa kalikasan, at itinuturing nitong maipaliliwanag ang lahat sa loob ng kalikasan. Itinuring nitong nananahan ang Dao ng kalikasan sa lahat ng bagay sa daigdig, at na ang lahat ng nangyayari sa daigdig ay penomenong pangkalikasan. Sa puntong ito, magkapareho ang paninindigan ng Taoismo at Konfusyanismo. Ipinakikita ng mga salita at gawa ni Confucius sa Mga Analekta na hindi siya naniniwala sa mga himala. Itinuturo ng Konfusyanismo na huwag magpakita ng interes sa mga himala, pangkukulam, salamangka at pamahiin.

Hindi nagsalita ang Guro tungkol sa mga kakatwang bagay (怪), sa mga gawa ng lakas (力), sa mga kaguluhan (亂) at sa mga espiritu (神). (Mga Analekta 7:20)

At nagbababala siya laban sa pag-aaral ng mga doktrinang kaugnay ng mga “kakatwang bagay, gawa ng lakas, kaguluhan at espiritu”. Upang idiin ang dimensiyong ito, ang pinuno (junzi, 君子) ay hindi gumaganap ng papel ng isang sisidlang basta sumusunod sa kakatwang lohikang itinakda ng iba. Ito ay isang babala laban sa lohikang metapisiko, na ipinahahayag ng kasabihang “ang pinuno ay hindi sisidlan”:

Ang pinuno ay hindi sisidlan (君子不器). (Mga Analekta 2:12)

Ang saloobing ito ay lalo pang malinaw na ipinaliwanag ni Xunzi (荀子, mga 310–235 BK), isang palaisip sa huling bahagi ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado na nagsikap pag-isahin ang kaisipang Konfusyano at Taoista. Isa itong pilosopiyang katapat ng sibilisasyon ng Kanluran, na naniniwala sa mga himala.

Nahuhulog ang mga bituin mula sa langit, at umuungol ang mga punongkahoy sa kagubatan. Natatakot ang mga tao. Natatakot sila at itinatanong kung ano ang ibinabadya nito. Wala itong ibinabadya. Pagbabago lamang ito ng kalikasan, gawa lamang ng yin at yang, isang penomenong bihirang mangyari. Mabuting ituring na kakatwa ang ganitong mga penomeno; mali ang katakutan ang mga ito. (Xunzi 17:8)

Sa sibilisasyon ng Kanluran naman, nag-iiwan ang Diyos, di-tulad ng Dao ng Silangan, ng bakas ng mga himala. Nang ibigay ng Diyos na gumagawa ng mga himala ang Sampung Utos kay Moises malapit sa Bundok Sinai, sa wakas ay naitatag ang isang mahigpit na “tipan” sa pagitan ng bayang Israel at ng Diyos. Patuloy na gumawa ng mga himala ang Diyos ng Kanluran at tinupad ang kanyang tipan sa bayang Israel.⁴² Sa Exodo 34:11, sinabi niya: “Sundin ninyong mabuti ang iniuutos ko sa inyo ngayon. Narito, palalayasin ko sa inyong harapan ang mga Amorreo, Cananeo, Heteo, Ferezeo, Heveo at Jebuseo.” Itinuro din ng Diyos kay Josue, ang kahalili ni Moises, ang estratehiya at taktikang kailangan upang masakop ang lupang ipinangako; nagpaulan siya mula sa langit ng malalaking yelo upang patayin ang mga kaaway, at pinatigil niya ang araw nang isang araw upang akayin si Josue sa tagumpay.

Ang Dao ng Silangan ay hindi nakikipagtipan sa tao. Kaya walang indibidwal, tribo o bansa ang makapag-aangkin sa Dao bilang kanya. Naniniwala ang sistemang pilosopiko ng Silangan sa Dao, isang pilosopiya ng kalikasan, bilang ganap na katotohanan. Sa panahong Griyego-Romano naman, ang lahat ng tribo at bansa sa Kanluran ay may kani-kaniyang diyos. Ang ganitong paniniwala ng Kanluran sa Diyos ay lalo pang tumibay matapos gawing relihiyon ng estado ng Roma ang Kristiyanismo, isang relihiyong ipinahayag, noong ika-4 na siglo AD, at nagpatuloy ito sa loob ng isang libong taon ng Gitnang Panahon. Noong Panahon ng Kaliwanagan sa makabagong panahon, sumibol sa Kanluran ang isang kilusang tumatanggi sa mga himala sa ngalan ng deismo (理神論), ngunit nagpatuloy ang paniniwalang nilikha ng Diyos ang sansinukob. Lumalapit sa tao ang Dao ng Silangan at ang Diyos ng Kanluran bilang mga sistema ng pilosopiya ng kalikasan at ng relihiyong ipinahayag.

3) Saan nagmula ang sansinukob: kawalan (無) vs pagkakaroon (有)

Itinatakda muna ng Daodejing at ng Pentateuko kung alin ang nauna, ang Dao o ang Diyos, saka ipinaliliwanag ang pinagmulan at mga prinsipyo ng sansinukob. Ang mga konseptong magkasamang iniharap dito ng mga sistemang pilosopiko ng Silangan at Kanluran ay ang kawalan (wu, 無) at ang pagkakaroon (you, 有). Ano ang pinagmulan ng sansinukob? Ang bakanteng kalawakan, ibig sabihin, ang kawalan? O ang punong pagkakaroon, ibig sabihin, ang mga bituin? Saligang nagkakaiba ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran sa kung ano ang pinagmulan ng sansinukob. Ipinaliliwanag ng sibilisasyon ng Silangan na ang pagkakaroon ay nagmula sa kawalan at ang lahat ay bumabalik sa huli sa kawalan. Ito ang batas ng kalikasan ayon sa Silangan. Magkaugnay ang kawalan at pagkakaroon, ngunit ang kawalan ang nasa gitna.

Ang sampung libong bagay sa ilalim ng langit ay isinisilang mula sa pagkakaroon, at ang pagkakaroon ay nagmumula sa kawalan. (Daodejing, kabanata 40)

Sa sibilisasyon ng Kanluran naman, ang ubod ay ang proseso ng paglikha na ipinahahayag bilang paglikha mula sa kawalang-kaayusan. Sa pagdidiin sa nilikhang pagkakaroon, ipinaliliwanag nito na ang pinagmulan ng sansinukob ay hindi ang kawalan, ang di-pag-iral, kundi ang pagkakaroon, ang pag-iral. Ang pagkakaroon ang simula ng pag-iral na dumaig sa kawalan. Walang kahulugan ang kawalan; nasa pagkakaroon ang lahat ng kahulugan. Ang pagkilos ng Diyos na gumagawa ng mga himalang lampas-sa-kalikasan, ibig sabihin, ang pagkakaroon, ang gitna ng pag-iral. Inilalarawan ang pagkakaroon bilang liwanag na pumapalit sa kadiliman ng kawalan.

