1) Дао Бурханаас өмнө байсан vs Бурхан Даогоос өмнө байсан
Дорнын Даогийн соёл иргэншилд Дао Бурханаас өмнө байсан гэж өгүүлдэг. «Дао сүнснүүдийг сүнслэг болгож, Дээд эзнийг сүнслэг болгосон» (Жуанз, дотоод бүлгүүд). Бурханы ойлголтыг байгальд амьдардаг хүн бүтээсэн. Байгаль бол Дао юм.29 Байгаль (自然) гэдэг нь «өөрөө тэр чигтээ байгаа» гэсэн утгатай. Байгаль хязгааргүй, мөнх.
Байгаль хязгааргүй, мөнх. Яагаад байгаль хязгааргүй, мөнх вэ? Учир нь байгальд зорилго байхгүй, хүсэх зүйл байхгүй. (Дао Дэ Жин, 7)
Грекийн философич Гераклит Даогийн философитой адил ертөнц судлалтай байв. Тэрээр орчлон, космос Бурханаас өмнө байсан гэж тайлбарласан.
Орчлон, космос мөнх бөгөөд үүнийг бурхан ч, хүн ч бүтээгээгүй; энэ нь үргэлж байсан, байгаа, байх болно.30
Бэкон (1561–1626) зэрэг философич байгальд татагдан автаж байв. Дундад зууны мянган жилийн турш Өрнөд Бурханыг төв болгоогүй бодол, философийг хориглож байсан. Энэ нөлөөгөөр Бэкон болгоомжтой байхаас өөр аргагүй байв. Тэрээр Бурхан ба байгалийг холбохгүйгээр байгалийн ач холбогдлыг туйлын хүчтэй үгээр онцолдог.
Хүн бол байгалийн зарц, тайлбарлагч юм. Хүний ойлгох чадвар зөвхөн байгалийн тухай бодол, үнэнийг ажиглахаас л гардаг. Үүнээс гадна хүн юуг ч мэдэж чадахгүй, юуг ч хийж чадахгүй.31
Байгалийн ач холбогдол Бэконы дараа философич Спиноза (1632–1677)-д шийдвэрлэх байдлаар илэрхийлэгддэг. Спиноза Бурханыг байгаль гэж үзсэн. Өрнийн дундад зууны философи Бурханыг төв болгодог тул Спиноза Бурханыг байгальд тусган тайлбарладаг. Тэрээр Бурхан ба байгалийг холбосноор байгаль түүний философийн төвд зогсох болсон.
Байгаль ямар нэг зорилгын төлөө үйлчилдэггүй. Бидний Бурхан буюу Байгаль гэж нэрлэдэг энэхүү мөнхийн оршихуй яг өөрийнхөө оршдог тэр л зайлшгүй байдлаар үйлчилдэг… Байгаль ямар нэг зорилгын төлөө оршдоггүй. Түүний үйл ч мөн адил. Түүний оршихуйн адил түүний үйлд ч зарчим, зорилго гэж байхгүй.32
Өрнийн илчлэлтийн шашин «эхлэл»-ийг орчлонгийн цөм болгодог. Эхлэл гэсэн ойлголтод зорилгын онол мэдээж багтана. Бертран Рассел ингэж хэлжээ: ертөнц эхлэлтэй байсан гэж үзэх ямар ч шалтгаан байхгүй; ертөнц эхлэлтэй байх ёстой гэсэн бодол үнэндээ бидний төсөөллийн ядуу байдлаас үүдэлтэй. Тэрээр «байгальд зорилго байхгүй» гэсэн Дао Дэ Жин-тэй адил байгалийн философийн онолыг баримталж байв.
Байгальд өөрийн гэсэн зорилго байхгүй… Эцсийн зорилго гэдэг бол зөвхөн хүний төсөөллийн бүтээл юм. 33
Дорнын Даогийн энэ үзэл болон Өрнийн Гераклит, Бэкон, Спиноза, Расселын үзлийг бүгдийг нь байгальд төвлөрсөн байгалийн философи гэж тайлбарлаж болно. Үүнээс өөр ертөнцийг үзэх үзэл Өрнөд илчлэлтийн шашны баримталснаар дэлгэрдэг. Өрнөд Бурхан байгалийг бүтээсэн тул Бурхан байгалиас өмнө байсан гэж үздэг. Өрнөд Бурхан тэнгэр газрыг бүтээсэн учир Бурханы бүтээлээс өмнө байгаль байгаагүй гэж үздэг. Бурханы бүтээсэн Дэлхий бол орчлонгийн төв бөгөөд хүн түүний голд байрладаг. Мосегийн таван номын Эхлэл ном Бурхан юу ч үгүй үгүйгээс (無) тэнгэр газар, байгаль, хүнийг бүтээж, бийн (有) ертөнцөд шилжсэн тухай өгүүлдэг.
Эхэнд Бурхан тэнгэр, газрыг бүтээв (Эхлэл 1:1)
Газар хэлбэр дүрсгүй, хоосон байж, гүнийг харанхуй бүрхэж, Бурханы Сүнс усан дээгүүр хөдөлж байв.
Бурхан «Гэрэл болтугай» хэмээн айлдахад гэрэл бий болов. Тэр гэрэл Бурханы харахад сайн байлаа. Бурхан гэрэл ба харанхуйг хуваагаад, гэрлийг өдөр, харанхуйг шөнө хэмээн нэрлэв. Үдэш болж, өглөө болов. Энэ бол эхний өдөр байв. (Эхлэл 1:2–5)
Библийн дагуу Бурхан орчлонг зургаан өдрийн дотор бүтээдэг. Бүтээсэн дараалал нь дараах мэт: эхний өдөр гэрэл; хоёр дахь өдөр тэнгэр; гурав дахь өдөр тэнгис, хуурай газар, ургамал; дөрөв дэх өдөр нар, сар, од; тав дахь өдөр загас, шувуу; зургаа дахь өдөр хуурай газрын амьтан ба хүн (хүнийг Бурханы дүрийн дагуу бүтээсэн). Долоо дахь өдөр амарна. Ингэснээр ертөнц эмх замбараагүй байдлаас эмх журам руу, үймээн самуунаас цэгцтэй ертөнц рүү шилждэг. Энэ бүтээл Бурханы «үг»-ээр бүтдэг.
Хятадад ч тэнгэр газрыг бүтээсэн домог бий. Пань Гу (盤古) хэмээх оршихуй асар том сүхээр үймээн самууныг хувааж, тэнгэр, газрыг салгажээ. Тэрээр тэнгэрийг 18 мянган жил тулж байгаад өсөн томорч, нас барахад бие нь байгаль болон хувирсан. 34 Нүд нь нар, сар, амьсгал нь салхи, үүл, дуу хоолой нь аянга, цус нь гол мөрөн, тэнгис, яс нь уулс нуруу, үс нь өвс мод, хөлс нь бороо, бөөс нь амьтан ба хүн болжээ.
Эхэнд Пань Гу хэмээх бурхан байв… Үхэх цаг нь болоход түүний бие байгаль болон хувирав… Түүний үс, ноос нь өвс мод болж, нүд нь нар, сар болов… Түүний биед амьдарч байсан бөөснүүд нь дэлхий дээрх олон амьтан, олон үндэстэн хүн болжээ.35
Бурханы бие байгалийн хэсэг бүр болсон гэсэн үзэл Спинозад нөлөөлсөн иудей шашны каббала (Kabbalah) философийн гол ойлголтуудын нэгд яг тэр чигтээ илэрдэг. Энэ бол каббалагийн агшилт буюу цимцум (Tzimtzum) хэмээх ойлголт юм.36 Энэ нь «Бурхан өөрийн хязгааргүй байдлыг агшааж ертөнцийг бүтээдэг» гэж тодорхойлдог бөгөөд Пань Гугийн бүтээлийн домогтой туйлын төстэй тэнгэр газрыг бүтээх ойлголт болно. (Энэ явцад Спиноза «Бурхан ба байгаль нэг» гэсэн дүгнэлтэд хүрдэг.)
Энэ домгийн дагуу Пань Гу байгаль болсон нь 18 000 жилийн өмнө юм. Эхлэл номын Бурхан байгалийг хэзээ бүтээсэн бэ? Пань Гугийн домгоос ялгаатай нь бүтээлийн соёл иргэншил болох Өрнийн соёл иргэншилд Бурхан орчлонг бүтээсэн тухай тайлбарыг нарийн тэмдэглэсэн байдаг. Өрнийн философичид үүнд мянга мянган жилийн турш итгэж, саяхныг хүртэл байгалийг бүтээсэн «өдөр»-ийг тооцоолж байв. Зургаан өдрийн бүтээлийн дараа анхны хүн Адам 930 жил амьдарсан бөгөөд түүний үр удам хэр удаан амьдарсныг бүгдийг тэмдэглэжээ (Эхлэл 5-р бүлэг). Мөн Шинэ гэрээний сайн мэдээ Абрахамаас Есүс хүртэлх угийн бичгийг нарийн тэмдэглэсэн байдаг (Матай 1:1–17).
Өрнийн философичид Библийн тайлбарын дагуу тэнгэр газрыг бүтээснээс Есүсийн мэндэлсэн хүртэлх он цагийг тооцоолох болсон. Энэ тооцоогоор тэнгэр газрыг МЭӨ 4000 оны орчим бүтээжээ. Ийм тооцоолол үргэлжилсээр дундад зууны эхэн үед бүр яг тодорхой өдрийг хүртэл дэвшүүлж байв. Өрнөд тэнгэр газрыг бүтээсэн он цагийг тооцоолох явдлыг олон философич XVII зуун хүртэл үргэлжлүүлсэн. Ийм сэтгэлгээ Гэгээрлийн үеийн деизм (理神論, Deism), шинжлэх ухааны хөгжлөөр алга болсон. Деизм бол ертөнцөөс давсан Бурхан байгалийг бүтээсний дараа хүний хэрэг явдалд дахин оролцдоггүй гэсэн үзэл юм.37 Деизм теизмын эш үзүүлэгч, гайхамшиг зэргийг үгүйсгэдэг боловч Бурхан байгалийг бүтээсэн гэдгээрээ теизмоос ялгаагүй.
