Δεύτερο μέρος

Ποιοι είμαστε: η ενότητα πνεύματος και σώματος (心身一體) έναντι της πάλης πνεύματος και σάρκας (靈肉鬪爭)

4 κεφάλαια · 204 σημειώσεις · περίπου 5 ώρες

Στις αρχές της εξέλιξής της, η ανθρωπότητα κατελήφθη από έκπληξη μπροστά σε μια πρωτόγνωρη νοητική λειτουργία. Οι νεκροί εμφανίζονταν στα όνειρα, και οι άνθρωποι δέχονταν μυστηριώδεις αποκαλύψεις. Πώς να χειριστεί κανείς αυτά τα νοητικά φαινόμενα, που για πρώτη φορά τα βίωνε ένα ζωντανό ον πάνω στη γη; Πώς να δει κανείς τα νοητικά φαινόμενα; Πώς να δει τη σχέση ανάμεσα στα δύο, την καρδιά και το σώμα, την ψυχή και τη σάρκα, το πνεύμα και το σώμα; Στις θεωρίες τους για την ανθρώπινη φύση οι πολιτισμοί της Ανατολής και της Δύσης χωρίζονται από την πηγή. Η Ανατολή ερμηνεύει τα δύο ως αρμονία πνεύματος και σώματος (心身)· η Δύση, ως πάλη πνεύματος και σάρκας (靈肉). Εδώ αρχίζουν οι απαντήσεις της Ανατολής και της Δύσης στο ερώτημα: ποιοι είμαστε;

Η Δύση, που αντιμετωπίζει το πνεύμα και το ένστικτο ως χωριστά όντα και επικεντρώνεται στο πνεύμα, δίνει στο πνεύμα διάφορα ονόματα: ψυχή, πνεύμα, λογική. Η ψυχή χρησιμοποιήθηκε κυρίως στην αρχαιότητα και συνδέεται με τη θρησκεία. Θεωρείται ότι η ψυχή επιβιώνει μετά τον θάνατο και μένει με τον Θεό. Ο όρος πνεύμα χρησιμοποιήθηκε κυρίως από τη θεοκεντρική σκέψη (神本主義) του Μεσαίωνα. Ο όρος λογική χρησιμοποιήθηκε κυρίως από τον ορθολογισμό της νεότερης Δύσης. Τη λογική την περιορίζουν κάποτε σε ένα μέρος του πνεύματος, εκείνο που σκέφτεται λογικά, μέρος ενός ευρύτερου πνεύματος. Η Ανατολή δεν είναι συνηθισμένη σε τέτοιους διαχωρισμούς. Στην Ανατολή, που δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την εξ αποκαλύψεως θρησκεία και τη μεταφυσική, τέτοιες διακρίσεις δεν είναι καν αναγκαίες. Στην Ανατολή, όπου η θεωρία της ανθρώπινης φύσης στηρίζεται στη συμπληρωματικότητα πνεύματος και σώματος, μιλούν για σώμα και πνεύμα (心身), έκφραση που περιλαμβάνει τα πάντα. Σε αυτό το βιβλίο, που αναλύει τους πολιτισμούς της Ανατολής και της Δύσης, η ψυχή, το πνεύμα και η λογική αντιμετωπίζονται ως το ίδιο πράγμα. Κι αυτό γιατί όλα προέρχονται από τον νεοφλοιό. Το να μπούμε μέσα στον νεοφλοιό για να αναλύσουμε την ψυχή, το πνεύμα και τη λογική δεν είναι ο σκοπός αυτού του βιβλίου.

Η Δύση, λόγω των γεωπολιτικών της συνθηκών, χρειάστηκε να καταβάλει πολύ μεγαλύτερες προσπάθειες από την Ανατολή για την αυτοσυντήρησή της. Άρχισε να λατρεύει το πνεύμα και να ενώνεται γύρω του. Ο πολιτισμός της Δύσης διακρίνει το πνεύμα από το ένστικτο και αντιμετωπίζει το πνεύμα ως ξεχωριστό ον. Αν εξετάσουμε τον πολιτισμό της Δύσης, βλέπουμε ότι αρχικά παρέστησε την ύπαρξη του πνεύματος με το κουκουνάρι και με το μάτι της ψυχής, και τα λάτρευσε. Αυτά τα θεμέλια άρχισαν να μπαίνουν στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό. Ύστερα, καθώς η λατρεία του πνεύματος ενώθηκε με τη θρησκεία, η Δύση πέρασε τους σκοτεινούς αιώνες του Μεσαίωνα, με τη θεοκεντρική σκέψη στο κέντρο του πολιτισμού της.163 Στους νεότερους χρόνους, η λατρεία του πνεύματος εξελίχθηκε, μέσα στον ορθολογισμό, σε ένα φιλοσοφικό σύστημα με κέντρο τη λογική. Τελικά, η λατρεία του πνεύματος έγινε επί χιλιετίες ο πυρήνας του φιλοσοφικού συστήματος του πολιτισμού της Δύσης.

Σε έναν πολιτισμό που λατρεύει το πνεύμα, γεννιέται σύγκρουση ανάμεσα στο ένστικτο και στο πνεύμα: ο άνθρωπος δεν μπορεί να διατηρήσει την ολότητά του και αλλοτριώνεται (alienated). Και για να ξεπεράσει αυτή την αίσθηση αλλοτρίωσης, ή για να αποδείξει τον υπερφυσικό χαρακτήρα του πνεύματος, πρέπει να δημιουργήσει ένα υπερφυσικό ον και να ταυτίσει (identify) με αυτό το πνεύμα. Δημιουργεί έναν Θεό που μοιάζει με τον άνθρωπο, αλλά είναι υπερφυσικός. Αφού δημιουργηθεί ο Θεός, αρκεί να αναθέσει κανείς στον Θεό, το υπερβατικό ον, την προσπάθεια να εξηγηθούν τα νοητικά φαινόμενα. Όπως λέει ο Φρομ, «η θεολογία καταλήγει στον μυστικισμό», και όπως επισημαίνει και ο Φόιερμπαχ, «για τον άνθρωπο, ο Θεός είναι το ίδιο του το πνεύμα, η ίδια του η ψυχή». 164 Καθώς το πνεύμα ενώνεται με τον Θεό, το σώμα αντιμετωπίζεται ως ύλη, και ο διαχωρισμός πνεύματος και σάρκας γίνεται σαφής. Καθώς η φύση θεωρείται ύλη, εμφανίζεται ο αντιθετικός διαχωρισμός (dichotomy) ανθρώπου και φύσης, μαζί με τον αντιθετικό διαχωρισμό Θεού και φύσης.

Όταν το υπερφυσικό πνεύμα αντιμετωπίζεται ορθολογικά από φιλοσοφική σκοπιά, βρισκόμαστε στην αρχή της μεταφυσικής. Πέφτει κανείς στον λαβύρινθο να πρέπει να εξηγήσει ορθολογικά νοητικά φαινόμενα ουσιαστικά μη ορθολογικά, και αυτή η ατέλειωτη και άγνωστη αναζήτηση πρέπει τελικά να εγκαταλειφθεί στη μέση του δρόμου: φανερώνεται με τη γέννηση ενός τέρατος, του «ορθολογικού Θεού». Ο άνθρωπος παίρνει τη θέση του Θεού. Αυτός είναι ο δρόμος από το πνεύμα του Παρμενίδη ως το απόλυτο πνεύμα του Χέγκελ. Στον πολιτισμό της Δύσης μετά την Αναγέννηση, νιώθει κανείς την αλήθεια ότι «η θρησκεία είναι η μεταφυσική των μαζών, και η μεταφυσική η θρησκεία των φιλοσόφων». Το πνεύμα που προβάλλει η θρησκεία περνά στη Δύση στον νεότερο ορθολογισμό και ύστερα στην εποχή των ιδεολογιών του 20ού αιώνα.165

Εδώ βρίσκεται η σύγχυση της δυτικής φιλοσοφίας του 20ού αιώνα. Πάνω στο έδαφος όπου κατέρρευσαν η μεσαιωνική θεολογία και η νεότερη μεταφυσική, έμεινε μόνο η επιστήμη. Η Δύση πρέπει να οικοδομήσει από την αρχή ένα φιλοσοφικό θεμέλιο πάνω στο οποίο να μπορεί να στηριχτεί η επιστήμη. Δεν μπορούμε να ποντάρουμε το μέλλον της ανθρωπότητας στην επιστήμη που ανέπτυξε η Δύση ούτε στην τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ), απόγονο της Βιομηχανικής Επανάστασης. Για να αναπτύξει ένα υγιές φιλοσοφικό σύστημα, η Δύση πρέπει να υιοθετήσει μια νέα προσέγγιση της ανθρώπινης φύσης.