At sinabi ng Dios, Magkaroon ng liwanag: at nagkaroon ng liwanag. (Genesis 1:3)

Kaugat ng pilosopiya ng relihiyong ipinahayag ang kaisipang iginiit ni Parmenides sa Gresya noong ika-5 siglo BK: “ang pagkakaroon (有) lamang ang totoo, at ang kawalan (無) ay isang panlilinlang”. Sa kanyang tulang Tungkol sa Kalikasan, inilalahad ni Parmenides ang isang pilosopiyang hindi tungkol sa mga penomeno o pagbabago ng kalikasan, kundi tungkol sa katotohanan at pag-iral. Iginiit niya na ang pagkakaroon (pag-iral) lamang ang totoo, at hindi maaaring umiral ang kawalan (di-pag-iral): ang kawalan ay isang kathang hindi masasabi at hindi maiisip. Kumbinsido siyang mapanlinlang ang mga pandama at ang isip lamang ang nakakikilala sa katotohanan. Iginiit niya na ang pag-iral ay iisa, hindi nagbabago at walang hanggan. Higit pa rito, dahil hindi natin maiisip ang hindi umiiral, ipinahayag niya sa kanyang tula na iisa ang pag-iisip at ang pag-iral. Nakilala ang mga paninindigang ito sa pamamagitan ng mga siping ginamit ng mga sumunod na pilosopo, gaya nina Plato at Aristoteles. Mapagpasya ang naging ambag ng mga ito sa pagsibol ng hilig na metapisiko sa sistemang pilosopiko ng Kanluran.

Dalawang lubos na magkaibang paraan ng pag-unawa sa daigdig ang nabuo at nagpatuloy sa loob ng libu-libong taon. Ang dalawang paraang ito ay tungkol sa mga gawain ng tao, sa paraan ng pag-unawa sa daigdig at sa kalikasan, at sa magkaibang paraan ng pagpapatakbo ng pag-iisip. Ang magkaibang paraang ito, ang Kanluranin at ang Silanganin, ay nabuo at lumago nang magkahiwalay, nang hindi naiimpluwensiyahan ng isa’t isa. ⁴³

Sa pananaw ng Silangan sa sansinukob, ang kawalan ay hindi lamang nangangahulugang “kawalan ng anuman”: isa itong konseptong katapat ng pagkakaroon. Ayon sa pilosopiya ng pagbabago ng Silangan, nagbabago ang kawalan at pagkakaroon tungo sa isa’t isa. Tumutukoy ang kawalan sa isang higit na saligang pag-iral, sa hindi ginawa, o sa orihinal na kalagayan bago nabuo ang daigdig. Ang pagkakaroon naman ay tumutukoy sa daigdig na nararanasan natin araw-araw, sa nagbabagong kalagayan ng mga bagay, sa daigdig ng pagsilang at paglaho. Kaya ang wuji (無極), o ang kawalan, sa Taoismo ay hindi lamang nangangahulugang “wala”. Tumutukoy ito sa isang higit na malalim at saligang pag-iral o kalagayan na nauuna sa pagkakaroon at mahirap maramdaman ng ating karaniwang pandama.

Ang hindi mapapangalanan ay ang bukal ng langit at lupa; ang mapapangalanan ay ang ina ng sampung libong bagay… Ang dalawang ito ay iisa sa huli, ngunit sa kanilang paglitaw ay nagkakaroon sila ng magkaibang pangalan.

(Daodejing, kabanata 1)

Sa Kanluran, inilathala ang isang kalipunan ng mga ukit sa kahoy na naglarawan, sa mga larawan at paliwanag, ng mga pangunahing pangyayari sa Biblia: ang simula ng paglikha sa sansinukob, ang unang araw ng daigdig, at iba pa. Ginawa ito sa Nuremberg sa Alemanya at tinatawag na Kronika ng Nuremberg (Nuremberg Chronicle); inilabas ang unang edisyon nito noong 1493. Nagsisimula ang kalipunang ito mismo sa isang ukit tungkol sa unang araw ng paglikha ng langit at lupa. Itinatampok nito, para sa sibilisasyon ng Kanluran, ang pag-iral ng pagkakaroong nilikha mula sa kawalan na kawalang-kaayusan. Ipinahahayag nito ang simula ng paglikha, mula sa kaos (kawalang-kaayusan) tungo sa uniberso (kaayusan). Sa paglikha ng pagkakaroon, naglalaho ang kawalan, ang di-pag-iral. Ang lahat ng umiiral dahil sa paglikha ay nakasalig na sa isang “pilosopiya ng di-nagbabagong pag-iral”.

Mula ika-15 siglo, halos kasabay ng paglalathala ng Kronika ng Nuremberg, nagsimulang gamitin ng Taoismo ang diagrama ng taiji, na naglalaman ng pananaw ng Silangan sa sansinukob. Nagsisimula ang diagrama ng taiji sa wuji, na nangangahulugang kawalan, at bumubuo ng taiji. Nahahati ang taiji sa dalawang bahagi, na nangangahulugang yin at yang. ⁴⁴ Nagsimulang gamitin ang disenyo ng diagrama ng taiji noong ika-15 siglo, ngunit ang konsepto ng yin at yang na nakapaloob dito ay malinaw nang inilarawan sa Daodejing na lumabas dalawang libong taon na ang nakararaan: “Pasan ng sampung libong bagay ang yin sa kanilang likod at yakap nila ang yang” (Daodejing, kabanata 42). Ipinahahayag ng ganitong pananaw sa sansinukob ang prinsipyo ng isang sansinukob kung saan nagkakatugma ang lahat ng bagay sa loob ng isang “pilosopiya ng pagbabagong binubuo ng yin at yang”.