Дао, Бурхан хоёрын аль нь түрүүлж байсан бэ гэсэн асуултын хариултаас Дорно, Өрнө өөр өөр ертөнц судлалтай болсон. Үүнийг эхлэл болгон Дорно, Өрнө өөр соёл иргэншлийн бүтэцтэй болжээ. Энэ асуудал хүн орчлонг хэрхэн тайлбарлах вэ гэсэн байгалийн үзэгдлийн тайлбартай шууд холбоотой. Нар төвт онол, газар төвт онол үүнд хамаарна.
Илчлэлтийн шашны газар төвт онол vs байгалийн философийн нар төвт онол
Дао Дэ Жин-д «байгаль ба орчлон Бурханаас өмнө байсан» гэж тэмдэглэсэн байдаг (Дао Дэ Жин, 4, 25-р бүлэг). Харин Өрнөд «Эхэнд Бурхан тэнгэр, газрыг бүтээв», өөрөөр хэлбэл Бурхан байгаль, орчлонгоос өмнө байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг (Эхлэл 1:1). Эндээс Дорно, Өрнөд хүн гэж хэн бэ гэсэн асуултын хариултад ялгаа гарч ирдэг. Ертөнц судлалын үүднээс бол Өрнийн бүтээлийн онол хүний амьдарч буй Дэлхий орчлонгийн төв гэсэн газар төвт онолыг үндэс болгодог. Өөрөөр хэлбэл газар төвт онол бүтээлийн онолд угаасаа агуулагддаг. Харин Дорнын байгалийн философи орчлон бол төв, хүн бол орчлонгийн нэг хэсэг гэсэн тайлбарыг хүлээн авдаг.
Сүмийн нөлөөгөөр Өрнийн хүмүүс бүтээлийн тухай эдгээр тэмдэглэлд ганц ч үсэгт эргэлзэлгүйгээр байгаагаар нь итгэхээр хүмүүжсэн. Тиймээс бараг бүх Өрнийн хүн XVII зууны сүүлчийн Гэгээрлийн үе хүртэл бүтээлийн онолд бат итгэж байв. Энэхүү бүтээлийн онолын суурьт байгалийг хүн дураараа захирч байхаар Бурхан бүтээж өгсөн гэсэн урьдчилсан нөхцөл тавигдсан байдаг. Өрнийн хүмүүс өөрсдийгөө «Бурханы дүрээр бүтээгдсэн хүний хувьд тэнгисийн загас, тэнгэрийн шувуу, газар дээр мөлхөгч бүхэн болон бүх газрыг захирах» ёстой оршихуй хэмээн итгэсээр ирсэн. Илчлэлтийн шашны газар төвт онол (天動說) Дэлхий ба хүн ертөнцийн төв бөгөөд орчлон Дэлхийг тойрон эргэдэг гэж итгэдэг байв. Үүний үр дүнд Иошуа шиг Бурханд нарыг зогсоохыг залбирах боломжтой байсан юм:
Тэрээр Израилийн өмнө ийн хашхирав: «Нар аа, Гибеон дээр, сар аа, Аиалоны хөндий дээр хөдөлгөөнгүй зогс.» Тэгэхэд ард түмэн дайснуудаасаа өшөөгөө авах хүртэл нар хөдөлгөөнгүй зогсож, сар зогсоод байв…. Нар бараг өдөржин тэнгэрийн дунд зогсож, жаргах гэж яарсангүй. Эзэн хүний үгийг тэр өдрийнх шиг сонссон удаа урьд ч байгаагүй, хойно ч байгаагүй. (Иошуа 10:12–14)
Өрнийн хүмүүс XVI зуун хүртэл Аристотель, Птолемейн газар төвт онолыг дэмжиж, Дэлхий ертөнцийн төв бөгөөд тэнгэрийн биетүүд түүнийг тойрон эргэдэг гэж бодож байв. Энэ таамаглал Мосегийн таван номын Эхлэлд гардаг тэнгэр газрыг бүтээсэн тухай дүрслэлтэй нийцэж байлаа. Бүтээлийн онолоор Бурхан хүнийг бүтээхдээ түүнд зорилго өгсөн. Өрнийн бүтээлийн онолд Бурхан хүнд байгалийг захирах эрх олгосон учир хүн орчлонгийн төвд байрладаг. Хүн байгалийг захирч, Бурханыг шүтэх тодорхой зорилготой төрдөг. Тиймээс Грек, Ромын хүмүүс болон дундад зууны Өрнийн хүмүүс өөрсдийгөө орчлонгийн төв гэсэн бат итгэлтэй амьдарч байв.
Грек, Ромын хүмүүсийн хувьд хүн орчлонгийн төв гэсэн бодолд далайн аялал чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Далайн аялал зөвхөн тэнгэрийн биетүүдийн хөдөлгөөнийг ажигласнаар л боломжтой. Тэд хүнийг төв болгон Дэлхий орчлонгийн яг голд байрлаж, тэнгэрийн биетүүд Дэлхийг төвлөн хөдөлдөг гэж орчлонг төсөөлөхийг хичээсэн. Энэ бол Библи, Аристотель зэргийн дэмжсэн «Дэлхий төвт ертөнцийг үзэх үзэл» буюу газар төвт онол юм. Тухайн үеийн Өрнийн ихэнх хүний итгэж байсан газар төвт онол нь Дэлхий орчлонгийн төвд хөдөлгөөнгүй байж, нарыг оролцуулан тэнгэрийн бүх биет түүнийг тойрон эргэдэг гэсэн үзэл байв.
Энэхүү газар төвт онолыг тэнгэрийн биетүүдийг ажиглаж, байгалийг судалж байсан хүмүүс сорьсон. Нар төвт онол гарч ирсэн нь энэ. Өрнөд байгаль ба хүний харилцааны талаарх хүн төрөлхтний сэтгэх чадвар дундад зуунаас шинэ үе рүү шилжих үед шийдвэрлэх өөрчлөлтийг туулсан. Учир нь хүн ба байгалийн харилцааг үндсээр нь засварлах эргэлт бий болсон юм. Газар төвт онолоос нар төвт онол руу шилжилт явагдав. Нарыг тэнгэрт зогсоосон Иошуагийн гайхамшиг XVI–XVII зуунд сорилтод орсон. Коперник (Copernicus, 1473–1543), Кеплер (Kepler, 1571–1630), Галилей (Galileo, 1564–1642) нарын тэнгэрийн биетийн ажиглалт гэсэн шинжлэх ухааны баримтад тулгуурлан дэвшүүлсэн «Нар төвт ертөнцийг үзэх үзэл» буюу нар төвт онол (地動說) гарч ирсэн. Тэд Дэлхий орчлонгийн төв биш, харин Дэлхий нарыг төвлөн түүнийг тойрон эргэдэг гэсэн нар төвт онолыг баримталсан.
Тэдний дэвшүүлсэн шинжлэх ухааны баримт ч газар төвт онолыг баримталдаг шашны нөлөөгөөр нэлээд удаан хугацаанд сорилттой тулгарсан. Шинжлэх ухааны хөгжил Өрнийн түүхэнд гүн суулгагдсан философийн тогтолцоог эргүүлэн өөрчлөх нь амаргүй байлаа. Нар төвт онол Өрнийн сэхээтнүүдийн дунд нэлээд өргөн тархсаны дараа ч Шинэчлэлийн хөдөлгөөний манлайлагч Лютер Библийн эрх мэдэлд түшиглэн газар төвт онолыг баримталсаар байв. Мартин Лютер Коперникийн нар төвт онолыг хатуу эсэргүүцэж байлаа:
Коперник бол гэнэт өндөрт гарсан зурхайч. Энэ мунхаг хүн одон орон судлалын бүх зүйлийг онхолдуулах гэж байна. Гэвч Библи бидэнд заадаг: Иошуагийн хөдөлгөөнгүй зогс гэж тушаасан нь газар биш, нар юм. 38
Нар төвт онол Бурхан Дэлхий ба хүнийг онцгойлон бүтээсэн гэсэн Библийн догмд агуулагдах «Дэлхий төвт ертөнцийг үзэх үзэл»-ийг үгүйсгэсэн. Энэ нь Библийн газар төвт онолыг доргиосон асар том үйл явдал байв. Библи ба сүм хэзээ ч алдаагүй гэсэн алдаагүй байдал (無謬性), алдаж чадахгүй гэсэн эндэлгүй байдал (無誤性)-ын алдааг илчилсэн тэнгэр газар хөмрөх үйл явдал байлаа.
Нарыг төвлөн Дэлхий хөдөлдөг гэсэн тэдний ажиглалтын үр дүнг Ромын Пап ламын засаг захиргаа амь тавин хэлмэгдүүлсэн. Учир нь газар төвт онолоор Бурхан нарыг зогсоосон боловч тэдний нар төвт онолыг дагавал нар хөдөлгөөнгүй байж, Дэлхийн тэнхлэгээ тойрох эргэлтийг зогсоох ёстой байсан болж таарна. Тэр үед энэ нь тэнгэр хөмрөх шахам ноцтой асуудал байв. Өрнийн хүмүүс бүгд Библийн эндэлгүйн үзэлд бат итгэж байсан бөгөөд түүнийг зөрчсөн үзэл шууд шашны шүүхийн хэрэг болж байлаа. Тэгэхэд Библийн эндэлгүйн үзэл шинжлэх ухааны ажиглалтаар тогтоосон баримтад тулгуурлан сорилтод орж, ганц газар ч болов алдаа хүлээн зөвшөөрөгдвөл тэр нь далан нурсан мэт үйлчилж, Библийн эндэлгүйн зарчим нурах байсан юм. Нар төвт онол урт удаан тэмцлийн эцэст л арай ядан баримтын байр сууриа олж чадсан. Тэдний дэвшүүлсэн тэнгэрийн биетийн хөдөлгөөний тухай нар төвт онол илчлэлтийн шашны догмоос бус, байгалийг ажигласнаас гарсан зүйл юм.
