Ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi ulianza na Mashariki na Magharibi (동양과 서양), kilichochapishwa na Jisik Sanup mwaka 1993. Understanding the Rise of China kilichapishwa Marekani mwaka 2000, na East and West: Taoism vs Judaism kilichapishwa Marekani mwaka 2002. Kitabu kuhusu Utao na Uyahudi kilitafsiriwa na kuchapishwa kwa Kipolandi nchini Polandi mwaka 2015, na kwa Kichina nchini China mwaka 2017. Kwa miaka sita, kuanzia 2013 hadi 2019, mwandishi alifundisha katika Shule ya Uzamili ya Masomo ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha Yonsei kozi iitwayo “Ulinganisho wa Ustaarabu wa Mashariki na Magharibi” (A Study of Eastern and Western Civilizations). Wanafunzi kutoka Korea, China, sehemu nyingine za Asia Mashariki, Ulaya na Marekani walishiriki katika kozi hiyo. Sehemu kubwa ya mijadala tuliyofanya darasani pamoja na wanafunzi imeingia katika kitabu hiki.
Mwishoni mwa maisha yake, mwaka 1897 huko Tahiti, Paul Gauguin aliupa mchoro wake mmoja jina “Tumetoka wapi? Sisi ni nini? Tunakwenda wapi?” Sehemu za Mashariki na Magharibi zimepewa majina yanayofanana na hayo: “Tumetoka wapi”, “Sisi ni nani” na “Tunakwenda wapi”. Maswali haya matatu yanahusu wakati uliopita, wa sasa na ujao wa binadamu. Majibu mengi yametolewa kwa maswali hayo, lakini hakuna hata moja lililodumu milele. Kitabu hiki nacho ni jaribio moja tu mbele ya swali lisilo na jibu.
Kwa nini Mashariki na Magharibi? Nimejitahidi kutafuta majibu ya maswali haya katika ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Hadi enzi za karibuni, katika karne ya 15, Mashariki na Magharibi ziliishi katika ulimwengu tofauti. Katika kipindi ambacho hapakuwa na mabadilishano yoyote kati ya ustaarabu huo miwili, kuulinganisha hakukuwa na maana yoyote. Kisha, mwishoni mwa karne ya 15, baada ya Vasco da Gama kugundua njia ya moja kwa moja ya baharini, mabadilishano ya kistaarabu kati ya Mashariki na Magharibi yalianza. Katika karne ya 17, Leibniz aliweka matumaini makubwa katika ustaarabu wa Mashariki. Aliona kwamba ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi unakamilishana na kwamba kila mmoja una mengi ya kujifunza kutoka kwa mwingine. Alitathmini kwamba Magharibi ilikuwa mbele katika jiometri na sayansi asilia, na Mashariki ilikuwa mbele katika maadili na katika maisha ya kisiasa na kijamii. Moyoni mwake aliwaza upatanifu na ukamilishano wa kistaarabu kati ya Mashariki na Magharibi. Aliamini kwamba binadamu wote wangenufaika pale ambapo mantiki ya kisayansi ya Magharibi ingeungana na hekima ya kimaadili ya Mashariki.
Lakini baada ya Mapinduzi ya Viwanda ya karne ya 18, Magharibi ilipoanza kutawala ulimwengu, mtazamo huo chanya ulitoweka. Wanafalsafa wa Magharibi walitoa nadharia mpya na wakawa mstari wa mbele katika “kushusha hadhi” ustaarabu wa Mashariki. Hegel “aliupanga” ustaarabu wa ulimwengu kulingana na kiwango cha maendeleo ya roho yake. Falsafa yake ilidai kwamba ustaarabu wa Mashariki, wenye roho ya kiwango cha chini, haukuweza kutoka katika hatua ya awali ya historia ya ustaarabu wa ulimwengu, na kwamba ustaarabu wa Magharibi, uliotanguliza roho na uhuru, ndio uliosimama mbele kabisa. Watu wengi waliikubali falsafa ya historia ya Hegel na wakawa chini ya fikra iitwayo Uhegeli (Hegelianism), iliyoiweka Mashariki chini kistaarabu.