4) Paano gumagalaw ang sansinukob: pilosopiya ng pagbabago (變化論) vs pilosopiya ng pag-iral (存在論)

Magkasalungat ang pagtatakda ng Silangan at Kanluran sa “pinagmulan ng sansinukob”, sa ugat nito. Inunawa ng Silangan ang daigdig bilang walang-tigil na pagbabago at ugnayan; tinanaw naman ito ng Kanluran sa pamamagitan ng diwa at istruktura ng pag-iral. Ibig sabihin, nagtuon ang Silangan sa “nagbabago ang lahat”, at nagtuon ang Kanluran sa “ano ang umiiral”. Nagmumula ang ganitong mga pag-iisip sa pagkakaiba ng Silangan at Kanluran tungkol sa pinagmulan ng sansinukob, sa tanong kung saan ito nagmula. Ang kawalan (無) ng Silangan at ang pagkakaroon (有) ng Kanluran: ito ang pagkakaiba sa pinagmulan ng sansinukob na kanilang natanaw. Dahil sa pagkakaibang ito sa “pinagmulan ng sansinukob”, magkaiba ang “prinsipyo ng sansinukob” na itinatakda ng Silangan at Kanluran: ang pilosopiya ng pagbabago (變化論) ng Silangan at ang pilosopiya ng pag-iral (存在論) ng Kanluran.

Sa Silangan, habang nagbabago ang mga bagay mula kawalan tungo sa pagkakaroon, kapwa may halaga ang kawalan at pagkakaroon. Ang pilosopiya ng pagbabago ng kawalan at pagkakaroon ang ubod nito. Ngunit ginagawa ng Kanluran na ubod ng pag-iisip nitong pilosopiko ang pilosopiya ng pag-iral na nagbibigay ng lahat ng halaga sa pagkakaroon, sa pag-iral. Ito ang pagkakaiba ng “pilosopiya ng pagbabago na nakasentro sa kawalan” at ng “pilosopiya ng pag-iral na nakasentro sa pagkakaroon”. Tinatanaw ng Silangan ang pag-iral bilang pagbabago sa loob ng agos at ugnayan. Tinitingnan naman ng Kanluran ang pag-iral bilang nakapirming substansiya at diwa.

Nagsisimula ang pilosopiyang Kanluranin sa isang tanong tungkol sa substansiya, “ano ang pag-iral?”, at nauunawaan ang pagkilos bilang paraan ng paglalantad sa diwa ng pag-iral. Idinidiin ang pagkanakasentro sa indibidwal, na bilang malayang sabjek ay nagtatakda ng kanyang pagkilos sa pamamagitan ng sariling pagpili at kalayaan. Dahil dito, pinahahalagahan ang pagkamakatwiran, hinahatulan ang pagkilos ayon sa pamantayang lohikal at etikal, at nabubuo ang mga pamantayan sa proseso ng pagsasaliksik sa kahulugan ng pag-iral. Ang pilosopiya ng pagbabago ng Silangan ay isang pilosopikong kaisipan tungkol sa sansinukob na katapat ng pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran. Sa ubod ng pilosopiyang Kanluranin ay ang pilosopiya ng pag-iral, ng pag-iral na nagsisimula sa paglikha ng Diyos sa langit at lupa. Idinidiin ng pilosopiya ng pag-iral ang kahalagahan ng batas na nakasalig sa di-nagbabagong kalikasan ng tao. Ang batas ng Hudaismo ay ang rebelasyong tinanggap ng mga propetang Hudyo mula sa Diyos, ang “salita ng Diyos” (Word of God). Ang mahalaga ay ang Diyos, bilang “Pangwakas na Pag-iral” (Ultimate Being), ay ang pagpapamalas ng nilikhang pag-iral: ang pagkakaroon (有) ang simula ng lahat ng bagay. Sa mga gawain ng tao sa Kanluran, ang tradisyon at pilosopiyang nagpapahalaga sa batas, na nakasalig sa kaisipan ng sinadyang pagkilos, ay nagpatuloy nang buo hanggang sa makabagong lipunan. Tinanaw nito ang pag-iral bilang “nakapirming substansiya” at dumaloy patungo sa isang metapisikang sumasaliksik sa diwa at istruktura ng pag-iral. Pinahalagahan ng Silangan ang isang pananaw sa daigdig na dinamiko at buo; ng Kanluran, isang pananaw na estatiko at analitiko.

Habang umuunlad ang sibilisasyon ng Kanluran, nagkakaroon ang tradisyon at pilosopiyang ito ng anyong nagpapahalaga sa mga batas, institusyon at modelo ng Kanluran. Uulitin ko: nakasalig ang pilosopiyang ito sa isang pilosopiya ng pag-iral na nagsasabing ang nilikha ay umiiral magpakailanman. Kaya ang Kanluran, sa pagturing na ang sarili nitong mga institusyon at modelo ay nakasalig sa isang walang-hanggang pilosopiya ng pag-iral, ay nagbibigay sa mga ito ng malaking kahalagahan; at dahil kaugnay ng kabuuan ang mga institusyon at modelong ito, pinahahalagahan nito ang mga ito at ginagawang kasangkapan sa pagpapalaganap ng sibilisasyon ng Kanluran.

Ang pilosopiya ng pagbabago ay isang pangunahing konsepto sa pag-unawa sa sibilisasyon ng Silangan; ngunit para sa Kanluran, na nakalubog sa metapisika ng pag-iral, mahirap itong unawain. Sa Ingles, ang pilosopiya ng pagbabago ay ipinahahayag bilang transformationism, at ang pilosopiya ng pag-iral bilang ontology. ⁴⁵ Inunawa ng sibilisasyon ng Silangan ang pagbabago ng sansinukob mula sa pananaw ng yi (易). Ang titik na 易 ay nangangahulugang “pagbabago”. Nagmula ito sa isang piktograpong sumasagisag sa pagbabago ng kulay ng balat ng butiki, o sa paikot na pagbabago ng araw at buwan. Ang konsepto ng pilosopiya ng pagbabago ay malawakang tinanggap sa Silangan mula pa noong ikatlong milenyo BK. Ang Yijing (易經), na naglalaman ng pilosopiya ng pagbabago, ay ang pinakamatandang klasikong pilosopikong Tsino, na nagsimula noong mga unang milenyo BK, at itinanim nito ang pilosopiya ng pagbabago sa mga pilosopiyang Taoista at Konfusyano.⁴⁶

Ang pagbabago ay isang saligang katangian ng realidad. Ang pilosopiya ng pagbabagong ipinaglalaban ng mekanikang kuwantum sa makabagong pisika ay nakikibahagi sa katangiang ito. Katapat ito ng pilosopiya ng pag-iral ng klasikong pisika, kung saan umiiral ang mga malayang substansiya. Ang prinsipyo ng sansinukob ayon sa pananaw ng Silangan ay isang pilosopiya ng pagbabago na nagpapabalik-balik sa pagitan ng kawalan at pagkakaroon. Nagsisimula ang kaisipang Silanganin hindi sa isang di-nagbabagong pag-iral, kundi sa isang pilosopiya ng pagbabago na ang lahat ay laging nagbabago. Ang pilosopiya ng pagbabago ay nagnanais na unawain ang pag-iral hindi bilang nakapirming substansiya kundi bilang ugnayan at proseso. Kung susuriin ayon sa pilosopiya ng pagbabago, ang “umiral” ay nangangahulugang “magbago”.

Sa kosmolohiya ng Kanluran, hindi umiiral ang kawalan, kaya ito ay nagiging isang “kosmolohiya ng pagkakaroon”. Sa pagtutuon lamang sa iisang pag-iral ng pagkakaroon, inilalarawan ito sa pilosopiya bilang pilosopiya ng pag-iral. Iginiit ni Parmenides: “Ang pag-iral ay hindi isinilang at hindi naglalaho, buo, hindi nagbabago at ganap. Ito ay umiral noon, umiiral ngayon, at mananatiling pareho magpakailanman.” Iginiit niya: “Ang di-pag-iral ay hindi masasabi, hindi maiisip, at hindi umiiral. Ang maiisip lamang ay ang umiiral.” Ang pilosopiyang ito ng pag-iral ang naging saligan ng doktrina ng hayag at ng metapisika nina Plato at Aristoteles. Ang ubod ng kosmolohiyang Kanluranin na “lumilikha ng pag-iral” ay nasa pagkakaroon. Ang pagkakaroong nilikha mula sa kawalang-kaayusan ng kaos ay nananatiling buo ang di-nagbabagong mga katangian dahil sa pilosopiya ng pag-iral. ⁴⁷

Lalong tumibay ang pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran habang nagsasanib ang kaisipang pilosopiko at ang paniniwalang panrelihiyon. Sa kaisipan ng relihiyong ipinahayag, ang pilosopiya ng pag-iral, na nagsasabing ang nilikha ng Diyos ay hindi dapat magbago, ang nagsisilbing saligan. Kahit tinatanggap ng Kanluran ang pagbabago, pinahahalagahan nito ang di-nagbabagong elemento sa loob ng pagbabago, at patuloy itong tinatalakay sa loob ng hangganan ng pilosopiya ng pag-iral. Ito ang paninindigan ng pilosopiya ni Plato na sa likod ng mga pagbabago ng realidad ay umiiral ang mga Ideya, ang mga di-nagbabagong diwa: isang pilosopiya ng pag-iral kung saan pangalawang penomeno lamang ang pagbabago at di-nagbabago ang diwa. Minana ni Descartes ang kaisipang ito noong ika-17 siglo. Binuo nila ang kanilang mga sistemang pilosopiko sa pagturing sa materya o sa isip, mga di-nagbabagong substansiya, bilang saligan ng pag-iral. Napakahalaga sa Kanluran ng pilosopiya ng pag-iral at ng metapisikang nakasalig dito kaya tinawag si Descartes na ama ng makabagong pilosopiya.

Ang pananaw ng pilosopiya ng pagbabago ng Silangan ay buong naaaninag sa sistemang pilosopiko ng Silangan. Saanman sa mga klasikong Silanganin ay walang konsepto ng manlilikha o ng paglikha. Ang lahat ng nasa sansinukob at kalikasan ay naroon na, at hindi bunga ng isang gawang tulad ng paglikha; sa walang-tigil na pagbabago, nililikha nito ang mga penomenong nakikita natin. Kung titingnan ang napakalawak na sansinukob, ang lahat ay laging gumagalaw at nagbabago. Walang kailanman tumitigil. Walang layunin ang pagbabago at hindi matatanaw ang ubod nito. Kaya ang pagkapirmi ng pilosopiya ng pagbabago ay, sa isang kahulugan, ang saligang nagpapangyari sa lahat ng pagbabago. Mula sa pilosopiyang ito, ibig sabihin, mula sa pagbabago ng sansinukob, nagmumula mismo ang konsepto ng Dao na sumusunod sa agos ng pagbabago.

Ang pilosopiya ng pagbabago ng Silangan ay isang pilosopiyang nagsisikap umunawa sa sansinukob sa pamamagitan ng ugnayan ng wala (kawalan) at ng mayroon (pagkakaroon). Ang kawalan ay hindi nangangahulugang payak na pagkawala: ito ang bukal na nagpapangyari sa pagkakaroon. Ang kawalan ay ang posibilidad ng paglikha, at ang pagkakaroon ang katuparan nito. Ang pinagmulan ng sansinukob ay ang kawalan, at ang kawalan ay hindi kahungkagan kundi bukal ng potensiyalidad at posibilidad. Ang agos ng sansinukob ay ang galaw ng kawalan at pagkakaroon; sa pamamagitan ng pagsilang at paglaho, pag-angat at pagbagsak, at mga pagbabago ng yin at yang, walang-tigil na umiikot ang sansinukob sa pagitan ng kawalan at pagkakaroon. Ang pilosopiya ng pagbabago ay nangangahulugang “ang pagbabago mismo ang prinsipyo ng sansinukob”, at hindi ang pag-iral. Ibig sabihin, nakatuon ito hindi sa “pagbabago ng mga umiiral na bagay”, kundi sa “pagbabago mismo”, at hindi sa mga bagay. Sapagkat sa pagbabago, nagbabago rin ang mga bagay.

Ang pilosopiya ng pag-iral naman ay nakasentro sa umiiral na bagay. Taglay nito ang halaga ng kanyang pag-iral nang buo, anuman ang pagbabago. Dito nabuo ng metapisika, ng ontolohiya (ontology), ng teleolohiya (teleology) at ng epistemolohiya (epistemology) na kumikilala sa mga ito, ang ubod ng pilosopiyang Kanluranin. Sa sistemang pilosopiko ng Kanluran, ang kabaligtaran ng pag-iral ay ang di-pag-iral. Sa ganitong kaisipang nakasentro sa Kanluran, imposible ang paghahambing ng Silangan at Kanluran. Sa paghahambing na ito, maihahambing ang pilosopiya ng pag-iral hindi sa di-pag-iral, kundi sa pilosopiya ng pagbabago: ang katapat ng pagkakaroon ay hindi ang kawalan, kundi “ang pagbabago sa pagitan ng kawalan at pagkakaroon”. Sa huli, inilalagay ng pilosopiya ng pagbabago at ng pilosopiya ng pag-iral ang kaisipan ng dalawang sibilisasyon sa ibabaw ng lubos na magkaibang sistemang pilosopiko. Ang mga nilikha ng Diyos ay dapat may layunin. Ang mga sistemang pilosopikong may hilig na metapisiko, gaya ng ontolohiya, teleolohiya at epistemolohiya, ay hindi maaaring umunlad sa kaisipang Silanganin na ginagawang ubod ang pilosopiya ng pagbabago, at mga konsepto itong walang halaga sa pilosopiya ng Silangan.⁴⁸

Ayon sa pilosopiya ng pagbabago, ang sansinukob ay hindi ang nakapirming substansiyang ipinapalagay ng pilosopiya ng pag-iral, kundi isang proseso ng pagbabago. Ang sansinukob at ang kalikasan ay hindi layunin o kasangkapang ipinapalagay ng pilosopiya ng pag-iral, kundi ang kusang umiiral na walang-hanggang nagbabago ayon sa pilosopiya ng pagbabago. Sa mekanikang kuwantum ng makabagong pisika, ang kawalan ng vacuum ay nagiging isang espasyo ng mga posibilidad na hindi hungkag. Sa klasikong pisika, walang anumang kahulugan ang vacuum: isa itong hungkag na espasyo kung saan kumikilos ang ganap na materya at enerhiya. Kaya sa pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran, ang tunay na karunungan ng tao ay ang sinadyang pagkilos (youwei, 有爲), na sumusunod sa paglikhang nagmula sa pagkakaroon. Ngunit sa Silangan, ang tunay na karunungan ng tao ay ang di-pagkilos (wuwei, 無爲), na sumusunod hindi sa nagbabagong pagkakaroon, kundi sa “kawalan na pinagmumulan ng pagkakaroon”.

Sa Kanluran, ipinahayag ni Heraclitus ng Gresya ang pilosopiya ng pagbabago. “Hindi makalulusong ang tao nang dalawang beses sa iisang ilog” ang tanyag niyang pangungusap tungkol sa pagbabago. Ngunit ang kanyang pilosopiya ng pagbabago ay itinaboy ng pilosopiya ni Parmenides, na sinundan ng doktrina ng hayag ng Kanluran pagkatapos ni Socrates, at naglaho. Sa Kanluran, noong ika-20 siglo lamang nagkaroon ng mga pilosopong gaya ni Whitehead na nagtaguyod ng pilosopiya ng pagbabago.⁴⁹ Iginiit niya na ang sansinukob ay kabuuan ng walang-tigil na mga proseso ng paglikha at pagbubuo, isang tuloy-tuloy na serye ng mga pangyayari, at walang nakapirming substansiya. Nakasentro ang pilosopiya ng pagbabago sa dinamismo, ang diwa ng realidad: pagsilang, paglaho at pakikipag-ugnayan. Kaya ang mga bagay ay binibigyang-kahulugan hindi bilang malayang substansiya, kundi sa loob ng “proseso” o “ugnayan”.

Ipinaliliwanag ng pilosopiya ng Silangan na ang dalawang saligang prinsipyo, ang pagkakaroon at ang kawalan, ay hindi umiiral nang hiwalay, kundi nagpupunan sa isa’t isa at nagbabago. Kaya hindi umunlad sa sibilisasyon ng Silangan ang interes o pangangatwiran tungkol sa isang pilosopiya ng di-nagbabagong pag-iral. Maipaliliwanag ng pilosopiya ng pagbabago ng Silangan kung bakit hindi umunlad sa kasaysayan ng pilosopiya ng Silangan ang ontolohiya o epistemolohiya ng Kanluran. Sa halip, pinaunlad ng Silangan ang pilosopiya ng shi (勢), ang pag-unawa at paggamit sa nakatagong agos sa loob ng pagbabago, kasama ang pilosopiya ng shu (術) na nakasalig sa kalikasan ng tao, at isang pananaw sa etika na nagpapahalaga sa etika (倫理) higit sa batas. Sa gitna ng sibilisasyon ng Silangan ay ang sistemang pilosopiko ng shi (勢), ng shu (術) at ng batas (法) na inuuna ang etika, gayundin ang mga praktikal na pilosopiya ng etikang pampolitika at ng ekonomiyang pampolitika na nakasalig dito. Ang sistemang pilosopiko ng batas na inuuna ang etika, ng shi at ng shu, ay hindi maaaring umunlad sa kaisipang Kanluranin na nakasalig sa pilosopiya ng pag-iral.

Hanggang mga unang milenyo BK, ginamit ng sibilisasyon ng Silangan, tulad ng Kanluran, ang konsepto ng gangrou (剛柔, ang matigas at ang malambot), at itinuring na higit na mahalaga ang katigasan kaysa sa kalambutan. Ngunit pagkatapos ng mga unang milenyo BK, naging malinaw ang hilig na pahalagahan ang kalambutan higit sa katigasan. Ipinakikita ng panahong ito ang pagbaling kung saan pinalitan ng kaisipang yin-yang ang kaisipan ng matigas at malambot at naging pangunahing kaisipan ng sibilisasyon ng Silangan.⁵⁰ Ang patunay nito ay makikita sa Yijing: hanggang mga unang milenyo BK, ginamit nito ang kaisipan ng matigas at malambot, at pagkalipas ng panahong iyon, pinalitan ito ng kaisipang yin-yang. Ang pagbabagong ito ng kaisipan ay ipinahahayag sa mga pangunahing pagpapahalaga ng Taoismo at Konfusyanismo, na kumakatawan sa pilosopiya ng Silangan. Itinampok ng Taoismo at Konfusyanismo ang kahinahunan, kalambutan, pagtitimpi at paglilinang sa sarili.

Kapag inihambing ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, may matutuklasang kawili-wiling katotohanan. Dapat pansinin na halos magkasabay ang panahon nang palitan ng kaisipang yin-yang ang kaisipan ng matigas at malambot sa sibilisasyon ng Silangan, at ang panahon nang palitan ng monoteismo ang politeismo sa sibilisasyon ng Kanluran. Habang nilalaganapan ng politeismo ang karamihan sa Kanluran at sa Gitnang Silangan, lumitaw ang monoteismo sa Ehipto, Persia at Judea. Matataya ang panahong ito sa paligid ng unang milenyo BK. Pagkatapos ng panahong ito, lumaganap sa Silangan ang kaisipang yin-yang kapalit ng kaisipan ng matigas at malambot, at sa Kanluran ang monoteismo kapalit ng politeismo.