Газар төвт онолд эсрэгцэх нар төвт онол МЭӨ III зуунд аль хэдийн дэвшигдэж байсан боловч бараг хоёр мянган жилийн турш түүхэнд булагдан, оршин байсан нь ч үл мэдэгдэх байдалтай байгаад Сэргэн мандалтын үед л дахин нээгдсэн. Өрнөд МЭӨ III зуунд тухайн үеийн Өрнийн ертөнцийн төв болох Александрид геометр, одон орны ажиглалт идэвхтэй явагдаж байв. Аристарх (МЭӨ 310–230 орчим) Дэлхийгээс Сар хүртэлх, Дэлхийгээс Нар хүртэлх зайг бодитойгоор тооцоолсон. Тэрээр нүцгэн нүдэнд Сар, Нар хоёр ижил хэмжээтэй харагддаг ч Нар хол байгаа тул Сарнаас 20 дахин илүү том гэж үзсэн. Эратосфен (МЭӨ 276–195 орчим) МЭӨ III зуунд аль хэдийн Дэлхийн тойргийг бараг яг зөв хэмжсэн. Тэр Дэлхий бөөрөнхий гэдгийг мэдэж байсан бөгөөд мөн илүү өдрийг зохион бүтээсэн эрдэмтэн байв. Ийнхүү тэд хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа нар төвт онолыг дэвшүүлсэн юм. Гэвч тэдний нар төвт онолыг газар төвт онолд бат итгэж байсан тухайн үеийн философичид тэрс үзэлтэн гэж буруушаасан.
Газар төвт онол, нар төвт онол хоёрын энэхүү ялгаа хүний ертөнцийг үзэх үзэл, хүн ба байгалийн харилцаа, орчлон дахь хүний байр суурь, амьдралын зорилго зэрэг бүх зүйлийг өөрчилж чадах томоохон парадигмын өөрчлөлтийг агуулж байв. Гэвч Аристархын нар төвт онол тухайн цаг үеийн хэрэгцээнээс хэт түрүүлсэн байлаа. Нар төвт онол газар төвт онолын хүчин төгөлдөр байдалд шахагдаж, ойролцоогоор хоёр мянган жилийн дараа буюу Колумб 1492 онд Атлантын далайг гатлан Америкт хүрч, Васко да Гама 1497 онд Энэтхэгийн далайгаар Дорнод хүрч, Магеллан, Элькано нар 1519–1522 оны хооронд Атлантын далай, Номхон далайгаар Дэлхийг тойрох хүртэл хүлээх болсон.
Газар төвт онол, нар төвт онолтой холбоотой энэ явц нь үнэн буюу парадигмын «оновчтой тохирох байдал»-ын талаар олон зүйлийг тайлбарладаг. Хүний үйл ажиллагаа түүний хэрэгцээг бий болгох хүртэл үнэн оновчтой тохирох байдалгүй байдаг гэсэн хэрэг. Философи ч үүнд багтана. Түүхийн явцад хүн түүний хэрэгцээг мэдрэх хүртэл философи үнэнд нийцэх эсэхээс үл хамааран оновчтой тохирох байдалгүй байдаг гэсэн үг.
Далайн экспедицээр бодит хэрэгцээ үүссэн нар төвт онол Коперник, Кеплер, Галилей нар Дэлхий нарыг төвлөн хөдөлдөг гэсэн ажиглалтын үр дүнгээ нийтлэхийн хэрээр аажмаар баримт хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Нар төвт онол хүний ертөнцийг үзэх үзлийг оролцуулан сэтгэлгээг бүхэлд нь хамарсан парадигмын эргэлтийг үүсгэсэн. Орчлон хэр уудам вэ? Орчлонд зорилго бий юу? Орчлон хаанаас ирсэн бэ? Хэрхэн хөдөлдөг вэ? Хаашаа явж байна вэ? гэсэн орчлонгийн асуудлуудын талаар бид юу ч мэдэхгүй.39
Газар төвт онол, нар төвт онолын асуудал зөвхөн Дэлхийг буюу байгалийг бүтээсэн гэсэн онолыг л хөндсөн бөгөөд хүнийг бүтээсэн гэсэн онол бэрхшээлгүй даван гарч чадсан. Гэвч энэ байдал XIX зуунд дахин сорилттой тулгарсан. Тэр сорилт нь Дарвины хувьслын онол байв. Хүнийг Библид тайлбарласнаар Бурхан шавраар зуурч бүтээсэн бус, бусад амьтнаас хувьсан гарсан гэдгийг Дарвин шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр харуулсан. Үүний дагуу Библийн дэвшүүлдэг хүн төвт бүтээлийн онол, ертөнцийг үзэх үзлийн гол онол дахин сорилтод орсон юм.
2) Дао бол байгаль vs Бурхан бол байгалиас дээгүүрх
Дао бол байгалийн хууль, Бурхан бол байгалиас дээгүүрх оршихуй. Дао байгалийг дагадаг (道法自然), байгалийг илэрхийлдэг. Дао бол байгаль өөрөө юм. Байгалиас дээгүүрх гайхамшгийг хүлээн зөвшөөрдөг «илчлэлтийн шашин»-тай харьцуулахад Дорнын соёл иргэншлийг удирддаг Дао бол байгалийг илэрхийлдэг «байгалийн философи» юм. Байгалийн хууль болох Дао байгаль, орчлонгийн хуулиас давсан оршихуйн тухай боддоггүй. Мэдээж байгалиас дээгүүрх шашин байгалийн философид түшиглэдэг Дорнын соёл иргэншилд үүсдэггүй.40 Өнөөдөр ч Солонгосоос бусад Зүүн Азийн орнуудад Христийн шашныг оролцуулан илчлэлтийн шашинд итгэдэг хүн 2–3 хувь орчим байдаг.
Дао Дэ Жин-д байгалиас дээгүүрх ямар нэг бурханы тухай дурдсан юмуу шинжилсэн зүйл огт байхгүй. Зөвхөн байгалийн тухай тайлбар л бий. Эш үзүүлэгч ч, хууль цааз ч байхгүй. Лаоз эш үзүүлэгч биш. Харин Мосе бол эш үзүүлэгч юм. Мосегийн таван номын дагуу Өрнийн Бурхан Мосегийн гуйлтад дийлдэн нэрээ хэлж, гайхамшиг үйлдэж, Мосетой нүүр тулан ярилцаж, Синай ууланд дүр төрхийнхөө нэг хэсгийг үзүүлж, шударга ёсны Бурхан, уур хилэнгийн Бурхан, атаархлын Бурхан гэх мэтээр илэрч, Арван зарлигийг өөрийн хуруугаар чулуунд сийлж Мосед өгдөг. Энэ бүхэн Бурхан хүний хэрэг явдалд оролцдогийн тэмдэг болно. Эш үзүүлэгч Бурханы төлөөлөгч болж, эцэстээ санваартны давхаргыг бүрдүүлж, түүний оройд байр сууриа олдог. Илчлэлтийн шашин бүрэлдэнэ. Залгамжлагч ч гарч ирнэ. Мосегийн залгамжлагч бол Иошуа бөгөөд тэрээр нарыг зогсоох гайхамшгийг Бурханаас гуйж, амжилт олдог. Ингэснээр тэр дайнд ялж, амласан газрыг эзэлдэг.
Өрнийн Бурханы дүр төрх Мосе Синай ууланд Арван зарлигийг хүлээн авч, Бурхан ба хүн гэрээ байгуулсан үйл явдалд төвлөрдөг. Өрнийн Бурхан Дорнын Даогоос ялгаатай нэг зүйл нь хүний нийгэмд оролцохдоо байгалиас дээгүүрх «гайхамшиг»-ийг ашигладаг явдал юм. Бурхан бол байгалийг бүтээсэн, байгалиас дээгүүрх оршихуй. Гайхамшиг бол байгалиас дээгүүрх бөгөөд байгалийн эсрэг юм. Энэ нь байгалийн дэг журмаас дээгүүрх, эсвэл байгалийн дэг журмын эсрэг үйлдэл юм.41 Мосе Израилийн ард түмнийг авар гэсэн үүргийг Бурханаас хүлээн авсан. Мосе үүнийг биелүүлэхийн тулд Бурханаас тусламж хүссэн бөгөөд тэр тусламж гайхамшгийн хэлбэрээр ирсэн:
Тэгэхэд Мосе хариулав: «Тэд надад итгэхгүй, миний үгийг ч сонсохгүйгээр „Эзэн чамд үзэгдсэн байх учиргүй“ гэвэл яах вэ?» Эзэн түүнээс асуув: «Чиний гарт юу байна?» Тэрээр «Таяг байна» гэж хариулахад Тэр айлдав: «Түүнийг газарт шид.» Мосе таягаа газарт шидэхэд тэр нь могой болов. (Египетээс гарсан нь 4:1–3)
Ийнхүү Мосегийн хүсэлтээр Бурхан гайхамшиг үйлдэж эхэлдэг. Бурхан Нил мөрний усыг цус болгохоос эхлээд Египетийн ууган хүү, ууган төл бүрийг алах хүртэл үргэлжилсэн арван гамшиг хэмээх гайхамшгаар фараоныг ятгаж, сүрдүүлж, Израилийн ард түмнийг зугтахад тусалдаг. Түүнээс хойш ч Бурхан Мосе израильчуудыг Египетээс сүү, зөгийн бал урсдаг амласан газар руу удирдан авчрахад хамгаалж, Мосед туслан Улаан тэнгисийг хагалж зам гаргах гайхамшиг үйлдэж, цөлд манна, бөднө шувууг хүнс болгон буулгах гайхамшиг ч үйлддэг.
Харин Дао Дэ Жин-д байгалиас дээгүүрх гайхамшиг хэмээх үзэгдлийн тухай огт дурдаагүй. Учир нь энэ нь байгалиас дээгүүрхийг ч, байгалийн эсрэгийг ч хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд бүх зүйлийг байгаль дотор тайлбарлаж болно гэж үздэг. Хорвоогийн түмэн бодис бүрт байгалийн Дао оршдог бөгөөд энэ хорвоод болж буй бүх зүйл байгалийн үзэгдэл гэж тэр үзсэн. Энэ талаар даосизм, Күнзийн сургаал адил байр суурьтай. Лүньюй-д гардаг Күнзийн үг, үйлдэл түүнийг гайхамшигт итгэдэггүй байсныг харуулдаг. Күнзийн сургаал гайхамшиг, илбэ, ид шид, мухар сүсэг зэрэгт сонирхол бүү тавь гэж сургадаг.
Күнз гайхамшиг (怪), хүчний гайхал (力), самуун (亂), сүнс (神)-ний тухай ярьдаггүй байв. (Лүньюй, 7:20)
Мөн тэрээр эдгээр «гайхамшиг, хүч, самуун, сүнс»-тэй холбоотой сургаалыг бүү судал гэж сэрэмжлүүлдэг. Энэ хэмжээсийг онцлохын тулд удирдагч (junzi, 君子) бусдын тогтоосон хачин логикийг тэр чигээр нь дагадаг сав суулга мэт үүрэг гүйцэтгэдэггүй. Энэ бол метафизикийн логикоос сэрэмжлүүлсэн хэрэг бөгөөд «удирдагч сав суулга биш» гэсэн илэрхийллийг хэрэглэдэг:
Удирдагч сав суулга биш (君子不器). (Лүньюй, 2:12)
Ийм хандлагыг Дайчин улсуудын үеийн сүүлчийн сэтгэгч бөгөөд Күнзийн болон даосизмын үзэл санааг нэгтгэхийг хичээсэн Сюньз (荀子, МЭӨ 310–235 орчим) улам тодорхой тайлбарласан байдаг. Энэ бол гайхамшигт итгэдэг Өрнийн соёл иргэншилтэй эсрэгцэх философи юм.
Тэнгэрээс од унаж, ойн мод дуу гарган гаслан ёолно. Хүмүүс айна. Энэ юуны тэмдэг вэ гэж айна. Энэ ямар ч тэмдэг биш. Зөвхөн байгалийн хувирал. Зөвхөн арга билгийн үйлчлэл. Зөвхөн ховор тохиолддог үзэгдэл. Ийм үзэгдлийг хачин гэж үзэх нь зүгээр ч, айх нь буруу. (Сюньз, 17:8)
Харин Өрнийн соёл иргэншилд Бурхан Дорнын Даогоос ялгаатай нь гайхамшгийн мөр үлдээдэг. Гайхамшиг үйлддэг Бурхан Синай уулын ойролцоо Мосед Арван зарлигийг өгөхөд Израилийн ард түмэн ба Бурханы хооронд хатуу «гэрээ» эцэст нь байгуулагдсан. Өрнийн Бурхан гайхамшиг үйлдсээр, Израилийн ард түмэнтэй байгуулсан гэрээгээ сахисаар ирсэн.42 Египетээс гарсан нь 34:11-д «Миний өнөөдөр та нарт тушааж буйг сайтар сахи. Одоо Би та нарын өмнөөс аморичууд, канаанчууд, хетүүд, перизчүүд, хивичүүд, иебусчуудыг хөөн зайлуулна» гэжээ. Мөн Бурхан Мосегийн залгамжлагч Иошуад амласан газрыг эзлэхэд шаардлагатай стратеги, тактикийг зааж, тэнгэрээс том мөндөр буулган дайсныг алж, нарыг нэг өдрийн турш зогсоон Иошуаг ялалтад хүргэсэн.
Дорнын Дао хүнтэй ямар ч гэрээ байгуулдаггүй. Тиймээс ямар ч хувь хүн, овог аймаг, улс Даог өөрийнх гэж зарлаж чадахгүй. Дорнын философийн тогтолцоо байгалийн философи болох Даог үнэмлэхүй үнэн хэмээн итгэдэг. Харин Грек, Ромын үед Өрнийн овог аймаг, улс бүр өөрийн бурхадтай байв. Өрнийн ийм итгэл МЭ IV зуунд илчлэлтийн шашин болох Христийн шашин Ромын төрийн шашин болсноос хойш улам бэхжиж, дундад зууны мянган жил үргэлжилсэн. Шинэ үеийн Гэгээрлийн эринд Өрнөд деизмээр (理神論) гайхамшгийг үгүйсгэх хөдөлгөөн өрнөсөн ч Бурхан орчлонг бүтээсэн гэдэгт итгэх итгэл үргэлжилсээр байна. Дорнын Дао, Өрнийн Бурхан хүнд байгалийн философи, илчлэлтийн шашны тогтолцоо болон ханддаг.
3) Орчлон хаанаас ирсэн бэ: үгүй (無) vs бий (有)
Дао Дэ Жин, Мосегийн таван ном хоёр Дао, Бурхан хоёрын аль нь түрүүлэх вэ гэсэн байр суурийг тогтоосныхоо дараа орчлонгийн эх үндэс, зарчмыг тайлбарладаг. Энд Дорно, Өрнийн философийн тогтолцоонд нийтлэг дэвшүүлдэг ойлголт бол үгүй (wu, 無) ба бий (you, 有) юм. Орчлонгийн эх үндэс юу вэ? Хоосон орон зай буюу үгүй юу, эсвэл дүүрэн бий буюу одод уу? Дорно, Өрнийн соёл иргэншил орчлонгийн эх үндэс юу вэ гэдэг дээр үндсэн ялгааг харуулдаг. Дорнын соёл иргэншил бий нь үгүйгээс гарсан бөгөөд бүх зүйл эцэстээ үгүй рүү буцдаг гэж тайлбарладаг. Энэ бол Дорнын илэрхийлдэг байгалийн хууль юм. Үгүй ба бий холбогддог ч үгүй нь төв нь юм.
Тэнгэр доорх түмэн бодис бийгээс төрж, бий нь үгүйгээс үүсдэг. (Дао Дэ Жин, 40-р бүлэг)
Харин Өрнийн соёл иргэншилд эмх замбараагүй байдлаас бүтээл рүү гэж илэрхийлэгддэг бүтээлийн явц гол нь юм. Бүтээгдсэн бийг онцолж, орчлонгийн эх үндэс нь үгүй буюу оршихгүй байдал бус, бий буюу оршихуй гэсэн тайлбарыг дэвшүүлдэг. Бий бол үгүйг даван туулсан оршихуйн эхлэл юм. Үгүй утга учиргүй, бий бүх утга учрыг агуулна. Бурханы байгалиас дээгүүрх гайхамшиг үйлдэх үйл буюу бий нь оршихуйн төв юм. Бий нь үгүйн харанхуйг орлох гэрэл болон илэрхийлэгддэг.
Бурхан «Гэрэл болтугай» хэмээн айлдахад гэрэл бий болов. (Эхлэл 1:3)
Илчлэлтийн шашны философи МЭӨ V зуунд Грект Парменидын баримталсан «Зөвхөн бий (有) л үнэн бөгөөд үгүй (無) бол хуурмаг» гэсэн бодолтой нэг судалтай. Парменид «Байгалийн тухай» шүлэгтээ байгалийн үзэгдэл, хувирлын тухай бус, үнэн ба оршихуйн тухай философийг тодруулсан. Тэрээр зөвхөн бий (оршихуй) л үнэн бөгөөд үгүй (оршихгүй байдал) оршиж чадахгүй гэж үзсэн. Үгүй бол хэлж ч, бодож ч болохгүй зохиомол зүйл гэсэн санаа юм. Тэрээр мэдрэхүй хуурмаг бөгөөд зөвхөн оюун ухаан л үнэнийг танин мэддэг гэдэгт итгэлтэй байв. Оршихуй нэгдмэл, үл хувирах, мөнх гэж тэр үзсэн. Цаашлаад бид оршдоггүй зүйлийг бодож чадахгүй тул бодол ба оршихуй нэг гэж шүлэгтээ илэрхийлжээ. Эдгээр санаа Платон, Аристотель зэрэг хойч үеийн философичдын эшлэлээр дамжин мэдэгдэх болсон. Энэ нь Өрнийн философийн тогтолцоонд метафизикийн хандлагыг үүсгэхэд шийдвэрлэх хувь нэмэр оруулсан юм.
Ертөнцийг ойлгох огт өөр хоёр хандлага бүрэлдэж, мянга мянган жилийн турш үргэлжилсэн. Энэ хоёр хандлага нь хүний хэрэг явдал, ертөнц ба байгалийг ойлгох хандлага, өөр өөр сэтгэх арга барилтай холбоотой. Өрнийн болон Дорнын гэсэн эдгээр өөр арга бие биеийнхээ нөлөөг авалгүйгээр тус тусдаа үүсч өссөн юм. 43
Дорнын ертөнцийг үзэх үзэлд үгүй гэдэг нь зүгээр л «байхгүй» гэсэн утгатай бус, бийтэй эсрэгцэх ойлголт юм. Дорнын хувирлын онолын дагуу үгүй ба бий хувирсаар байдаг. Үгүй нь илүү үндсэн оршихуй, бүтээгдээгүй зүйл, эсвэл ертөнц бүрэлдэхээс өмнөх анхдагч байдлыг илэрхийлдэг. Үүнтэй харьцуулахад бий нь бидний өдөр тутам мэдэрдэг ертөнц, хувирах байдал, төрөх ба мөхөхийн ертөнцийг илэрхийлдэг. Тиймээс даосизмд туйлгүй (wuji, 無極) буюу үгүй нь зүгээр л «байхгүй» гэсэн утгатай биш. Энэ нь бийгээс өмнөх, бидний өдөр тутмын мэдрэхүйгээр танихад бэрх, илүү гүн, үндсэн оршихуй буюу байдлыг заадаг.
Нэрлэж үл болох нь тэнгэр газрын эх булаг, нэрлэж болох нь түмэн бодисын эх… Энэ хоёр угтаа нэг боловч илрэхдээ өөр нэртэй болдог.
(Дао Дэ Жин, 1-р бүлэг)
Өрнөд орчлонг бүтээсний эхлэл, ертөнцийн эхний өдөр зэрэг Библийн гол үйл явдлыг зураг, тайлбартайгаар дүрсэлсэн модон сийлбэрийн эмхтгэл хэвлэгдсэн. Үүнийг Германы Нюрнберг хотод бүтээсэн тул Нюрнбергийн шастир (Nuremberg Chronicle) гэж нэрлэдэг бөгөөд анхны хэвлэл нь 1493 онд гарсан. Энэ эмхтгэл яг тэнгэр газрыг бүтээсэн эхний өдрийн тухай сийлбэрээр эхэлдэг. Энэ нь Өрнийн соёл иргэншилд эмх замбараагүй байдал болох үгүйгээс бүтээгдсэн бийн оршихуйг тодотгодог. Хаос (эмх замбараагүй байдал)-оос орчлон (эмх журам) рүү буюу бүтээл эхэлж буйг зарладаг. Бий бүтээгдсэнээр үгүй буюу оршихгүй байдал алга болно. Бүтээлээр бий болсон бүх биет «үл хувирах оршихуйн философи»-д тулгуурлах болно.
Нюрнбергийн шастир хэвлэгдсэнтэй ойролцоо үе буюу XV зуунаас эхлэн даосизм Дорнын ертөнцийг үзэх үзлийг агуулсан Их туйлын зургийг (太極圖) хэрэглэж эхэлсэн. Их туйлын зураг үгүйг илэрхийлэх туйлгүйгээс (wuji, 無極) эхэлж Их туйлыг (taiji, 太極) бүрдүүлдэг. Их туйл хоёр хэсэгт хуваагддаг бөгөөд тэдгээр нь билиг ба аргыг илэрхийлнэ. 44 Их туйлын зургийн хээ XV зуунд хэрэглэгдэж эхэлсэн ч түүнд агуулагдах арга билгийн ойлголт хоёр мянган жилийн өмнө гарсан Дао Дэ Жин-д ч тодорхой дүрслэгдсэн байдаг. «Түмэн бодис билгийг нуруундаа үүрч, аргыг өвөртөө тэвэрнэ» (Дао Дэ Жин, 42-р бүлэг). Ийм ертөнцийг үзэх үзэл түмэн бодис «билиг, аргаас бүрдэх хувирлын онол» дотор эв зохицлыг бүрдүүлдэг орчлонгийн зарчмыг илэрхийлдэг.
4) Орчлон хэрхэн хөдөлдөг вэ: хувирлын философи (變化論) vs оршихуйн философи (存在論)
Дорно, Өрнө «орчлонгийн эх үндэс» буюу орчлонгийн язгуурыг эсрэгээр тогтоодог. Дорно ертөнцийг тасралтгүй хувирал, харилцаа гэж ойлгосон бол Өрнө ертөнцийг оршихуйн мөн чанар, бүтцээр нь ойлгосон. Өөрөөр хэлбэл Дорно «бүх зүйл хувирдаг» гэдэгт анхаарсан бол Өрнө «юу оршдог вэ» гэдэгт төвлөрсөн. Ийм сэтгэлгээ нь орчлон хаанаас ирсэн бэ гэсэн орчлонгийн эх үндсийн талаарх Дорно, Өрнийн ялгаанаас үүдэлтэй. Дорнын үгүй (無), Өрнийн бий (有) бол Дорно, Өрнийн харсан орчлонгийн эх үндсийн ялгаа юм. «Орчлонгийн эх үндэс»-ний ялгаанаас болж Дорно, Өрнө «орчлонгийн зарчим»-ыг өөр өөрөөр тогтоодог. Энэ нь Дорнын хувирлын философи, Өрнийн оршихуйн философи юм.
Дорнод үгүйгээс бий рүү хувирах тул үгүй, бий аль аль нь үнэ цэнэтэй. Үгүй ба бийн хувирлын философи гол нь болно. Харин Өрнө бий буюу оршихуйд бүх үнэ цэнийг олгодог оршихуйн философийг философийн сэтгэлгээнийхээ цөм болгосон. Энэ бол «үгүйн хувирлын философи», «бийн оршихуйн философи» хоёрын ялгаа юм. Дорно оршихуйг урсгал, харилцаан дахь хувирал гэж ойлгодог. Өрнө оршихуйг тогтмол бодит биет, мөн чанар гэж үздэг.
Өрнийн философи «Оршихуй гэж юу вэ?» гэсэн бодит биетийн тухай асуултаас эхэлдэг бөгөөд үйлдлийг оршихуйн мөн чанарыг илрүүлэх арга гэж ойлгодог. Хүн бие даасан субъектийн хувьд өөрийн сонголт, эрх чөлөөгөөр үйлдлээ тодорхойлдог гэсэн хувь хүн төвт байдлыг онцолдог. Үүний дагуу оновчтой байдлыг эрхэмлэж, үйлдлийг логик, ёс зүйн шалгуураар үнэлж, оршихуйн утга учрыг эрэлхийлэх явцад хэм хэмжээ бүрэлддэг. Дорнын хувирлын философи бол Өрнийн оршихуйн философитой эсрэгцэх, ертөнцийг үзэх үзэлтэй холбоотой философийн сэтгэлгээ юм. Өрнийн оршихуйн философид Бурхан тэнгэр газрыг бүтээснээр эхэлсэн оршихуй нь Өрнийн философийн цөм юм. Оршихуйн философид үл хувирах хүний мөн чанарт тулгуурласан хууль цаазын ач холбогдлыг онцолдог. Иудей шашны хууль цааз бол иудейн эш үзүүлэгчдийн Бурханаас хүлээн авсан илчлэлт буюу «Бурханы үг» (Word of God) юм. Бурхан «Эцсийн оршихуй» (Ultimate Being) болохын хувьд бүтээгдсэн оршихуйн илрэл, өөрөөр хэлбэл бий (有) нь бүх зүйлийн эхлэл гэдэг нь чухал юм. Өрнийн хүний хэрэг явдалд зориуд үйлдлийн үзэл санаанд тулгуурласан хууль цаазыг эрхэмлэх уламжлал, философи өнөөгийн нийгэм хүртэл тэр хэвээрээ үргэлжилсэн. Тэд оршихуйг «тогтмол бодит биет» гэж ойлгож, оршихуйн мөн чанар, бүтцийг судлах метафизик руу урссан. Дорно хөдөлгөөнт, нэгдмэл ертөнцийг үзэх үзлийг, Өрнө хөдөлгөөнгүй, задлан шинжлэх ертөнцийг үзэх үзлийг онцлох болсон.
Өрнийн соёл иргэншил хөгжихийн хэрээр энэ уламжлал, философи Өрнийн хууль, институци, загварыг эрхэмлэх хэлбэрээр хөгжсөн. Дахин хэлэхэд энэ философи бүтээгдсэн зүйл мөнхөд оршдог гэсэн оршихуйн философид тулгуурладаг. Тиймээс Өрнө өөрийн институци, загварыг мөнхийн оршихуйн философид үндэслэсэн гэж үздэг учир тэдгээрт асар их ач холбогдол өгдөг бөгөөд эдгээр институци, загвар бүхэлдээ холбоотой тул тэдгээрийг эрхэмлэж, Өрнийн соёл иргэншлийг түгээх хэрэгсэл болгодог.
Хувирлын философи Дорнын соёл иргэншлийг ойлгоход гол ойлголт боловч Өрнө оршихуйн метафизикт умбасан тул хувирлын философи ойлгоход бэрх ойлголт болдог. Англиар хувирлын философийг transformationism, оршихуйн философийг ontology гэж илэрхийлдэг. 45 Дорнын соёл иргэншил орчлонгийн хувирлыг хувирлын (yi, 易) үүднээс ойлгож ирсэн. 易 үсэг «хувирал» гэсэн утгатай. Энэ нь гүрвэлийн арьсны өнгө хувирах, эсвэл нар сарны тогтмол хувирлыг бэлгэдсэн дүрс үсгээс гаралтай. Хувирлын философи хэмээх энэ ойлголт МЭӨ III мянганаас Дорнод өргөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн ойлголт юм. Хувирлын философийг агуулсан Ижин (易經) бол МЭӨ I мянганы орчим эхэлсэн, хятадын философийн хамгийн эртний сонгодог зохиол бөгөөд даосизм, Күнзийн философид хувирлын философийг суулгасан юм.46
Хувирал бол бодит байдлын үндсэн шинж чанар. Орчин үеийн физикийн квант механикийн баримталдаг хувирлын онол энэ шинж чанарыг хуваалцдаг. Энэ нь сонгодог физикийн бие даасан бодит биет оршдог гэсэн оршихуйн философитой эсрэгцдэг. Дорнын харсан орчлонгийн зарчим нь үгүй ба бийн хооронд ирж очих хувирлын философи юм. Дорнын сэтгэлгээ үл хувирах оршихуйгаас бус, бүх зүйл үргэлж хувирч байдаг гэсэн хувирлын философиос эхэлдэг. Хувирлын философи бол оршихуйг тогтмол бодит биет гэж бус, харилцаа ба явц гэж ойлгоё гэсэн философи юм. Хувирлын философиор шинжилбэл «оршдог» гэдэг нь «хувирдаг» гэсэн утгатай.
Өрнийн ертөнц судлалд үгүй оршдоггүй тул энэ нь «бийн ертөнц судлал» болдог. Ганцхан бийн оршихуйд төвлөрч, философийн хувьд оршихуйн философи гэж тайлбарлагддаг. Парменид «Оршихуй үүсдэггүй, мөхдөггүй, бүхэл, үл хувирах, төгс. Энэ нь өнгөрсөнд ч оршиж байсан, одоо ч оршиж байгаа, ирээдүйд ч үргэлж адилхан байх болно» гэж үзсэн. Тэрээр «Оршихгүй байдлыг хэлж ч, бодож ч болохгүй, энэ нь оршдог ч үгүй. Бодож болох зүйл бол зөвхөн оршдог зүйл» гэж үзэж байв. Энэ оршихуйн философи Платон, Аристотелийн илэрсний онол, метафизикийн үндэс болсон. «Оршихуйг бүтээдэг» Өрнийн ертөнц судлалын цөм нь бийд оршдог. Эмх замбараагүй хаосоос бүтээгдсэн бий оршихуйн философиор үл хувирах шинж чанараа тэр хэвээр хадгалдаг. 47
Өрнийн оршихуйн философи философийн үзэл санаа шашны итгэл үнэмшилтэй нийлэхийн хэрээр улам бэхжсэн. Илчлэлтийн шашны сэтгэлгээнд Бурханы бүтээсэн зүйл хувирах ёсгүй гэсэн оршихуйн философи суурь болдог. Өрнө хувирлыг хүлээн зөвшөөрөхдөө ч хувирал доторх үл хувирах хүчин зүйлийг чухалчилж, оршихуйн философийн хүрээнд авч үзсээр байдаг. Бодит байдлын хувирлын цаана үл хувирах мөн чанар болох санаа (идея) оршдог гэсэн Платоны философийн үзэл бол үүний жишээ юм. Энэ бол хувирал дагалдах үзэгдэл, мөн чанар үл хувирах гэсэн оршихуйн философи юм. Энэ сэтгэлгээг XVII зуунд Декарт өвлөсөн. Тэд үл хувирах бодит биет болох матери буюу оюун ухааныг оршихуйн үндэс гэж үзэн философийн тогтолцоогоо бүтээсэн. Өрнөд оршихуйн философи, түүнд тулгуурласан метафизик туйлын чухал учир Декартыг шинэ үеийн философийн эцэг гэж нэрлэх болсон.
Дорнын хувирлын онолын үзэл баримтлал Дорнын философийн тогтолцоонд тэр чигээрээ тусгагдсан. Дорнын сонгодог зохиолуудын аль ч хэсэгт бүтээгч буюу бүтээл гэсэн ойлголт байдаггүй. Орчлон, байгалийн бүх зүйл бүтээл мэтийн үйлдлээр бус, аль хэдийн байсаар ирсэн бөгөөд тасралтгүй хувирсаар бидний харж буй үзэгдлийг бий болгодог гэсэн хэрэг. Асар уудам орчлонг харсан ч бүх зүйл үргэлж хөдөлж, хувирч байдаг. Нэг ч удаа амарч зогсдоггүй. Хувиралд зорилго гэж үгүй, цөмийг нь ч олж мэдэх боломжгүй. Тийм учраас хувирлын онолын тогтвортой чанар нь нэг утгаараа бүх хувирлыг боломжтой болгох суурь болдог. Ийм философиос буюу орчлонгийн хувирлаас яг хувирлын урсгалыг дагадаг Даогийн ойлголт гарч ирдэг.
Дорнын хувирлын философи бол байхгүй зүйл (үгүй) ба байгаа зүйл (бий)-ийн харилцаагаар орчлонг ойлгох гэсэн философи юм. Үгүй гэдэг нь зүгээр л байхгүй байхыг бус, бийг боломжтой болгодог эх үүсвэрийг илэрхийлдэг. Үгүй бол бүтээлийн боломж, бий бол түүний хэрэгжилт юм. Орчлонгийн эх үндэс нь үгүй бөгөөд үгүй нь хоосон байдал бус, далд чадавх, боломжийн эх булаг юм. Орчлонгийн урсгал нь үгүй ба бийн хөдөлгөөн бөгөөд төрөх ба мөхөх, мандах ба доройтох, арга билгийн хувирлаар орчлон үгүй ба бийн хооронд тасралтгүй эргэлддэг. Хувирлын философи нь оршихуй бус, «хувирал өөрөө орчлонгийн зарчим» гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл «оршдог биетийн хувирал»-д бус, «хувирал өөрөө»-д гол анхаарлаа хандуулж, биетэд анхаарал хандуулдаггүй. Учир нь хувирснаар биет ч өөрчлөгддөг.
Харин оршихуйн философи оршдог биетийг төв болгодог. Энэ нь хувирлаас үл хамааран оршихуйн үнэ цэнээ тэр хэвээр хадгалдаг. Эндээс оршихуйн онол (ontology), зорилгын онол (teleology), түүнийг танин мэдэх танин мэдэхүйн онол (epistemology) зэрэг метафизик Өрнийн философийн цөмийг бүрдүүлдэг. Өрнийн философийн тогтолцоонд оршихуйн эсрэг нь оршихгүй байдал юм. Ийм Өрнийг төв болгосон сэтгэлгээгээр Дорно, Өрнийг харьцуулах боломжгүй. Дорно, Өрнийн харьцуулалтад оршихуйн философийг оршихгүй байдалтай бус, хувирлын философитой харьцуулах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл бийн эсрэг тал нь үгүй бус, «үгүй ба бийн хувирал» юм. Эцэст нь хувирлын философи, оршихуйн философи Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн сэтгэлгээг огт өөр философийн тогтолцоон дээр зогсоодог. Бурханы бүтээсэн зүйлс зорилготой байх ёстой. Оршихуйн онол, зорилгын онол, танин мэдэхүйн онол зэрэг метафизикийн хандлагатай философийн тогтолцоо хувирлын философийг цөм болгодог Дорнын сэтгэлгээнд хөгжиж чадаагүй бөгөөд эдгээр нь Дорнын философид ач холбогдол багатай ойлголт болно.48
Хувирлын философийн дагуу орчлон бол оршихуйн философийн төсөөлдөг тогтмол бодит биет бус, хувирах явц юм. Орчлон, байгаль бол оршихуйн философийн төсөөлдөг зорилго юмуу хэрэгсэл бус, хувирлын философийн дагуу мөнхөд хувирах, өөрөө байгаа зүйл юм. Орчин үеийн физикийн квант механикт вакуум төлөв дэх үгүй нь хоосон бус, боломжийн орон зай болдог. Сонгодог физикт вакуум төлөв ямар ч утгагүй бөгөөд үнэмлэхүй матери, энерги үйлчилдэг хоосон орон зай юм. Тиймээс Өрнийн оршихуйн философид хүний жинхэнэ мэргэн ухаан нь бийгээс эхтэй бүтээлийг дагадаг зориуд үйлдэл болно. Харин Дорнод хүний жинхэнэ мэргэн ухаан нь хувирч буй бийг бус, «бийн эх үндэс болох үгүй»-г дагадаг үйлгүй байдал (無爲) болно.
Өрнөд хувирлын философийг Грекийн Гераклит илэрхийлж байв. «Хүн нэг голын усанд хоёр удаа хөлөө дүрж чадахгүй» гэдэг нь түүний үлдээсэн хувирлын тухай алдарт үг юм. Гэвч түүний хувирлын философи Сократаас хойш Өрнийн илэрсний онолын дагасан Парменидын философид шахагдан ор мөргүй алга болсон. Өрнөд XX зуунд хүрч байж л Уайтхед зэрэг философич хувирлын философийг баримтлах болсон.49 Тэрээр орчлон бол тасралтгүй бүтээгдэж, бүрэлдэх явцуудын нийлбэр, үйл явдлын үргэлжлэл бөгөөд тогтмол бодит биет гэж үгүй гэсэн санааг дэвшүүлсэн. Хувирлын философи үүсэл, мөхөл, харилцан үйлчлэл зэрэг бодит биетийн мөн чанар болох динамик байдлыг төв болгодог. Тиймээс юмс бие даасан бодит биет бус, «явц» буюу «харилцаа» дотор тодорхойлогддог.
Дорнын философи бий ба үгүй гэсэн хоёр үндсэн зарчмыг бие даан оршдог бус, харилцан нөхөх харилцаатай бөгөөд хувирч байдаг гэсэн сэтгэлгээгээр тайлбарладаг. Тиймээс үл хувирах оршихуйн тухай оршихуйн философийн сонирхол буюу эргэцүүлэл Дорнын соёл иргэншилд хөгжөөгүй. Дорнын философийн түүхэнд Өрнийн оршихуйн онол, танин мэдэхүйн онол зэрэг хөгжөөгүйг Дорнын хувирлын философиор тайлбарлаж болно. Дорнод түүний оронд хувирлын цаана нуугдсан урсгалыг олж харан ашиглах байрлалын хүчний (shi, 勢) философийн хамт, хүний мөн чанарт тулгуурласан засаглалын ур ухааны (shu, 術) философи, хууль цаазаас илүү ёс зүйг (倫理) эрхэмлэх ёс зүйн үзэл хөгжсөн. Дорнын соёл иргэншилд байрлалын хүч (勢), засаглалын ур ухаан (術), ёс зүйг тэргүүнд тавьсан хуулийн (法) философийн тогтолцоо болон түүнд тулгуурласан бодит улс төрийн ёс зүй, улс төрийн эдийн засгийн философи төвд зогсдог. Ёс зүйг тэргүүнд тавьсан хууль, байрлалын хүч, засаглалын ур ухааны философийн тогтолцоо оршихуйн философид тулгуурласан Өрнийн сэтгэлгээнд хөгжиж чадахгүй ойлголт юм.
Дорнын соёл иргэншил МЭӨ I мянганы орчим хүртэл Өрнийн адилаар хатуу зөөлөн (gangrou, 剛柔, хатуу ба уян) гэсэн ойлголтыг хэрэглэж, хатуугийн үнэ цэнийг уян зөөлний үнэ цэнээс өндөр үнэлж байв. Гэтэл МЭӨ I мянганы орчмоос хойш уян зөөлний үнэ цэнийг хатуугаас илүү чухалчлах хандлага тодорхой болсон. Энэ үе бол яг хатуу зөөлний сэтгэлгээг орлон арга билгийн сэтгэлгээ Дорнын соёл иргэншлийн чухал сэтгэлгээ болж эргэлт хийсэн байдлыг харуулдаг.50 Үүний нотолгоо Ижин-д илэрдэг. МЭӨ I мянганы орчим хүртэл Ижин-д хатуу зөөлний сэтгэлгээг хэрэглэж байгаад, тэр үеийг өнгөрөхөд арга билгийн сэтгэлгээ түүнийг орлосон юм. Сэтгэлгээний энэхүү өөрчлөлт Дорнын философийг төлөөлдөг даосизм, Күнзийн сургаалын гол үнэт зүйлсэд илэрдэг. Даосизм, Күнзийн сургаал зөөлөн, уян, биеэ барих, өөрийгөө хүмүүжүүлэхийг тэргүүнд тавих болсон.
Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулахад сонирхолтой баримт илэрдэг. Дорнын соёл иргэншилд хатуу зөөлний сэтгэлгээг арга билгийн сэтгэлгээ орлосон үе, Өрнийн соёл иргэншилд олон бурхны шүтлэгийг нэг бурхны шүтлэг орлосон үе бараг давхцдаг гэдэгт анхаарах хэрэгтэй. Өрнөд олон бурхны шүтлэг Өрнө, Ойрх Дорнодын ихэнх нутгийг хамарч байх үед Египет, Перс, Иудейн нутагт нэг бурхны шүтлэг гарч ирсэн юм. Энэ үеийг ойролцоогоор МЭӨ I мянганы үе гэж тооцож болно. Энэ үеэс хойш Дорнод хатуу зөөлний сэтгэлгээний оронд арга билгийн сэтгэлгээ, Өрнөд олон бурхны шүтлэгийн оронд нэг бурхны шүтлэг дэлгэрэх чиглэлд явсан.
Ижин (易經) vs зөгнөл (神託): Ижин даосизм, Күнзийн сургаалаар дамжин Дорнын үзэл санаанд амьд байна
Ижин ба зөгнөл мянга мянган жилийн турш Дорно, Өрнийн түүхэнд чухал мөчүүдэд ирээдүйг тааварлах үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Ижин ба зөгнөлийг хэрхэн ашиглах ёстой вэ гэдэг аргад Дорнын хувирлын философи, Өрнийн оршихуйн философийн ялгаа илэрдэг. Зөгнөлийг илэрхийлэх 神託 гэдэг нь бурхан (神) хүний биеийг зээлж (託) хүний асуултад хариулдаг гэсэн утгатай. Бурхан ба хүний хооронд зуучлагч гарч ирдэг. Сүмд амьдарч, зөгнөлийг дамжуулдаг эмэгтэй санваартан илчлэлтийн шашны эш үзүүлэгчийн үүрэгтэй төстэй. Ирээдүйг ертөнцөөс давсан оршихуй болох Бурхан тогтоосон тул зуучлагчаар дамжуулан түүнийг урьдчилан мэдье гэсэн хэрэг. Бурханы шийдвэрийг хүн дагах ёстой гэсэн хүчтэй ятгах чадвар бий. Тиймээс үнэмлэхүй Бурханаас хүч гуйх сэтгэл зүй хүний мөн чанарт угаасаа агуулагддаг.
Гэвч хүмүүс гайхамшигт итгэж, Бурхан хүний хэрэг явдалд шууд оролцдог гэсэн логикт итгэдэг байсан зөгнөлийн эрин шинжлэх ухааны хөгжилтэй хамт түүхэнд үлдэв. Өрнийн Гэгээрлийн үе, деизм, рационализмаас үүдэлтэй сэтгэлгээний тогтолцоо Өрнийн зөгнөлийг Грек, Ромын үеийн дурсгал болгон хувиргажээ. Харин Дорнын Ижин, наад зах нь Ижин-гийн хувирлын философи Дорнын үзэл санааны цөм болж тэр хэвээрээ ашигтай хэвээр үлдсэн. Ялангуяа Дорнын соёл иргэншлийн онцлог болох синкретизм (syncretism)-ын дагуу Ижин-гийн хувирлын философи даосизм, Күнзийн сургаалын философийн тогтолцоонд тэр чигээрээ тусгагдсан байдаг. Даосизмын үйлгүй байдлын үзэл, Күнзийн сургаалын удирдагчийн үзэл Ижин-гийн хувирлын философитой холбоотой.
Дорнын Ижин-гийн үзэл санаа хүний ирээдүй аль хэдийн тогтоогдсон бус, байгаль ба хүний харилцан үйлчлэлээр урсдаг гэсэн хувирлын философид тулгуурладаг. Чухал нь хүн энэ урсгалыг олж харан, ирээдүйн урсгалд нөлөөлөх явдал юм. Өрнийн зөгнөл буюу оракул урьдаас тогтоогдсон байдлын онолоор ажилладаг бол Ижин-гийн сонголт хүний сонголтыг багтаасан хувирлын философийн хүрээнд ажилладаг:
Хүний бүх нөхцөл байдал хүн сайн үйлдэл хийх үү, муу үйлдэл хийх үү гэдгээс хамаардаг. Ижин-гийн үүрэг нь хүнд сайн үйлдлийг сонгоход туслах явдал юм. Тиймээс Ижин ирээдүйг зөгнөх мэргэ төлгөөс огт өөр түвшинд байдаг 51
Ижин бол зүгээр л ирээдүйг зөгнөж, тэнгэрийн шийдвэрийг аль хэдийн өгөгдсөн хувь заяа болгон хүнд дамжуулдаг мэргэ төлгийн номын шинж чанараас давж гардаг.52 Ижин-гийн хүнд өгдөг зүйл нь зүгээр л «ирээдүй ийм болно» гэсэн урьдчилан тогтоосон бичиг бус, «би яах ёстой вэ» гэсэн сонголтын боломжтой гэдэгт оршино. Тиймээс Дорнын Ижин-д Өрнийн зөгнөлөөс ялгаатай нь хүний үүргийг чухалчилдаг. Ижин-д хэрэглэдэг гурвалсан зурлагын (卦) гурван зураас тэнгэр, газар, тэдний голд хүний үүргийг байрлуулдаг. Тэнгэрийн цаг, газрын байдлыг сайтар ажиглах ёстой боловч түүн дотроо хүн өөрт хамгийн нийцэх үүргийг олж, түүнийг хэрэгжүүлснээр хувь заяагаа шийдэж, нээн босгоё гэсэн хэрэг.
Ижин-гийн дагуу нөхцөл байдал бүрт түүнд тохирох үйлдэл хүнд бий. Өгөгдсөн нөхцөл байдал бүрт зөв үйлдэл, буруу үйлдэл сонголтын боломж болон оршдог. Ижин бол зүгээр нэг эш үзүүллэгийн ном, мэргэ төлгийн ном бус, мэргэн ухаан, ёс зүйг агуулсан философийн ном юм. «Мэргэ огт үзэхгүй байж ч болохгүй, мэргэд бүрэн итгэж ч болохгүй. Гэхдээ мэргийг заавал лавла» (Сэжон их хааны умард аян дайны жанжиндаа буулгасан зарлиг, Чосон улсын хаадын судар-аас). Зөв үйлдэл аз жаргал, харин буруу үйлдэл азгүй явдал авчирдаг.
Тэгвэл өгөгдсөн нөхцөл байдал бүрт тохирох зөв үйлдэл юу вэ? Үүнийг олж мэдэх нь өгөгдсөн нөхцөл байдалд хүний гаргах ёстой шийдвэрийн хүчин зүйл болно. Үргэлж хувирч буй нөхцөл байдлын эхэнд хүний үйлдэл аль болох хурдан хэрэгжвэл тэр нь ирээдүйд илүү их нөлөө үзүүлж болно гэдгийг Ижин онцолдог. Ижин ёс зүйн тал нь хүчтэй бөгөөд нөхцөл байдлыг даван гарах мэргэн ухаан болгон ашиглая гэсэн утгатай.
Олон хүн Ижин-г бүрхэг байдлаар мэргэ төлгийн ном юмуу Дорнын нууцлаг эртний сударуудын нэг гэж үздэг.53 Гэвч Дорнын соёлд Ижин-гийн эзлэх жин Дорнын ертөнцийг үзэх үзэл, байгаль ба хүний харилцааг тодорхойлох хэмжээнд их юм.
Дорнын соёлд Ижин даосизм, Күнзийн сургаал зэрэгтэй хэдэн зууны турш харилцан үйлчилсээр өөрийн философийг Дорнын үзэл санааны суурьт тавьсан. Хавар намар, Дайчин улсуудын үед Ижин-гийн тайлбар бүрэлдэж, төгөлдөржих явцад Ижин, даосизм, Күнзийн сургаалын хооронд үзэл санаа харилцан солилцох гүн холбоо тогтсон. Даосизм, Күнзийн сургаалын эрдэмтэд Жоу И-г судалж, тайлбарлах явцдаа Жоу И-д агуулагдах философи, чиг хандлагыг даосизм, Күнзийн сургаалын үзэл санаанд шингээн авч хөгжүүлсэн. Ийм солилцоогоор Жоу И өмнөх Ижин-д байсан сэтгэлгээний тогтолцоог даосизм, Күнзийн сургаалаар дамжуулан хөгжүүлж, Жоу И-гийн тайлбар номуудаар даосизм, Күнзийн сургаалын нөлөө бүхий байгалийг үзэх үзэл, ёс зүйн үзэл, улс төрийн философи зэргийг Жоу И-д нэмж оруулсан. Ижин даосизм, Күнзийн сургаалд гүн нөлөө үзүүлсэн тул Ижин-гийн нөлөө даосизм, Күнзийн соёлын хүрээний орнуудад одоо ч амьд оршсоор байна.
Ижин бол дэлхийн хамгийн чухал номуудын нэг гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй… Энэ бол Хятадын гурван мянган жилийн соёлын түүхийг агуулсан хамгийн чухал, утга учиртай ном юм. Хятадын бүх соёлын түүх энэ номоос санаа авсан эсвэл энэ номын тайлбарт нөлөөлсөн. Тиймээс Ижин-д мянга мянган жил өнгөлөгдсөн мэргэн ухаан агуулагддаг. Хятадын философийн төв болох Күнзийн сургаал, даосизм хоёулаа Ижин-гийн философид тулгуурладаг нь аргагүй хэрэг юм. 54
Ийм үүднээс хамгийн чухал зүйл нь Ижин-д агуулагдах байгальд суурилсан ертөнцийг үзэх үзэл буюу хувирлын философи даосизм, Күнзийн сургаалын үзэл санаанд агуулагдах ёс зүй, улс төр, эдийн засгийн философитой нэг цогц болж нийлдэг явдал юм. Энэ нь Дорнын ёс зүй, улс төр, философи байгальд суурилж, байгалийг төв болгон бүрэлдсэн гэсэн үг. Энэ философийн тогтолцооны ач холбогдол Солонгос, Япон, Вьетнамын философийн тогтолцоонд тусгагдсан. Ялангуяа төрийн далбаандаа (國旗) хүртэл үүнийг бэлгэдсэн байдаг.55
Байгалийг төв болгосон философийн суурийг бүрдүүлэх ёстой гэсэн онолыг Өрнөд хоёр мянган жилийн дараа, Гэгээрлийн үеийн эхэнд Бэкон, Спиноза нар дэвшүүлсэн. Энэ нь илчлэлтийн шашны уламжлалаас ангижрахын хэрээр боломжтой болсон юм. Бэкон байгалийн философид эзлэх ач холбогдлыг онцлохын тулд «Хүний ойлгох чадвар зөвхөн байгалийн тухай бодол, байгалийн харуулдаг үнэнийг ажиглахаас л гардаг. Үүнээс гадна хүн юуг ч мэдэж чадахгүй, юуг ч хийж чадахгүй» гэж тунхагласан. Спиноза цаашлаад «Бурхан бол байгальтай нэг» гэж тунхагласан.
Ижин, даосизм, Күнзийн сургаалын философийн харилцан хамаарал нь Ижин-гийн ертөнц судлал, хүний хэрэг явдлын тухай философийн тогтолцоо даосизмын үйлгүй байдлын үзэл, Күнзийн сургаалын удирдагчийн үзэлд тэр чигээрээ тусгагдсанаас харагддаг. Күнзийн сургаалын удирдагчийн үзлийн цөм нь ёс зүйн ач холбогдол юм. Хууль цаазаас ёс зүй түрүүлэх ёстой гэдэг нь удирдагчийн үзлийн эхлэл цэг. Үүний зэрэгцээ даосизмын үйлгүй байдлын үзэл Өрнийн зориуд үйлдлийн үзэлтэй эсрэгцэхийн хамт Ижин-гийн хувирлын философид тулгуурладаг. Дао мөнх, үл хувирах бөгөөд хэнд ч харьяалагддаггүй тул ёс зүйд үнэмлэхүй шинж өгөхийн зэрэгцээ хэн ч үнэмлэхүй ёс зүйг эзэмшдэг, эсвэл нээсэн гэж зарлах боломжгүй болгодог. Күнзийн сургаал ёс зүйн энэ онцлогийг онцолдог бөгөөд энэ нь Өрнийн шашны догмоос эрс ялгаатай. Күнз «Хүмүүнлэг ёсонд (仁) багш гэж үгүй» (Лүньюй, 15:35) гэж онцолсон бөгөөд Мэнз «Шүжин (書經)-ий агуулгыг бүгдэд нь тэр чигээр нь итгэвэл Шүжин байхгүй байсан нь дээр» (Мэнз, 7, «Жиньсинь» бүлгийн доод хэсэг, 盡心章句下) гэж тайлбарласан. Харин Христийн шашин «Бурханы хууль хоёр. Нэг нь Бурханыг шүтэх, хоёр дахь нь хөршөө өөрийн биеэ мэт хайрлах явдал» (Марк 12:30–31, Матай 22:36–40) гэсэн тодорхой хууль цаазаар хууль цаазын ач холбогдлын талаарх хандлагаа баттай илэрхийлдэг. Энэ нь Дорно, Өрнийн соёл иргэншил тус тус ёс зүй, хууль цаазыг төв болгон бүрэлдсэн гэсэн үг юм.
Ёс зүй ба хууль цаазын ялгаа нь яг Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн үндсэн ялгаа болох Дао ба Бурхан, өөрөөр хэлбэл илрээгүйн онол ба илэрсний онолын ялгаанаас үүдэлтэй. Даосизм Ижин-д агуулагдаж байсан ертөнцийг үзэх үзэл, ёс зүйн үзэл, хүний мөн чанарын онолын тухай үзэл санааг хөгжүүлж, байгальд тулгуурласан хүн ба байгалийн харилцааны тухай цогц сэтгэлгээний тогтолцоог бүтээсэн. Байгаль ба хүний харилцааны тухай эргэцүүллийг Ижин-гийн арга билгийн үзэл, даосизмын Даогийн үзэлд даатгаснаар Күнзийн сургаал ёс зүй, улс төрийн үзэл санаанд төвлөрч чадсан. Ижин анх мэргэ төлгийн номоос эхэлсэн ч Их тайлбар (繫辭傳) зэрэг философи, үзэл санааны бүтээлээр Ижин-г тэлж, гүнзгийрүүлэх гэсэн хичээл зүтгэлийн ачаар Дао Дэ Жин, Лүньюй-гийн хамт ертөнц судлалын түвшинд Дорнын мэргэн ухааныг хадгалж байдаг. Дорнын Ижин-тэй ойролцоо цаг үеийг сууриа болгосон Өрнийн илчлэлтийн шашинтай харьцуулбал Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн ялгааг мэдэрч болно. Бурханы тогтоосон хатуу хуульд тулгуурладаг иудей шашин, Христийн шашны ариун бичвэрүүдтэй харьцуулбал ёс зүйг суурь болгож, амьдралаа өөрийн хүчээр нээн босгодог Дорнын соёл иргэншлийн цөмд хүрэх боломж олдоно.
Ижин сайн ба муу бус, арга билгийн ойлголтод тулгуурладаг. Үргэлж хувирч буй ертөнцөд мөнхийн оршихуйн философи ч, сайн муугийн сэтгэлгээ ч хэрэгжих боломжгүй. Арга билгийн ойлголт хөдөлгөөнгүй бус, хөдөлгөөнт юм. Билигт аргын үр, аргад билгийн үр оршдог. Энэ хоёр зүгээр л бие биеэ нөхөн хувирах шинж чанартай. Ийнхүү хувирал (yi) нь оршихуйн философид тулгуурласан «би төвт байдал» бус, арга билгийн сэтгэлгээний «харилцаа төвт байдал»-ыг тэргүүнд тавьдаг. Ийм философийн хандлага Дорнын соёл иргэншлийн сэтгэлгээний суурийг бүрдүүлдэг.
Анхны Ижин даосизм, Күнзийн сургаал үүсэхээс өмнө, Хавар намар, Дайчин улсуудын үеэс өмнө хоёр мянга гаруй жилийн турш оршин байж, өөрчлөгдөн хувьссаар Дорнын үзэл санааны том суурийг бүрдүүлсэн. Үүнийг Күнзийн үлдээсэн «савхин уяа гурван удаа тасрав» (韋編三絶) хэмээх эртний түүхээс мэдэж болно. Энэ нь Күнз Ижин-г хичээнгүйлэн уншсаар хулсан хавтасны Ижин-г боосон савхин уяа гурван удаа тасарсан тухай түүх юм. Ижин-гийн үндсийг бүрдүүлдэг зурлага (卦) ба зураас (爻) бичиг үсэг зохиогдохоос өмнө удаан хугацааны турш тэмдэг, бэлгэ тэмдэг болон хэрэглэгдэж байсныг анхаарах хэрэгтэй. Энэ нь Ижин Дорнын соёл иргэншлийн эхэн үед Дорнын үзэл санаа, ойлголтын суурь, чиг хандлагыг аль хэдийн тогтоож, бэхжүүлсэн гэсэн үг юм. Өөрөөр хэлбэл түмэн бодисын хувирлыг хатуу зураас, зөөлөн зураас буюу арга билгийн үзлээр тайлбарладаг философи, түүнд агуулагдах байгалийг үзэх үзэл аль хэдийн Ижин-гээр тогтсон байсан гэсэн үг.
Ижин Күнзийн эрдэмтэд ноёрхож байсан үед төрийн шалгалтын хичээлд байнга орж байсан шиг Күнзийн сургаалтай гүн холбоотой. Үүний улмаас Ижин Күнзийн сургаалын сонгодог номуудын нэг болж, Күнзийн сургаалд чухал байр суурь эзлэх болсон. Мэдээж Дао Дэ Жин-д Лүньюй-гээс ялгаатай нь Ижин-гийн тухай шууд дурдаагүй ч Дао Дэ Жин-гийн энд тэнд Ижин-д агуулагдах бодол санааг тусгасан мөр олон бий. Эцэст нь Ижин-гээс гаралтай Их туйлын зургийг даосизмын бэлгэ тэмдэг болгох хэмжээнд даосизм ч Ижин-тэй гүн холбоотой. Эцсийн дүндээ Ижин Дорнын соёл иргэншлийн хоёр том нуруу болох Күнзийн сургаал, даосизмд нийтлэг ертөнцийг үзэх үзэл, хүний мөн чанарын онол, ёс зүйн үзлийн эх булгийн үүрэг гүйцэтгэж байна.
Энд үйлдлийн цаг хугацаа чухал. «Үйлгүй байдлын сонголт»-ыг эрэлхийлэх нь эхний шатанд зохих үйлдэл хийснээр шаардлагагүй хүчин чармайлтыг багасгах гэсэн стратегийн сонголтыг тусгадаг. Энэ нь ирээдүйг урьдчилан харж, түүнд тохирсон эрт үйлдлээр үр дүнг аяндаа, үйлгүй байдлаар илрүүлэх философийг дагадаг. Энэ арга шаардлагагүй эрчим хүчний үрэлгэн байдлыг хамгийн бага болгож, үр ашиг, зорилгодоо хүрэхэд төвлөрөх чиглэлийг санал болгодог.
Ижин хувирлын явцыг ажиглаж, аль болох эхний шатанд оролцоход туслах зорилготой. Эхний шат шийдвэрлэх ач холбогдолтой. Хувирч буй нөхцөл байдалд оролцохдоо эхний шатанд байх тусам урсгалыг эзэмшихэд амар. Хожуу оролцох нь бүх зүйл аль хэдийн болчихсон тул ямар ч үйлдэл хийсэн үр дүнг өөрчилж чадахгүй учир утгагүй 56
Ижин Өрнөд ч анхаарал татсан. Гэгээрлийн үе буюу XVIII зууны эхэнд Лейбниц Ижин-д агуулагдах үзэл санааг ойлгож байсан бөгөөд 1835 онд Германд иезуит санваартан Режис Ижин-г латин хэлээр хэвлүүлж, дараа нь Карл Юнг Ижин-г төвлөрөн судалж, сонирхож байв. Лейбниц Дорнын Ижин ба арга билгийн үзэл байгальд тулгуурласан тэмдгийн тогтолцоогоор хүнд бодит, ёс зүйн чиглэл өгдөг гэж дүгнэсэн бөгөөд Жоу И-гийн зурлагыг хараад хоёртын тооллын системтэй холбож, Өрнийн математикт хэрэглэсэн. Билгийн зураас (--)-ыг 0, аргын зураас (─)-ыг 1-тэй харгалзуулж болно. Тэрээр компьютерийн тогтолцооны гол механизм болгон ашигладаг хоёртын тооллын системийг боловсруулахдаа Ижин-гээс санаа авсан гэдэг.57