Η Ανατολή συλλαμβάνει τα νοητικά φαινόμενα ως μια λειτουργία που έχει ο άνθρωπος, τα θεωρεί φυσικά και τα βλέπει ως μέρος των φυσικών φαινομένων. Σε αυτό στηρίζονται οι σκέψεις της ενότητας πνεύματος και σώματος και της θεωρίας του λι και του τσι. Δεν υπάρχει ούτε τάση να συνδέονται με μια θρησκεία ή μια μεταφυσική που θα στηρίζονταν σε ένα χωρισμένο πνεύμα. Επικεντρώνεται κανείς σε μια υγιή ηθική, πολιτική και πολιτική οικονομία. Στον πολιτισμό της Ανατολής, το πνεύμα εναρμονίζεται με το ένστικτο και παίζει τον ρόλο να συνδέει τον άνθρωπο με τη φύση. Στην Ανατολή, η φιλοσοφία του Ντάο (道) συνδέει τον άνθρωπο με τη φύση· ο κομφουκιανισμός συνδέει τους ανθρώπους μεταξύ τους. Μέσα από αυτούς τους δεσμούς, ο άνθρωπος διατηρεί την ολότητά του (integrity) χωρίς διαχωρισμό. Όπως είπε ο Γκαίτε, «είναι ολόκληρος ο άνθρωπος που γνωρίζει τη φύση, και ο άνθρωπος που ζει είναι ολόκληρος ο άνθρωπος».166 Στον πολιτισμό της Ανατολής γίνεται δυνατή η αναζήτηση μιας ολικής ανθρώπινης φύσης μέσα από μια φυσική θεωρία της ανθρώπινης φύσης. Αυτή η σκέψη αποτελεί το θεμέλιο του πολιτισμού της Ανατολής. Η δυτική θεωρία της ανθρώπινης φύσης αναζητά τη διαθήκη ανάμεσα στον Θεό και στον άνθρωπο ή ένα κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στους ανθρώπους θεμελιωμένο στην ανθρώπινη φύση. Οι νόμοι και οι θεσμοί γίνονται σημαντικοί. Η ανατολική θεωρία της ανθρώπινης φύσης επικεντρώνεται στη διάπλαση του χαρακτήρα με την προσπάθεια του καθενός, μέσα στα όρια της έμφυτης ανθρώπινης φύσης. Αυτή η ανατολική θεωρία της ανθρώπινης φύσης οδηγεί στην ανάπτυξη της ηθικής και της πολιτικής οικονομίας.

Σημειώσεις

  1. 163

    Η έκφραση «σκοτεινοί αιώνες» για τον Μεσαίωνα χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Ιταλό ουμανιστή του 14ου αιώνα Πετράρχη. Ονόμαζε έτσι την περίοδο από την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ως την αρχή της Αναγέννησης. Οι ουμανιστές της Αναγέννησης έβλεπαν τον πολιτισμό της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης ως μια «εποχή φωτός», και έκριναν τον Μεσαίωνα ως μια «εποχή οπισθοδρόμησης» όπου η γνώση και ο πολιτισμός είχαν παρακμάσει.

    ↩
  2. 164

    Βλ. Erich Fromm, The Art of Loving, σ. 53, και Ludwig Feuerbach, ό.π., σ. 96.

    ↩
  3. 165

    Σύμφωνα με τον υλισμό του Μαρξ, η σύγκρουση ανάμεσα στο ένστικτο και στο πνεύμα εξαφανίζεται. Ο υλισμός του Μαρξ υποστηρίζει ότι η ύλη είναι πιο θεμελιώδης από το πνεύμα, και ότι το πνεύμα είναι προϊόν των υλικών συνθηκών. Είναι η θεωρία σύμφωνα με την οποία η ανθρώπινη συνείδηση προέρχεται από τις υλικές συνθήκες της ζωής, και σύμφωνα με την οποία και η κοινωνική ανάπτυξη έχει ως καρδιά την αλλαγή της υλικής βάσης. Θεωρούσε ότι το θεμέλιο του κόσμου και της ιστορίας ήταν οι οικονομικές και υλικές συνθήκες. Υποστήριζε ότι η ανθρώπινη συνείδηση και το ανθρώπινο πνεύμα είναι προϊόντα των υλικών συνθηκών της ζωής, και ότι η κοινωνική αλλαγή προέρχεται από την αλλαγή της υλικής βάσης. Είναι το αντίθετο του ιδεαλισμού του Χέγκελ. Ο Χέγκελ θεωρεί ότι το πνεύμα καθορίζει την ύλη, ενώ ο Μαρξ υιοθετεί τη θέση ότι η ύλη καθορίζει το πνεύμα. Επειδή ο υλισμός του αγνοεί πνευματικά φαινόμενα που υπάρχουν πραγματικά, ο άνθρωπος, και εδώ, δεν κατορθώνει να διατηρήσει την ολότητά του και αλλοτριώνεται. Για να ξεπεράσουν αυτό το αίσθημα αλλοτρίωσης, υιοθετούν την ακραία και φανατική στάση ότι ο άνθρωπος μπορεί να τα γνωρίσει όλα και να δημιουργήσει την ουτοπία. Το αίσθημα του μυστηρίου και η ταπεινή στάση που νιώθει ο άνθρωπος μπροστά στην απέραντη και μεγαλειώδη φύση και στο σύμπαν εξαφανίζονται, και η τέχνη επίσης χάνει το έδαφός της.

    ↩
  4. 166

    Johann Wolfgang von Goethe, Correspondence Avec Schiller, IV, p.469. cité par Feuerbach, Manifestes Philosophiques, p.24.

    ↩

Ξεκινήστε από το κεφάλαιο 1 →