Ang Yijing (易經) vs ang orakulo (神託): nabubuhay ang Yijing sa kaisipan ng Silangan sa pamamagitan ng Taoismo at Konfusyanismo

Sa loob ng libu-libong taon, ang Yijing at ang orakulo ay ginamit sa kasaysayan ng Silangan at Kanluran upang tantiyahin ang hinaharap sa mahahalagang sandali. Sa paraan ng paggamit sa Yijing at sa orakulo lumilitaw ang pagkakaiba ng pilosopiya ng pagbabago ng Silangan at ng pilosopiya ng pag-iral ng Kanluran. Ang 神託, ang salitang tumutukoy sa orakulo, ay nangangahulugang sumasagot ang isang diyos (神) sa mga tanong ng tao sa paghiram (託) sa katawan ng tao. Lumilitaw ang isang tagapamagitan sa pagitan ng Diyos at tao. Ang paring babae na nakatira sa templo at naghahatid ng mga orakulo ay gumaganap ng papel na kahawig ng propeta sa relihiyong ipinahayag. Dahil itinakda na ng Diyos, isang nilalang na lumalampas-sa-lahat, ang hinaharap, ang layunin ay malaman ito nang maaga sa pamamagitan ng tagapamagitan. May malakas na kapangyarihang manghikayat ang pasya ng Diyos: dapat itong sundin ng tao. Kaya likas na nakapaloob sa kalikasan ng tao ang sikolohiya ng paghingi ng lakas sa isang ganap na Diyos.

Ngunit ang panahon ng orakulo, kung kailan naniniwala ang tao sa mga himala at sa lohikang tuwirang nanghihimasok ang Diyos sa mga gawain ng tao, ay naglaho sa kasaysayan kasabay ng pag-unlad ng agham. Ang mga sistema ng kaisipang nagmula sa Panahon ng Kaliwanagan, sa deismo at sa rasyonalismo ng Kanluran ang gumawa sa orakulo ng Kanluran na isang labí ng panahong Griyego at Romano. Ngunit ang Yijing ng Silangan, o kahit man lamang ang pilosopiya nito ng pagbabago, ay nananatiling kapaki-pakinabang sa ubod ng kaisipan ng Silangan. Ito ay lalo na dahil, alinsunod sa sinkretismo (syncretism) na katangian ng sibilisasyon ng Silangan, buong naaaninag ang pilosopiya ng pagbabago ng Yijing sa mga sistemang pilosopiko ng Taoismo at Konfusyanismo. Ang kaisipang Taoista ng di-pagkilos at ang kaisipang Konfusyano ng pinuno ay kaugnay ng pilosopiya ng pagbabago ng Yijing.

Ang kaisipan ng Yijing ng Silangan ay nakasalig sa pilosopiya ng pagbabago: ang hinaharap ng tao ay hindi pa nakatakda, kundi dumadaloy ayon sa pakikipag-ugnayan ng kalikasan at tao. Ang mahalaga ay maunawaan ng tao ang agos na ito upang maimpluwensiyahan ang agos ng hinaharap. Ang orakulo ng Kanluran ay kumikilos ayon sa determinismo, ngunit ang mga pagpili sa Yijing ay gumagana sa loob ng balangkas ng isang pilosopiya ng pagbabago na kasama ang pagpili ng tao:

Ang bawat kalagayan ng tao ay nakasalalay sa kung mabuti o masama ang kanyang pagkilos. Ang papel ng Yijing ay tulungan ang tao na piliin ang mabuting pagkilos. Kaya ang Yijing ay nasa lubos na ibang antas kaysa sa panghuhulang humuhula sa hinaharap ⁵¹

Lumalampas ang Yijing sa katangian ng isang aklat ng panghuhula na humuhula lamang sa hinaharap at naghahatid sa tao ng pasya ng langit bilang isang kapalarang nakatakda na.⁵² Ang iniaalok ng Yijing sa tao ay hindi lamang isang talaan ng mangyayari, “ganito ang magiging hinaharap”, kundi isang puwang para sa pagpili: “ano ang dapat kong gawin?” Kaya sa Yijing ng Silangan, di-tulad ng orakulo ng Kanluran, pinahahalagahan ang papel ng tao. Ang tatlong guhit ng mga trigrama ng Yijing ay naglalagay sa langit, sa lupa, at sa gitna nila sa papel ng tao. Dapat masusing obserbahan ang panahon ng langit at ang kalagayan ng lupa, ngunit sa loob nito, dapat hanapin ng tao ang papel na pinakaangkop sa kanya at isagawa ito, at sa gayon ay itakda at hubugin ang sarili niyang kapalaran.

Ayon sa Yijing, sa bawat kalagayan ay may katumbas na pagkilos para sa tao. Sa bawat kalagayang ibinigay, umiiral bilang mga mapagpipilian ang tamang pagkilos at ang hindi tamang pagkilos. Ang Yijing ay hindi payak na aklat ng propesiya o ng panghuhula, kundi isang aklat ng pilosopiya na naglalaman ng karunungan at etika. “Huwag tanggihan ang panghuhula, at huwag din itong lubusang paniwalaan. Ngunit laging sumangguni rito” (kautusan ni Haring Sejong sa kanyang komandante ng ekspedisyon sa hilaga, mula sa Mga Talaan ng Dinastiyang Joseon). Ang tamang pagkilos ay nagdudulot ng magandang kapalaran; ang hindi tamang pagkilos, ng kasawian.

Kung gayon, ano ang tamang pagkilos na angkop sa bawat kalagayang ibinigay? Ang pagtuklas dito ang dapat pagpasyahan ng tao sa kalagayang ibinigay sa kanya. Idinidiin ng Yijing na kung kikilos ang tao nang maaga hangga’t maaari, sa simula ng isang laging nagbabagong kalagayan, mas malaki ang maaaring maging impluwensiya nito sa hinaharap. Malakas ang dimensiyong etikal ng Yijing, at layunin nitong magamit bilang karunungan sa paghawan ng landas sa gitna ng mga kalagayan.

Malabong itinuturing ng maraming tao ang Yijing na isang aklat ng panghuhula o isa sa mahiwagang sinaunang kasulatan ng Silangan.⁵³ Ngunit napakalaki ng bigat ng Yijing sa kultura ng Silangan, anupat ito ang nagtatakda ng pananaw ng Silangan sa sansinukob at sa ugnayan ng kalikasan at tao.

Sa kultura ng Silangan, sa pamamagitan ng ilang daang taon ng pakikipag-ugnayan sa Taoismo, Konfusyanismo at iba pa, inilatag ng Yijing ang pilosopiya nito sa saligan ng kaisipan ng Silangan. Sa proseso ng pagbubuo at pagkumpleto ng mga komentaryo ng Yijing noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ng Naglalabanang mga Estado, nabuo ang isang malalim na ugnayan ng palitan ng kaisipan sa pagitan ng Yijing, Taoismo at Konfusyanismo. Sa pag-aaral at pagpapaliwanag sa Zhouyi, sinipsip at pinaunlad ng mga iskolar na Taoista at Konfusyano sa kanilang kaisipan ang pilosopiya at direksiyong likas na nakapaloob dito. Sa pamamagitan ng palitang ito, pinaunlad ng Zhouyi, sa pamamagitan ng Taoismo at Konfusyanismo, ang sistema ng kaisipang nasa sinaunang Yijing, at sa pamamagitan ng mga komentaryo nito ay isinama nito ang mga kaisipang naimpluwensiyahan ng Taoismo at Konfusyanismo: pananaw sa kalikasan, pananaw sa etika at pilosopiyang pampolitika. Dahil sa malalim na impluwensiya ng Yijing sa Taoismo at Konfusyanismo, buhay na buhay pa rin ang impluwensiya nito sa mga bansang kabilang sa saklaw ng kulturang Taoista at Konfusyano.

Walang duda na ang Yijing ay isa sa pinakamahahalagang aklat sa daigdig… Ito ang pinakamahalaga at pinakamakahulugang aklat, na naglalaman ng tatlong libong taon ng kasaysayang pangkultura ng Tsina. Ang buong kasaysayang pangkultura ng Tsina ay nakakuha ng inspirasyon sa aklat na ito o nakaimpluwensiya sa interpretasyon nito. Kaya naglalaman ang Yijing ng karunungang hinasa sa loob ng libu-libong taon. Natural lamang na ang Konfusyanismo at Taoismo, na nasa gitna ng pilosopiyang Tsino, ay kapwa nakasalig sa pilosopiya ng Yijing. ⁵⁴

Mula sa pananaw na ito, ang pinakamahalagang punto ay nagsasanib bilang iisa ang naturalistikong pananaw sa sansinukob at ang pilosopiya ng pagbabago na likas sa Yijing, at ang mga pilosopiyang pang-etika, pampolitika at pang-ekonomiya na likas sa kaisipang Taoista at Konfusyano. Nangangahulugan ito na ang etika, politika at pilosopiya ng Silangan ay nabuo nang nakasalig sa kalikasan at nakasentro sa kalikasan. Ang kahalagahan ng sistemang pilosopikong ito ay naaaninag sa mga sistemang pilosopiko ng Korea, Japan at Vietnam. Sinasagisag pa nga ito sa kanilang mga pambansang watawat (國旗).⁵⁵

Ang teoryang dapat bumuo ng isang pilosopikong saligang nakasentro sa kalikasan ay iginiit sa Kanluran nang dalawang libong taon na huli, sa simula ng Panahon ng Kaliwanagan, nina Bacon, Spinoza at iba pa. Naging posible ito habang lumalaya ang Kanluran sa tradisyon ng relihiyong ipinahayag. Upang idiin ang kahalagahan ng kalikasan sa pilosopiya, ipinahayag ni Bacon: “Ang pang-unawa ng tao ay nagmumula lamang sa pag-iisip tungkol sa kalikasan at sa pagmamasid sa katotohanang ipinakikita nito. Bukod dito, wala nang malalaman at wala nang magagawa ang tao.” Lumampas pa rito si Spinoza at ipinahayag na “ang Diyos ay kapareho ng kalikasan”.

Ang ugnayang pilosopiko ng Yijing, Taoismo at Konfusyanismo ay makikita sa paraan ng pagkakaaninag nang buo ng sistemang pilosopiko ng Yijing tungkol sa sansinukob at sa mga gawain ng tao sa kaisipang Taoista ng di-pagkilos at sa kaisipang Konfusyano ng pinuno. Ang ubod ng kaisipang Konfusyano ng pinuno ay ang kahalagahan ng etika. Ang panimulang punto ng kaisipan ng pinuno ay dapat mauna ang etika sa batas. Kasabay nito, ang kaisipang Taoista ng di-pagkilos, na katapat ng kaisipang Kanluranin ng sinadyang pagkilos, ay nakasalig sa pilosopiya ng pagbabago ng Yijing. Dahil ang Dao ay walang hanggan, hindi nagbabago at hindi pag-aari ninuman, binibigyan nito ang etika ng pagkaganap, at kasabay nito ay hindi nito pinahihintulutan ang sinuman na mag-angking taglay o natuklasan niya ang isang ganap na etika. Idinidiin ng Konfusyanismo ang ganitong katangian ng etika, na lubhang naiiba sa dogmang panrelihiyon ng Kanluran. Idinidiin ni Confucius: “Sa usapin ng ren (仁), walang guro na dapat pagbigyan” (Mga Analekta 15:35), at ipinaliwanag ni Mencius: “Kung paniniwalaan nang buo ang lahat ng nasa Aklat ng mga Dokumento (書經), mabuti pang wala na ang Aklat ng mga Dokumento” (Mencius 7, “Jin Xin, ikalawang bahagi”, 盡心章句下). Sa kabilang dako, pinatitibay ng Kristiyanismo ang saloobin nito sa kahalagahan ng batas sa pamamagitan ng isang malinaw na batas: “Dalawa ang batas ng Diyos. Ang una ay sambahin ang Diyos, at ang ikalawa ay ibigin ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili” (Marcos 12:30–31, Mateo 22:36–40). Nangangahulugan ito mismo na nabuo ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran nang nakasentro, ayon sa pagkakasunod, sa etika at sa batas.

