Дао ба Бурхан хүнд хэрхэн ханддаг вэ?

1) Дао «энэрэнгүй бус» vs Бурхан «энэрэнгүй»

Дао ба Бурхан хүнд үндсээрээ өөр хандлагаар ханддаг. Дао Дао Дэ Жин-д өөрийгөө «Би энэрэнгүй бус» гэж тунхагладаг. Харин Бурхан «Би энэрэнгүй» гэж тунхагладаг. Яагаад ийм эсрэг тэсрэг илэрхийлэл хийсэн бэ?

Дао: Тэнгэр газар энэрэнгүй бус. (Дао Дэ Жин, 5-р бүлэг)

Бурхан: Ехова сайн бөгөөд Түүний энэрэл мөнхөд оршино. (Дуулал 106:1)

Дао бүх хүнд үйлчилдэг бол Бурхан зөвхөн Бурханд итгэдэг хүнд л үйлчилдэг. Дао бол хүн дуртай ч, дургүй ч бүгд дагах ёстой байгалийн хууль юм. Тиймээс энэрэнгүй гэх хүний үнэлэмжийн хүрээнд хамаардаггүй. Дао орчлонгийн түмэн бодисын эх булаг учир тодорхой хүн, тодорхой бүлгийн төлөө байж чадахгүй, бүх хүнийх юм. Даогийн энэхүү ойлголтыг иудей шашны каббалагийн философи яг тэр чигээр нь илэрхийлдэг: «Бурхан ертөнцөөс гадуурх ертөнцийг давсан оршихуй биш, ертөнцөд угаасаа агуулагдаж, түмэн бодис дотор оршдог.» Тиймээс Дао хүнийг бусад түмэн бодисоос ялгадаггүй. Гэвч Дао хүнийг оролцуулан түмэн бодисыг ялгаварлалгүйгээр арчилж, өсгөдөг үүргээрээ зайлшгүй оршихуй болдог.

Дао ялгаварлалгүйгээр бүх зүйлийг арчилж, гүйцээдэг (Дао Дэ Жин, 41-р бүлэг)

Бурхан бүх хүнийг хамрах зорилготой ч үнэндээ үүнд амжилт олсон илчлэлтийн шашин үгүй бөгөөд Бурхан зөвхөн Бурханд итгэдэг хүмүүст л үйлчилдэг. Бурханыг мэддэггүй хүмүүстэй хамааралгүй байдлыг түүх харуулдаг. Өөрийг нь хүлээн зөвшөөрдөг хүмүүст Бурхан энэрэнгүй байх ёстой. Эсрэгээр өөрийг нь хүлээн зөвшөөрдөггүй хүмүүст Бурхан энэрэнгүй байх ёсгүй.

Илчлэлтийн шашинд Бурхантай байгуулсан гэрээгээр сонгогдсон хүмүүс хамгаалалт хүртдэг. Үүний хариуд тэд тахил өргөл, залбирал өргөдөг. Ийм шаардлага Абрахамаас эхэлж, Египетээс гарах явцад тодорхой болсон. Мосегийн таван номын Левит, Тооллого, Дэд хууль номд эдгээр шаардлага туйлын нарийн хууль, институци болон хуульчлагддаг. Бурхан зөвхөн сургаалд итгэж, түүнийг хэрэгжүүлдэг хүмүүст л үйлчилдэг. Эсэргүүцэгчдийг дайсан болгодог.

Хэрэв та нар Миний хэлсэн бүхнийг гүйцэтгэвэл Би та нарын дайснуудыг Өөрийн дайсан болгож, та нарын өстнүүдийг Өөрийн өстөн болгоно. (Египетээс гарсан нь 23:22)

Ийм Бурханд итгэдэггүй хүмүүст мөнхийн шийтгэл амлагддаг. Тиймээс илчлэлтийн шашинд Бурхан «атаархагч Бурхан» хэвээр үлддэг.

Эзэн, чиний Бурхан Би бол атаархагч Бурхан. Намайг үзэн ядагчдын хувьд өвөг дээдсийн нүглийг гурав, дөрөв дэх үеийн үр хүүхдэд нь хүртэл хариуцуулна. Харин Намайг хайрлаж, Миний зарлигийг сахигчдад мянган үе хүртэл энэрэл хайрласаар байна. (Египетээс гарсан нь 20:5–6)

Дао Бурханаас ялгаатай нь хүний хэрэг явдалд шууд оролцдоггүй. Тэгвэл хүний хэрэг явдалд оролцдоггүй Даод хүн яагаад анхаарал хандуулах ёстой вэ гэсэн асуулт гарч ирнэ. «Хүний хэрэг явдалд оролцдоггүй» гэдэг нь «оршдоггүй» гэдгээс тун өөр. Оршдоггүй гэдэг нь байхгүй гэсэн утгатай. Оршдоггүй учир бид үл тоож болно. Гэвч оролцдоггүй гэдэг нь хүнд үргэлж нөлөөлдөг ч хүний хийж буй ажил, үйлдэлд гайхамшиг мэтээр тус бүрчлэн оролцдоггүй гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл Дао хүний хэрэг явдалд оролцдоггүй ч хүн өөрийнхөө төлөө үргэлж оршдог Даог дагах ёстой гэсэн хэрэг. Энэ нь Бурхан шиг хүний хэрэг явдалд оролцож хувь заяаг өөрчилдөг учраас хүн дагах ёстой гэсэн утгаас өөр юм.

Бурхан сайн муугийн сэтгэлгээгээр хүнийг шагнаж эсвэл шийтгэдэг. Харин Дао Даог дагагчийг шагнадаггүй, Даог дагадаггүй хүнийг шийтгэдэггүй. Хүний өлзий, гай хоёрыг Бурхан тогтоодоггүй, хүний үйлдлээс үүсдэг. Жишээлбэл, тариа ургах үед хичээнгүйлэн ажиллаж тариагаа ургуулбал өвөл тариа ургахгүй үед ч идэх юмтай болж, өлзийтэй болно. Харин Даогийн сургасныг зөрчиж, тариа ургах үед тариагаа ургуулахгүй бол өвөл идэх юмгүй болж, гайтай болно. Өөрөөр хэлбэл Даог дагавал хүнд хишиг ирж, дагахгүй бол азгүй үр дагавар авчирна гэсэн байр суурь юм. Дао Бурханаас ялгаатай нь хүнчлэл, гайхамшиг, гэрээгээр дамжилгүй бүх хүнд адилхан оршдог. Энэ философийг Сюньз тодорхой тайлбарласан байдаг:

Тэнгэрийн хөдөлгөөнд тогтсон хууль бий. Энэ нь Яо, Шунь (堯舜) мэт мэргэн хаадын төлөө байдаг ч биш, Жие, Жоу (桀紂) мэт харгис хаадаас болж алга болдог ч биш… Тэр хуульд нийцвэл өлзийтэй, тэр хуулийг эсэргүүцвэл гайтай болох л юм. Даог дагаж, энэ хуулиас гажихгүй бол тэнгэр ч ийм хүнд гай буулгаж чадахгүй. (Сюньз, 17:1)⁵⁸

Мосе Израилийн ард түмнийг удирдан Египетээс гарахад Бурхан арван гайхамшиг үйлдэж фараоныг сөхрүүлсэн. Тэдгээрийн дотроос хамгийн хүчтэй нь арав дахь гайхамшиг буюу Египетийн бүх ууган хүү, ууган төлийг алах явдал байв. Израилийн ард түмэн хаалганыхаа хатавчинд цус түрхэх замаар энэ шийтгэлээс зайлсхийсэн. Бурхан энэ үйлдлээрээ фараоныг сөхрүүлж, Израилийн ард түмнийг Египетээс гаргасан. Үүний хариуд Бурхан Израилийн ард түмнээс тахил, зан үйл шаардаж, түүний талаар нарийн заавар өгсөн. ⁵⁹ Энэ нь Пасха (Pascha, «дээгүүр өнгөрөх» гэсэн утгатай) баяр ба тахилын эх үүсвэр болсон. Эдгээр зан үйл, зааврыг дагагч л Бурханы хамгаалалтыг хүртдэг.

Та нарын хүүхдүүд та нараас „Энэ зан үйл юуг илэрхийлдэг вэ?“ гэж асуувал ингэж хариул: „Энэ бол Эзэнд зориулсан Пасхагийн тахил юм.“ (Египетээс гарсан нь 12:26)

Ингэснээр Бурхан ба хүний хоорондын гэрээний бүх нөхцөл бүрдэж, Бурханд дуулгавартай байх, хүнийг хамгаалах явдлыг харилцан амладаг.

Мосе ирж, Еховагийн бүх үг, Түүний бүх зарлиг тогтоолыг ард түмэнд дамжуулахад тэд нэгэн дуугаар хариулж «Еховагийн айлдсан бүхнийг бид биелүүлнэ» гэв. (Египетээс гарсан нь 24:3)

Бурхан Арван зарлиг, хууль цаазаар гэрээний агуулгыг хүнд дамжуулдаг. Арван зарлиг бол илчлэлтийн шашинд заавал сахих ёстой Бурханы хууль юм. Энэ нь Өрнийн соёл иргэншил ёс зүйг бус, хуулийг эрхэмлэх болсон шийдвэрлэх шалтгаан болдог.

Бурхан Синай ууланд Мосетой ярьж дуусаад, Өөрийн хуруугаар бичсэн чулуун хоёр гэрчлэлийн хавтанг түүнд өгөв. (Египетээс гарсан нь 31:18)

Арван зарлигаас эхлэн илчлэлтийн шашинд Бурхан ба хүний хоорондын амлалт үргэлжилдэг. Өрнийн шашинд Бурхан ба хүний харилцааны цөм нь хоёрын хооронд байгуулсан «гэрээ» (covenant) юм. Үүнийг «гэрээ» хэлбэрээр төгөлдөржүүлдэг. Ийм гэрээг Бурхан гайхамшгаараа хүнд баталгаажуулсаар байдаг.

Одоо Би гэрээ байгуулж байна. Би дэлхийн аль ч газар, аль ч үндэстэнд урьд хэзээ ч болж байгаагүй гайхамшгуудыг чиний бүх ард түмний өмнө үйлдэнэ. (Египетээс гарсан нь 34:10)

Бурхан ба хүний хоорондох энэхүү гэрээ Гэгээрлийн үеийн өмнө, хойно буюу шинэ үед Өрнийн хүний мөн чанарыг загвар болгосон «нийгмийн гэрээний онол»-ын загвар болсон.⁶⁰ Дорнын Дао өөр сэтгэлгээний эхлэл юм. Бурхан хүнд хамгаалалт олгосны хариуд тахил, өргөл, зан үйл шаарддаг бол Дао үүнээс ангид байдаг. Дао аль нэг хүн, овог аймгийг онцгойлон хамгаалдаггүй, үүний хариуд юу ч шаарддаггүй. Дао байгалийн нэг хэсгийн хувьд нар, бороо мэт хүнийг оролцуулан бүх оршихуйд шударгаар хайрладаг бөгөөд энэ явцад ямар ч хариу хүлээдэггүй. Үйлсээ гүйцээсний дараа ч Дао юу ч шаарддаггүй.

Дао хаа сайгүй байдаг. Зүүн талд ч, баруун талд ч байдаг. Түмэн үйлс Даогийн хүчинд түшиглэдэг ч Дао татгалздаггүй. Үйлс дуусахад юу ч шаарддаггүй. (Дао Дэ Жин, 34-р бүлэг)

Ялангуяа шашны зан үйлийн хувьд Өрнийн Бурханаас ялгаатай нь Дорнын Дао хүнээс залбирал, тахил шаарддаггүй. Онцгойлон эрхэмлэх хүн байхгүй тул тахил өргө гэж шаардах ч боломжгүй. Түүнчлэн хүн залбирч, тахил өргөсөн ч Дао гайхамшиг үйлдэж туслах байр сууринд байдаггүй. Зөвхөн Даог сайн дагавал өлзийтэй болж, хэрэг үйлс бүтэмжтэй болно, Даог зөрчвөл гайтай болж, хэрэг үйлс бүтэхгүй гэсэн байр суурьтай байдаг.

Манай эриний өмнө аль хэдийн Сюньз нар, сар хиртэх үед залбирал өргөх, ган гачигт бороо оруулах тахилга хийх нь соёлын нэгэн чимэглэл төдий бөгөөд ийм зүйл хийснээр хүссэн зүйл биелэх биш гэж тайлбарлажээ. Тэрээр тахилгын хэрэгцээ бол хүний мэдэрдэг зүйл бөгөөд хүссэн зүйл бодитоор биелэх эсэхтэй ямар ч хамаагүй гэдгийг номлосон. Мөн хүний нийгэмд хэрэгтэй соёлын нэгэн чимэглэл болгон бороо оруулах тахилга хийх нь зүгээр, харин үнэхээр үүнд итгэж тахилга хийвэл тэр улсад гай гамшиг авчирч болно гэж үзсэн:

Бороо оруулах тахилга хийхэд бороо ордог нь яагаад вэ? Үүнд ямар ч шалтгаан байхгүй. Бороо оруулах тахилга хийгээгүй ч бороо ордог. Нар, сар хиртэх үед сүмд хэнгэрэг цохих, ган болоход бороо оруулах тахилга хийх, чухал хэргийн өмнө мэргэ үзэх нь хүссэн зүйл биелнэ гэж итгэсэндээ биш. Соёлын нэгэн чимэглэл болгож тэгдэг. Удирдагч (junzi, 君子) эдгээрийг соёлын нэгэн чимэглэл гэж үздэг бол ард түмэн сүнс бурхдын үйлчлэлийг гуйх хэрэг гэж боддог. Соёлын чимэглэл гэж үзвэл улсад өлзийтэй, сүнс бурхдын үйлчлэл гарна гэж бодвол улсад гайтай. (Сюньз, 17:9)

Бурхан сонгогдсон хүмүүсийг хамгаалдаг үнэмлэхүй оршихуй болж, сонгогдсон хүмүүс Бурханд үнэмлэхүй үйлчлэх ёстой. Бурхан итгэгчиддээ «Бурхан энэрэнгүй» гэж тунхагласаар байдаг. Гэвч Дао ийм сонголт, дуулгавартай байдалтай хамааралгүй. Дао өөрөө «Дао энэрэнгүй бус» гэж тунхагладаг. Дорнын соёл иргэншилд Дао хүнд Бурханаас өөр ойлголтоор ханддаг. Дао бол хүн зайлсхийх гэсэн ч зайлсхийж чадахгүй, үргэлж оршдог зүйл юм. Харин илчлэлтийн шашинд Бурхан Бурханы нигүүлсэл (Grace)-ээр сонгогдсон хүмүүст л үйлчилдэг. Даогийн хууль бол хүний сэтгэл хөдлөлөөс үл хамаарах мөнхийн илэрхийлэл юм. Дорнын энэ ертөнцийг үзэх үзэл байгаль, орчлонд хүний төсөөлдөг тийм илэрхийлэл, зорилгыг тогтоож болохгүй гэсэн ажиглалттай нэг судалтай.

Дао хүнд ялгаварласан энэрэл (仁) хайрладаггүй, хэнд ч шударга байдаг. «Үгүйсгэл»-ийн аргаар илэрхийлэгдэхээс татгалздаг илрээгүй Дао ганцхан. Олон янзын хуваагдал, тайлбар байхгүй. Хоёр Дао байж болохгүй, ганц Дао дотор ч олон янзын тайлбар оршиж болохгүй. Гэвч «батламж»-ийн илэрхийллийг хэрэглэдэг илэрсэн Бурхан өөр илэрхийлэл, тайлбар оршихоос зайлсхийж чадахгүй. Ийнхүү Даогийн үгүйсгэл, Бурханы батламж хоёр үнэмлэхүй үнэнийг илэрхийлэх аргаараа ялгаатай.

Дао бүх хүнд хамаатай боловч хүний хийсэн ажлын үр дүнг хүн өөрөө бүтээдэг бөгөөд Дао энэ явцад оролцдоггүй. Мөн хүн байгалийн бүх оршихуйн адил эцэстээ мөхөн алга болно гэдгийг харуулдаг.

Байгаль энэрэнгүй бус. Түмэн бодисыг хэрэглэж дуусаад тахилд хэрэглэсэн сүрэл хүүхэлдэй мэт хаядаг. Мэргэн хүн (shengren, 聖人) энэрэнгүй бус. Ард түмнийг хэрэглэж дуусаад тахилд хэрэглэсэн сүрэл хүүхэлдэй мэт хаядаг. (Дао Дэ Жин, 5-р бүлэг)

Дао, Бурханыг ялгах онцлогийн нэг нь Бурхан сайн талаа онцолдог явдал юм. «Бурхан энэрэнгүй» гэсэн тунхаглал үргэлжилсээр байдаг. Бурхан энэрэнгүй учраас нүгэлтэн хүнд сайн муугийн ялгах замыг заадаг.

Эзэн сайн бөгөөд зөв шударга тул нүгэлтнүүдэд замыг заадаг. (Дуулал 25:8)

Еховад талархагтун. Тэр сайн бөгөөд Түүний энэрэл мөнхөд оршино. (Дуулал 136:1)

Өрнийн Бурхан энэрэнгүй гэсэн илэрхийлэл нь Бурхан хүний сэтгэл хөдлөлтэй болдог гэсэн утгатай. Харин Дао энэрэнгүй ч биш, хүний сэтгэл хөдлөлийн ертөнцийг давсан зарчим хэвээр үлддэг.

Даогийн үгүйсгэлийн теологи (否定神學) vs Бурханы хүнчлэл (擬人化)

Илэрсэн нь «батламжийн теологи» (cataphatism) юм. Энэ нь үнэмлэхүй оршихуйг батламжийн хэлбэрээр илэрхийлэхийг эрэлхийлдэг. Батламжийн теологи гэдэг үгийн грек язгуур нь батламж (affirmation) буюу ярих (to speak) гэсэн утгаас гаралтай. «Бурхан энэрэнгүй» гэдэг нь үүний жишээ. Өөрөөр хэлбэл Бурханыг батламжийн хэлбэрээр илэрхийлэх явдал юм. Бурханыг гэрэл, шударга ёс, үнэн, амь гэж илэрхийлдэг. Тиймээс Бурхан харанхуй, шударга бус байдал, худал, үхлийн эсрэг ширүүн байр суурьтай болдог. Дао илрээгүйн аргыг дагаж, «үгүйсгэлийн теологи» (apophatic theology, үнэмлэхүй оршихуйг үгүйсгэлийн хэлбэрээр илэрхийлэх)-ийг эрэлхийлдэг. «Apo» гэдэг нь «үгүйсгэх» гэсэн утгатай. «Үгүйсгэлийн теологи» гэдэг үг грек язгуураараа «үгүйсгэл» (negation) гэсэн утгаас гаралтай.

«Дао энэрэнгүй бус, Бурхан энэрэнгүй» гэж Дорно, Өрнийг харьцуулсан сэтгэлгээнд гүн утга бий. Философичид үүнийг «үгүйсгэлийн теологи», «хүнчлэл» гэсэн нэр томьёогоор тайлбарласан. Үгүйсгэлийн теологи Спинозад нөлөөлсөн Маймонидын баримталсан Бурханы тухай ойлголтод ч тайлбарлагдсан байдаг.⁶¹ Маймонид «Бурханыг хүний хэлээр шууд тайлбарлаж болохгүй, зөвхөн үгүйсгэлээр л ойртож болно» гэж үзсэн. Маймонид бол 1135 онд Испанийн Кордовад төрж, 1204 онд Египетэд нас барсан дундад зууны иудей философич, теологич, эмч юм. Түүний үгүйсгэлийн теологи Даогийн онцолдог илрээгүйн философийн цөм юм. Дао Дэ Жин-гийн эхний мөр «dao ke dao fei chang dao» (道可道非常道, илэрхийлэгдсэн Дао бол мөнхийн Дао биш) яг үгүйсгэлийн теологийг илэрхийлдэг. Дао Дэ Жин-д «Дао энэрэнгүй бус» гэж илэрхийлсэн нь яг үгүйсгэлийн аргаар үнэмлэхүй үнэнийг илтгэх арга юм. Энэ нь «Бурхан энэрэнгүй» гэсэн Өрнийн батламжийн теологийн тогтоосонтой яг эсрэг илэрхийлэл юм. Бурхан сайн гэсэн илэрхийлэл сайны эсрэг буюу муу хаанаас гарсан, яагаад оршдог вэ гэсэн үндсэн асуудлыг дагуулдаг. Даогийн философид ийм асуудал байхгүй.

Илрээгүйн онолыг даосизм төдийгүй Күнзийн сургаал ч тэр хэвээр нь хүлээн авдаг. Күнз «Дао ертөнцөд биелэхгүй» гэсэн илэрхийллийг хэрэглэдэг. Дао хэмээх үнэмлэхүй үнэнийг эрэлхийлэхийн зэрэгцээ хязгааргүй Дао энэ ертөнцөд биелэх боломжгүйг хүлээн зөвшөөрдөг. «Өглөө нь ертөнцөд Дао үйлдэгдэж байна гэж сонсож чадвал орой нь үхсэн ч болно» (Лүньюй, 4:8) гэсэн илэрхийлэл бол үүний жишээ юм.

Бурхан энэрэнгүй гэсэн илэрхийлэл Бурхан хүнчлэгдэх явцыг туулж бүрэлддэг. Үгүйсгэлийн теологи Даогийн философийн сэтгэлгээг тайлбарладаг. Хүнчлэл Бурханы философийн сэтгэлгээг тайлбарладаг. Хүнчлэл (擬人化, anthropomorphization) гэдэг нь грекээр хүн гэсэн утгатай антропос (anthropos), хэлбэр гэсэн утгатай морфе (morphe) гэсэн үгсийг нийлүүлж бүтээсэн үг юм. Энэ нь үнэмлэхүй үнэн болох Бурхан хүний хэлбэрийг олдог гэсэн утгатай. Учир нь Бурхан хүн шиг болж байж л хүнд Бурханы хүслийг дамжуулж чадна. Хүнчлэлээр дамжин Бурхан хүн шиг хэлбэр, сэтгэл хөдлөлтэй болдог. Хүнд хүчирхэг хэлбэрээр ойртдог. Гэвч үүнд аюул нуугдаж байна. Энэ нь үнэмлэхүй үнэний илрэлийг эсэргүүцэгчдэд үзүүлдэг хүчтэй дайсагнал юм. Итгэгч ба итгэдэггүй хүмүүсийн хооронд сайн ба муугийн оршихуйн дайсагнал үүсдэг.

Харин Дорнын Дао Өрнийн Бурханаас ялгаатай нь хүнчлэлийг тууштай татгалздаг. Даод хүнд үзүүлэх хүн шиг ямар ч дүр төрх байхгүй. Ямар ч нэрийг татгалздаг. Дао харагдах ч ёсгүй. Энэ онцлогийг Дао Дэ Жин-д олон удаа онцолсон байдаг.

Дао харагддаггүй. Нэр ч үгүй. (Дао Дэ Жин, 41-р бүлэг)

Дао үргэлж оршдог боловч хүний хэрэг явдалд тус бүрчлэн оролцдоггүй тул хүн түүнийг харж ч, дуудаж ч чадахгүй. Байгалийн зам болох Даог ухаарч болох ч харж болохгүй.

Дао хэзээд, хаанаа ч байдаг ч үйлдэл ч, дүр ч үгүй. Даог дамжуулж болох ч хүлээн авч болохгүй, ухаарч болох ч харж болохгүй. (Жуанз, дотоод бүлгүүд, «Их дээд багш», 大宗師)

Дао хүнчлэлийг татгалздаг бол Библи Бурхан хүнчлэлийг хүнтэй харилцахад зайлшгүй шаардлагатай явц гэж үзэн түүнд зууралдаж буйг харуулдаг. Хүнчлэлээр дамжин Бурхан хүний хэлбэрийг олохын хамт сайн муу, шударга ёс, атаархал, уур хилэн зэрэг хүний сэтгэл хөдлөлтэй болдог. Бурхан хүн шиг болбол ямар байдал үүсэх вэ? Хүнтэй шууд харилцаснаар Бурхан хүнд хүчтэй, шууд дамжуулах чадвартай болдог. Гэвч асуудал ч гарч ирнэ. Хүнчлэгдсэн Бурхан өөрийн зан чанарыг хүний хэмжээнд хязгаарласнаар Бурханы үнэмлэхүй байдалд эргэлзээ төрүүлдэг.

Хорвоод Бурханыг хүн шиг зөн совин, оюун ухаантай, сэтгэл хөдлөлтэй гэж боддог хүмүүс байдаг боловч тэд үнэнээс тун хол төөрсөн хүмүүс юм… Үнэмлэхүй хязгааргүй оршихуй болох Бурханыг ийм шинж чанартай гэж төсөөлөх нь туйлын мунхаг хэрэг. (Спиноза, Ёс зүй, I, теорем XV)

Хүнчлэлээр дамжин илэрсний онол хүчирхэг хүчтэй болдог. Энэ нь хүнд шууд илэрдэг бөгөөд дагагчдад үзүүлэх татах хүч нь их. Үнэмлэхүй дуулгавартай байдлыг бий болгох хүч чадалтай. Үүний зэрэгцээ хүнчлэл аюулыг агуулдаг. Хүнчлэлийн явцад эргэлзэх хүмүүс зайлшгүй гарч ирдэг. Итгэдэггүй хүмүүст Бурхан болон эш үзүүлэгч өөрсдийн олж, илэрхийлж чадах хамгийн аймшигтай сэрэмжлүүлгийг өгдөг. Мосегийн таван ном эргэлзэгчдэд арав дахь үеийн үр удмыг нь хүртэл хамарсан зовлонг зөгнөдөг.

Өрнийн Бурхан Дорнын Даогоос ялгаатай нь аль хэдийн хүнтэй адил нүүр царай, дуу хоолойтой болж, хүнтэй шууд ярилцаж, хуруугаараа хүртэл бичдэг. Энэ бүхнийг Бурхан хүний хэрэг явдалд оролцох боломжтой болгоход ашигладаг. Эхлэл номын дагуу хүнийг Бурханы дүрээр бүтээсэн.

Бурхан айлдав: «Бид өөрсөдтэйгөө адилхан, өөрсдийн дүрээр хүнийг бүтээе. Тэгээд тэр тэнгисийн загас, тэнгэрийн шувуу, гэрийн мал, бүх хээрийн амьтан, газар дээр мөлхөгч бүхнийг захираг.» (Эхлэл 1:26–27)

Бурхан хүнийг бүтээхдээ «Хүнийг Бурханы дүрээр бүтээе» гэж тунхагласнаар Бурханы хүнчлэлийн чиглэл аль хэдийн тогтсон гэж үзэж болно. Грекийн философичдын дунд хүнчлэлийн асуудлыг хөндсөн хүмүүс байв. Ксенофан (Xenophanes, МЭӨ 570–478 орчим) бол тэдний нэг. Тэрээр «Агуу Бурхан үнэмлэхүй байдлаа хадгалахын тулд хүний дүр төрх, сэтгэлтэй төстэй байх ёсгүй» гэж үзсэн. Ксенофан бол МЭӨ VI зууны хүн бөгөөд Сократаас өмнөх Грекийн философичдын дотроос Гераклиттай хамт илрээгүйн онолыг баримталсан хамгийн чухал хүн гэж тооцогддог. Ксенофан Бурхан хүний дүрийг олох нь хүний хэрэг явдалд шууд оролцох болно гэж үзсэн. Тэгвэл Бурхан ба хүний хооронд харилцан солигдох байдал үүсч, хүмүүс Бурхан шиг болох хүсэл тээх болно гэж үзжээ. ⁶² Үүний зэрэгцээ хүний овог аймгууд, амьтад тус бүр өөртэйгөө төстэй олон бурхныг бүтээнэ гэж элэглэсэн байдаг.

Этиопчууд бурхдаа хар арьстай, хавтгай хамартай гэж боддог бол фракчууд бурхдаа цэнхэр нүдтэй, улаан үстэй гэж боддог… Хэрэв морь бурханы царайг зурвал морины царай шиг зурах болно. Үхэр бурхнаа үхрийн царай шиг зурах болно… Мөн тэдний биеийг ч морь юмуу үхрийн дүрээр зурах болно.⁶³

Ксенофаны дараа Дионисий (Pseudo-Dionysius, V зууны орчмын философич) ч Бурханы хүнчлэлийг эсэргүүцэж байв. Тэрээр Бурханыг хүний дүрээр илэрхийлбэл энэ нь эцэстээ хүн Бурханы эрх мэдлийг зээлж Бурхан шиг аашлах гэсэн аюултай үйлдэлд шууд хүргэнэ гэж сэрэмжлүүлж байлаа.

Хүнчлэлийн явц Дорнын соёл иргэншилд харь ойлголт юм. Учир нь Дао хүн шиг болох ийм үзэгдэл Дорнод гараагүй. Дао Дэ Жин-д Дао яагаад хүн шиг болох ёсгүйг тасралтгүй тайлбарладаг. Үнэмлэхүй үнэн ямар нэг хэлбэрээр илэрхийлэгдвэл үнэмлэхүй байдлаа алддаг. Харин Өрнийн Бурханы хүнчлэлийн явц буюу «хүний дүрийг олох явц» цаг хугацаа өнгөрөх тусам улам тодорхой болдог. Иудей шашны Бурханы хүнчлэлийн явц Мосе ба Бурханы уулзалтаас эхэлдэг. Бурхан Мосегоор дамжуулан Бурханы оршихуйг тайлбарлахын хамт Мосегоор дамжуулан Израилийн ард түмний дагах ёстой бүх хууль цаазыг танилцуулсан. Мосегийн таван ном болох Тора нь хууль цааз гэсэн утгатай. Энэ хууль цаазын дагуу иудей шашин нэг бурхны шашны хувьд зохион байгуулалттай, системтэй хэлбэрийг олсон. Бурхан шашнаар дамжуулан хүний хэрэг явдлыг захирах болдог.

Мосе Израилийн ард түмнийг Египетээс гаргаж, «сүү, зөгийн бал урсдаг газар» болох Канаан руу удирдан авчирсан. Энэ замд Синай уулын ойролцоо Мосе Бурханаас Арван зарлигийг хүлээн авсан бөгөөд энэ нь яг эсэргүүцэж үл болох Бурханы хууль цааз болсон. Хуучин гэрээний Египетээс гарсан нь номын дагуу энэ явцад Мосе, Бурхан хоёрын хооронд их сонирхолтой яриа, хэлэлцээр болжээ. Иудейчүүд хуарангийн гадна Бурхантай уулзах газар болгон майхан босгосон бөгөөд Мосе тэнд Бурхантай ярилцаж эхэлсэн. Бурхан хүний хэлээр ярих болдог:

Бурхан Мосетой найз нөхөд хоорондоо ярилцдаг шиг нүүр тулан ярилцдаг байв. (Египетээс гарсан нь 33:11).

Тэр үед Мосе иудейчүүдийг ятгах нотолгоо болгон Бурханаас «алдраа буюу Өөрийгөө үзүүлэхийг» хүссэн (Египетээс гарсан нь 33:18). Үүнд Бурхан «Чи Миний нүүрийг харж болохгүй. Учир нь хэн ч Миний нүүрийг хараад амьд үлдэж чадахгүй» гэв. Үргэлжлүүлэн Бурхан «Ойролцоо хад байна, чи тэнд байвал Миний алдар өнгөрөх үед Би чамайг хадны ан цаванд нууж, бүрэн өнгөрөх хүртлээ чамайг гараараа халхална. Тэгээд гараа авахад чи Миний ар талыг харж чадна. Гэвч Миний нүүр харагдах ёсгүй» гэжээ (Египетээс гарсан нь 33:20–23). Ийнхүү Бурхан хүнтэй адил болсон өөрийн дүр төрхийг Мосед үзүүлдэг.

Чи Миний ар талыг харж чадна. (Египетээс гарсан нь 33:23)

Их сонирхолтой нь Дао Дэ Жин-д Бурхан ба Даогийн ар талын тухай Мосегийн таван номоос яг эсрэг илэрхийлэл байдаг. Бурхан ар талаа хүнд үзүүлдэг бол Дао ямар ч тохиолдолд Даогийн ар талыг хүн харж чадахгүй гэж тунхагладаг:

Даог араас нь дагасан ч ар талыг нь харж чадахгүй. (Дао Дэ Жин, 14-р бүлэг)

Хүнчлэгдсэн Өрнийн Бурхан хүний дүртэй өөрийн ар талыг Мосед үзүүлдэг. Гэвч Дао хүнчлэлийн явцыг туулаагүй тул хүн шиг өмнө, хойно гэж үгүй. Тиймээс Даогийн өмнө талыг харж ч болохгүй, хүн Даогийн араас дагасан ч үзүүлэх ар тал үгүй гэж тодорхойлдог.

2) Хүний үйлдлийн эх булаг: үйлгүй байдал (無爲) vs зориуд үйлдэл (有爲)

Дао Дэ Жин-гийн баримталдаг үйлгүй байдалд (wuwei, 無爲) хүний зориуд үйлдлийг (youwei, 有爲) хязгаарлаж, үйлгүй байдлаар зориуд үйлдэлтэй тэнцвэр олъё гэсэн философи агуулагддаг. Учир нь хүний зориуд үйлдэл байгалийн Даог эмх замбараагүй болгох магадлал өндөр гэж үздэг. Хүний хэрэг явдал үргэлж хувирдаг боловч түүнд нэгэн үл хувирах тогтмол зүйл бий. Энэ нь хүний мөн чанараас гардаг хувиа хичээл буюу шунахайн эх үүсвэр юм. Энэ нь хүн бүр нийтийн ашиг сонирхлоос илүү хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх хандлагатай гэсэн үг. Хүний шунахайг хязгаарлах нь үйлгүй байдлын философийн цөм юм. Тэгж байж нийгмийн тэнцвэр, хувь хүний сэтгэлийн эв зохицол бүрдэнэ.

Үйлгүй байдлын үзэл Дорнын соёл иргэншилд зориуд үйлдлийн хэрэгцээг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ зориуд үйлдлийн үндэс болох үйлгүй байдлыг эрмэлздэг тул зориуд үйлдлийн аюулыг сэрэмжлүүлдэг үндсэн бүтцийг харуулдаг. Дао Дэ Жин бодит амьдралд оролцохыг үгүйсгэдэггүй. Жишээлбэл, Даогийн урсгалын үйлгүй байдлын үзэл илүү үндсэн гэж үздэг ч Күнзийн урсгалын бодит амьдралд оролцох үзлийн үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрдөг. Ёс зүйд төвлөрч, байгалийн Даод аль болох ойр хүний нийгмийн ёс зүй ямар байх вэ гэдгийг эрэлхийлэх хичээл зүтгэлийн хэрэгцээг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг. Энэ утгаараа Даогийн урсгал, Күнзийн урсгалын ялгаа нь үйлгүй байдал ба «зориуд үйлдлийн хэрэгжүүлэлт»-ийн ялгаа юм. Күнзийн урсгалд хуулиас илүү ёс зүйг эрхэмлэдэг нь Күнзийн урсгалын зориуд үйлдлийн хэрэгжүүлэлт, Өрнийн зориуд үйлдлийн үзэл хоёрын ялгаа юм. Бодит хүний нийгэмд зориуд үйлдлийн хэрэгжүүлэлт хэрэгтэй боловч энэ нь үйлгүй байдлыг хүлээн зөвшөөрдөггүй зориуд үйлдэл болон доройтох магадлал өндөр тул үүнээс сэрэмжлүүлэн зориуд үйлдэлд хандах үйлгүй байдлын ач холбогдлыг тасралтгүй онцолсоор байдаг.

Күнз Шунь хааны тухай «үйлгүйгээр засаглах» (無爲而治)-ыг ярихдаа (Лүньюй, 15:5) Күнзийн сургаалын зориуд үйлдлийн хэрэгжүүлэлтээс давсан үйлгүй байдлын үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрсөн. Сюньз ч үйлгүй байдлыг удирдагчийн үйлдлийн хамгийн тохиромжит түвшин гэж үзсэн. Энэ утгаараа Күнзийн урсгал өөрийн зориуд үйлдлийн философид үйлгүй байдлын үзлийн үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрч, үйлгүй байдлыг хүний зохиомол үйлдэл бус, Тэнгэрийн зарчмыг дагасан байдал хэмээн өндөр үнэлсэн. Күнзийн урсгалд хуулиар засаглахаас илүү буянаар засаглах, ёслолоор засаглахыг дээгүүр тавьсан нь үүнийг тайлбарладаг.

Үйлгүй байдал үгчлэн «үйлдэлгүй байх» гэсэн утгатай боловч цаг үеэ олсон хөдөлгөөн буюу «үйлгүйгээр үйлдэх» (wei wuwei, 爲無爲) гэсэн утгатай. Байгалийн жамд нийцсэн үйлгүй байдал (無爲自然). Нахиа соёолох үед (germinal stage) хүн урьдчилан үйлдвэл хувирах ирээдүйн нөхцөл байдлыг урьдчилан харж чадах тул үүнийг анхааран үйлдье гэсэн санаа юм. Албадлага, хэт оролцоогүйгээр юмсын байгалийн урсгалд тохируулан үйлдье гэсэн нь Даогийн үзэл санааны цөм. Байгалийг дагая гэсэн хэрэг. Энэ нь Өрнийн улс төр, эдийн засгийн үзэл санааны цөм болох «laissez-faire» (хөндлөнгөөс оролцохгүй байх) үзэлтэй зарим талаар төстэй. Энэ нь зориуд үйлдэл бус, үйлгүй байдал хүний хэрэг явдлын эх булаг болно гэсэн санаа юм.

Үйлгүйгээр үйлдлийг хэрэгжүүлж, ажилгүйгээр ажлыг гүйцэтгэ. (Дао Дэ Жин, 63-р бүлэг)

Өрнийн зориуд үйлдлийн онол хүнд шууд нөлөө үзүүлдэг тул ойлгоход амар. Бурханы бүтээдэг оршихуй болох бий орчлонгийн эх үндэс болно гэсэн ертөнц судлалын дагуу хүний бүтээдэг зүйл буюу зориуд үйлдэл хүний хэрэг явдлын эх үндэс болно гэсэн хэрэг. Энэ бол хүний хүсэл, зорилгын дагуу ямар нэг юм хийх гэсэн үйлдэл юм. Өрнийн соёл иргэншлийг төлөөлдөг хууль бол үүний чухал жишээ. Хүн санаачилгатайгаар хэргийг шийдэж, шашны хууль цааз юмуу хүний оюун ухаанд тулгуурласан хууль, институцийг төв болгон хүний хэрэг явдлыг шийдье гэсэн хэрэг.

«Оршихуйн философи»-д тулгуурласан Өрнийн зориуд үйлдлийн үзэлтэй харьцуулахад Дорнын үйлгүй байдлын онолыг ойлгоход бэрх.⁶⁴ Учир нь үйлгүй байдлын онол Өрнийн сэтгэлгээнд чухалд тооцдоггүй «хувирлын философи»-г цөмөө болгодог. Орчлонгийн эх булгийг үгүйд байрлуулж, үгүй ба бийн хоорондох хувирлыг байгаль, орчлонгийн хөдөлгөөн гэж үздэг нь Дорнын философи юм. Бийгээс илүү үгүйг төв болгодог тул Дорнын философийн сэтгэлгээ үгүй рүү эргэн очих үйлгүй байдлыг хүний хэрэг явдлын эх булаг гэж үздэг.

Дорнын түүхэнд удирдагчийн үүргийн дотроос зориуд үйлдлээс илүү үйлгүй байдлын үзлийг онцолдог. Хятадын түүхийн хамгийн шилдэг удирдагчдын нэг гэгддэг Чин улсын Энх-Амгалан (Канси) хаан үйлгүй байдал гэсэн үсгийг самбар болгон хийлгэж, хааны тэргүүлдэг зөвлөлгөөний танхимын үүдэнд өлгүүлсэн байдаг.

Удирдагч засаглалаа хүчээр тулгавал улсад хараал болно, хүчээр тулгахгүй бол улсад хишиг болно. (Дао Дэ Жин, 65-р бүлэг)

Энэ нь хаан болон гол түшмэд зэрэг удирдагчид өөрсдийн ашгийг эрэлхийлсэн бодлогыг төрийн бодлого болгон ард түмнийг бүү зовоо гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл хууль, зарлигийг дур зоргоороо бүү гарга гэсэн өөртөө болон түшмэддээ хандсан сэрэмжлүүлэг байв. Дорно, Өрнө гэлтгүй ихэнх тохиолдолд удирдагчид өөрийн итгэл үнэмшлээр бодлого тогтоож, түүнийг түшмэд нь ашиглах байдал гарах нь элбэг. Тэд хуулийг зөрчих юмуу шинэ хууль гаргаж хувийн ашиг сонирхлоо хангах байдалд хүрдэг:

Төрийг удирдах хамгийн сайн арга бол ард түмэнд хүссэн ажлаа хийлгэх явдал юм… Хамгийн муу нь төрийн удирдагчид ард түмэнтэй ашиг хонжоо эрэлхийлэн тэдэнтэй булаалдах явдал юм (Түүхэн тэмдэглэл, 129–1)

Лаозтой хамт даосизмын үзэл санааг төлөөлдөг Жуанз хүний мөн чанартай холбоотой үйлгүй байдлын үндсийг тайлбарладаг. Орчлонгийн бүх зүйл хувирч, өсдөг. Бүх нахиа, хэлбэр цаашид өсөх чиглэлээ агуулдаг гэсэн хувирлын философид тэр тулгуурладаг. Эцсийн дүндээ боловсорч гүйцэх, ялзрах, тэдгээрийн хооронд болдог тасралтгүй хувирал, өөрчлөлт бүгд үүнд агуулагддаг. Жуанз засаглал ард түмний амьдралд оролцох ёсгүй, өөрөөр хэлбэл зориуд үйлдлийг багасгаж, үйлгүй байдлаар хандах ёстой гэж тайлбарладаг:

Хүнд мөн чанар бий. Хүн бүр хувцас оёж өмсөх, тариа тарьж идэх нь энэ юм. Энэ бол бүх хүнд тустай хэрэг. Байгалийн жамаар болох зүйл бөгөөд аль нэг тал руу хэлбийдэггүй. Тиймээс тэнгэр үйлгүй байдлаар хандаж, оролцдоггүй. (Жуанз, гадаад бүлгүүд, «Морины туурай», 1)

Энэтхэгийн философид ч үгүй ба бий, эсвэл үйлгүй байдал ба зориуд үйлдэл гэж орчуулж болох чухал ойлголтууд бий. Үйлгүй байдлыг санскритаар asamskrta гэж илэрхийлдэг бөгөөд «бүтээгдээгүй», «бүрэлдээгүй», «нөхцөлдөөгүй» гэсэн утгатай. Эсрэгээр зориуд үйлдлийг samskrta гэж илэрхийлж, «бүтээгдсэн», «бүрэлдсэн», «нөхцөлдсөн» гэсэн утгыг заадаг. Гэвч Буддын шашин үүссэн Энэтхэгийн философи, Зүүн Азийн даосизм хоёр бий ба үгүйг ялгах аргаараа үндсээрээ ялгаатай. Энэтхэгийн философид үгүй эх үндэс, мөн чанар учир бийд зөвхөн түр зуурын үнэ цэнэ өгдөг. Буддын шашны «өнгө нь хоосон, хоосон нь өнгө» гэсэн философийн цөм ч өнгө буюу бийн үнэ цэнэ түр зуурынх бөгөөд хоосон буюу үгүйд гол анхаарлаа хандуулах ёстой гэдэгт оршино. Харин даосизм үгүй эх үндэс боловч бийн үүргийг хүлээн зөвшөөрдөг философитой: «Тэнгэр доорх түмэн бодис бийгээс төрж, бий нь үгүйгээс үүсдэг». Үгүй ба бий арга билиг мэт харилцан нөхдөг. Энэтхэгийн философиос гаралтай Буддын шашин Дорнын даосизмаас хавьгүй илүү үгүй (無), хий (虛), хоосон (空)-ыг чухалчилдаг нь ийм эх сурвалжтай холбоотой.

Хүний амьдралд ч Буддын шашин хүний амьдралын авчирдаг бүх зовлонгоос давсан түвшин буюу тонилол, нирваныг эрмэлздэг бол даосизм амьдралын үндэс болох хоол хүнс, хувцас, орон байрны хүнд өгдөг зүйлсийг таашаан эдлэх хандлага чухал гэж онцолдог. Ийм ертөнцийг үзэх үзэл, хүний хэрэг явдлыг эрхэмлэдэг Дорнын соёл иргэншилд үйлдлийг онцолдог Күнзийн сургаал эх үндэс рүүгээ буц гэдэг даосизмтай зэрэгцэн оршдог. Дорнын хүмүүс нөхцөл байдал, өөрийн байр сууриас хамааран Күнзийн сургаал, даосизмыг хоёуланг нь хамран баримтлах нь олонтаа.

Даосизм үйлгүй байдлыг эрхэмлэдэг байр суурь Дао Дэ Жин-д тод илэрдэг. Даосизм үйлгүй байдлын үзлээрээ захирагч юмуу засгийн газар хувь хүний амьдралд оролцохыг аль болох багасгах ёс зүйн үзлийг Дорнын соёл иргэншлийн суурьт тогтоосон.

Гучин хигээс нийлж нэг дугуй болно. Түүний голын хоосон зай тэргийг эргүүлнэ. Цонх цоолж, хаалга гаргаж өрөө бүтээнэ. Хоосон зай байгаагаараа өрөө хэрэгтэй болно. Оршихуйд ашиг өгөх нь үйлгүй байдал түүнийг хэрэглэхэд оршино. (Дао Дэ Жин, 11-р бүлэг)

Ялангуяа Жуанз-д онцолдог байгалийн жамд нийцсэн үйлгүй байдлын үзэл нь хүн хууль, ёс зүй, зуршил, ёс заншил зэрэг хүний бүтээсэн соёлын чимэглэлд хүлэгдэлгүй, чөлөөтэй ангижирч, байгаль дотроос амьдралаа олох гэсэн, зориуд үйлдэлд эсрэгцэх үйлгүй байдлын утгыг гол санаагаа болгодог. Энэ нь эцсийн дүндээ Дорнын соёл иргэншилд бусад ямар ч соёл иргэншлээс илүү засгийн газрын оролцоонд өртөхгүй хувь хүний бие даасан байдлыг төв болгосон үзлийг дэлгэрүүлсэн. Мөн шунахайгаас ангижирсан эдийн засгийн ёс зүй, эцэстээ Күнзийн сургаалтай хамтран боловсрол, хичээл зүтгэл, хичээнгүй, гамтай байх, удирдагчийн шударга байдал зэргийг онцолдог эрүүл эдийн засгийн хүрээг бий болгосон.

Харин Өрнө үйлгүй байдалд үнэ цэнэ өгдөггүй бөгөөд зориуд үйлдэлд эерэг утга өгдөг.

«Та нар бол ертөнцийн гэрэл… Дэнлүү асаахад дэнлүүний гэрэл өрөөн доторх бүх юмыг гэрэлтүүлдэг» хэмээн үйлдлийн ач холбогдлыг онцолдог: Тариачин үр тарихаар гарав… Зарим нь сайн хөрсөнд унаж, соёолон ургаж сайн өсөөд үр жимс өгсөн бөгөөд гуч дахин, жар дахин, зуу дахин үржсэн нь ч байв. (Марк 4:3–8)

Ертөнцийн гэрэл, нахиа соёо болж үйлчлэн хүний хэрэг явдалд идэвхтэйгээр үр дүнд хүрэхийг урамшуулахын зэрэгцээ давс мэт үйлчилж хүний хэрэг явдалд хэрэгтэй зүйл болох ёстой гэсэн үүргийг онцолдог.

Та нар бол газрын давс. Хэрэв давс амтаа алдвал юугаар давслах вэ… Та нар бол ертөнцийн гэрэл… бүх хүнд гэрэлтэнэ. (Матай, 5-р бүлэг)

Давс, гэрэл мэт хичээх нь зориуд үйлдэл юм. Дээрх жишээнд харснаар шавар сав хийх, өрөө бүтээх нь үйлгүй байдал юм. Үйлгүй байдлын үзлээр илэрхийлэгдэх Дорнын соёл иргэншлийн эхлэл цэг болох туйлгүйг (無極) төв болгох байдал, Өрнийн соёл иргэншлийн эхлэл цэг болох бүтээлийг төв болгох байдлын эсрэгцэл нь Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн суурийг бүрдүүлдэг хамгийн чухал хүчин зүйл байж мэдэх юм.

Өрнөд Бурхан хүний үнэмлэхүй дуулгавартай дагах ёстой хууль цаазыг эш үзүүлэгчээр дамжуулан хүнд өгдөг. Энэ нь хуулийг зөрчих нь Бурханаас урвах, муу үйлдэх хэрэг гэж сэрэмжлүүлэн хуулийг хүндлүүлэхийн хамт зориуд үйлдлийг онцолдог. Гэвч Даогийн үүднээс харвал хуулиар засаглах нь ч эцсийн эцэст хүний үйлдэл бөгөөд эцэстээ зориуд үйлдэлд хамаарна. Эш үзүүлэгч Бурханаар дамжсанаар үнэмлэхүй Бурханы хүчирхэг хүчийг түшиглэн хүч чадал, төвлөрлийг бий болгодог давуу талтай. Мөн хамгийн тохиромжит ертөнцийг эрэлхийлэн ирээдүйг нээх хөдөлгөгч хүч үүсдэг. Гэвч энэ хөдөлгөгч хүч үргэлжилдэггүй. Эцэстээ геополитикийн нөхцөл, байрлалын хүчний (勢) урсгалыг дагадаг. Түүхэнд нэг Бурхан, нэг үзэл суртлаас эрэлхийлсэн хамгийн тохиромжит ертөнц хэзээ ч бодит болоогүй. Философийн хувьд ч нэг Бурхан, нэг үзэл суртал дэлхийг ноёрхох үзэгдэл гардаггүй.

Илчлэлтийн шашныг төв болгосон Өрнийн соёл иргэншил үгүй ба бийгээс бийг төв болгож, үйлдлийн хувьд ч үйлгүй байдал, зориуд үйлдлээс зориуд үйлдлийг чухалчилдаг. Үүнээс нэг алхам цааш явж, үгүй ба бийг бүрмөсөн салгаж, хоёрдмол эсрэгцэх үзлийг дэлгэрүүлдэг. Өрнийн соёл иргэншилд гэгээ ба харанхуй, оршихгүй байдал ба оршихуй зэрэг бүгд эв зохицолд бус, эсрэгцэлд оршдог. Харин байгалийн философийг төв болгосон Дорнын Дао гэгээ ба харанхуй, оршихгүй байдал ба оршихуйг хамтад нь багтаах философийн хандлагыг баримталдаг. Тиймээс Өрнө орчлон, байгаль, хүний хэрэг явдалд илрэх хоёр биетийн харилцааг хоёрдмол эсрэгцлийн бүтцээр тайлбарладаг. Хоёрдмол эсрэгцэх үзэл, сайн муугийн сэтгэлгээ биетүүдийн хоорондын харилцааг дайсагнасан буюу эсрэгцсэн гэж тайлбарладаг. Өрнийн хоёрдмол эсрэгцэх үзлийг голдуу шинжлэх ухаан, байгалийн үзэгдлийг тайлбарлахад хэрэглэдэг бөгөөд хүний нийгмийн үзэгдэл, ялангуяа шашинтай холбоотой асуудалд сайн муугийн сэтгэлгээ болон тодорхойлогддог. Хоёрдмол эсрэгцэх үзэл, сайн муугийн сэтгэлгээ хоёулаа оршихуйн философиос эхэлдэг. Орчлон, хүн хоёулаа Бурханаар бүтээгдсэн. Бүтээгдсэн орчлон бүтээгдсэн хэвээрээ оршиж, хувиралгүйгээр бүтээгдсэн ёсоороо оршин байх ёстой гэдэг нь Өрнийн оршихуйн философийн цөм юм. Энэ нь Бурханы бүтээсэн зүйл мөнхөд оршино гэсэн зарчимд тулгуурладаг.

Дуализм бол байгалийн үзэгдэл буюу сэтгэлгээг хоёр үндсэн зарчмаар тайлбарладаг философи юм. Дорнын философи бүх зүйл бие даан оршдог бус, харилцан нөхөх оршихуй болж үргэлж хувирдаг гэсэн сэтгэлгээгээр орчлон, хүний амьдралыг тайлбарладаг. Учир нь Дорнын соёл иргэншил хувирлын философид тулгуурладаг. Тиймээс үл хувирах оршихуйн тухай сонирхол буюу эргэцүүллийг Дорнын соёл иргэншилд чухалд тооцдоггүй. Энэ нь Дорнын философийн түүхэнд Өрнийн оршихуйн онол, танин мэдэхүйн онол зэрэг хөгжөөгүйн тайлбар болно. Түүний оронд хувирлын философийн дагуу хувирлын цаана нуугдсан урсгалыг олж харж, ашиглах байрлалын хүчний (勢) философийн хамт хүний мөн чанарын хувирлын тухай засаглалын ур ухааны (術) философи Дорнод хөгжсөн. Байрлалын хүч, засаглалын ур ухааны философи Өрнийн сэтгэлгээнд байдаггүй ойлголт юм.

Дорнод Өрнийн бүтээлийн онол, хувьслын онолтой зүйрлэхүйц догма, шинжлэх ухааны онол байдаггүй. Дорно хүн бол байгалийн нэг хэсэг бөгөөд байгаль руу эргэн очдог гэсэн философитой тул хүн орчлонгийн төв гэсэн зорилгын онолтой холбоотой үзэл санаа хөгжөөгүй бөгөөд эцэстээ метафизиктэй холбогдсон хүн төвт үзэл хөгжих зай байгаагүй. Дорнод байгаль, хүнийг бүтээсэн тухай шашны догма байхгүй ч бүтээлийн домог бий. Энэ бол яг хувирлын философийг дэмждэг Пань Гугийн (盤古) бүтээлийн домог юм. Мөн Дарвинынх шиг нарийн, шинжлэх ухааны хувьслын онол байхгүй ч байгаль, хүний орчлон дахь байр суурь, үүргийг тайлбарладаг хувирлын философи бий. Дорнын сэтгэлгээний эх үндэс болох хувирлын философи хөгжиж тогтолцоо болсон нь яг Ижин-д агуулагдах хувирлын философи юм.

Дорнын ёс зүйн соёл vs Өрнийн хууль дээдлэх соёл

Үйлгүй байдлыг эрхэмлэдэг Дорнод ёс зүй хуулиас илүү чухал болдог бол зориуд үйлдлийг эрхэмлэдэг Өрнөд хуулиар засаглах нь ёс зүйгээс илүү чухал болдог. Үүнийг Дорнын ёс зүйн соёл, Өрнийн хууль дээдлэх соёл гэж илэрхийлдэг. Ёс зүй ба хуулийн харилцаа Дорнод хэрхэн цэгцэрч ирснийг авч үзэх нь Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн ялгааг ойлгоход тус болно. Дорнод ч манай эриний өмнөх Дайчин улсуудын үе шиг хуулийг чухалчилж, хууль гол үүрэг гүйцэтгэн Дайчин улсуудын үеийг дуусгаж, нэгдсэн улсыг бий болгоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байсан удаа бий. Тухайн үеийн хуулийг хуулийн шинэчлэл (bianfa, 變法) гэж нэрлэх болсон бөгөөд энэ нь хуулиар феодалын тогтолцоог устгаж, муж, шяний тогтолцоогоор (郡縣制) улсаа удирдъя гэсэн шинэлэг агуулгатай байв. Хятадын хуулиар засаглахад Шан Ян (МЭӨ 390–338), Хань Фэй (МЭӨ 280–233), Ли Сы (МЭӨ 280–208) зэрэг хүмүүс гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Шан Яны үйл ажиллагаа явуулж байсан үе бол хааны ураг төрлийн хүчнийхэн эрх мэдлийг монопольчилдог феодалын маягийн удаан уламжлалыг хадгалж байсан үе юм. Шан Ян улсын хөгжлийн төлөө хааны ураг төрлийн хүчнийхэн, жирийн ард түмний тэгш байдлыг онцолсон хуулиар засаглахыг баримталсан. Тэрээр язгууртнуудад онцгой хандах хуучин парадигмыг орхиж, бүх хүнд тэгш хуулийг улсын үндэс болгох шинэ парадигмыг хэрэгжүүлэх хуулийн шинэчлэлийг идэвхтэй явуулсан.

Шан Ян хааны ураг төрөл зэрэг феодалын хүчнийхэнтэй 20 жил тэмцэж, газар эзэмшигч язгууртнуудыг татан буулгаж, баячуудад хүнд татвар ногдуулж, ядуу тариачдад газар болон газар тариалангийн хөрөнгө хуваарилах хуулийг хэрэгжүүлсэн. Бүх ард түмэн ядуурлаас ангижирч, улс өсвөл өөрт нь ч хувь оногдоно гэсэн найдвар тээх болсон. Эцэст нь хааны идэвхтэй дэмжлэгээр хуулийн шинэчлэлийн бодлогоо амжилттай хэрэгжүүлсэн. Гэвч газар эзэмшигч язгууртнуудын үзэн ядалтыг хүлээж, 20 жил түүнд тусалж байсан хаан (Цинь улсын Сяо гүн) нас барсны дараа Шан Яныг цаазлав. Гэсэн хэдий ч феодалын тогтолцоог муж, шяний тогтолцоогоор солих хувьсгалт парадигм амьд үлдэж, Шан Яны хуулиар засаглах ёс Цинь улсыг хүчирхэг гүрэн болгосон. Нэг зуун хагасын дараа Цинь улс тэнгэр доорхыг нэгтгэхэд Цинь Ши Хуанди феодалын удамшлын тогтолцоогоор 250 жил үргэлжилсэн Дайчин улсуудын үеийг дуусгаж, төв засаг шууд захирдаг муж, шяний тогтолцооны нэгдлийг (МЭӨ 221) бий болгосон. Энэ үед Цинь Ши Хуанди хуульчдын урсгалаас гаралтай Ли Сыг ерөнхий сайд болгон ашигласан. Хуульчдын урсгалын төлөөлөх зохиолыг Хань Фэй (韓非) бичжээ.

Хуульчдын урсгал ёс зүйн үнэт зүйлсийг бүрмөсөн үгүйсгэж, хувийн удирдах чадвараас илүү хуулиар засаглахыг онцолж, өнгөрсний ёслол, хамгийн тохиромжит зорилгыг шоолсон зэргээс харвал Күнзийн урсгалын үзэл санаатай шууд эсрэгцсэн антитезисийг бүрдүүлдэг гэж хэлж болно. ⁶⁵ «Албат Фэй өөрийн санаагаа хэлэхээс хэзээ ч айдаггүй…» гэж эхэлдэг Хань Фэйз зохиолыг хэлбэр, агуулгаараа Макиавеллийн Хаан-тай харьцуулж болно. Үнэхээр Хань Фэйз нь Хаан шиг хүний мөн чанарын хурц задлан шинжилгээ, ажиглалтыг харуулдаг бөгөөд тэдгээрийн төстэй байдал гайхмаар.⁶⁶ Хань Фэйз Макиавеллиас бараг хоёр мянган жилээр түрүүлжээ.

Хань Фэйз хаанд «Гэгээн эзэн түшмэд нь урвахгүй гэдэгт найдах бус, урвуулахгүй байх засаглалын ур ухааныг (shu, 術) өөрөө эзэмшихийг санах ёстой бөгөөд түшмэд нь хуурахгүй гэдэгт түшиглэх бус, хуурч чадахгүй байх засаглалын ур ухааныг өөрөө эзэмшихэд түшиглэх ёстой»⁶⁷ хэмээн хааны үүргийг тайлбарладаг. Тэрээр түшмэд «Эзэн нь мэргэн бол бүх сэтгэлээ зориулан үйлчилж, муу эзэн бол заль мэх зохиож түүнийг сорих л юм»⁶⁸ гэж толгойноос хөл хүртэл Макиавеллийн маягийн засаглах ухааныг номлодог. Макиавелли хаанд арслангийн сүр, үнэгний ов мэхийг тэнцүү хэрэглэхийг зөвлөж,⁶⁹ түшмэдийг алдар нэр, алт мөнгө, эрдэнэсээр бүрхэж урвах сэтгэлгүй болгох хэрэгтэйг онцолдог. ⁷⁰ Хань Фэйз түшмэд эзэн нь мэргэн бол чин сэтгэлээсээ үйлчилдэг ч тэгэх шаардлагагүй бол эзнээ ашиглахыг оролддог тул эзэн заавал зусарч, урвагч түшмэдийг зайлуулж чаддаг байх ёстой гэж номлодог.⁷¹

Нэг талаас хүйтэн хөндий, өршөөлгүй энэ бодит үзэл Хавар намар, Дайчин улсуудын үе шиг самуун цагт хэрэгжиж, эмх журмыг сэргээхэд хэрэгтэй байсан байж мэдэх юм. Гэвч нэгдсэн тэнгэр доорхыг хоёр мянган жил хадгалсан түүнээс хойшхи Хятадад хүмүүнлэг ёс (仁), зөв шударга ёс (義)-ыг дээдэлж, чухалчлан, эв зохицол, дунджийг эрмэлзсэнээр эсрэгцэл, зөрчил дээр тогтсон хуульчдын урсгалын үзэл санаа ёс зүйг чухалчилдаг Күнзийн урсгалын үзэл санаанд ач холбогдлын тэргүүн байраа тавьж өгсөн.

Муж, шяний тогтолцоо хэрэгжсэн нэгдсэн улсад улс төр, захиргаагаар дамжуулан энх тайван, тогтвортой байдлыг хангах нь илүү чухал болсон. Тиймээс хууль төрийн засаглалын хэрэгслийн чухал хүчин зүйл хэвээр байсан ч улсын хэвийн улс төр, захиргаанд тусалдаг ёс зүй, үйлгүй байдлыг агуулсан даосизм, Күнзийн сургаалын философитой хамтран ажиллах болсон. Энэ нь эцэстээ «Хуан-Лао үзэл» (黃老思想) буюу «гаднаа Күнз, дотроо хууль» (外儒內法) гэсэн хэлбэрээр хөгжсөн. Даосизмын үйлгүй байдал, Күнзийн сургаалын ёс зүйг гаднаа тодотгохын зэрэгцээ дотроо хуулиар засаглан нэгдсэн улсыг удирдахад хувь нэмэр оруулах хэлбэрийг олсон. Үйлгүй байдлыг төв болгосон буянаар засаглах (德治), ёс зүйг төв болгосон ёслолоор засаглах (禮治) нь хуулиар засаглахаас илүү чухал болсон.

Библид гэр бүлийн харилцаанд ч Бурханыг шүтэхийг нэгдүгээрт бод гэж тушаасан зүйл байдаг бөгөөд энэ нь Бурханыг шүтэх нь нэгдүгээр хууль болохыг тодорхой харуулдаг.

Намайг газар дээр амар тайвныг авчрахаар ирсэн гэж бүү бод. Би амар тайвныг бус, илдийг авчрахаар ирсэн. Би хүнийг эцэгтэй нь, охиныг эхтэй нь, бэрийг хадам эхтэй нь хагаралдуулахаар ирсэн бөгөөд хүний дайсан нь өөрийн гэрийнхэн нь болно. Эцэг эхээ Надаас илүү хайрлагч Надад зохисгүй, хүү охиноо Надаас илүү хайрлагч ч Надад зохисгүй. (Матай, 10-р бүлэг)

Дорнод МЭӨ IV зуунд Шан Яны хуулийн шинэчлэлээр хууль ёс зүйтэй зөрчилдөх явдал гарсан. Хууль гэр бүлийн харилцаанаас илүү чухал гэсэн хамтын хариуцлагын тогтолцоо онцгой асуудал болсон. Гэмт хэрэгт гэр бүл, бүр хөршийг хүртэл холбогдуулдаг хамтын хариуцлагын тогтолцоо ёс зүйг сүйтгэж, айдас түгээх болов. Цинь улсаас тэнгэр доорхын нэгдлийг өвлөн авсан Хань улс МЭӨ II зуунд аль хэдийн ёс зүй хуулиас илүү чухал гэсэн «гаднаа Күнз, дотроо хууль» (外儒內法) тогтолцоогоор энэ чухал асуудлыг цэгцэлсэн. Сыма Цяний Түүхэн тэмдэглэл (史記)-д Шан Яны хуулийн шинэчлэлийг Цинь улсыг хүчирхэг гүрэн болгосон шинэлэг тогтолцоо хэмээн дүрсэлсэн хэдий ч нэгэн зэрэг хүний ёс зүй, ёс суртахууныг давсан хэрцгий хуулийн засаглал хэмээн дүрсэлдэг. Сыма Цянь Шан Яны хуулиар засаглах ёсны институцийн ололтын хамт түүнээс үүдсэн эмгэнэл, эсэргүүцлийг онцолж, хууль ёс зүйг дарах үед бий болох байдлыг дүрсэлжээ.

Дорнын «ёс зүйг тэргүүнд тавьж, хуулийг ашиглах» гэсэн энэ үзэл санааг арга билгийн сэтгэлгээ сайн тайлбарладаг.

Дорнын ертөнцийг үзэх үзэл туйлгүй-Их туйлын бүтцийг төв болгодог. Хоёулаа чухал боловч Дорнод туйлгүй нь Их туйлаас түрүүлдэг гэж үздэг. Харин Өрнийн ертөнцийг үзэх үзэл хаосоос бүтээгдэхийг онцолж, бүтээл хаос (эмх замбараагүй байдал)-ыг даван туулж бүх зүйлийг захирдаг гэж үздэг. Энэ ялгаа нь Дорно, Өрнө арга билгийн сэтгэлгээ, сайн муугийн сэтгэлгээнд суурилсан соёл иргэншилтэй болсны үндэс болдог. Эцэст нь Дорно, Өрнө өөрсдийн соёл иргэншлийн суурьт бие биетэйгээ эсрэгцэх ертөнцийг үзэх үзэлтэй болсон. Дорно туйлгүй ба Их туйлын хувирлыг төв болгон харилцан нөхөх, арга билгийн зарчмыг дагадаг бол Өрнө хаос ба бүтээлийн хоорондох эсрэгцлийн, сайн муугийн зарчмыг төв болгодог.

Дорнын байгалийн философийн үзэл санаанууд «бидний амьдрал хязгаартай боловч мэдлэг хязгааргүй» гэсэн зарчмыг хүлээн авдаг. Илрээгүйн зарчмыг хүндэтгэвэл шашин юмуу метафизикийн онол мэт нэг үзэл санаанд хэлбийх явдал гардаггүй. Нэг үнэнд бүхнээ тавьж, түүнийг дэлгэрүүлэхийн тулд сайн муугийн тэмцэл өрнүүлэхэд шимтдэггүй. Өрнийн илэрсний онолд Бурхан эш үзүүлэгчээр дамжуулан мэдлэгийн төгсгөл буюу үнэмлэхүй үнэнийг хүнд дамжуулж чадна гэж үздэг. Хүн мэдлэгийн төгсгөлд хүрч, мөнхийн үнэнтэй учирна. Илэрсний онол үнэмлэхүй үнэнд хүрнэ гэсэн хүч чадалтай боловч үүний зэрэгцээ зайлшгүй дагалдах аюулыг агуулдаг. Энэ нь дагахгүй хүмүүст өгөх аймшигт сэрэмжлүүлэг юм. Илэрсний онолд дагалдах хүч чадал, аюул эцэстээ сайн муугийн сэтгэлгээг өдөөдөг. Итгэгч, итгэдэггүй хүмүүсийн хоорондох сайн муугийн ялгаа түүний эхлэл болдог.

Бид Өрнийн парадигм дэлхийг ноёрхсоноор Өрнийн хуулийг төв болгосон тогтолцоо, байгууллага, ёс заншлын хэтэрхий олон жишээтэй учирдаг. Энэ үзэгдлийг тэнцвэржүүлэхийн тулд ёс зүйг төв болгосон Дорнын соёл иргэншлийн хэдэн онцлогийг авч үзье. МЭӨ IV зуунд Ци улс соёл, эрдэм ухааныг ашиглах бодлого явуулсан. Ци улсын нийслэл Линьзын баруун талд Жисяд дэлхийн анхны улсын эрдэм шинжилгээний байгууллага болох Жисягийн эрдмийн өргөө (稷下學宮)-г байгуулжээ. Энэ бол Даогийн урсгал, Күнзийн урсгал, хуульчдын урсгал, Мозын урсгал, нэрийн урсгал, арга билгийн урсгал, эвсэл холбооны урсгал зэрэг олон янзын сэтгэгчид төрийн дэмжлэгтэйгээр мэтгэлцэж байсан газар бөгөөд «зуун урсгалын маргаан»-ы төв хэмээн үнэлэгддэг. Энд Сюньз, Шэнь Дао зэрэг сэтгэгчид төрөн гарсан. Энд сэтгэгчид «түмэн бодис тэгш хэмжээтэй» (萬物齊度), «мөн чанараа бүрэн хадгалж, жинхэнэ байдлаа сахих» (全性保眞), «хүсэл тачаал цөөн бөгөөд гүехэн байх» (情慾寡淺), «доромжлуулсан ч гутамшиг гэж үзэхгүй байх» (見侮不辱), «довтолгоог хориглож, зэвсгээ хураах» (禁攻寢兵) зэрэг ёс зүйн философийг хөгжүүлсэн.⁷² Энэ бол Өрнийн хуулийг төв болгосон философийн тогтолцоотой харьцуулагдах ёс зүйн философийн тогтолцоо юм.

Ёс зүй хууль цаазаас дээгүүр байдаг гэсэн философид үйлгүй байдал зориуд үйлдлээс сэрэмжлүүлдэг гэсэн бодол агуулагддаг. Яагаад үйлгүй байдал зориуд үйлдлээс сэрэмжлүүлдэг вэ? Зөвхөн зориуд үйлдэлд түшиглэдэг хүний асар том алдаа XX зууны Өрнийн үзэл суртлын эринд илт ил гарсан. Энэ бол хүн үнэмлэхүй үнэнийг ойлгож чадахгүй гэсэн «dao ke dao fei chang dao» (илэрхийлэгдсэн Дао бол мөнхийн Дао биш) хэмээх Даогийн үндсэн философитой эсрэгцсэн Өрнө илэрсний онолд умбаснаар гарсан үзэгдэл юм. Өрнийн сэтгэлгээний ертөнц шинэ үед хүний оюун ухааны чадварыг туйлд нь хүргэж, хүн оюун ухаанаараа үнэмлэхүй үнэнд хүрч чадна гэсэн хий хоосон төсөөлөлтэй болсон. Хүн үнэмлэхүй үнэнийг олж мэдлээ гэж зарлаад түүнийг түүхэнд хэрэгжүүлнэ хэмээн үгээр хэлэхийн аргагүй харгис хэрцгий үйлдлийг ичих зовохгүй хийж байсан үе бий. Фашизм, коммунизм гэсэн үзэл суртал яг тэр юм. Тэд өөрсдийн баримталдаг үзэл сурталд илэрхийлэгдсэн үнэмлэхүй үнэнийг хэрэгжүүлбэл хүний нийгэмд хамгийн тохиромжит ертөнц бий болно гэж итгэж байв. Нийгмийн дарвинизм шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Тэд хамгийн тохиромжит ертөнц рүү явах замд ёс зүйг орхих үйлдлийг зөвтгөж болно гэж үзсэн. Гэвч тэдний баримталдаг үнэмлэхүй үнэн бодит бус байх тохиолдолд эцэстээ тэдний үйлдсэн харгис хэрцгий үйлдэл л үзэл суртлын мөн чанар болон үлддэг. Ийм дүгнэлтийг эцсийн эцэст хүний мөн чанарт тулгуурлан гаргадаг.

Хүний мөн чанар үргэлж сайн, эсвэл сайн болгож болдог бол үйлгүй байдал хэрэггүй. Хүний мөн чанарыг дагахад л хангалттай. Гэвч хүний мөн чанарт өөрийн ашгийг хамгийн их болгох гэсэн хүчтэй хувиа хичээл бий. Энэ нь өөрчлөгддөггүй. Хүний хувиа хичээл оюун ухааныг хамгийн их ашиглан итгэл үнэмшлээ бэхжүүлсээр байдаг. Нийтийн ашиг сонирхлоос түрүүлж хувийн ашиг сонирхлоо авах хандлага хүний мөн чанарт оршдог. Хувиа хичээл шунахай болон амархан хувирдаг бөгөөд хүний нийгэмд үргэлж оршдог. Үзэл суртлын эринд Өрнө хүний мөн чанарыг сайн болгож болно гэсэн хувьслын онолд итгэх болсон. Гэвч Дорнын хүний мөн чанарын талаарх ойлголт Өрнийнхөөс өөр. Хүний мөн чанарыг сайн болгох хувьслын онол бол Өрнийн шинэ үеийн түүхэнд л боломжтой байсан асар том эндүүрэл юм. Дорнын хүний мөн чанарын онол хүн шунахайгаар өөрийгөө хөтлүүлсэн оролцогч (xiaoren, 小人) болох уу, эсвэл ёс зүйг сахисан удирдагч болох уу гэсэн хувирлад анхаарлаа төвлөрүүлдэг. Энэ нь бүхэлдээ хувь хүний хичээл зүтгэлээс хамаардаг гэж үзэх нь Дорнын ойлгосон хүний мөн чанар юм.

Ёс зүй төрөлхийн зүйл биш. Энэ нь суралцах, мэргэдийн үйлдлийг дагахаас үүсдэг. (Сюньз, 23:5)

Өрнийн соёл иргэншил хүний хэрэг явдалд Бурханы хүсэл, хууль цаазыг оролцуулдаг. Бурханд дуулгавартай эсэхийг шалгуур болгон хүний үйлдэл, зориуд үйлдлийг сайн муугийн ялгаагаар үздэг. Иудей шашинд зориуд үйлдлийн тодорхойлолтыг ихэвчлэн Бурханд хандах хандлагаар тогтоодог. Өөрөөр хэлбэл шүтээнд үйлчлэх, Бурхантай байгуулсан амлалтаа сахихгүй байх зэрэг юм. Мөн хүний бүх үйлдлийн дүрмийг хууль цаазаар тогтоосон тул зориуд үйлдлийг Бурханы туйлын хатуу шийтгэл хүлээж байдаг. Тиймээс Өрнийн соёл иргэншилд Бурханы хүслийг дагасан үг, үйлдэл сайн болж, түүнийг зөрчсөн үг, үйлдэл муу үйлдсэн нүгэл болж, шийтгэлийн бай болдог. «Чиний Бурхан Би бол атаархагч Бурхан. Намайг үзэн ядагчдын хувьд өвөг дээдсийн нүглийг гурав, дөрөв дэх үеийн үр хүүхдэд нь хүртэл хариуцуулна» (Египетээс гарсан нь 20:5–6). Эцэст нь Өрнөд хүний үйлдэл хүний хүрээг давж, Бурхан оролцдог сайн муу, нүгэл, шийтгэл, зовлонгийн түвшний асуудал болдог. Өөрөөр хэлбэл ёс зүйн бус, хууль цаазын асуудал болдог.

Хуулийн ач холбогдол Грек-Ромын соёл иргэншилд ч аль хэдийн бат байр суурь эзэлж байв. Өрнийн түүхэнд улс төрийн удирдагчдыг «хууль өгөгч» (Lawgiver) гэж дүрсэлдэг. Грекийн долоон мэргэний дотроос хамгийн алдартай Солон (Solon, МЭӨ 638–558) ялангуяа «хууль өгөгч» хэмээн алдаршсан. Өрнөд хуулийг сайн боловсруулж, сахиулж чаддаг хүн удирдагч болдог. Өрнийн соёл иргэншилд мэдээж институци, хууль олширч, тэдгээрийг зөрчигчдөд оногдуулах хориг арга хэмжээ ч олшрохоос өөр аргагүй. Өмгөөлөгчийн үүрэг өсдөг. Өрнөд Грек-Ромын үеэс чадварлаг өмгөөлөгчид гарч ирсэн. Грекийн Демосфен, Ромын Цицерон хоёулаа өмгөөлөгчөөс гаралтай бөгөөд нэрт төрийн зүтгэлтэн болсон. Цицерон Катилинагийн бослогыг дарснаар «Эх орны эцэг» цол хүртсэн. Демосфен Македоны тэлэлтийг эсэргүүцсэн грек хүн болохоороо бүх Грект алдаршсан.

Дорнын хүний мөн чанарын онолын цөм нь өгөгдсөн хүний мөн чанарын хүрээн дотор төрсний дараа «хүний зан төлөв»-ийг төлөвшүүлэхэд бүх анхаарлаа хандуулдаг. Зан төлөвийг төлөвшүүлэхэд хамгийн чухал түлхүүр нь ёс зүй юм. Зан төлөвийг төлөвшүүлэхэд хууль бус, ёс зүй дээд байр суурьтай байдаг. Дорнод нийгмийн удирдагчийг нэрлэхдээ «хууль өгөгч» гэсэн илэрхийллийг хэрэглэдэггүй. Нийгмийн удирдагчийг нэрлэхдээ даосизмд мэргэн хүн (聖人), Күнзийн сургаалд удирдагч (君子) зэрэг нэр томьёо хэрэглэдэг.⁷³ Мэргэн хүн, удирдагч хоёр хуулийн мэргэжилтэн бус, «ёс зүйг эзэмшсэн удирдагч» юм. Дорнод өмгөөлөгч XIX зуунаас хойш л гарч ирсэн. Дорнод хуулийг хэрэгжүүлэгч бус, ёс зүйгээрээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн удирдагч болдог.

3) Хүний үйлдлийн шалгуур: хувирлын арга билиг (陰陽) vs оршихуйн сайн муу (善惡)

Арга билгийн сэтгэлгээ, сайн муугийн сэтгэлгээ нь Дорно, Өрнөд хүний хэрэг явдлын үйлдлийн шалгуур болж үйлчилдэг. Дорнод бүх зүйл тасралтгүй хувирдаг гэсэн үүднээс үйлдэл нь уян хатан байдал, дасан зохицох чадварыг чухалчилдаг хувирлын философийг дагадаг. Хувь хүний үйлдэл бие даасан гэхээсээ илүү харилцаа, нөхцөл байдал дотор утга учиртай болдог. Энэ нь харилцан хамаарал, холбоонд тулгуурладаг. Хүний үйлдлийг байгаль, нийгэм дотор билиг (陰), арга (陽)-ын тэнцвэрийг олох чиглэл гэж ойлгодог. Тэнцвэр, эв зохицлыг эрмэлздэг.

Хүний үйлдэл урсгалыг харуулдаг бөгөөд байгалийн хуулийг дагадаг. Дорнын харсан байгалийн цөм нь тасралтгүй болж буй хувиралд оршино. ⁷⁴ «Түмэн бодис билгийг нуруундаа үүрч, аргыг өвөртөө тэвэрнэ.» «Нарны гэрэл ууланд тусахад гэгээ (арга) илэрнэ. Орой болж нарны гэрэл алга болоход уул харанхуйг (билиг) илэрхийлнэ.» Дао Дэ Жин-д байгалийн түмэн бодисыг бүгдийг арга билгээр илэрхийлдэг.

Түмэн бодис билгийг нуруундаа үүрч, аргыг өвөртөө тэвэрнэ. (Дао Дэ Жин, 42-р бүлэг)

Түмэн бодисын төв болох Дао хэзээд, хаанаа ч, хэнд ч байдаг. Дао бол байгаль, орчлонгийн дэг журам юм. Хүн юу ч хийсэн, юунд ч итгэсэн Даог дагадаг оршихуй байхаас өөр аргагүй. Бурхан бол сонголт, Дао бол зайлшгүй байдал. Хүн Даогоос зайлж чадахгүй. Бүх хүн Даод түшиглэж, Дао дотор амьдардаг.

Тэнгэрийн Дао бүх хүнд тустай бөгөөд хэнд ч хортой биш. (Дао Дэ Жин, 81)

Дао бүх хүнд хамаатай учир хувь хүн бүрийн хэрэг явдалд нэг бүрчлэн оролцдоггүй. Хүний хэрэг явдалд хайхрамжгүй. Хүний хэрэг явдлыг Даогийн хүрээнд хүн өөрөө шийддэг. Байгаль хүнээс болж хуулиа өөрчилдөггүй. Хүний хэрэг явдлыг сайн муугийн сэтгэлгээгээр бус, арга билгийн сэтгэлгээгээр илэрхийлдэг. Хүн өөрийн хийж буй зүйлдээ хариуцлагатай. Зун хичээнгүйлэн ажиллаж хүнсээ бэлтгээд өвөл амардаг. Зун ажил хийлгүй тоглож наадсан хүн өвөл гачигдлаас зайлж чадахгүй. Дао сайн муугийн нөгөө эрэгт оршдог бөгөөд бүх хүнд хамаатай. Сайн хүн Даог таашааж, сайн бус хүн Даогийн хамгаалалтыг хүртдэг. Даод дайсан гэж үгүй. Сайн муугийн сэтгэлгээнд байр олдохгүй.

Дао бол түмэн бодисын оршин суудаг газар юм. Дао бол сайн хүний эрдэнэ, нэгэн зэрэг сайн бус хүний хамгаалалт болно. (Дао Дэ Жин, 62-р бүлэг)

Өрнийн соёл иргэншилд хүний хэрэг явдлыг сайн муугийн сэтгэлгээгээр тайлж шийддэг. Үгүй (無)-г «муу»-гийн оршихуй гэж үздэг. Бий (有) нь харанхуй, эмх замбараагүй байдлыг зайлуулж гэгээлэг ертөнц, эмх журмыг бүтээсэн гэсэн «сайн» утгатай. Энэ бол сайн муугийн сэтгэлгээний эхлэл. Үл хувирах сайн муугийн сэтгэлгээ Өрнийн оршихуйн философиос үүсдэг. Бүтээгдсэн, үл хувирах оршихуйнууд сайн муугийн сэтгэлгээнд орооцолдож, зайлшгүй бие биеэсээ хуваагдан эсрэгцдэг.

Бурхан сайн гэсэн илэрхийлэл сайны эсрэг буюу муу хаанаас гарсан, яагаад оршдог вэ гэсэн үндсээрээ тайлагдашгүй асуудлыг дагуулдаг. Дао гэрэл ба харанхуй, сайн ба сайн бус (不善)-ыг хоёуланг нь агуулдаг. Ингэснээр үнэмлэхүй үнэнийг «батламж»-аар илэрхийлэхээс зайгаа барьдаг. Энэ зүйлийг Дао Дэ Жин-д тасралтгүй онцолдог: Дао хөндийн ус шиг тунгалаг, шаварт ус шиг булингартай (Дао Дэ Жин, 15). Дао гэрэлтэй холилдож, харанхуйтай холилдож, Даод нэгэн болдог (Дао Дэ Жин, 56). Даогийн тухай энэхүү үндсэн ойлголт Дорнын соёл иргэншилд гүн дэлгэрсэн. ⁷⁵ Өрнийн хандлага оршихуйн философиос эхэлж, «оршихуй»-н зарчмыг шинжлэн ялгахад гол анхаарлаа хандуулдаг. Дорнын хандлага «хувирал»-аас байгаль, хүний хэрэг явдлын зарчмыг ойлгоход гол анхаарлаа хандуулдаг. Хувиралд гол анхаарал хандуулбал энэ нь зайлшгүй хоёрдмол харилцан нөхөх үзэлтэй холбогддог. Соёл иргэншил арга билгийн философитой болбол хүний хэрэг явдалд үнэмлэхүй шинжтэй сайн муугийн ойлголтыг хэрэглэхэд бэрх. Үйлгүй байдлын арга билиг бол байгалийн хувирлын зарчмыг тайлбарладаг ойлголт, зориуд үйлдлийн сайн муу бол хүний ёс суртахууны дүгнэлтийг тайлбарладаг ойлголт юм. Үйлгүй байдлын арга билиг үнэт зүйлийн хувьд төвийг сахидаг бол зориуд үйлдлийн сайн муу үнэт зүйлийн дүгнэлт гаргадаг.

Арга билиг эв зохицол буюу харилцан нөхлийг илэрхийлэх шалгууртай байдаг. Билиг ба арга тасралтгүй харилцан үйлчилж, бие биедээ шилжих харилцаатай. Өдөр ба шөнө, хатуу ба зөөлөн, амьдрал ба үхэл мэт бүх оршихуй хувирал дотроо тэнцвэрээ олдог. Билиг ба арга үнэмлэхүй бодит биет бус, бие биетэйгээ харилцах харилцаан дотроо тодорхойлогддог. Зарим нөхцөлд билиг арга болж, арга билиг болж шилжиж болно. Билиг ба арга эсрэгцдэг атлаа бие биегүйгээр оршиж чадахгүй харилцаатай. Ганцаар бие даасан бодит биет бус, үргэлж нөгөөгөө шаарддаг. Эсрэгцэл дотроо эв зохицлыг бүрдүүлж, хувирал өөрөө дэг журмын зарчим болдог. «Билиг, арга амин хүчээр (qi, 氣) дамжин эв зохицлыг (和) бүрдүүлнэ» (Дао Дэ Жин, 42-р бүлэг). Билиг ба арга эв зохицол буюу харилцан нөхлийг илэрхийлдэг. Нарны гэрэл ууланд тусахад уул билиг, арга болж дүрээ өөрчилдөг. Харанхуй, гэгээ нь гэрэл ба уулын эв зохицол, харилцан нөхлийг илэрхийлдэг. Эр ба эм, хаан ба түшмэл, эцэг ба хүү, зун ба өвөл, өмнө ба хойно, өндөр ба нам гээд эдгээр бүгд Дорнын үзэл санаанд арга билиг мэт эв зохицлыг бүрдүүлэх харилцан нөхөх харилцаанд байдаг.

Өрнийн сайн муугийн сэтгэлгээ хоёрдмол хүний харилцаанд сайн ба муу хоёрыг ялгадаг. Хүмүүс «сонгогдсон» ба «голсон» гэж хуваагддаг. Сайн муугийн ялгаа зайлшгүй хоёр зүйлийг эсрэгцүүлдэг. Илчлэлтийн шашны цөмүүдийн нэг нь сайн муугийн сэтгэлгээ юм. Сайн муугийн ялгаа Даогийн философид байдаггүй ойлголт юм. Учир нь Дао сайн муу бус, арга билгийг хүний хэрэг явдлын мөн чанар гэж үздэг. Өрнөд сайн муугийн сэтгэлгээний эсрэг ойлголт болгон үнэт зүйлийн төвийг сахих үзэл, ёс суртахууны харьцангуйн үзэл, ёс суртахууны нигилизм зэрэг ойлголт гарч ирдэг. Илчлэлтийн шашин, Платон, Кантын философи ийм шинжилгээг дагадаг бөгөөд энэ нь Өрнийн соёл иргэншлийн гол үзэл санааны нэг болдог. Гэвч Дорнын соёл иргэншилд Өрнийг төв болгосон ийм эсрэг ойлголтыг хэрэглэн харьцуулж болохгүй. Учир нь Дорнын үзэл санаа ертөнцийг үзэх үзэл, хүний хэрэг явдлын эх үндэс, зарчмыг тусад нь төв болгон бүтээгдсэн. Дорнын соёл иргэншлийн онцлогийг Өрнөөс өөр гэдгээр нь үнэт зүйлийн төвийг сахих үзэл, ёс суртахууны харьцангуйн үзэл, ёс суртахууны нигилизм гэж үзэж болохгүй. Арга билгийн сэтгэлгээ хувирлын философийг дагадаг бөгөөд оршихуйн хувирал, эв зохицлыг тайлбарладаг философийн хүрээ юм. Өрнийн сайн үргэлж сайн, муу үргэлж муу. Цаг үе, соёлоос хамааран тайлбар өөрчлөгдөж болох ч мөн чанарын ялгаа нь өөрчлөгддөггүй. Сайн муугийн сэтгэлгээ бол зориуд үйлдлийн байр сууринаас хүний үйлдэл, оршихуйг үнэлдэг ёс суртахуун, ёс зүйн шалгуур юм. Энэ нь арга билиг шиг харьцангуй өөрчлөгддөггүй, үнэмлэхүй үнэт зүйл гэж тооцогддог.

Өрнийн сэтгэлгээ хүний хэрэг явдлыг сайн муугийн хүрээнд ялгадаг тул Дорнын сэтгэлгээг ойлгоход бэрх. Дорнын арга билгийн сэтгэлгээг тэргүүнд тавьж байж Өрнийн сайн муугийн сэтгэлгээтэй харьцуулж болно. Хүний хэрэг явдлын зарчимд арга билгийн сэтгэлгээ сайн муугийн сэтгэлгээтэй яг эсрэгцэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Арга билгийн сэтгэлгээ, сайн муугийн сэтгэлгээ хоёр өөр ертөнцийг үзэх үзлийн дагуу хүний хэрэг явдлын зарчим болж үйлчилдэг. Арга билгийн сэтгэлгээ байгалийн философид агуулагддаг эв зохицол, харилцан нөхлийн ойлголтыг төв болгодог. Сайн муугийн сэтгэлгээ шашин юмуу метафизик философид агуулагддаг ёс суртахууны дүгнэлт, харилцан эсрэгцлийн ойлголтыг төв болгодог.

Өрнийн хүний хэрэг явдлын зарчим болох сайн муугийн сэтгэлгээ бүтээлийн онолтой холбоотой. Бүтээл бол Бурханы үг бөгөөд бүтээл нь муу гэж үздэг харанхуйг зайлуулж үүсдэг сайн оршихуй болдог. Сайн муугийн сэтгэлгээтэй холбоотой бүтээлийн ач холбогдол Өрнө, Ойрх Дорнодын тэнгэр газрыг бүтээсэн домогтой холбоотой «Хаостой тэмцэх» (struggle against Chaos) түүхүүдэд ч тод илэрдэг. Хүн далайн мангас, луу, том могой зэрэг хаосын бэлгэ тэмдэг болон гарч ирдэг муу оршихуйг дарснаар гэрэл мэт үнэн «оршихуй» эхэлдэг. Грекийн яруу найрагч Гесиод (Hesiod) ч илчлэлтийн шашинтай төстэй ертөнцийг үзэх үзэлтэй байв. Тэрээр эхэнд хаос байсан бөгөөд түүнээс орчлон, дэг журам гэсэн утгатай космосын хамт олон бурхад төрсөн гэж үзэж байлаа. Муу хаосыг ялж сайн дэг журам бүтээгдсэн гэсэн урьдчилсан нөхцөл, явц эцэстээ Өрнийн соёл иргэншлийг хүний хэрэг явдлыг сайн муугийн сэтгэлгээгээр явуулахад хүргэж байна. Эхлэл номд хүнийг бүтээсний дараа шууд гарч ирдэг нь сайн муугийн тухай түүх юм:

Ехова Бурхан айлдав: «Сайн мууг мэдүүлэх модны жимсийг бүү ид, чи түүнийг идсэн өдөртөө гарцаагүй үхнэ»…… Могой эмэгтэйд хэлэв: «Та нар хэзээ ч үхэхгүй. Та нарыг түүнийг идсэн өдөр нүд чинь нээгдэж, Бурхан шиг болж, сайн мууг мэдэх болно гэдгийг Бурхан мэдэж байгаа юм.» (Эхлэл 2:17, 3:4)

Үүний дараа Адам, Ева хоёрын ууган хүү Каин хоёр дахь хүү Абелыг алж нүгэл буюу муу үйлдэж буй дүр зураг гардаг. Үүгээр Бурхан сайн, мууг эхнээс нь ялгадаг. Бурхан сайны талд зогсдог.

Мосе айлтгав: «Өөрийн алдраа надад үзүүлээч.» Тэгэхэд Эзэн хариулав: «Би бүх сайн (善)-аа чиний өмнүүр өнгөрүүлнэ. Чиний өмнө „Яхве“ хэмээх нэрийг тунхаглана.» (Египетээс гарсан нь 33:18–19)

Энэхүү сайн муугийн сэтгэлгээ Христийн шашны Библид ч гол асуудал хэвээр хэлэлцэгддэг.

Есүс түүнд айлдав: «Чи яагаад Намайг сайн гэж нэрлэнэ вэ? Ганц Бурханаас өөр хэн ч сайн биш.» (Марк 10:18)

Бурхан зөвхөн Бурханд итгэдэг хүмүүст л үйлчилдэг. Шашныг ихэвчлэн хувь хүний сонголтоос өмнө эцэг эхээс өвлөн авдаг. Шашны сургаалд сонголтыг Бурханы нигүүлсэл (grace) гэж илэрхийлдэг. Нигүүлсэл хүртэж Бурханд итгэдэг хүн Бурханы хүчтэй хамгаалалтыг хүртдэг. Бурхан тэдний төлөө гайхамшиг үйлдэж, хэрэг явдлыг нь захирдаг. Ялангуяа Бурхан өөрт нь итгэдэг хүмүүсийн төлөө хүний дайсан гэж үздэг этгээд Бурханы ч дайсан болно гэсэн философийг дэвшүүлдэг. Сайн муугийн сэтгэлгээ нэвтэрдэг.

Ингэснээр илчлэлтийн шашинд дайсан үнэмлэхүй муу гэсэн ойлголт буюу сайн муугийн сэтгэлгээ гарч ирдэг. Сайн муугийн сэтгэлгээ Даогийн философид байдаггүй ойлголт юм. Дао сайн муугийн сэтгэлгээнээс зайгаа барьдаг. Дао «сайн хүний эрдэнэ, сайн бус хүний хамгаалалт» болдог. Дао сайн муугийн сэтгэлгээний оронд арга билгийн сэтгэлгээг сонгодог. Бурхан «сайн хүний эрдэнэ, муу хүмүүсийн дайсан» болдог. Итгэгчид Бурханыг дагахгүй бол шийтгэл хүлээх тул Бурханд үнэмлэхүй дуулгавартай байх ёстой учраас сайн муугийн өнгө аяс үнэмлэхүй болж, хүний хэрэг явдлыг бүхэлд нь ноёлдог.

Би ертөнцийг бузар муугийнх нь төлөө, хорон муу хүмүүсийг нүглийнх нь төлөө шийтгэж, бардам хүмүүсийн их зангийг таслан, хэрцгий хүмүүсийн дээрэнгүй байдлыг дарна (Исаиа 13:11)

Илчлэлтийн шашинд сайн муу нь Бурханы тушаасан хууль цаазын асуудал болон хувирдаг. Бурхан сайн хүнийг шагнаж, муу хүнийг шийтгэдэг шийтгэлийн Бурхан болдог. Сайн муугийн шийтгэл хууль цаазын тушаал болж, түүний шагнал шийтгэл хатуу ширүүн тул хүмүүс «Бурханы сайн муугийн сэтгэлгээ»-нээс айх болдог. Өрнийн сайн муугийн сэтгэлгээ нүгэл ба шийтгэлд гол анхаарлаа хандуулж, муу үйлдсэн хүнийг шийтгэж, сайн хүнийг шагнах хэлбэрээр хүнд үйлчилдэг. Ингэвэл нүгэл ба шийтгэлийг шүүх хууль цааз чухал болдог. Мосегийн таван номын Левит, Тооллого, Дэд хууль гэсэн гурван ном бүх хүнд зориулсан нарийн, хатуу хууль цааз, шийтгэлээр дүүрэн байдаг. Энэ нь Өрнөд дундад зууны мянган жилийг туулж Сэргэн мандалтын эхэн үе хүртэл Өрнийн сэтгэлгээний ертөнцийг ноёлсон. Сайн муугийн сэтгэлгээ деизм гарч ирснээс хойш ч Өрнийн соёл иргэншлийн цөм хэвээр үлдсэн.

Харин Дао Дэ Жин-д сайн муугийн ялгаа, түүнийг дагалдах шийтгэлийн тухай ямар ч илэрхийлэл байхгүй. Хүний хэрэг явдалд сайн, муу зүйл байх нь аргагүй. Дорнын арга билгийн сэтгэлгээ хүний хэрэг явдлыг сайн муугаар бус, өлзий, гай (吉凶)-аар илэрхийлдэг. Өлзий, гайг Бурхан буулгадаггүй, хүн өөрөө сонгодог. Байгалийн философи болох Даог дагасан эсвэл зөрчсөн хүнд аяндаа илэрдэг нь өлзий, гай юм. Мөнх зүйл гэж үгүй. Бүх зүйл үргэлж хувирдаг. Амьдралд өлзий буюу сайн зүйл үргэлж өөрчлөгдөж, гай буюу муу зүйл ч үргэлж өөрчлөгддөг. Амьдралыг ийнхүү ойлгох нь хүний хэрэг явдлын явцад хувирлын философид тулгуурласан арга билгийн сэтгэлгээний байр суурь руу хэлбийдэг.

Дорнын соёл иргэншил амьдралын өлзий, гайг яаран таамаглаж болохгүй гэсэн «хил дээрх өвгөний морь» (塞翁之馬) хэмээх эртний сургаалт үгэнд дасал болсон. Дорнод амьдралын хэрэг явдлын өлзий, гай, гамшиг, хишгийг амьдралыг бүхэлд нь харж дүгнэх ёстой гэсэн байр суурьтай. Амьдралыг оршихуйн философиор бус, хувирлын философиор харъя гэсэн байр суурь юм. Тиймээс Дорнод өлзий, гай нь оршихуйн хууль цаазаас илүү хувирлын ёс зүйгээр тодорхойлогддог. Дорнын үзэл санаанд хууль цааз шиг албадлагатай тушаал гэхээсээ зөвлөгөө, ятгалгын хэлбэрээр бүрдсэн ёс зүйн агуулга их байдаг: «Удирдагч Даог сахиж өлзийтэй, оролцогч Даог зөрчиж гайтай» (Жоу И, Их тайлбар, эхний хэсэг, 3-р бүлэг).

Арга билгийн сэтгэлгээ байгалийн физик, цаг хугацааны, биологийн ялгаанаас эхэлж аажмаар тэлэн, сайхан ба муухай мэт гоо зүйн ялгаа, сайн ба муу мэт ёс суртахууны ялгаа, мөн энэ тал ба нөгөө тал, бусад ба би мэт нийгэм, ёс зүйн ялгааг багтаах болдог.⁷⁶ Учир нь арга билгийн хоёр ойлголт харилцан нөхдөг бөгөөд нэг нь байхгүй бол нөгөө нь оршиж чадахгүй. Харин сайн муугийн сэтгэлгээнд хоёр ойлголт бие биетэйгээ эсрэгцдэг бөгөөд харилцан мөргөлдөх шинжтэй болдог.

Арга билгийн сэтгэлгээг Өрнөд хэрэглэдэггүй тул Өрнийн парадигм ноёрхож буй сүүлийн хоёр зуун жилд дэлхийн сэтгэлгээний түүх, философийн талаар хэлэлцэхэд төдийлөн үүрэг гүйцэтгэхгүй байна. Гэвч хүний сэтгэлгээ Өрнийн эсрэгцэл, Дорнын харилцан нөхөл гэсэн хоёроос бүрддэгийг харгалзвал ашиглаж болох салбар олон янз.⁷⁷ Дорнын соёл иргэншил дотор даосизмыг билиг, Күнзийн сургаалыг арга гэж үзэх ангилал нэлээд ашигтай арга юм. Мөн Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулахдаа Дорнын соёл иргэншлийг билиг, Өрнийн соёл иргэншлийг арга гэж үзэх нь маш ашигтай, оновчтой ангилал юм. Ийм ангиллыг өөр ойлголтуудаас олоход бэрх. Дао ба Бурхан билиг ба аргын ялгааг тод харуулдаг. Даогийн илрээгүйн онол, Бурханы илэрсний онол арга билгийн ялгааг харуулдаг бөгөөд Дао хүлээн авах, эмэгтэйлэг (陰) талыг чухалчилдаг бол Бурхан идэвхтэй, эрэгтэйлэг (陽) талыг чухалчилдаг.

Арга билгийн сэтгэлгээний үндэс болох хоёрдмол харилцан нөхөх үзлийн ачаар Дорнын соёл иргэншилд эсрэгцэл, тэмцлийн хоёрдмол эсрэгцэх үзэл философийн хүчээ алдсан. Хоёрдмол харилцан нөхөх үзэл, хоёрдмол эсрэгцэх үзэл Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн философийн урсгалыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Үнэхээр логикийн өрнөлд ч Дорнын зэрэгцүүлэл (對句)-ийн тайлбар, Өрнийн силлогизмын тайлбар дэлгэрдэг нь хоёрдмол харилцан нөхөх үзэл, хоёрдмол эсрэгцэх үзлээс шалтгаална.⁷⁸ Дорнын арга билгийн үзэл орчлонгийн үндсэн хоёрдмол байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг боловч энэ хоёр хүчин зүйлийн харилцан нөхөх, харилцан хамааралтай харилцааг онцолдог. Үр дүнд нь хоёрдмол харилцан нөхөх үзэл, арга билгийн соёлд Дорнын эрхэмлэдэг улс төрийн ёс зүй, улс төрийн эдийн засаг манай эриний өмнөх Дайчин улсуудын үед өрнөсөн үндэстэн улсын бүрэлдэлтэй хамт хөгжсөн. Харин Өрнийн хоёрдмол эсрэгцэх үзэл, сайн муугийн сэтгэлгээ илчлэлтийн шашны дэлгэрэлтийн хамт хууль цаазыг хүндэтгэж, метафизикийн хөгжил түүний гол урсгал болсон.

Арга билгийн сэтгэлгээт Дорно байгаль, хүний нийгэм хоёулаа билиг ба аргын харилцан үйлчлэлээс бүрддэг гэж үздэг. Билиг ба арга үнэмлэхүй эсрэгцэл бус, харилцан нөхөх харилцааг бүрдүүлэх бөгөөд хувирал, эв зохицлыг тайлбарлах зарчим юм. Өдөр ба шөнө, эр ба эм, хатуу ба зөөлөн нь сайн жишээ. Энэ нь сайн муу шиг үнэт зүйлийн дүгнэлт бус, оршихуйн тэнцвэр, эргэлтийг онцолдог. Арга билиг «хоёр атлаа нэг» гэсэн харилцааны, нэгдлийн ертөнцийг үзэх үзлийг харуулдаг. Харилцааны, нэгдлийн ертөнцийг үзэх үзэл бол Өрнийн философийн тогтолцооны баримталдаг дуализм, монизмоос өөр түвшний ертөнцийг үзэх үзэл юм.

Өрнө байгаль, хүний ертөнцийг ёс суртахууны үнэт зүйлсийн эсрэгцэл гэж ойлгодог соёл иргэншлийг бүтээж ирсэн. Үнэмлэхүй, эсрэгцсэн үнэт зүйлсийг баримталдаг бөгөөд энэ нь Грекийн соёл иргэншил, илчлэлтийн шашинд ёс зүйн талыг онцолсон сайн муугийн сэтгэлгээ болон илэрдэг. Ёс суртахууны сайн үйлс ба нүгэл, Бурхан ба диавол, диваажин ба там зэрэг нь сайн жишээ. Энэ нь Өрнийн соёл иргэншилд хүний чөлөөт хүсэл зориг, хариуцлагыг онцолж, сайн ба муугийн сонголт хүний оршихуйн гол асуудал болж гарч ирдэг философийн тогтолцоог бий болгодог. Арга билгийн сэтгэлгээ үнэт зүйлийн дүгнэлтээс илүү харилцаа, эв зохицлыг эрхэмлэдэг бол сайн муугийн сэтгэлгээ хүний ёс суртахууны сонголт, хариуцлагыг эрхэмлэдэг. Тиймээс Дорно нийгмийн дэг журам, тэнцвэрийг, Өрнө хувь хүний ёс зүйн дүгнэлт, авралыг онцлох болсон.

Арга билгийн сэтгэлгээний тогтвортой чанар vs сайн муугийн сэтгэлгээний хүч ба аюул

Арга билгийн сэтгэлгээ, сайн муугийн сэтгэлгээ юугаараа ялгаатай вэ? Сайн муугийн сэтгэлгээ хүнд хүчтэй нөлөө үзүүлдэг. Асуудал нь сайн муугийн сэтгэлгээг аюул дагалддагт оршино. Энэ нь итгэгч ба итгэдэггүй хүмүүсийн хоорондох дайсагнал, мөн өөр бурханд итгэдэг хүмүүсийн хоорондох дайсагнал юм. Хүн бүрийн сонгодог бурханыг ерөнхийдөө эцэг эхээс нь өвлөн авдаг. Дэлхий дээр олон бурхан нэгэн зэрэг оршдог. Бурхан бүр үнэмлэхүй шинжтэй болдог тул бурхад юмуу илчлэлтийн шашны эш үзүүлэгчид эв найртай хамт оршиход бэрх. Бурхан өөр бурханд итгэдэг хүмүүст хамгийн хатуу шийтгэлийг зөгнөдөг. Энэ бол арав дахь үе хүртэл үргэлжлэх сайн муугийн шийтгэл юм. Сайн муугийн ийм хуваагдал нэг Бурханд итгэдэг урсгалуудын дотор ч гарч ирдэг. Урсгалуудын хоорондох хүчтэй дайсагнал заримдаа өөр бурханд хандах дайсагналыг ч давах нь бий. Христийн шашинд Католик, Протестант хоёрын тэмцэл Өрнийн шинэ үеийн эхэн үеийн түүхийг ноёлсон.

Хүнчлэлээс зайгаа барьдаг Дао хүнчлэгдсэн Бурханаас ялгаатай нь хүн шиг сэтгэл хөдлөлгүй, оролцохоос ч зайлсхийдэг тул хүнд үзүүлэх нөлөөгөөрөө шууд биш мэт харагддаг. Гэвч Даогоос өөр Дао гэж үгүй, Дао дотор өөр урсгал ч үгүй. Бүх хүн үл хамааран ганц Даог дагадаг. Энэ нь тогтвортой. Дорнын соёл иргэншилд орчлон үргэлж хувирдаг бөгөөд хувирал арга билиг мэт солигдон эв зохицлыг бүрдүүлдэг. Түүний ёроолд нэгэн үндэс бий. Тэр бол Дао юм. Дао сайн муу хоёрыг ялгадаггүй.

Сайн, муу хоёрын ялгаа хэр их байх вэ? (Дао Дэ Жин, 20-р бүлэг)

Арга билгийн сэтгэлгээ хүний хэрэг явдалд үнэмлэхүй сайн-муугийн ялгаа бус, таалагдах-таалагдахгүй (好-不好) гэсэн шалгуурыг хэрэглэдэг. Сайн-муу ч эцэстээ таалагдах-таалагдахгүй шиг өөрчлөгддөг гэж үздэг. Дао Дэ Жин болон Күнзийн сонгодог зохиолууд сайн муугийн асуудлыг Өрнөөс өөр аргаар шийдсэн. Тэд сайн, муу бол хүнийх бөгөөд байгаль юмуу Даотой хамааралгүй гэсэн үзлийг тогтоосон. Дорнод Дао байгалийн тэр чигээрээ хүнд хандсанаар сайн муугийн сэтгэлгээ бус, байгальд буй хувирлын философийг суулгасан. Уул цаг хугацааны явцад гэгээ, харанхуйг ээлжлүүлэн илэрхийлдэг. Гэгээ, харанхуй сайн, муу болж хувирах боломжгүй. Хувирлын философи арга билгийн үзлээр дамжин Дорнын сэтгэлгээний эх үндэс болдог. Өрнийн Бурхан эртнээс сайны талд зогсдог бол Дорнын Дао сайн ба муугаас давж, тэдгээрийн нөгөө эргийг сонгодог. Өрнийн соёл иргэншил сайн муугийн сэтгэлгээг, Дорнын соёл иргэншил арга билгийн сэтгэлгээг сэтгэлгээнийхээ төв болгодог.

Сайн муугийн сэтгэлгээний чухал хүчин зүйл бол нүгэл ба шийтгэлийн ойлголт юм. Сайн хүн Бурханаас шагнал хүртэж, муу хүн нүгэл үйлдсэн тул Бурханаас шийтгэл хүлээдэг. Дорнод ч «тэнгэрийн өмнө нүгэл үйлдэв», «тэнгэрийн шийтгэл хүлээнэ» гэсэн хэллэгээс харагдах шиг нүгэл ба шийтгэлийн ойлголттой төстэй зүйл бий. Гэвч даосизмын Дао сайн муугийн нөгөө эрэгт оршдог бөгөөд сайн хүн Даог дагадаг тул эцэстээ Дао сайн хүнтэй хамт байх үр дүнд хүрдэг. Үүнтэй адил утгаар Дао зөвхөн тус хүргэдэг бөгөөд сайн бус хүн өөрийн сонголт, үйлдлийн үр дүнд Даог дагахгүй байж «өөртөө гай учруулдаг» болохоос Дао шийтгэл буулгадаг юм биш.

Даогийн философи тэнгэрийн шагнал, шийтгэлд итгэдэггүй. Мөн хүний үйлдэл тэнгэрийг хөдөлгөж, тэнгэрийг үйлдүүлдэг гэсэн ид шидийн үзлийн үндэс болох тэнгэр, хүний харилцан нөлөөллийн онол (天人感應)-д итгэдэггүй.⁷⁹ «Тэнгэр өөртөө тусалдаг хүнд тусална» гэсэн сургаал үг нь Бурхан бус, хүн өөрөө өөртөө туслах ёстой гэсэн утгатай. Энэ бол тэнгэр сайн хүнийг шагнаж, сайн бус хүнийг шийтгэдэг бус, тэнгэр тогтвортой байхад хүн өөрийн сонголт, үйлдлээр өөртөө өлзий, гайг учруулдаг төдий гэсэн философи юм. Энэ бодлыг дагавал сайн муу нь хүний хүрээнд оршдог бөгөөд байгалийн зарчим буюу Дао түүний нөгөө эрэгт оршино.

Ертөнцийн энх тайван, самуун дайныг тэнгэр шийддэг үү? Тэнгэрийн нар, сар, оддын хөдөлгөөн мэргэн Юй хааны үед ч, харгис Жие хааны үед ч адилхан байв. Тэнгэрийн яг адилхан хөдөлгөөнтэй байхад Юй хаан энх тайвныг, Жие хаан самуун дайныг авчирсан. Тиймээс ертөнцийн энх тайван, самуун дайныг тэнгэр шийддэггүй. (Сюньз, 17:5)

Арга билгийн сэтгэлгээ байгалийн хуулийг дагадаг бол сайн муугийн сэтгэлгээ илчлэлтийн шашин юмуу ёс суртахууны дүгнэлтийг дагадаг. Эрх чөлөө, тэгш байдал, ахан дүүсийн хайр, шударга ёс зэрэг нь сайн, хүлээс, ялгаварлал, үзэн ядалт, шударга бус байдал зэрэг нь муу. Сайн ба муу эсрэгцлийн бүтцийг дагадаг бөгөөд муу зүйлийг даван туулах нь ёс суртахууны зорилго, нийгмийн шударга ёсны хэрэгжилт болдог. Шашинд энэ нь авралтай холбогдож, Бурханы хүслийг дагах улам хүчирхэг хүчийг гаргадаг. Сайн муугийн сэтгэлгээ арга билгийн сэтгэлгээтэй харьцуулахад хүнд хүчтэй хүч өгдөг ч нэг тал руу хэлбийж, удаан үргэлжилж чаддаггүй аюулыг агуулдаг. Эсрэгээр хүний үйлдэлд арга билгийн сэтгэлгээ сайн муугийн сэтгэлгээнээс хүч багатай ч тогтвортой байдаг.

Деизм гарч ирж, шинжлэх ухаан хөгжихийн хэрээр Өрнөд Бурхан гайхамшиг үйлддэг, эсвэл хүнчлэлээр дамжин хүний хэрэг явдлыг захирдаг гэдэгт итгэдэг хүний тоо цөөрч байна. Гэвч илчлэлтийн шашны баримталдаг гайхамшиг, хүнчлэл асуудалтай болсон гээд илчлэлтийн шашны ач холбогдол алга болохгүй. Учир нь илчлэлтийн шашны Бурхан үнэмлэхүй Бурхан намайг хамгаална гэсэн сэтгэл зүйн өөрийгөө хамгаалах зөн совингийн түвшинд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байдаг. Хүний үйлдэл оюун ухаанаас бус, сэтгэл зүйгээс ихээхэн нөлөөлөгддөг. Хүнд өөрийг нь хамгаалж, залбиралд нь хариулдаг Бурханы оршихуй сэтгэл зүйн хувьд хэрэгтэй тал бий.

Хүнд сэтгэл зүйн хувьд өөрийгөө хамгаалах гэсэн гүн зөн совин бий. Үүний тулд хүн Бурхан хэмээх оршихуйг бүтээсэн. Тиймээс хүн хүүхэд эцэг эхдээ түшиглэдэг шиг өөрийн хамгаалалт, аюулгүй байдлаа Бурханд даатгадаг.⁸⁰

Философийн хувьд шинжилбэл амьдралаа авч явахад сайн муугийн сэтгэлгээнээс арга билгийн сэтгэлгээ илүү оновчтой, үнэмшилтэй харагддаг. Учир нь тогтвортой. Гэвч бодит байдалд сайн муугийн сэтгэлгээ алга болохгүй бөгөөд амьдралд ашиглагдахаас өөр аргагүй. Удаан үргэлжилж чадахгүй ч сайн муугийн сэтгэлгээний хүч хүний мөн чанарт хандан уриалах тал их байдаг.

Сайн ба мууг бидний оршихуйг хадгалахад тусалдаг уу, эсвэл саад болдог уу гэдгээр дүгнэдэг. Өөрөөр хэлбэл бидний үйлдэх чадварыг нэмэгдүүлдэг үү, бууруулдаг уу, дэмждэг үү, устгадаг уу гэдэг юм. ⁸¹

Учир нь эцсийн дүндээ хүнийг оюун ухаан бус, зөн совин ба оюун ухааныг нэгтгэсэн хүний мөн чанар удирддаг. Сайн муугийн сэтгэлгээ муу зүйлийн шийтгэлийг онцолдог нь амьд үлдэхэд ашигтай байж болно. «Муу хүн гурав, дөрөв дэх үеийн үр удам хүртлээ шийтгэл хүлээнэ» гэсэн сайн муугийн сэтгэлгээ бодит байдалд хэрэглэгддэг шалтгаан нь амь оршихуйд шууд заналхийлэх нөхцөлд муу гэсэн ойлголтыг «өөрийгөө хамгаалах»-ын тулд дайсны эсрэг хүчирхэг хэрэгсэл болгон ашиглаж болдогт оршино.

Арга билгийн сэтгэлгээт Сүнзын цэргийн урлаг vs сайн муугийн сэтгэлгээт Клаузевиц

Өрнийн соёл иргэншлийн эсрэгцэх, гадуурхах шинж, салгах, тэмцэх шинж, үүнтэй эсрэгцэх Дорнын соёл иргэншлийн эв нэгдэх, хүлээн авах шинж, эв зохицох, эвлэрэх шинж нь Дорно, Өрнийн шашин, үзэл санаа, философи зэрэг хаана ч илэрдэг боловч ялангуяа тэмцэх үү, зэрэгцэн орших уу гэдгийг шийддэг дайн ба энх тайвны асуудалд улам тод илэрдэг.⁸² Үүнийг Дорно, Өрнийн дайны онолын оргил болох Сүнзын Сүнзын цэргийн урлаг, Клаузевицын (Clausewitz) Дайны тухай харуулдаг. Сүнз Дорнын сэтгэлгээг хэрэглэж арга билгийн сэтгэлгээг дагадаг бол Клаузевиц сайн муугийн сэтгэлгээг дагадаг. Сүнз хамгийн дээд ялалт бол дайсныг сөнөөлгүйгээр ялах явдал гэж тодорхойлсон бол Клаузевиц дайсныг бүрэн сөнөөх нь хамгийн дээд ялалт гэж тодорхойлсон. Хамгийн дээд ялалтын төлөө Сүнз байрлалын хүчийг тэлэхийг чухалчилдаг бол Клаузевиц довтолгоо, ялалтыг эрэлхийлэхийг чухалчилдаг.

Нэг сэдвийг авч үзсэн ч өөрсдийн амьдарч байсан соёлын хүрээний нөлөөгөөр Сүнз дайсан арга билгийн дагуу өөрийн тал болж ч болохыг харгалзсан урт хугацааны алсын хараатай байдаг бол Клаузевиц дайсан муу оршихуй учир бүрмөсөн устгая гэсэн богино хугацааны хараатай байдаг. Энэ талаас нь харвал Сүнзын цэргийн урлаг стратегийн шинжтэй, Клаузевицын Дайны тухай тактикийн шинжтэй. Сүнз, Клаузевиц хоёрын зохиолд илэрдэг стратеги ба тактикийн ялгаа нь хоёулангийнх нь дайны тухай тодорхойлолтод илэрдэг.

Сүнз: Дайн бол улсын чухал хэрэг. Ард түмний амь үхэл, улсын оршин тогтнох эсэх нь салаа замд зогсож буй хэрэг. Нягт нямбай хянахгүй байж болохгүй.⁸³

Клаузевиц: Дайн бол дайсныг бидний хүслийг дагуулахын тулд хийх зэвсэгт хүчирхийллийн үйлдэл юм.⁸⁴

Клаузевицын Дайны тухай дайсныг бүрэн бууж өгүүлэхийг хамгийн дээд зорилгоо болгодог. МЭӨ V зуунд, Хавар намар, Дайчин улсуудын үед бичигдсэн Сүнзын цэргийн урлаг-т хамгийн дээд стратеги бол дайсныг амьдаар нь эзлэх явдал гэж тодорхой хэлсэн бөгөөд дайсныг сөнөөж ялахыг аргагүйн эцэст хэрэглэх арга гэж үздэг.

Ерөнхийдөө дайн хийх хамгийн сайн арга бол дайсны улсыг бүтэн хэвээр нь үлдээж бууж өгүүлэх нь дээд, дайсны нутгийг сүйтгэж олж авах нь дараагийнх. Дайсны цэргийг бүтэн хэвээр нь үлдээж бууж өгүүлэх нь дээд, түүнийг сүйтгэж олж авах нь дараагийнх.⁸⁵

Ийм сэтгэлгээнд хүчирхийлэлгүй арга буюу «заль мэх» нүцгэн хүч хэрэглэхээс зайлшгүй илүү чухалд тооцогддог. Өөрөөр хэлбэл Лаозын хэлсэнчлэн байхгүй зэвсэг жад, илднээс илүү чухал юм. Клаузевиц заль мэх бол ноцтой дайнд баримталж болох стратеги биш гэсэн байр суурьтай. Клаузевиц дайсныг сөнөөхийг хамгийн дээд ялалт гэж үздэг.

Сүнз: Бүх стратеги заль мэх юм.⁸⁶

Клаузевиц: Дайсны цэргийг сөнөөх нь хамгийн үр дүнтэй, хамгийн давуу арга юм. Үүнтэй харьцуулахад бусад арга ач холбогдлоо алддаг.⁸⁷

Сүнзын нэгэн стратеги хэмээн өндөр үнэлсэн заль мэх, заль мэхээр довтлох (謀攻)-ыг Клаузевиц Ницшегийн Лейбниц, Кантын тухай бичсэн үгээр бол хатуу хөшүүн жинхэнэ герман хүний ёсоор нэгэн хууран мэхлэлт гэж үзэж, ач холбогдол өгдөггүй. Хэдэн арван жилийн дараа Германыг нэгтгэхдээ Бисмаркийн хэрэглэсэн бүх дипломат урлаг, улс төрийн арга мэхийг Сүнз өндрөөр үнэлэх байсан бол Клаузевиц нэгэн луйвар гэж үзэх байсан биз. Клаузевицын хувьд дайны үр дүн хаашаа ч хүрсэн ялж л байвал хангалттай бөгөөд энэ утгаараа тэрээр хээрийн армийн командлагчийн тактикийг дайны бүхэл онол болгон хувиргажээ.⁸⁸

Сүнз Дорнын хүн учраас тэмцлийн философидоо ч эв зохицол гэсэн Дорнын үндсэн ойлголтыг нэвтрүүлдэг. Тэрээр дайсныг сөнөөх ёстой бай бус, өөрийн тал болгон эв зохицуулах ёстой бай гэж ойлгосон. Өрнийн хүмүүс миний талд биш хүн бүр миний дайсан, эсвэл хамгийн ихдээ миний дайсан биш хүн миний тал гэсэн хэмжээнээс цааш хөгжиж чадаагүй. Харин Сүнзын хэлснээр дайнд ч «Тайшань уул нэг атга шороог ч голдоггүй» гэсэн Дорнын үзэл санааны мөн чанарыг хэрэглэх ёстой.

Цөмийн зэвсгийг хэрэглэх нь харилцан сөнөлтийг илэрхийлэх орчин үеийн цөмийн эринд Клаузевицын дайны онол үнэ цэнээ алдахаас өөр аргагүй. Учир нь түүний баримталсан гурван шатны бүрэн ялалт буюу «дайсны цэргийн хүчийг бүрэн сөнөөх, дайсны нутгийг эзлэх, дайсны хүсэл зоригийг бяцлах» нь хэрэгжих боломжгүй. Клаузевицын хэлж буй дайны төгсгөл, дайсны зэвсэг хураах, ялалт гэдэг нь дайсныг бүрэн сөнөөх буюу Дэлхийн нэгдүгээр, хоёрдугаар дайнд холбоотнууд Германд хийх гэж оролдсон шиг дайсныг дахин босохын аргагүй байдалд оруулах явдал юм.

Клаузевиц дайны төлөвлөгөөний тухай хэлэлцэхдээ аль нэг улсын зэвсгийг хураах тухай ярьдаг. Энэ нь юу гэсэн үг вэ? Дайсны зэвсгийг хураах нь гурван чухал хүчин зүйлийг багтаах ёстой. Энэ бол арми, нутаг дэвсгэр, дайсны хүсэл зориг гэсэн гурав юм.

Юуны өмнө «арми»-йг устгах ёстой… Дараа нь «нутаг дэвсгэр»-ийг эзлэх ёстой. Учир нь нутаг дэвсгэрээс шинэ арми бий болж болно. Гэвч энэ хоёр биелсэн ч дайн зогссон гэсэн үг биш. Дайсны «хүсэл зориг» бяцлагдаагүй, өөрөөр хэлбэл засгийн газар болон түүний холбоотнууд энхийн гэрээнд гарын үсэг зураагүй, эсвэл ард түмэн нь захирагдаагүй бол дайсагнасан үйлдэл, хурцадмал байдал үргэлжилсээр байх тул дайн зогссон гэж хэлж болохгүй.⁸⁹

Клаузевицын энэ бодлоос эсрэгээр Сүнзын цэргийн урлаг-т дайсны дайн хийх санаа зорилгыг бяцлах нь хамгийн сайн арга бөгөөд хүсэл зоригийг нь л хугалж чадвал хангалттай гэж үздэг. Дайсны цэргийн хүчийг сөнөөхийг аргагүйн эцэст хэрэглэх сүүлчийн арга гэж л авч үздэг. Цэргийн хүчийг сөнөөх нь ялалтын зайлшгүй нөхцөл гэж үзэж, дайныг заавал хүчний үйлдэл гэж тодорхойлсон Клаузевицын хувьд түүний дайны онолыг Сүнзын стратегийн дайны онолтой харьцуулахад тодорхой тактикийн шинжтэй гэж үзэхээс өөр аргагүй.

Тиймээс зуу тулалдаж зуу ялах нь хэзээ ч хамгийн дээд арга биш, тулалдалгүйгээр бууж өгүүлэх нь хамгийн дээд арга юм. Иймд хамгийн сайн арга бол дайсны дайн хийх санаа зорилгыг бяцлах, дараагийнх нь дайсны холбоотны харилцааг таслан ганцаардуулах, түүний дараагийнх нь дайсны цэргийг цээрлүүлэх, хамгийн доод арга бол дайсны хэрмийг довтлох явдал юм.⁹⁰

Сүнз, Клаузевиц хоёрын энэхүү үндсэн ялгаа нь Сүнз дайсан ч эцсийн эцэст миний тал, мөн өөр дайсны эсрэг надад холбоотон болж болно гэсэн стратегийн эв зохицлын ойлголтыг алддаггүй байхад Клаузевиц дайсан үргэлж дайсан хэвээр бөгөөд түүнийг бүрэн, нэг мөсөн сөнөөх ёстой гэсэн салгах, тэмцэх шинжтэй Өрнийн соёлын ердийн үндсэн ойлголтыг дайны онолдоо тэр чигээр нь нэвтрүүлсэнтэй холбоотой.

Клаузевицын алдааг Дэлхийн нэгдүгээр, хоёрдугаар дайн тодорхой нотолсон. Дэлхийн нэгдүгээр, хоёрдугаар дайнд санаачилгыг гартаа барьж байсан АНУ Клаузевицын маягийн дайсны ойлголтын оронд Хятадын Сүнзын маягийн ойлголттойгоор хоёр дайнд оролцсон бол Герман, Японд «болзолгүй бууж өгөх»-ийг тулгахгүй байх байсан бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсыг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад оруулахын тулд Ялтад тийм их буулт хийхгүй байх байсан. Бүр түүнээс ч өмнө Нормандын газардалт бус, Балканы газардалт болох байсан. Ленин Марксын үзэл санааг Клаузевицын стратегиар бодит болгосон гэдэг. Салгах, тэмцэхийг туйлд нь хүргэсэн коммунизм, Клаузевицын дайны онол хоёр сайн зохицдог нь тэр хоёр нэг үндэстэй учир юм.⁹¹

Гадаад бодлого нь хамгийн тохиромжит ертөнцийн үзлээр хүчтэй будагдсан АНУ-ын удирдсан институциар энх тайвныг баталгаажуулах арга бүтэлгүйтсэн нь илт болжээ. Учир нь өчигдрийн дайсан өнөөдрийн найз, өчигдрийн найз өнөөдрийн дайсан болж хувирсан. Үндэстнүүдийн лигийг хамтдаа төлөвлөж байгуулсан найз болох Япон, Итали хоёр арав гаруй жилийн дараа Үндэстнүүдийн лигийг нураасан гол этгээд болж дайсан болсон бол Япон, Германыг таамаг дайсан болгож АНУ-тай хамт Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг үүсгэн байгуулахад оролцсон найз болох Зөвлөлт Холбоот Улс хэдэн жилийн дараа дайсан болж, өчигдрийн дайсан Япон, Герман хоёр АНУ-ын өнөөдрийн найз болсон. Хүйтэн дайн дууссан өнөө үед энэ бүхэн утгаа алдсан.

Өрнийн соёлд гүн шингэсэн хоёрдмол эсрэгцэх үзлийг хэрэглэвэл дайсныг устгаж энх тайвныг хадгалах арга бол асуудлыг тэр дор нь шийдье гэсэн бодит үзлийн арга, институциар энх тайвныг хадгалах арга бол хамгийн тохиромжит ертөнцийн үзлийн арга гэж үзэж болно. Хүн ба байгаль, чи ба би, зөн совин ба оюун ухааныг салгаж ирсэн Өрнийн соёлд зөвхөн дуализм буюу хоёр хуваах арга л байдаг мэт харагдах бөгөөд дайн ба энх тайвны асуудалд ч сайн муугийн сэтгэлгээнд төвлөрсөн мэт харагддаг.

Гэвч хүн төрөлхтний түүх Өрнийн маягийн бодит үзлийн арга ч, Өрнийн маягийн хамгийн тохиромжит ертөнцийн үзлийн арга ч ялалтыг баталгаажуулах арга хэрэгсэл төдий байсан бөгөөд жинхэнэ энх тайвныг эрэлхийлэх арга болж чадаагүйг тодруулж өгдөг. Энх тайвнаас илүү ялалтыг эрэлхийлсэн Өрнийн сэтгэл зүйн хандлагыг Спинозагийн дүрсэлсэнчлэн «дайнаар юуг бүтээснээ бодолгүй, зүгээр л ялж, дайснаа цээрлүүлсэндээ илүү сэтгэл хангалуун байдаг мунхаглал» гэж л тайлбарлаж болно. ⁹² Өрнийн ийм хандлага Спинозагийн үеэс хойш ч хэдэн зууны турш үргэлжилж, Клаузевицын Дайны тухай-д талстжсан. Вьетнамын дайн бол шийдвэрлэх нотолгоо юм. Харин Сүнзад дайнд ялахаас илүү дайны зорилгыг ойлгохын ач холбогдлыг дахин дахин онцолдог. Сүнз дайны зорилго гаднаа ялалт мэт боловч эцсийн дүндээ хамгийн их ашиг олоход оршино гэдгийг давтан тайлбарладаг.

Дайныг зарим нэг дутагдалтай байсан ч хурдан эхлүүлж, хурдан дуусгах ёстой. Нарийн хийх гэж удаан дайн хийгээд улс нь ашиг олсон жишээ одоо болтол байхгүй. Тиймээс дайны хорыг бүрэн мэддэггүй хүн дайны ашгийг хангалттай мэддэггүй.⁹³

Клаузевицын хувьд дайнд ялах нь тулалдааны талбарт ялах гэсэн утгатай. Тэрээр «Дайн бол улс төрийг өөр аргаар үргэлжлүүлэх явдал» гэсэн үгээрээ дайн бол зорилгодоо хүрэх нэг арга бөгөөд дайн улс төрийн зорилгод захирагдах ёстойг тодорхой болгосон нь үнэн. ⁹⁴ Гэвч Клаузевиц дайны эцсийн зорилго буюу улс төрийн зорилго ч мөн тулалдааны талбарт ялахыг илэрхийлдэг мэт, түүний утгын талаар тодорхой тайлбар өгөөгүй тул үүний тайлбар олон янз байдаг.⁹⁵ Үнэндээ «Дайн бол улс төрийг өөр аргаар үргэлжлүүлэх явдал» гэсэн томьёоллыг Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Германы цэргийн удирдлага иргэний улс төрчдөөс санаачилгыг булаан авахад ашигласан.⁹⁶

Клаузевиц дайны зорилгыг зөвхөн ялалт гэж үздэг тул тэр ялалт ямар байх нь түүнд хамаагүй. Сүнз Сүнзын цэргийн урлаг-ийн 2-р бүлэг «Дайн эхлүүлэх нь» (作戰篇)-д чамайг ч, намайг ч нэгэн зэрэг мөхөөж, туйлдуулах дайны хэрэгслийг дайчлах нь зөв дайны арга биш гэсэн бол Клаузевиц ийм анхаарлыг өчүүхэн хүмүүнлэгч хандлага, дайнд юуны түрүүнд зайлсхийх ёстой шаардлагагүй саад болох хандлага гэж үздэг.

Хүмүүнлэгч хүмүүс их цус урсгалгүйгээр дайсныг дарж, зэвсгийг нь хураах ухаалаг арга бий бөгөөд энэ бол жинхэнэ дайны урлаг мэт амархан төсөөлж магадгүй. Энэ хэчнээн хүсүүштэй байсан ч орхих ёстой буруу бодол юм. Дайн шиг аюултай хэрэгт ч сайн санаат хандлагаас үүдэх алдаа бол хамгийн муу алдаа. Бие махбодын хүчийг хамгийн их хэмжээгээр ашиглана гэдэг нь оюуны хүчийг ч хамгийн их хэмжээгээр ашиглана гэсэн үг тул оюуны хүчийг хайр найргүй хэрэглэж, ямар ч аллагаас буцдаггүй хүн үүнээс эргэлздэг дайснаа ялна. Энэ хуулийг дайсан ч хэрэглэх нь гарцаагүй бөгөөд хоёр тал бие биенээ дагаж туйл руу урагшилж, зөвхөн дайсны хязгаар л энэ туйл хаана хүртэл хүрэхийг тодорхойлно.⁹⁷

Орчин үеийг Сүнзын цэргийн урлаг-ийн эрин гэж үзэж болно. Дайсныг сөнөөх нь өөрийгөө сөнөөхтэй адил болсон цөмийн зэвсгийн эринд Клаузевицын дайны онол хэрэгцээгүй болдог. Сүнз 2 500 жилийн өмнө бидний амьдарч буй XX зууныг урьдчилан харсан мэт дараах зүйлийг хэлжээ. XXI зууны АНУ, Хятадын ноёрхлын өрсөлдөөн Өрнийн маягийн довтолгоо, ялалтаар бус, Дорнын маягийн байрлалын хүчний тэлэлтээр шийдэгдэнэ.

Тойруу замаар явж, дайсанд ашиг (利) өгч буй мэт уруу тат. Ийм аргаар хожуу гараад түрүүлж хүрч болно. Ийм стратегийг сонгож чаддаг хүн л шууд стратеги, шууд бус стратегийн ялгааг мэддэг. ⁹⁸

Шууд стратеги, шууд бус стратегийн ялгаа нь байрлалын хүчний хуримтлалыг хэрхэн ашиглахаас хамаардаг. Сүнзын цэргийн урлаг ялангуяа тэр дор нь тулгарах тулаан, ялагдал ялалтыг шийдэхээс илүү улсын удирдлагыг харгалзсан урт хугацааны стратегид хэрэгтэй бөгөөд ийм нөхцөлд эцэст нь ялалтад хүрдэг нь шууд стратеги, шууд бус стратеги хоёуланг нь ашиглаж байрлалын хүчээ тэлэх явдал юм.

Бадук: байрлалын хүчний (勢) тэлэлт vs шатар: довтолгоо ба ялалт

Клаузевиц болон Сүнзын цэргийн урлаг-ийн тайлбарласнаар өрсөлдөгчтэй өрсөлдөхдөө Өрнө довтолгоо, ялалтыг зорьдог бол Дорно байрлалын хүчээ тэлэхэд төвлөрдөг. Дорнод эцсийн ялалт бол харьцангуй ялалт буюу байрлалын хүчээ томруулсан хүнд эцэстээ аяндаа ирдэг бөгөөд ялалтыг шууд зорьж тасралтгүй тулалддаг хүнд оногддоггүй гэсэн философийн тогтолцоо бий. Ийм философи Дорнын бадук (го)-д илэрдэг. Энэ нь ялалтыг зорилго болгодог шатар, өрсөлдөгчдөө хандах Өрнийн философи, хандлагаас эрс ялгаатай.

Шатарт зорилго тодорхой. Тэр зорилго бол дийлэнх ялалт юм. Шатрын үр дүн бүрэн ялалт эсвэл ялагдал байдаг. Шатрын тоглолт шатрын хөлөг дээр өрнөх тасралтгүй шууд мөргөлдөөнөөс бүрддэг. Бадук харьцангуй ялалтыг зорьдог; бадукийн тоглолт хөлгийг бүхэлд нь хамран өрнөдөг ч зорилго нь өөрийн талын сонголтын хүрээг тэлж, өрсөлдөгчийн сонголтын хүрээг багасгахад оршино. Бадукийн зорилго ганц тоглолтын ялалт бус, стратегийн давуу байдлыг тасралтгүй эзэмших явдал юм. ⁹⁹

Стратегийн давуу байдал байрлалын хүчний урсгалаар тодорхойлогддог. Дорно байгалийн урсгал, хүний хэрэг явдалд байрлалын хүчний ач холбогдлыг онцолдог шалтгаан нь бүхлийг мэдэхгүй бол зөвхөн хэсгээр нь нөхцөл байдлыг ойлгож чадахгүй гэж үздэгт оршино. Философийн хувьд Дорно үргэлж хувирсаар, мэдэх боломжгүй ирээдүйн нөхцөл байдлыг таамаглан дүгнэдэг индукц сэтгэлгээг дагадаг. Хувирах байрлалын хүчийг олж харж, үр дүнд үзүүлэх нөлөөг нь чухалчилъя гэсэн хэрэг. Институци, загварыг чухалчилдаг Өрнийн оршихуйн философи хэсгийг харж бүхлийг ойлгох гэсэн философийн хандлагыг бий болгодог. Өрнийн оршихуйн тогтолцоо дедукц сэтгэлгээний тогтолцоотой холбоотой.

Байрлалын хүчний (勢) ач холбогдлыг хятадын сэтгэгч Шэнь Дао (愼到, МЭӨ 395–315) онцолсон. Шэнь Дао «Луу ч үүлээ (勢) алдвал шороон хорхойтой адил болно» гэж үзсэн. Энэ нь хүний нийгэмд гадна талдаа илэрдэггүй ч нуугдмал стратегийн урсгал болох байрлалын хүчний ач холбогдлыг онцолсон хэрэг юм. Жишээлбэл, Чингис хаан XIII зуунд Монголд төрж, Монголын эзэмшиж байсан нуугдмал байрлалын хүчийг олж харан нэгтгэж, дэлхийг ноёлох луу болсон. Гэвч хэрэв тэр XXI зууны Монголд төрсөн бол юу ч хийсэн дэлхийн хэмжээний луу болж чадахгүй байсан биз. Учир нь Чингис хааны амьдарч байсан XIII зууны монгол морин цэрэг, нийлмэл нумын нуугдмал байрлалын хүч XXI зуунд байхгүй.

Шэнь Дао бол Хавар намар, Дайчин улсуудын үеийн Жао улсаас гаралтай философич бөгөөд Ци улсын Жисягийн эрдмийн өргөө (稷下學宮)-нд үйл ажиллагаа явуулж байсан. Тэрээр Даогийн урсгал (道家), хуульчдын урсгал (法家)-ын үзэл санааг нэгтгэж, эрх мэдлийн хүч (權勢), нөхцөл байдлын хүч (形勢)-ийг чухалчилсан бодит философийг хөгжүүлсэн. Эрх мэдлийн хүч, нөхцөл байдлын хүч бол хүний нийгэм, улс төрийн мөн чанарын хүч учир ёс суртахуун, ёс зүй бус, гадаад нөхцөл, эрх мэдлийн урсгал гол нь гэж тэр дүгнэжээ. Эрх мэдлийн хүч гэдэг нь эрх мэдэл ба хүч нөлөөг нийлүүлсэн ойлголт бөгөөд хаан түшмэд, ард түмнээ хянадаг хүчний эх үүсвэр юм. Хаан эрх мэдлийн хүчтэй байж байж хууль, институци зөв ажиллана гэж тэр үзсэн. Ёс суртахууны хүч, ёс зүй бус, эрх мэдлийн хүч өөрөө дэг журмыг хадгалдаг бодит хүч гэж тэр нотолсон. Нөхцөл байдлын хүч гэдэг нь юмс юмуу нөхцөл байдлын урсгал, цаг үеийн нөхцөл, хүчний байршлыг хэлэх бөгөөд үүнийг эсэргүүцэж үл болох байгаль, нийгмийн хүч гэж үзсэн. Ёс суртахуун, ёс зүй ч нөхцөл байдлын хүчийг эсэргүүцвэл хүчин мөхөсдөх бөгөөд нөхцөл байдлын хүчинд дагаж байж аюулгүй байдал, амжилтад хүрнэ гэж онцолсон. Түүний зохиол Шэньз (愼子) 42 бүлэгтэй байсан ч одоо зөвхөн 7 бүлэг нь уламжлагдан үлдсэн бөгөөд түүний байрлалын хүчний (勢) үзлийг Хань Фэйз (МЭӨ 280–233) өвлөсөн. Хань Фэйз Шэнь Даогийн бодит үзлийг өндрөөр үнэлж, өөрийн засаглалын философийг хууль (法), засаглалын ур ухаан (術), байрлалын хүч (勢) гэсэн гурван үзэл санаагаар хураангуйлсан.

Сүүлийн үед Өрнийн сэтгэгчид ч Дорнын байрлалын хүч (勢) гэсэн философийн сэтгэлгээнд сонирхол тавих болжээ. Өрнийн үгсээс далд чадавх, боломж, нуугдмал хүч зэрэг утгатай потенциал (potential) гэдэг үг хамгийн ойр илэрхийлэл юм. Өрнийн хэлэнд тренд (trend) зэрэг үг ч хандлага, урсгалыг илэрхийлдэг боловч энэ нь аль хэдийн оршиж буй, мэддэг зүйлд хамаарах илэрхийлэл бөгөөд байрлалын хүч шиг нуугдаж байгаад цаашид илрэх хүчийг илэрхийлдэггүй. АНУ, Хятадын харилцааг сайжруулахад манлайлсан Төрийн нарийн бичгийн дарга асан Киссинжер Хятад болон Дорнын соёл иргэншлийн талаар бусдаас онцгой ойлголттойг харуулдаг. Тэрээр Хятадын удирдагчид стратегийн нөхцөл байдлыг унших, зорилго тогтоох аргаараа Өрнөөс ялгаатайг тайлбарладаг. Тэрээр хувирлын цаана нуугдсан байрлалын хүчийг дагадаг Дорно, оршихуйн философиос гарсан тэр даруйн үйлдлийг дагадаг Өрнө гэсэн хоёр ертөнцийн философийн сэтгэлгээ угаасаа ялгаатай байхаас аргагүйг шинжилдэг:

Хятадын удирдагчид стратегийн байдлыг нэгэн бүхэл урсгал гэж хардаг: сайн ба муу, ойр ба хол, хүчтэй ба сул, өнгөрсөн ба одоо бүгд тасралтгүй үргэлжилдэг. Өрнийн түүхийг үзэх үзэл түүхийн урсгалыг муу юмуу ухралтыг бүрэн ялах явц гэж үздэг бол Хятадын уламжлалт түүхийг үзэх үзэл өөр…. Хятад түүхийн урсгалд хамгийн сайн сонголтыг эв зохицлоос эрдэг. Стратеги, улс төрийн ур чадварыг гаргах нь өрсөлдөгчтэйгээ тэмцэлдэн зэрэгцэн оршиход төвлөрдөг. Зорилго нь өрсөлдөгчөө сулруулахын зэрэгцээ өөрийн далд байрлалын хүч (勢) буюу стратегийн байр суурийг бэхжүүлэхэд оршино. ¹⁰⁰

Сүнзын цэргийн урлаг-ийн 5-р бүлэг бүхэлдээ нуугдмал стратегийн байрлалын хүчний тухай тайлбар юм. Байрлалын хүчийг олж харж ашиглавал зуун тулалдаанд ч аюулд орохгүй. Сүнз дайнд байрлалын хүч стратеги, тактикаас бүрддэг бөгөөд стратегийг сайн тогтоож дайнд орж, тактикийг сайн хэрэглэж дайнд ялдаг гэж тайлбарладаг: «Дайнд чадварлаг жанжин цэргүүддээ хариуцлага тохохгүй, байрлалын хүчийг ашигладаг» (Сүнзын цэргийн урлаг, 5–5). Мөн стратеги, тактик харилцан хамааралтай бөгөөд бие биедээ нөлөөлдөг, тэдгээрийн хослолоос байрлалын хүч бүрэлддэг гэж тайлбарладаг. Сүнз стратеги, тактикийн хослол хязгааргүй олон бөгөөд хэн ч түүнийг бүрэн ойлгож чадахгүй гэсэн байрлалын хүчний дайны онолыг дэлгэрүүлдэг:

Нар, сар мэт хөдөл. Алга болсон мэт боловч дахин эхэлнэ.

Дөрвөн улирал мэт хөдөл. Үхсэн мэт боловч дахин эхэлнэ. (Сүнзын цэргийн урлаг, 5–2)

Өрнө оршихуйн философийн дагуу бийн (有) үүрэг буюу үйлдлийг чухалчилдаг. Дорно хувирлын бий болгодог шинэ нөхцөл буюу байрлалын хүчний (勢) хөдөлгөөнийг дагадаг. Байрлалын хүчний хөдөлгөөн бийг бус, үгүйг эхлэл цэгээ болгодог. Өрнийн үйлдэл хууль, институци, загварыг эрэлхийлдэг бол Дорно тэр даруйн үйлдлийг эрэлхийлэхээс илүү хувирлын цаана нуугдсан байрлалын хүчний давуу байдалд төвлөрдөг. Хүний эрэлхийлдэг үр нөлөөнд хэрхэн хүрэх талаар Дорно, Өрнө өөр өөр замыг сонгодог.

Грекчүүд, хятадууд үр нөлөөнд хүрэхийг хичээхдээ өөр өөр философийг дагадаг. Грекчүүд үйлдлийг, хятадууд хувирлыг дагадаг. Тэдний хооронд харилцаа урвуу болж буйг харж болно. Грекчүүд хүний үйлдэл хэмээх загварыг дагадаг байгалийн хувирлыг боддог бол хятадууд байгалийн хувирлыг дагадаг хүний үр нөлөөг боддог. Дайнд жанжин ургамал ургах, гол мөрөн урсах явцын адилаар стратегийг өөртөө ашигтайгаар зохицуулахыг хичээдэг… Хятадууд үйлдлийн авчирдаг давуу байдлаас илүү хувирлын авчирдаг угийн давуу байдалд итгэдэг. ¹⁰¹

Өрнийн хууль, институци, загварыг хүндэтгэх зуршил Грек-Ромын үеэс өнөөг хүртэл үргэлжилж ирсэн үзэгдэл юм. Энэ нь Бурханы бүтээсэн байгаль, хүнд үргэлж зорилго байдаг гэсэн зорилгын онолоор байгаль, хүнийг ажигладаг Өрнийн зуршлаас гарсан. Тиймээс хэзээд, хаанаа ч хуулиар тодорхойлж, загвар, институци бүтээн бусдад түгээхийг эрмэлздэг.

Өрнийн зорилгын онол хүний сэтгэлгээ үнэнд тулгуурладаг гэж урьдчилан тавьдаг тул нэгэнт тогтоосон зорилгод эргэлзэх, өөр аргын магадлалыг чухалчилдаггүй. Тиймээс Өрнийн хөгжүүлсэн онол, түүнийг дагасан практик дэлхийн бүх нөхцөлд тохирно гэж үзэхийг хүсдэг. Бусад орон үүнийг дагах ёстой гэсэн байр сууриас бусдад тулгах боломжтой болдог. Харин Дорнын соёл иргэншил хувирлын философид тулгуурладаг тул өөр арга эрэлхийлэх, өөрчлөгдөх байр суурьт нээлттэй байдаг. Албадлага байхгүй. Эцэст нь Дорнын хүний хэрэг явдал хууль, байрлалын хүч, засаглалын ур ухаан гэсэн үр нөлөөг эрэлхийлэхийн зэрэгцээ зэрэгцэн оршихуйг хүлээн зөвшөөрдөг.

Хууль цаазад түшиглэдэг Өрнийн соёл иргэншил зорилгын онолтой орооцолдон институци, загвар бүтээх зуршлаа хадгалдаг. Зорилгоо ойлгосны дараа институци гаргахад төвлөрдөг. Өрнийн хүмүүс институцийг үл хувирах оршихуй, мөн түүнд далд агуулагдах зорилгод хүрэх үр ашгийг нэмэгдүүлдэг гэж үздэг. Мөн ийм институцийг загвар болгож, өөртөө төдийгүй дэлхийд түгээх ёстой гэж боддог. Харин Дорнын хүмүүс хувирлын байрлалын хүчинд түшиглэдэг. Юмсын хоорондын харилцааг бодож, бүхлийг ойлгохгүй бол хэсгийг ойлгож чадахгүй гэж боддог. ¹⁰²

Тиймээс Өрнийн хүмүүс өөрсдийн бүтээсэн институци, загвар дэлхийн өөр соёлтой хүмүүст ч бүгдэд нь хүчинтэй гэж боддог. Учир нь Бурханы бүтээсэн хүн тул бүгдэд хүчинтэй гэсэн нийтлэг шинж баталгаатай бөгөөд Бурханы удирдлагаар бүтээгдсэн институци, загвар ч мөн адил шалтгаанаар нийтлэг шинж нь баталгаатай гэж үздэг. Ийм нийтлэг үр ашигт өөрсдийн ашиг сонирхлыг баталгаажуулах империалист санаа зорилго, бүх хүнийг сайн сайхан амьдруулъя гэсэн шашны сайн санаа холилдон түүхэнд үйлчилж ирснийг харуулдаг.

АНУ, Хятадын ноёрхлын өрсөлдөөн: Хятадын байрлалын хүч (勢) vs АНУ-ын довтолгоо

Дорно, Өрнийн философийн сэтгэлгээний тогтолцоо XXI зууны ноёрхлын өрсөлдөөнд АНУ, Хятадын харуулж буй стратеги-тактикийн ялгаанд тэр чигээрээ илэрч байна. Энэ бол довтолгоогоор ялалт эрэлхийлэх, байрлалын хүчийг олж авах хоёрын ялгаа юм. АНУ Хятадыг XXI зуунд АНУ-ын ноёрхолд сорилт тавих хамгийн том аюул хэмээн тогтоож, Хятадын мандан босохыг саатуулах бүх боломжит аргыг дайчилж байна. АНУ холбоотны харилцааг бэхжүүлэх, Хятадад эдийн засгийн шахалт үзүүлэх зэргээр Хятадын эсрэг довтолгоо хийж, үргэлж ялах ёстой гэсэн байр суурийг харуулж байна. Хятад АНУ-тай ноёрхлын өрсөлдөөн аргагүй гарах зүйл гэж үзэж байгаа ч тэр даруйн ялалтаас илүү Хятадын эдийн засгийн хүчийг бэхжүүлэх, дотоод нэгдлийг сахихад төвлөрч, байрлалын хүч буюу стратегийн байр сууриа бэхжүүлэхэд анхаарлаа хандуулж байна. АНУ-ын стратеги бол богино хугацааны, нүдэнд харагдах зориуд үйлдлийн (有爲) довтолгооны стратеги юм. Хятадын стратеги бол урт хугацааны, үл үзэгдэх үйлгүй байдлын (無爲) байрлалын хүчний стратеги юм.

Цаашид олон улсын харилцаа «дайнаас худалдаа руу» парадигмаа өөрчлөхийн хэрээр «хамтын ажиллагаа, өрсөлдөөн, зөрчил» (cooperation, competition, conflict) олон талаар нэгэн зэрэг гарах хэлбэртэй болно. Үүний зэрэгцээ АНУ, Хятадын цөмийн хүчний тэнцвэрийн улмаас харилцан сөнөөлтөд хүргэж болох дайны магадлалыг маш бага гэж тооцож байна. Цөмийн стратегид ч АНУ, Хятад үндсэн ялгааг харуулдаг. АНУ харилцан баталгаат сөнөөлт (MAD, mutually assured destruction)-ийн стратегийг хэрэглэж байна. MAD бол дайсагнагч улс түрүүлж довтолсон ч үлдсэн цөмийн зэвсэг дайсныг гарцаагүй устгаж, хүчгүй болгоход хангалттай байх ёстой гэсэн цөмийн стратеги юм. Энэ бол АНУ, ЗХУ-ын хүйтэн дайны үед АНУ, ЗХУ хоёулаа баримталж байсан стратеги юм. АНУ одоо 5 000 гаруй цөмийн зэвсэгтэй. Хятад MAD стратегийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Дайсагнагч улс түрүүлж довтолсон ч үлдсэн цөмийн зэвсгээр дайсныг бүрэн устгахгүйгээр дайсагнагч улсад «хангалттай үнэ» төлүүлбэл түүгээр дайсны урьдчилсан довтолгоог хязгаарлаж чадна гэсэн стратеги юм. Хятад одоо 600 орчим цөмийн зэвсэгтэй. АНУ-ын MAD бол Өрнийн маягийн стратеги юм.

Үүнээс ч илүү чухал нь АНУ, Хятад хоёр олон улсын харилцааг авч явах соёл, түүх, философийн хэв маягаараа ялгаатай гэдгийг санаж байх ёстой. Ийм нөхцөлд өрнөж буй АНУ, Хятадын ноёрхлын өрсөлдөөн Хятадын байрлалын хүчний тэлэлт, АНУ-ын ялалтын төлөөх довтолгоо болон үргэлжилж байна. АНУ холбоотны харилцааг бэхжүүлэх, Хятадын эдийн засаг, худалдааг хязгаарлахад төвлөрч байхад Хятад эдийн засгийн хүчээ өргөжүүлэхэд шаардлагатай байрлалын хүчийг тэлэх буюу судлаачдыг төвлөрөн бэлтгэх, ирээдүйн салбарт оруулах хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэхэд төвлөрч байна.¹⁰³ Эцэст нь Хятад олон газар өрнөж буй стратегийн байр сууриа бэхжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлж байна. Эдгээр нь цогцоор үйлчилсээр эцэст нь ялагч цэргийн хүчний мөргөлдөөнгүйгээр «аяндаа» тодорно гэдэг нь АНУ-аас ялгаатай Хятадын ноёрхлын стратеги юм.

Цэргийн хүч чухал. Гэвч өнгөрсөн үеийн ноёрхлын өрсөлдөөнд цэргийн хүч довтолгооны үүрэг гүйцэтгэдэг байсан бол одоо хамгаалалтын шинжтэй болж байна. АНУ, Хятадын өрсөлдөөн Өрнийн түүхэнд олон удаа гарч байсан тогтсон хүчин ба шинээр мандаж буй хүчний шууд «мөргөлдөөн» (confrontation)-ээр шийдэгдэхгүй. Өрнийн эрдэмтэд Спарта, Афины мөргөлдөөнөөс Их Британи, Германы мөргөлдөөн хүртэл мянга мянган жилийн турш хоёр хүчний түүхэн мөргөлдөөнд дассан. Гэвч тэдний баримталдаг, мөргөлдөөнийг аргагүй зүйл гэж үздэг «Фукидидын занга»-аар АНУ, Хятадын харилцааг тайлбарлаж болохгүй. АНУ, Хятадын өрсөлдөөн шатрын тоглолт шиг дайсныг сөнөөхөөр бус, бадукийн тоглолт шиг байрлалын хүчийг тэлж, урт хугацааны дараа үр дүн нь аяндаа шийдэгдэх дүр төрхийг харуулах болно.¹⁰⁴

Хятад АНУ-тай зэрэгцэн орших бодлогын хүрээнд олон янзын аргыг ашиглан өөрийн эзэмшиж буй байрлалын хүчийг томруулахыг хичээж байна. АНУ Хятадад түрэмгийгээр дайсагналаа илэрхийлж байна. АНУ өөрийн үнэт зүйлсийг шашны итгэл үнэмшлээр Хятадыг оролцуулан дэлхийд түгээх хандлагатай. Киссинжер АНУ, Хятадын энэхүү дипломат алсын харааг тайлбарладаг:

Америкийн онцгой байдал нь өөрийн үнэт зүйлсийг шашин мэт номлон түгээх шинжтэй. Америк өөрийн эзэмшиж буй үнэт зүйлсийг дэлхийн өнцөг булан бүрт түгээх ёстой гэсэн үүргийн мэдрэмжтэй. Харин Хятадын онцгой байдал соёлын шинжтэй. Хятад бусад орныг өөртэйгээ адил болгон шашин солиулах санаа зорилгогүй. Хятад өөрийн институци Хятадаас гадна газар ч хэрэгжинэ гэж боддоггүй.¹⁰⁵

Ийм соёлын суурьтай учир АНУ, Хятад холбоотон орнуудтайгаа харилцахдаа хөндлөнгөөс оролцох, оролцохгүй байх аргаар ханддаг. АНУ, Хятадын энэ арга Солонгосын хойгт Өмнөд Солонгос, Хойд Солонгост хандахад тэр чигээрээ илэрдэг. Өмнөд Солонгос АНУ-ын дэмжлэг, оролцоотойгоор хүчирхэг эдийн засгийн тогтолцоо, ардчиллыг бий болгосон. Үүний зэрэгцээ пуужин, цөмийн асуудлаар АНУ-ын хатуу хяналтад байдаг. Хойд Солонгос Хятадын найз хэвээр үлдэж дэмжлэг авдаг ч Хятад Хойд Солонгосын эдийн засгийн тогтолцоо, дотоод улс төрд огт оролцдоггүй. Хойд Солонгос цөмийн болон пуужингийн зэвсэглэл хийж буй нь ч АНУ-аас ялгаатай Хятадын хөндлөнгөөс оролцохгүй байх бодлогоос харагддаг.

Хятадын АНУ-аас ялгаатай гадаад бодлогыг Маттео Риччигийн илтгэлд ч тайлбарласан байдаг. Васко да Гамагийн нээсэн далайн замаар Дорнод бодитоор ирж удаан амьдарсан иезуит санваартан Маттео Риччи (Matteo Ricci, 1552–1610) Өрнөд илгээсэн илтгэлдээ яг энэ зүйлийг онцолжээ:

Хятадад хаан ч, албат иргэд ч хэн ч хөршөө түрэмгийлэх юмуу эзлэх дайны төлөвлөгөө боловсруулдаггүй. Тэд өөрсдийн эзэмшиж буй зүйлдээ туйлын сэтгэл хангалуун байдаг. Тиймээс хөрш орныг эзлэх шунал гаргадаггүй. Энэ талаараа хятадууд Европын хүмүүсээс тун өөр. ¹⁰⁶

Өрнө Грек-Ромын үеэс хойш шинэ үеийн Агуу далайн аяллын эрин хүртэл империализмыг үргэлжлүүлсээр ирсэн. Холбоотон орнууддаа өөрийн хууль, институци, загварыг тулгаж, холбоотон бус хөрш орнуудтай харилцаа нь дайсагнасан байхаас өөр аргагүй байв. Харин Хятад тулгах бус, хэрэгтэй бол авч яв, тэгэхдээ дээд эрхийг хүлээн зөвшөөр гэсэн сайн дурын байр суурийг баримталсан. Хөрш орнуудтайгаа дайсагналцах бус, найрсаг харилцаа хадгалахыг хичээсэн.

Хятад өөрийгөө онцгой оршихуй гэж боддог байсан ч өөрийн үнэт зүйлсийг бусад оронд түгээх гэж оролдох бус, хэрэгтэй бол ирж авч яв гэсэн хандлагыг баримталсан. Хөрш орнуудад Хятадтай харилцаж соёл иргэншлийг нь сурч буцаарай гэсэн хандлагатай байсан бөгөөд үүний тулд хөрш орнууд Хятадын дээд эрхийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой байв. ¹⁰⁷

Дорнын маягийн олон улсын харилцаанд ялгаа, олон янз байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг. Хөрш орнуудтайгаа энх тайван зэрэгцэн орших аргыг эрэлхийлдэг. Өөрчлөлт нь байрлалын хүчийг ашиглан аажмаар, өгөгдмөл байдлаар аяндаа болох хэлбэрийг илүүд үздэг. Өрнө хууль, институци, загварын нийтлэг шинжийг баримталж, Өрнийн арга барилыг түгээхийн тулд өөрийн үнэт зүйлсийг дэлгэрүүлэхийг хичээдэг.

Хятадын хаан хөрш орнуудтай заавал дайсагнасан харилцаатай байх шаардлагагүй гэж үздэг байв. Эсрэгээр тийм болохгүйг хичээдэг байлаа. Хятад ч АНУ шиг өөрийгөө онцгой үүрэг гүйцэтгэх ёстой гэж боддог байв. Гэвч АНУ шиг өөрийн эзэмшиж буй үнэт зүйлсийг дэлхийд түгээх нийтлэг шинжийг баримтлах санаа зорилгогүй байсан.¹⁰⁸

Дао ба Бурханы ойлголт хувирлын философи, оршихуйн философиор дамжуулан олон улсын харилцаанд Дорнын маягийн хөндлөнгөөс оролцохгүй байх арга, Өрнийн маягийн хөндлөнгөөс оролцох аргыг өгсөн. Хөндлөнгөөс оролцохгүй байх нь хөдөлгөөнгүй. Маргаан багасдаг ч динамик түлхэц, хувьсан хөгжих боломж ч багасдаг. Хөндлөнгөөс оролцох нь хөдөлгөөнт. Маргааны магадлал өсдөг ч үүний зэрэгцээ түлхэц, хувьсан хөгжих боломж бий болдог.

Ялалт ба байрлалын хүчний стратегийн ялгаа Дорно, Өрнийн соёл иргэншилд гүн шингэсэн байдаг. Байрлалын хүчийг эрэлхийлдэг Дорно өрсөлдөгчийн соёлыг тэр чигээр нь дууриадаггүй. Өөрийн соёлд тусган өөртөө тохируулан өөрчилдөг. Дорно, Өрнө XIX зуунаас хойш түүхэнд анх удаа хоёр талын соёлын идэвхтэй солилцоогоор өөрчлөгдөх болсон. Ялангуяа Өрнийн парадигм дэлхийг ноёрхож байсан тул Дорно Өрнөөс соёлын асар их нөлөө авсан.

Сүүлийн хагас зуунд Зүүн Ази шинэчлэгдсэн. Европын, ялангуяа Өрнийн туршлагыг харгалзсан. Гэвч Өрнийнхийг тэр чигээр нь хуулбарлаагүй бөгөөд Зүүн Азийн орнуудын шинэчлэл тун өөр хэлбэртэй болсон. Тэд өөрсдийн түүх, соёлын нөлөөгөөр өөрийн институци, ёс заншил, үнэт зүйл, үзэл суртлыг бүтээж ирсэн. ¹⁰⁹

Өрнийн хууль, институци, загвар Дорнод нэвтрэхэд Дорно түүнийг тэр чигээр нь хүлээн авалгүй, өөрчилсөн хэлбэрийг сонгосон. Институци хэчнээн сайн ч хаана ч тэр чигээрээ дэлгэрдэггүй. Учир нь институци соёлоос хамааралтай ойлголт юм.¹¹⁰ Дорно Өрнийн институци, туршлагыг импортлохдоо Дорнын сэтгэлгээний тогтолцооны дагуу өөртөө тохируулан өөрчилсөн аргаар нэвтрүүлж байна. Энэ нь ялалт, ялагдлыг илэрхийлэх оршихуйн философийн үзэл суртлын маягийн нэвтрүүлэлт бус, байрлалын хүчийг харгалзсан өөрчлөлт, хувиргалтын арга юм.

4) Бурхан сайн бол муу хаанаас гарсан бэ?

Бурхан нигүүлсэнгүй, энэрэнгүй. Үүний зэрэгцээ Бурхан гурав, дөрөв дэх үеийн үр удам хүртэл шийтгэдэг шийтгэлийн Бурхан ч мөн. Бурханы ийм шинж чанарыг Мосегийн таван номд тодорхой жишээгээр харуулсан байдаг. Илчлэлтийн шашин үхлийн дараа ч амьд үлддэг сүнсний ач холбогдлыг онцолж, хүн төрөхөөсөө нүгэлтэй төрдөг гэсэн анхны нүглийн сургаалыг баримталдаг. Тиймээс хүн Бурханаас эмээж, гэмших хүн болдог. Дао Дэ Жин-д тайлбарласан Дао хүнийг шийтгэх ганц ч мөргүй. Хүнийг бүрдүүлдэг бие сэтгэлийг тайван байлгах нь амьдралд чухал бөгөөд сүнсний ач холбогдлыг онцолдоггүй. Амьдралдаа хүн Даогийн хайрласныг угтан авч, таашаа гэсэн хандлагыг зөвлөдөг. Ганцхан удаа амьдрах амьдрал чухал.

Бурханаас эмээдэг хүн хүний хэрэг явдалд сайн муугийн үүднээс хандах болдог. Өөр шашинд итгэдэг хүн, эсвэл шашингүйчүүдийг зөвхөн сайн муугийн байр сууринаас л авч үздэг. Тэднийг шашинд оруулах, эсвэл сайн муугийн үүднээс муу оршихуй гэж үздэг. Илчлэлтийн шашинд хүн шашны тогтоосон хатуу сургаалын дагуу Бурханаас ерөөл, хараал хүртдэг. Ялангуяа Христийн шашинд амьдрал үхлээр төгсдөггүй, мөнхийн амьдрал бий гэсэн диваажин, тамын тухай сургаалд итгэснээр сайн муугийн сэтгэлгээ улам их нөлөөтэй болдог. Үхлийн дараах мөнхийн амьдралын хэлбэр нь энэ ертөнцөд сайнаар амьдарсан уу, муугаар амьдарсан уу гэдгээс хамаарч шийдэгддэг. Өрнийн философид сайн муу нь оршихуйн шинжтэй тул өөрчлөгддөггүй. Муу бол устгах ёстой оршихуй болдог.

Илчлэлтийн шашныг зайлшгүй дагалддаг сайн муугийн сэтгэлгээнд агуулагдах аюул нь муу яагаад оршдог вэ гэсэн асуулт юм. Учир нь бүхнийг мэдэгч, бүхнийг чадагч Бурханы захирдаг ертөнцөд шударга бус хэрэг, муу хэрэг их гардаг. Сайн муугийн асуудал Эхлэл номд тэмдэглэгдсэн сайн мууг мэдүүлэх модны жимсний түүхэнд аль хэдийн сануулагдсан байдаг. Хүн могойн ятгалгаар Бурханы тушаалыг зөрчиж, Бурхантай адил болохын тулд сайн мууг мэдүүлэх модны жимсийг түүж иддэг. Хүн Бурхан шиг болж чадахгүй атал Бурхан шиг болж чадна гэсэн могойн уруу таталтад автан жимсийг түүж иддэг. Тэр жимснээс болж хүнд гай зовлон тохиолддог.

Могой эмэгтэйд хэлэв: «Та нар хэзээ ч үхэхгүй. Та нарыг түүнийг идсэн өдөр нүд чинь нээгдэж, Бурхан шиг болж, сайн мууг мэдэх болно гэдгийг Бурхан мэдэж байгаа юм.» (Эхлэл 3:4–5)

Энэ түүх хүн Бурханы хүрээ болох сайн муутай шууд харьцахад үүсэх асуудал, түүний үр дагаврын ноцтой байдлыг сануулдаг. Сайн муугийн сэтгэлгээгээр бол хүн амархан муу болж болох бөгөөд хүний муу үйлдэл үргэлжилсээр байдаг. Тиймээс Эхлэл номд Бурхан аль хэдийн хүнийг бүтээсэндээ харамсах болдог:

Ехова хүний бузар муу газар дээр дүүрэн бөгөөд түүний зүрх сэтгэлээрээ боддог бүх санаа үргэлж зөвхөн муу болохыг хараад… «Би бүтээсэн хүнээ газрын гадаргаас арчиж, хүнээс эхлээд мал, мөлхөгч, тэнгэрийн шувуу хүртэл тэгнэ. Учир нь Би тэднийг бүтээсэндээ гаслан харамсаж байна» гэв. (Эхлэл 6:5–7)

Ийм байдлаас сэргийлэхийн тулд Бурхан сайн ба муугийн талаар ёс суртахууны зарлиг өгч, хүчирхэг хууль цааз үлдээдэг. Бурханы зарлигийг зөрчвөл Бурханы шийтгэл хүлээнэ гэдэг нь илчлэлтийн шашны гол сургаалуудын нэг юм. Ялангуяа өөр бурханд үйлчлэх нь хамгийн муу үйлдэл болдог. Ийм муу үйлдсэн хүнд хатуу шийтгэл буулгадаг. Өрнө Бурханыг сайн, энэрэнгүй оршихуй хэмээн тодорхойлохын зэрэгцээ сайн бус хүмүүст сэрэмжлүүлж байгаа хэрэг. Сайн муугийн сэтгэлгээ гол суурьт нь оршдог.

Ехова зөв шударга хүнийг шалгадаг бөгөөд хорон муу хүн, хүчирхийлэлд дуртай хүнийг сэтгэлээсээ үзэн яддаг. (Дуулал 11:5)

Ингэвэл Бурхан сайн гэсэн Өрнийн Бурханы ойлголтод «Бурхан сайн бол муу хаанаас гарсан бэ?» гэсэн асуулт гарч ирдэг. Өөрөөр хэлбэл түмэн бодисыг «бүтээдэг» Бурхан сайн бол муу хаанаас эхтэй вэ гэсэн асуудал хөндөгддөг. Мууг ч Бурхан бүтээсэн гэж үү?

Ехова, би Тантай мэтгэлцэх үед Та зөв шударга. Гэвч би Танаас асууя: хорон муу хүний зам яагаад бүтэмжтэй, урвагчид бүгд яагаад амар тайван байдаг вэ? (Иеремиа 12:1)

Грекийн үеэс «Бурхан сайн бол муу хаанаас гарсан бэ?» гэсэн хэцүү асуудал тавигдаж ирсэн. Өрнийн философийн тогтолцоонд сайн муугийн асуудал одоо ч тайлагдаагүй асуудал хэвээр байна. Бурхан түмэн бодисыг бүтээсэн бол мууг ч Бурхан бүтээсэн хэрэг үү? Тэгвэл Бурхан яагаад мууг бүтээсэн бэ? Энэ асуудлаар Өрнийн теологич, метафизикчид удаан хугацааны турш шаналж, ойлгоход бэрх олон янзын хариулт дэвшүүлсэн бөгөөд одоо ч хариултаа олох гэж хичээсээр байна. Энэ нь иудей-Христийн шашин төдийгүй Грекийн философичдын ч эртнээс шаналж байсан асуудал байв. Өрнийн мэргэдийн тэргүүнд тооцогддог Афины удирдагч Солон (Solon, МЭӨ 638–558) «Муу хүмүүсийн дунд баян байдаг, сайн хүмүүсийн дунд ядуу байдаг» гэж гаслан харамсах шүлэг үлдээжээ.

МЭӨ VIII–VII зуунд үйл ажиллагаа явуулж байсан, Гомерын үеийн Грекийн яруу найрагч Гесиод (Hesiod) ч сайн ба муугийн асуудлаар шаналж байв: «Шударга, бүхнийг чадагч бурхан шударга бус хүмүүсийг ертөнцөд сайхан амьдрахыг яаж зөвшөөрдөг вэ?» ¹¹¹ Цааш нь хүн диваажингаа хэрхэн алдсаныг тайлбарлахдаа Гесиод сайн, шударга бурхад ертөнцөд муу, шударга бус байдлыг дэлгэрэхийг яагаад орхисонд гашуудаж байлаа:

Амьдралдаа амлалтаа биелүүлж, сайн, шударга ёсыг хэрэгжүүлдэг хүн ямар ч хариу хүртдэггүй. Харин муу үйлдэж, хэрцгий хэрэг хийдэг хүмүүс магтагддаг. Хүчирхийлэл ялж, буян алга болно. Муу хүн сайн хүнийг зовоодог… Хүн эцэстээ хэрцгий зовлон амсдаг. Муугаас хэн ч аврахыг хүсдэггүй. ¹¹²

Ийм шаналал Эпикурын (МЭӨ 341–270) толгойд байсан чухал асуудлуудын нэг юм. Үүнийг Грекийн үеэс уламжлагдан ирсэн муугийн тухай «Эпикурын парадокс» (Epicurean Paradox) буюу «Эпикурын оньсого» (the Riddle of Epicurus)-д сайн цэгцэлсэн байдаг. Эпикурын парадоксын тухай тэмдэглэл Эпикурын өөрийн үлдээсэн бичвэрт байдаггүй. Энэ нь эртний Христийн шашны эрдэмтэн Лактанцийн (Lactantius, 250–325) үлдээсэн тэмдэглэлд байдаг:

Бурханы тухай Эпикур ингэж хэлжээ. Бурхан мууг арилгахыг хүсдэг ч чаддаггүй;

Бурхан мууг арилгаж чаддаг ч хүсдэггүй; Бурхан хүсдэг ч үгүй, чаддаг ч үгүй; Бурхан хүсдэг бөгөөд арилгаж чаддаг. Хэрэв Бурхан хүсдэг ч чаддаггүй бол Бурхан сул дорой оршихуй бөгөөд энэ нь Бурханы тодорхойлолттой зөрчилддөг; хэрэв Бурхан чаддаг ч хүсдэггүй бол Бурхан атаач оршихуй бөгөөд энэ нь мөн адил Бурханы тодорхойлолттой зөрчилддөг; хэрэв Бурхан хүсдэг ч үгүй, чаддаг ч үгүй бол Бурхан атаач бөгөөд сул дорой оршихуй юм. Энэ бол Бурхан биш; хэрэв Бурхан хүсдэг бөгөөд арилгаж чаддаг бол энэ нь яг Бурханд тохирох тодорхойлолт болно. Тэгвэл муу гэж юу вэ, Бурхан яагаад түүнийг арилгадаггүй вэ? ¹¹³

Бараг хоёр мянган жилийн дараа Британийн философич Юм (Hume) сайн муугийн тухай Эпикурын оньсогыг ингэж томьёолжээ:

Эпикурын эртний асуултад одоо ч хариулт алга. Бурхан мууг арилгахыг хүсдэг ч чаддаггүй бол Бурхан хүчин мөхөс. Бурхан чаддаг ч хүсдэггүй бол Бурхан хорон санаатай. Бурхан хүсдэг бөгөөд чаддаг бол муу хаанаас ирсэн бэ? ¹¹⁴

Сайн муугийн асуудал түүнд дассан Өрнийн хүмүүст хүний тайлж үл чадах даалгаврыг үлдээсэн. Грекийн үеэс өнөөг хүртэл Өрнийн философи энэ асуудлаар шаналсаар байна. Учир нь тэд сайн муугийн асуудлыг илэрсний онол, оршихуйн философид тулгуурлан шийдэх гэж оролддог. Сайн мөнхөд сайн, муу мөнхөд муу учир муу нь сөнөөх ёстой оршихуй болдог. Сайн муугийн сэтгэлгээ хүнд хүчирхэг хөдөлгөгч хүч өгдөг. Ялангуяа илчлэлтийн шашинтай холбогдвол тэр хөдөлгөгч хүч амь үхлийг давах түвшинд хүрдэг.

Харин Дорнын арга билгийн сэтгэлгээнд сайн муугийн сэтгэлгээний өгдөг хүчирхэг хөдөлгөгч хүч байхгүй ч үүний зэрэгцээ сайн муугийн сэтгэлгээний авчирдаг хүнд яагаад муу байдаг вэ гэсэн тайлахад бэрх асуудлаар шаналдаггүй. Дорнын арга билгийн сэтгэлгээ хувирлын философид тулгуурлан хүний хэрэг явдлыг авч үздэг. Сайн муугийн ойлголт хүний бүтээсэн хүний үйл ажиллагааны хүрээнд арга билиг мэт өөрчлөгдсөөр байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам өлзий, гай солигддог шиг билиг арга болон, арга билиг болон хувирсаар байдаг.

Дао: ганцхан удаа амьдрах амьдрал vs Бурхан: үхлийн дараах ертөнц

Сайн муугийн сэтгэлгээ хүн төрөхөөсөө гай зовлонтой төрдөг гэсэн ойлголтыг агуулдаг. Энэ бол анхны нүглийн сургаалын эхлэл юм. Сайн мууг мэдүүлэх модны жимсийг түүж идсэн хүн үүгээрээ Бурханы тушаалыг зөрчиж, анхнаасаа гэм үйлдсэн оршихуй болдог. Хүн үргэлж Бурханаас эмээх оршихуй болдог. Хүн диваажин болох Едэний цэцэрлэгээс хөөгддөг. Бурханаас хараал хүртэж, зовлон үүрэн төрж, амьдралаа туулдаг.

Эмэгтэйд айлдав: «Би чиний жирэмслэлтийн зовлонг ихээхэн нэмнэ. Чи зовж байж хүүхэд төрүүлнэ. Чи нөхрөө хүснэ, нөхөр чинь чамайг захирна.» Адамд айлдав: «Чи эхнэрийнхээ үгийг сонсож, Миний чамд бүү ид гэсэн модны жимсийг идсэн тул газар чамаас болж хараал хүртэнэ. Чи насан турш зүдэрч байж түүний ургацыг идэх болно.» (Эхлэл 3:16–17)

Өрнөд сайн муугийн сэтгэлгээ хүн яагаад насан туршдаа зовж амьдрах ёстойг тайлбарлах шалтгаан болдог. Ийм түүх Өрнийн шашинд төдийгүй Грекийн домогт ч бий. Гесиод Ажил ба өдрүүд (Works and Days) хэмээх номдоо Пандорагийн хайрцагны тухай түүхийг өгүүлдэг. Энэ нь Библийн Эхлэл номд сайн мууг мэдүүлэх модны жимсийг идсэн хүний нүглийнхээ төлөө хүлээх шийтгэлтэй төстэй байдлыг дүрсэлдэг. Эпиметейн эхнэр Пандорад Зевсийн хийсэн «Пандорагийн хайрцаг»-ийг өгдөг. Энэ нь хүнийг бүтээж, хүнд гал авчирч өгсөн Прометейг шийтгэхийн тулд юм. Прометей дүү Эпиметейдээ Зевсийн бэлгийг бүү ав гэж сэрэмжлүүлсэн байв. Гэвч сониуч зантай Пандора хайрцгийг нээдэг. Хайрцгийг нээх тэр мөчид хайрцагт нуугдаж байсан бүх муу зүйл үсрэн гарч хүмүүсийг зовоож эхэлдэг. Цочирдсон Пандора хайрцгийг яаран хаахад хайрцагт зөвхөн найдвар л үлддэг.

Ева, Пандора хоёрын түүхийн дагуу хүн бол асуудлын эх үүсвэр юм. Хүн оюун ухаан, сониуч занг эзэмшснээр сайн мууг ялгах замд ордог. Хүний энэ алдаа хүнд зайлшгүй зовлон авчирч, хүн «гэмшсэн сэтгэл»-тэй болдог. Хүний мөн чанарт агуулагдах энэ хандлагын дагуу хүн нүглийнхээ төлөөсөнд насан туршдаа шийтгэл хүлээж, гэмшдэг. Өрнийн нэгэн яруу найрагчийн үгээр бол хүн «амьд байхдаа ажил хийж, зовлонг тэвчдэг оршихуй» болдог. ¹¹⁵

Бурханд итгэдэг Өрнийн ертөнцөд энэ ертөнц зовлонгоор дүүрэн тул үхлийн дараах ертөнцийг төсөөлдөг. Өөрөөр хэлбэл тэр ертөнцийн диваажинг төсөөлдөг. Үүний зэрэгцээ Бурханы оршихуйд итгэлтэй байж чаддаггүй илрээгүйн сэтгэгчид амьдралдаа үхлийн дараах диваажинтай төстэй энэ ертөнцийн аз жаргалыг эрэлхийлдэг.

Аз жаргалыг эрэлхийлдэг Өрнийн сэтгэгчид муугийн оршихуйг үгүйсгэдэг. Хүн яагаад Бурханаас эмээх ёстой гэж? Эпикур сайн муугийн сэтгэлгээг суурь болгон хүний Бурханд хандах ёстой байр суурийг тодорхойлсон. Тэр сайн, шударга Бурхан болон муугийн оршихуй зэрэгцэн оршиж чадахгүй гэж үзсэн. Тиймээс хүн Бурханаас эмээх шаардлагагүй гэж тайлбарладаг. Бурханаас шаардлагагүйгээр эмээх түгшүүрээс ангижрах нь Эпикурын баримталсан аз жаргалын онол болох «атараксиа» (сэтгэлийн амгалан)-гийн гол санаа юм.

Бурханаас бүү ай. Бурхан бол мөнх, жаргалтай оршихуй… Гэвч олон хүн Бурханыг өөрсдийн хүссэнээр тодорхойлдог. Хүмүүс Бурхан шагнаж, шийтгэдэг гэж ярьдаг нь өөртэй нь нэг замаар явдаг хүмүүсийг шагнаж, эсэргүүцэгчдийг шийтгэдэг Бурханыг хүсдэгт нь оршино. Ийм үзлийг эсэргүүцсэнээр сүсэг бишрэл алга болдоггүй. Ийм үзлийг тулгах нь л сүсэг бишрэлээ орхих явдал юм. ¹¹⁶

Гэвч Эпикурын энэ философи түүний амьдарч байсан МЭӨ IV–III зуунд их яригдаж байсан ч эцэстээ илрээгүйн онолын нэг хэсэг гэж үзэгдэн Өрнөд хүчээ алдсан. Учир нь Христийн шашин Ромын эзэнт гүрний төрийн шашин болсон IV зууны сүүлчээс хойш Өрнөд бүх хүн илэрсний онолд булагдсан. Дундад зууны мянган жилийн шашны төрийн эринд илрээгүйн сэтгэгчдийг бүгдийг шашингүйчүүд гэж үзэж, буруушаалт, хавчлагын бай болгосон. Үхлийн дараах диваажин тэдний амьдрах зорилго болсон. Энэ үзэгдэл Сэргэн мандалт, Гэгээрлийн үеийг туулахдаа өөрчлөгдсөн.

Дорнын соёл иргэншлийн амьдралын утга учрын эрэл хайгуул нь амьдралын тайлбар Өрнөөс эрс өөр байдгаас эхэлдэг. Бурханаас ялгаатай нь Дао бүх хүнд үл хамааран тусалдаг гэж тунхагладаг. Хүн Даогоос эмээдэггүй. Даог амьдралын хань болгон угтан авдаг. Даогийн хүрээнд бусадтай хамт амьдралын баяр баясгаланг эрэлхийлэгч хүн болдог. Амьдралыг ганцхан удаа л амьдардаг. Тэр ертөнцийн тухай бодол Дорнын үзэл санаанд чухал биш. Дао Дэ Жин хүнийг Даог сахингаа амьдралын баяр баясгаланг эрэлхийлэх хандлагатай байхыг зөвлөдөг. Дао Дэ Жин-гийн сүүлчийн хэсэг амьдралын баяр баясгалангийн тухай өгүүлдэг.

Хийж буй ажлаа таашаа. Идэж буй хоолоо таашаа. Өмсөж буй хувцсаа таашаа. Унтах байраа таашаа. Амьдралдаа баясч болох зүйлсийг эрэлхийл. (Дао Дэ Жин, 80)

Даосизмын энэхүү баяр баясгалан нь амьдралд байгалийн хайрладаг зүйлсийг таашаах хандлагаас буюу хүн ба байгалийн харилцаанаас эрэлхийлье гэсэн хэрэг. Даосизмын баримталдаг байгалийн жамд нийцсэн үйлгүй байдал (無爲自然) нь хүн байгальтай эв зохицолтой амьдаръя гэсэн санаа бөгөөд хүн байгалийн хуулийг эсэргүүцэлгүй, байгальтай нэгдэн амьдрах амьдралын хандлагыг хэлдэг. Күнзийн сургаал ч хүний олон янзын сэтгэл хөдлөлөөс «амьдралыг таашаах хандлага»-ыг амьдралын хамгийн чухал үнэт зүйл хэмээн илэрхийлдэг.

Мэддэг хүн дуртай хүнд хүрэхгүй, дуртай хүн таашаадаг хүнд хүрэхгүй. (Лүньюй, 6:18)

Амьдралыг таашаадаг хүн мэдлэгээс чухал гэсэн Күнзийн сургаалын илэрхийлэл Өрнийн Эпикуртай төстэй талтай. Эпикурын таашаалын үзэл бие махбодын жаргал цэнгэлийг эрэлхийлэх бус, түгшүүр, айдасгүй амгалан байдлыг эрэлхийлдэг бөгөөд үхэл бол сүнс ба биеийн мөхөл учир айх хэрэггүй гэж үздэг нь ч Күнзийн философитой төстэй. Гэвч чухал ялгаа нь Күнзийн сургаалд баяр баясгалан харилцааг дээдлэх үзлээс ирдэг бол Эпикурын таашаал хувь хүнийг дээдлэх үзэлд суурилдагт оршино. Күнзийн сургаалын Лүньюй-гийн эхний өгүүлбэр яг амьдралын баяр баясгаланг «найз нөхөд ба суралцахуй»-гаас эрэлхийлэхийг зөвлөсөн үгээр эхэлдэг. Дорнод амьдралын баяр баясгалан нь хувь хүн ганцаараа таашаадаг зүйл биш, хамтдаа гэсэн харилцааг дээдлэх үзэлд суурилдаг.

Суралцаж, цаг тухайд нь давтан дадуулах нь бас баяр биш гэж үү? Нөхөр хол газраас ирэх нь бас жаргал биш гэж үү? (Лүньюй, 1:1)

Дорно шашны сайн муугийн асуудал, хүний анхны нүглийн ухамсраас ангид. Учир нь сайн муу бол Бурхан бус, эцсийн эцэст хүний бүтээдэг таалагдах-таалагдахгүйн асуудал гэж үздэг. Дорнын сонгодог зохиолуудын аль ч хэсэгт сайн муугаас зууралдсан тайлбар, философи байдаггүй. Дорнын соёл иргэншил хүн өөрөө сайн мууг ялгаж, сайн муугаа хүний нийгэмд хэрэглэхийг зөвшөөрдөггүй. Дорнын үзэл санаа хүн байгалиас төрж, байгаль руу буцдаг гэж үздэг.

Бурхан юмуу үхлийн тухай бодол Дорнын үзэл санаанд Өрнөтэй харьцуулшгүй бага ач холбогдолтой. Дао Дэ Жин бүх нөхцөл байдлыг хүний тулгардаг байгальд төвлөрүүлж, байгаль дотор амьдардаг хүнийг тогтоодог. Ийм үзэл санаа Күнзийн сургаалд улам бодитоор илэрдэг. Үхлийн дараах ертөнц, сүнс чөтгөр (鬼神) буюу үхэлд сонирхол тавих шаардлагагүй гэж тунхагладаг.

Сүнс чөтгөрт хэрхэн үйлчлэх вэ гэж асуусан шавьдаа Күнз хариулав: «Хүний хэргийг ч шийдэж чадахгүй байж, сүнс чөтгөрийн хэргийн тухай яаж бодох вэ?» Үхлийн тухай асуусан шавьдаа Күнз хариулав: «Амьдралыг мэдэхгүй байж, үхлийн тухай яаж бодох вэ?» (Лүньюй, 11:11)

Дорнын үзэл санааны манай эриний өмнө дэлгэрүүлсэн үхлийн тухай бодол Гэгээрлийн үеийн эхэнд Өрнөд илэрхийлэгдсэн. Өрнөд хоёр мянган жилийн дараа үүнтэй туйлын төстэй үзэл санааг Спиноза илэрхийлсэн.

Чөлөөт хүн үхлийн тухай огт боддоггүй. Мэргэн ухаан үхлийн тухай бус, амьдралын тухай эргэцүүллээс гардаг.¹¹⁷

Үхлийн тухай бус, амьдралын тухай эргэцүүлэлд Өрнийн соёл иргэншил Бурханаас эмээх айдсаас аз жаргалын онол руу хэлбийж байна. Бурхан юмуу метафизикийн айдас арилсан талаараа Дорнын Даогийн сэтгэлгээ, Өрнийн сэтгэлгээ хоёрын хооронд төстэй тал бий болсон. Дорнод Өрнийн адилаар аз жаргалыг зорилго болгон эрэлхийлэх хүн нэмэгдэж байна. Гэвч Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх аз жаргалын онол Дорнын харилцааг дээдлэх утга учрын онолоос ялгаатай хэвээр байна. Дорнод байгаль, суралцахуй, найз нөхдөөс амьдралын утга учрыг эрэлхийлэх харилцааг дээдлэх үзэл үргэлжилсээр байна.

Хүний хэрэг явдлыг захирдаг Бурханы оршихуй хүнд үргэлж айдас төрүүлдэг. Ялангуяа Христийн шашин дахин амилалт болон энэ ертөнцийн амьдрал нь тэр ертөнцийн мөнхийн амьдралд бэлтгэх явц гэсэн сургаалыг тодотгосон. Тиймээс тэр ертөнцөд итгэх нь чухал болж, сургаалын дагуу тэр ертөнцийн дүрслэл, диваажин, там, сайн муугийн ялгаа улам чухал болсон. Энэ явц Христийн шашны сүмийн хүчийг улам бэхжүүлж, сүм нүгэл ангижруулах бичиг худалдах хэвшилтэй хүртэл болсон. Энэ ертөнцийн амьдрал наминчлал, гэмшлээр дүүрэн болсон.

Гэгээрлийн үеийн деизм «гэмшигч хүн» гэсэн философийг сорьсон. Бурхан хүний хэрэг явдалд оролцдоггүй тул хүн «Бурханаас эмээх хүн» болж төрдөггүй. Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл бол үүний төлөөлөх эсрэг нотолгоо юм. Деизмээс хойш Өрнийн философи хүн яагаад амьдардаг вэ гэсэн асуудалд шинээр хандаж эхэлсэн. Үүнийг далимдуулан Өрнө «аз жаргалын онол»-д дахин хандаж эхэлсэн. Бентам, Миллийн ашигтын үзэл, хамгийн олон хүний хамгийн их аз жаргал нийгэм, хувь хүний амьдралын зорилго болон гарч ирэв. Энэ нь Эпикурын философийн сэргэлтийг илэрхийлдэг. Эпикур аз жаргалыг хүний хамгийн дээд сайн гэж үзсэн. Түүний аз жаргал бие махбодын таашаал бус, зовлонгүй байдал буюу биеийн зовлон, сэтгэлийн түгшүүргүй байдлыг илэрхийлдэг. Айдас, ялангуяа үхлийн айдсаас ангижрахад хүн аз жаргалтай байж чадна гэж үзсэн. Найз нөхөд шиг нийгэмлэг сэтгэлийн амгаланг олоход тусалдаг гэж тэр үзэж байв.

Гэвч аз жаргал түр зуурын бөгөөд хувийн шинжтэй. Аз жаргал гэдэг мэдрэмж амархан алга болдог. Тэгвэл аз жаргалаас зууралдаж байсан хүн хаашаа явах вэ? Дорнод ч хувь хүний аз жаргалыг зорилго болгодог хүмүүс нэмэгдэж байгаа мэт харагддаг. Гэвч Дорнын соёл иргэншил хувь хүнийг дээдлэх үзэлд (individualism) бус, харилцааг дээдлэх үзэлд (relationalism) тулгуурладаг.¹¹⁸ Харилцааг дээдлэх соёл иргэншилд ганцаараа «аз жаргалтай» байх нь амьдралын зорилго байж чадахгүй. Ганцхан удаа амьдрах амьдралдаа байгаль, суралцахуй, найз нөхөд зэргээр бусадтай хамт амьдралын «утга учир»-ыг олох нь зорилго болдог.