Katika dhana hii iliyoiweka Magharibi kitovuni, iliyodumu kwa karne mbili hadi tatu hivi, jambo la kipekee lilitokea. Mwishoni mwa karne ya 20, Asia Mashariki ilipata maendeleo ya kiuchumi ya kushangaza, yaliyoweza kushindana na Magharibi. Kuanzia hapo, si Mashariki tu bali pia Magharibi, polepole watu walianza kupendezwa na ustaarabu wa Asia Mashariki na mifumo yake ya kisiasa na kiuchumi. Kadiri kuinuka kwa Mashariki kunavyoendelea katika karne ya 21, hamu ya kuujua ustaarabu wa Mashariki inazidi kukua. Sasa kwa kuwa dunia imekuwa kitu kimoja, kulinganisha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi kumekuwa jambo la lazima kwa ajili ya siku zijazo.
Ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi una matatizo mengi. Simulizi kubwa huzua pingamizi, tafsiri na nadharia za aina nyingi. Watu wengi wanaweza kukipinga kitabu hiki kwa kugawanya fikra za Mashariki na za Magharibi katika makundi mawili kupita kiasi na kuzirahisisha mno. Njia hiyo inaweza kuonekana kupuuza utata na utofauti wa ustaarabu wote miwili, na kushindwa kuakisi ipasavyo mijadala na michakato ya mabadiliko ndani ya kila mmoja. Kinaweza pia kulaumiwa kwa kueleza kwa upungufu namna mifumo ya fikra ya Magharibi ilivyokuwa matunda ya juhudi za kufikia malengo bora. Ukosoaji kwamba, ili kueleza tofauti za msingi za kifikra kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, kitabu hiki kinazifungia sifa na dhana za falsafa ya Magharibi katika kiunzi maalumu na kisha kuzikosoa, nao una msingi. Kurahisisha kwa kugawanya pande mbili, tafsiri finyu ya dhana, ufafanuzi wa asili ya binadamu, mipaka ya taasisi za Magharibi na ya nadharia zinazozitegemeza, pamoja na ulinganisho kati ya dini ya ufunuo na falsafa ya asili, vinaweza kutajwa kuwa udhaifu mkuu wa kitabu hiki.1
Hata hivyo, licha ya kasoro za mgawanyo wa pande mbili na za kurahisisha, hatuwezi kuendelea kuukwepa ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Tunapoanza kulinganisha Mashariki na Magharibi, ni lazima tutoke katika mtazamo wa Kihegeli unaoiweka Magharibi kitovuni. Ustaarabu huu miwili unatofautiana kwa asili yake: katika namna ya kuuona ulimwengu na maumbile, katika mtazamo wa ulimwengu, na katika tafsiri ya mambo ya binadamu. Upinzani wa Kihegeli huanguka katika kosa la kuuchambua ustaarabu mmoja huku ukiegemea upande wa mwingine. Tangu Mapinduzi ya Viwanda, ulimwengu umekuwa katika enzi ya upanuzi wa Magharibi, na wakati huo nadharia hizo za Kihegeli zilipata umaarufu. Lakini karne ya 21 ni enzi ambayo Mashariki na Magharibi zinachanganyika kwa usawa. Tunachohitaji si upinzani wa Kihegeli, bali mtazamo wa ulimwengu wa ukamilishano kama ule wa Leibniz.
Kuna njia nyingi za kueleza dhana zinazowakilisha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Maelezo yanayoaminika zaidi ni kuziona kama udhihirisho wa silika ya kujihifadhi (self-preservation) ambayo kwayo binadamu alikabiliana na mazingira ya kijiografia na kisiasa ambamo Mashariki na Magharibi zilijikuta. Yaani, kuziona kama kazi ya asili ya binadamu tuliyo nayo sote. Kwa mtazamo huu, fikra na falsafa za ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi zinaweza kuonekana kuonyesha uwezekano miwili wa kile ambacho binadamu anaweza kukifanya.