Ang pagkakaiba ng etika at batas ay nagmumula mismo sa saligang pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran: ang Dao at ang Diyos, ibig sabihin, ang di-hayag at ang hayag. Pinaunlad ng Taoismo ang kaisipan tungkol sa sansinukob, etika at kalikasan ng tao na likas sa Yijing, at bumuo ng isang malawak na sistema ng kaisipan tungkol sa ugnayan ng tao at kalikasan na nakasalig sa kalikasan. Sa pag-iiwan ng pagninilay sa ugnayan ng kalikasan at tao sa kaisipang yin-yang ng Yijing at sa kaisipang Taoista ng Dao, nakapagtuon ang Konfusyanismo sa etika at kaisipang pampolitika. Nagsimula ang Yijing bilang aklat ng panghuhula, ngunit dahil sa pagsisikap na palawakin at palalimin ito bilang akdang pilosopiko at pangkaisipan, gaya ng Ang Dakilang Komentaryo (繫辭傳), iniingatan nito, kasama ng Daodejing at Mga Analekta, ang karunungan ng Silangan sa antas na kosmolohiko. Kapag inihambing ito sa mga relihiyong ipinahayag ng Kanluran, na nasa kahawig na panahon, madarama ang pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Kung ihahambing sa mga banal na kasulatan ng Hudaismo at Kristiyanismo, na nakasalig sa mahigpit na batas mula sa Diyos, nagkakaroon tayo ng pagkakataong malapitan ang ubod ng sibilisasyon ng Silangan na, sa saligan ng etika, humahawan ng landas sa buhay sa sariling lakas.

Nakasalig ang Yijing hindi sa mabuti at masama, kundi sa konsepto ng yin at yang. Sa isang daigdig na laging nagbabago, hindi mailalapat ang pilosopiya ng walang-hanggang pag-iral ni ang kaisipang mabuti-at-masama. Ang konsepto ng yin at yang ay hindi estatiko kundi dinamiko. Nasa yin ang binhi ng yang, at nasa yang ang binhi ng yin. Ang dalawa ay may katangiang magbago nang nagpupunan sa isa’t isa. Kaya itinatampok ng yi (易) hindi ang “pagkanakasentro sa sarili” na nakasalig sa pilosopiya ng pag-iral, kundi ang “pagkanakasentro sa ugnayan” ng kaisipang yin-yang. Ang ganitong pilosopikong paglapit ang nagbibigay ng saligan sa kaisipan ng sibilisasyon ng Silangan.

Ang orihinal na Yijing ay umiral, nagbago at nag-ebolb nang mahigit dalawang libong taon bago ang Panahon ng Tagsibol at Taglagas at ng Naglalabanang mga Estado, bago nabuo ang Taoismo at Konfusyanismo, at bumuo ng isang malaking saligan ng kaisipan ng Silangan. Malalaman ito sa anekdotang iniwan ni Confucius, “tatlong ulit na napatid ang mga panaling katad” (韋編三絶): binasa ni Confucius ang Yijing nang may gayong sigasig anupat tatlong ulit na napatid ang mga panaling katad na nagbubuklod sa mga piraso ng kawayan nito. Dapat pansinin na ang mga heksagrama at mga guhit na bumubuo sa saligan ng Yijing ay matagal na ginamit bilang mga tanda at simbolo bago naimbento ang pagsulat. Nangangahulugan ito na sa pinakasimula ng sibilisasyon ng Silangan, naitakda at napatibay na ng Yijing ang saligan at direksiyon ng kaisipan at mga konsepto ng Silangan. Ibig sabihin, ang pilosopiyang nagpapaliwanag sa pagbabago ng lahat ng bagay sa pamamagitan ng matigas at malambot na guhit, ibig sabihin, ng kaisipang yin-yang, at ang pananaw sa kalikasan na likas dito, ay naitatag na sa pamamagitan ng Yijing.

Gayon kalalim ang ugnayan ng Yijing sa Konfusyanismo anupat noong panahong nangingibabaw ang mga iskolar na Konfusyano, madalas itong isinasama sa mga paksa ng pagsusulit para sa serbisyo sibil. Dahil dito, naging isa sa mga klasikong Konfusyano ang Yijing at may mahalagang lugar ito sa Konfusyanismo. Totoo, di-tulad ng Mga Analekta, walang tuwirang pagbanggit ang Daodejing sa Yijing; ngunit maraming talata sa Daodejing, dito at doon, ang sumasalamin sa mga kaisipang nasa Yijing. Gayon din kalalim ang ugnayan ng Taoismo sa Yijing anupat ginawa nitong simbolo ang diagrama ng taiji na nagmula sa Yijing. Sa huli, ang Yijing ang nagsisilbing karaniwang bukal ng pananaw sa sansinukob, ng teorya ng kalikasan ng tao at ng pananaw sa etika ng Konfusyanismo at Taoismo, ang dalawang malalaking bulubundukin ng sibilisasyon ng Silangan.

Mahalaga rito ang sandali ng pagkilos. Ang paghahangad sa “pagpili ng di-pagkilos” ay sumasalamin sa isang estratehikong pagpili: bawasan ang di-kailangang pagsisikap sa pamamagitan ng angkop na pagkilos sa unang yugto pa lamang. Sinusunod nito ang isang pilosopiyang humuhula sa hinaharap at, sa pamamagitan ng maagang pagkilos batay rito, hinahayaang lumitaw ang resulta nang natural, sa paraan ng di-pagkilos. Ang ganitong paraan ay nagtuturo ng direksiyong nagpapaliit sa di-kailangang pag-aaksaya ng enerhiya at nagtutuon sa kahusayan at sa pagkamit ng layunin.

Ang layunin ng Yijing ay tulungan ang tao na masdan ang proseso ng pagbabago at makialam sa pinakamaagang yugto hangga’t maaari. Ang unang yugto ang mapagpasya. Kapag nakikialam sa isang nagbabagong kalagayan, mas maaga, mas madaling mahawakan ang agos. Ang huling pakikialam ay walang saysay, sapagkat naganap na ang lahat at anuman ang gawin ay hindi na mababago ang resulta ⁵⁶

Napansin din ang Yijing sa Kanluran. Sa simula ng ika-18 siglo, noong Panahon ng Kaliwanagan, naunawaan ni Leibniz ang kaisipang nakapaloob sa Yijing; noong 1835 sa Alemanya, inilathala ng paring Heswitang si Régis ang Yijing sa wikang Latin; at pagkaraan ay masinsinang pinag-aralan ni Carl Jung ang Yijing at nagpakita ng malaking interes dito. Tinaya ni Leibniz na ang Yijing at ang kaisipang yin-yang ng Silangan ay nagbibigay sa tao ng praktikal at etikal na patnubay sa pamamagitan ng isang sistema ng mga tanda na nakasalig sa kalikasan; nang makita niya ang mga heksagrama ng Zhouyi, iniugnay niya ang mga ito sa sistemang binaryo at inilapat sa matematikang Kanluranin. Ang guhit na yin (--) ay maitutumbas sa 0, at ang guhit na yang (─) sa 1. Sinasabing nakakuha siya ng inspirasyon sa Yijing sa pagbuo ng sistemang binaryo na ginagamit bilang pangunahing mekanismo ng mga kompyuter.⁵⁷