Tunapotenda kama binadamu, kulingana na hali, wakati mwingine tunaonyesha sifa kama za mtu wa Mashariki, na wakati mwingine sifa kama za mtu wa Magharibi.2
Tukitaja nguvu za ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, tunaweza kutaja ujasiri wa kusonga mbele wa Magharibi na uvumilivu wa kukubali wengine wa Mashariki. Tangu enzi za Ugiriki na Roma hadi Mapinduzi ya Viwanda na enzi ya kuushinda ulimwengu, ustaarabu wa Magharibi umejivunia ujasiri wa kusonga mbele kama nguvu yake. Mashariki, kwa uvumilivu wake wa kukubali wengine, imeweza kuendesha kwa mafanikio mahusiano kati ya watu binafsi na kati ya mataifa. Kutowalazimisha wengine yaliyo yako, na kutojiingiza katika vita vya kidini au vya kiitikadi: huo ndio uvumilivu ulio nguvu ya ustaarabu wa Mashariki. Kila mmoja wetu ana uvumilivu huo na ujasiri huo vyote viwili. Kulingana na wakati na hali yake binafsi, binadamu hutumia sifa hizi zote mbili. Sasa tuzichunguze sifa hizo.
Asia Mashariki inajitokeza katika uchumi, siasa na utamaduni. Hata Magharibi, kuna utambuzi mpya kuhusu “Mashariki”. Wanachambua kwamba kuna tofauti za msingi kati ya ustaarabu na fikra za kifalsafa za Mashariki na za Magharibi, na kwamba tofauti hizo zimeendelea kwa maelfu ya miaka.
Wanasaikolojia hushikilia dhana ya ulimwengu mzima, inayowajumuisha binadamu wote, lakini hivi karibuni wasomi wengi wanatoa mtazamo mpya: kwamba Magharibi (Ulaya na Marekani, pamoja na Australia, Kanada na New Zealand) na Asia Mashariki (China, Korea, Japani na nyinginezo) zimedumisha kwa maelfu ya miaka mifumo ya fikra iliyo tofauti sana. 3
Wanatathmini kwamba Asia Mashariki iliunda, tayari miaka 2,500 iliyopita, eneo la ustaarabu tofauti na Magharibi, na kwamba, kwa mtazamo wa ustaarabu, watu wa Mashariki ni karibu mara mbili ya wale wa Magharibi.
Duniani, zaidi ya watu bilioni moja wanafuata mfumo wa ustaarabu wa Ugiriki ya kale. Kwa upande mwingine, zaidi ya watu bilioni mbili wamerithi kimapokeo mfumo wa fikra wa China ya kale. Mifumo ya fikra ya Ugiriki na ya China ilijengwa tayari miaka 2,500 iliyopita juu ya uchambuzi na mifumo ya kifalsafa. Ustaarabu huo miwili una mifumo ya kifalsafa iliyo tofauti sana, na pia unatofautiana katika miundo ya kijamii na katika jinsi unavyojitazama.4
Asia Mashariki ina umuhimu wake katika mfumo wa ustaarabu wa ulimwengu. Tayari karibu na karne ya 3 K.K., Magharibi na Mashariki zilikuwa zimeunda mifumo ya kitamaduni iliyo tofauti sana. Wells anaonyesha ramani yenye jina “Ulimwengu uliojulikana kwetu mwaka 250 K.K.” pamoja na maelezo yake. 5 Wakati huo, bara la Ulaya na Asia pamoja na kaskazini mwa Afrika ndio ulikuwa ulimwengu wote uliojulikana na binadamu. Kistaarabu uligawanyika kuwa Mashariki na Magharibi.
Ulimwengu uliojulikana na watu wa Magharibi ulijumuisha Ulaya, Afrika Kaskazini, Mashariki ya Kati na India. Ulimwengu uliojulikana na watu wa Mashariki ulijumuisha China, Korea na Japani.6 Ustaarabu huu miwili ulikua kila mmoja kivyake, bila mafungamano ya kitamaduni kati yao. Je, inatofautianaje?
Binadamu ndiye mnyama pekee mwenye akili. Ni kwa sababu ya akili binadamu hujiuliza sisi ni nani. Tumetoka wapi, na tunakwenda wapi? Ili kujibu maswali haya, binadamu huanza kutafuta ukweli kamili (Absolute Truth). Mashariki ilipata ukweli kamili katika “Dao (道) ya maumbile”. Magharibi ilipata ukweli kamili katika “Mungu (神) aliye juu ya yote”. Dao na Mungu ndizo kweli kamili mbili pekee zilizopo ulimwenguni, zikiwakilisha maumbile na kilicho juu ya maumbile. Kwa hiyo, dhana kuu kabisa inayotenganisha Mashariki na Magharibi ni dhana ya Dao ya Mashariki na ya Mungu wa Magharibi. Hizi zinakua kuwa falsafa ya asili ya Mashariki na dini ya ufunuo ya Magharibi.
Kweli kamili hizi mbili, Dao na Mungu, zinaelezwa mtawalia katika Daodejing na katika Torati (vitabu vitano vya Musa vya Agano la Kale). Vyote viwili vinaweka chanzo cha maumbile na cha ulimwengu juu ya mambo mawili yale yale: kutokuwepo (wu, 無) na kuwepo (you, 有). Katika elimu ya ulimwengu, swali ni kipi kati ya anga tupu na sayari kinachounda ulimwengu. Kwa mujibu wa Daodejing na Torati, kati ya hivyo viwili, Dao inachukua kutokuwepo kuwa chanzo cha ulimwengu, na Mungu anachukua kuwepo. Chanzo hicho kikishaamuliwa, maswali ya msingi hutatuliwa kwa kufuata chanzo hicho: kanuni za maumbile na za ulimwengu ni zipi. Ukiwazia mchakato wa ulimwengu ambamo anga tupu na sayari hubadilishana na kugeuka, “falsafa ya mabadiliko” kati ya kutokuwepo na kuwepo huundika kuwa kanuni ya ulimwengu ya Mashariki. Kwa upande mwingine, ukiwazia fikra ambamo sayari pekee ndizo zenye thamani ya kuwepo, “falsafa ya kuwepo”, inayoshikilia kwamba kuwepo tu ndiko kulikopo, huundika kuwa kanuni ya ulimwengu ya Magharibi.
Chanzo na kanuni ambazo binadamu huupa ulimwengu kwa kawaida huendelea kuwa chanzo na kanuni za mambo ya binadamu anamoshughulika. Chanzo cha mambo ya binadamu katika Mashariki ni kutotenda (wuwei, 無爲), kunakojikita katika kutokuwepo; chanzo cha mambo ya binadamu katika Magharibi ni kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲), kunakochukulia kuwepo kuwa kiini. Kutotenda kunaelezwa katika Daodejing kama chanzo cha matendo ya Dao, na kutenda kwa makusudi kunaonyeshwa katika dini za ufunuo kama sheria ya Mungu. Kanuni ya ulimwengu wa Mashariki, yaani falsafa ya mabadiliko, inakuwa katika mambo ya binadamu ya Mashariki “fikra ya yin na yang”, inayobadilika daima; chanzo cha ulimwengu wa Magharibi, yaani falsafa ya kuwepo, kinakuwa katika mambo ya binadamu ya Magharibi “fikra ya wema na uovu”, isiyobadilika. Masuala haya ya ulimwengu na ya mambo ya binadamu ndiyo kiini cha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Katikati yake, kama mhimili wake, kuna Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi.