Дао ба Бурхан бол Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн тэнхлэг

1) Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл vs Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэл

Өрнөд «хувь хүнийг дээдлэх үзэл» (individualism) хэмээх философи соёл иргэншлийн цөмийг бүрдүүлдэг ойлголт юм. Хувь хүнийг дээдлэх үзэл эсрэгцэл, бие даасан байдал хүчтэй. Өрнийн соёл иргэншилд хувь хүнийг дээдлэх үзлийн эсрэг утгатай үг болгон «тоталитаризм» (totalitarianism) буюу «коллективизм» (collectivism)-ыг хэрэглэдэг. Заримдаа «коммунитаризм» (communitarianism) гэсэн илэрхийллийг хэрэглэдэг. Эдгээр нь бүгд Өрнийн философийн тогтолцоонд хувь хүнийг дээдлэх үзлийг төв болгон шинжилсэн Өрнийн илэрхийлэл юм. Хувь хүний эрх чөлөөг хүлээн зөвшөөрдөггүй гэсэн утгаараа хувь хүнийг дээдлэх үзлийн эсрэг тоталитаризм буюу коллективизмыг хэрэглэдэг. Фашист буюу коммунист дэглэм бол тоталитаризм юм. Бүхний төлөө, эв зохицлын төлөө хувь хүний бие даасан байдлаас татгалзана гэсэн утгаар коммунитаризмыг хэрэглэдэг. Спартагийн маягийн удирдлага бол яг коммунитаризм юм. Эдгээр нь бүгд коллективизмд хамаарна.

Коллективизм бол бүлгийн төлөө хувь хүнийг золиосолдог философи юм. Түүхэнд коллективизм бүлгийг захирагчдын хувийн ашиг сонирхлыг л эрэлхийлэх тийш урсдагийг харуулсан. Нацист Герман, Зөвлөлтийн коммунизм түүхэн нотолгоог үзүүлдэг бөгөөд Оруэллын Амьтдын ферм роман үүнийг нүцгэнээр дүрсэлдэг. Ийм түүхэн нөхцөлийг харгалзсан Өрнийн сэтгэгчид хувь хүнийг дээдлэх үзлийн асуудлыг тооцож шинэ нийгмийн философи дэвшүүлж байна. Тэр нь коммунитаризм юм. Хувь хүнийг дээдлэх үзэл бол хувь хүний эрх, эрх чөлөө хүний нийгэмд хамгийн чухал гэсэн философи юм. Коммунитаризм бол нийтлэг ашиг сонирхол буюу зорилго хүний нийгэмд хамгийн чухал гэсэн философи юм. Асуудал нь коммунитаризмыг баримталж эхэлбэл нийтлэг ашиг сонирхол чухал болж, хувь хүний ашиг сонирхол бага чухал болдог. Коллективизм түүхэнд коммунизмыг хэрэгжүүлэх явцад илэрсэнчлэн хувь хүнийг дээдлэх үзлийг сүйтгэх утгатай. Жишээлбэл, Карл Марксын Коммунист намын манифест-д баримталсан арван заалт бүгд хувь хүнийг дээдлэх үзлийг сүйтгэдэг коллективизмын зарчим юм. Энэ бол Спартагийн маягийн жижиг хэмжээний коммунитаризмыг улс бүхэлд, дэлхий дахинд тэлсэн хэлбэр юм.

Өрнийн маягийн коллективизмын үзэл санааг Дорнын соёл иргэншлийн түүхээс олоход бэрх. Дорнын соёл иргэншлийг төлөөлдөг даосизм, Күнзийн сургаал, Буддын шашны философийн тогтолцоо бүгд коллективизмыг эсэргүүцэж, «харилцааг дээдлэх үзэл»-ийг баримталдаг. Өрнийн хүмүүс ялангуяа хувь хүнийг дээдлэх үзэл биш бүхнийг коллективизм гэж нэгтгэн нэрлэх хандлагатай. Учир нь харилцааг дээдлэх үзэл гэсэн ойлголт Өрнийн соёл иргэншилд байдаггүй. Дорнын соёл иргэншилд Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзлийн эсрэг үг нь харилцааг дээдлэх үзэл гэдгийг Өрнийн соёл иргэншлийн хүрээнээс гарч Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулж чадсан үед л анзаардаг.

Дорнын харилцааг дээдлэх үзлийн цөм нь Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзлийн цөмтэй эсрэг философи гэдгийг ойлгохгүй бол Дорнын сэтгэлгээг ойлгоход бэрх. Харамсалтай нь Өрнийн ихэнх сэтгэгчид одоо ч хувь хүнийг дээдлэх үзлийн эсрэг ойлголтыг коллективизм гэж ойлгож, сургууль, хэвлэл мэдээлэлд одоо ч тэгж зааж, бичсээр байна. Энэ бол Өрнө гегельянизмаас ангижирч байж л Дорно, Өрнийг ойлгож чадах шалтгаан юм. Өрнийн ихэнх хүн «хувь хүнийг дээдлэх үзэл vs коллективизм» гэсэн хэлбэрийг хэрэглэдэг боловч Дорно, Өрнийг ойлгодог хүмүүс «хувь хүнийг дээдлэх үзэл vs харилцааг дээдлэх үзэл» гэсэн ойлголтын хүрээг хэрэглэж чаддаг байх ёстой.

Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл нь бусдыг анхаарч халамжилснаар өөрийн ашиг сонирхлоо хамгаална гэсэн утгатай. Харилцааг дээдлэх үзэл харилцан нөхөл, эв зохицол хүчтэй. Өөрийгөө ба бусдыг хамтад нь анхаарах нь гол нь. Чухал нь Өрнийн коммунитаризмаас ялгаатай нь харилцааг дээдлэх үзэл хувь хүний бие даасан байдлаас татгалздаггүй. Күнзийн сургаалын тэргүүнд тавьдаг ёс зүй болох хүмүүнлэг ёс (仁) нь хоёр хүнийг заадаг нийлмэл үг (人+二) юм. Энэ нь «хүний харилцаан дотроос» өөрийгөө олъё гэсэн утгатай. Энэ бол яг Дорнын «харилцааг дээдлэх үзэл» (relationalism)-ийн цөм юм. Хүмүүнлэг ёсны философи тоталитаризм, коллективизмтай ямар ч хамаагүй. Хүмүүнлэг ёс бол өөрийгөө хамгаалахын зэрэгцээ бусдыг бодох харилцааг дээдлэх үзлийг илэрхийлдэг. Энэ нь «би» гэсэн «хувь хүн»-ийг бус, «бид» гэсэн өөрийгөө ба бусдыг хамтад нь харгалзах хүн хоорондын «харилцаа»-г заадаг.

Өрнийн ойлголтод харилцааг дээдлэх үзэл гэсэн үг байдаг нь бий. Гэвч Өрнийн харилцааг дээдлэх үзлийг хүмүүнлэгийн ухааны бус, голдуу шинжлэх ухааны илэрхийлэл болгон хэрэглэдэг. Харилцааны үзэл гэсэн ойлголтыг Өрнөд голдуу квант физикт хэрэглэдэг. Өрнийн физикт аль хэдийн зуу шахам жил хэрэглэж байгаа ч Өрнийн философийн ойлголт болж хараахан тогтоогүй байна. Энэ нь квант механикийн Гейзенбергийн тодорхойгүй байдлын зарчим, Борын харилцан нөхөх зарчим зөвхөн квант механикт л илэрхийлэгдэж, Өрнийн философид хараахан илэрхийлэгдээгүй байгаатай адил. Гэвч Өрнийн физикийн илэрхийлэх гэсэн харилцааны үзэл Дорнын философид хэрэглэдэг харилцааг дээдлэх үзэлтэй туйлын төстэй. Дорнын соёл иргэншилд тодорхойгүй байдлын онол, харилцан нөхөх үзлийг Дорнын сэтгэлгээний цөм болох харилцааг дээдлэх үзэл гэсэн ойлголтод аль хэдийн өргөн хэрэглэж ирсэн. Нильс Бор даосизмын арга билгийг бэлгэдсэн Их туйлын зургийг өөрийн язгууртны сүлдэнд тэр чигээр нь хэрэглэж, харилцааны үзлийг чухалчилсан нь үүний нэг жишээ юм.

Энэ нь Өрнийн орчин үеийн физикт эсрэгцэх үзлийг орлосон харилцан нөхөх үзэл гэсэн ойлголтууд шинжлэх ухаанд тогтсон ч хүмүүнлэгийн ухаанд одоо ч аажмаар нэвтэрч буй үзэгдэлтэй төстэй. Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл бол хувь хүнийг дээдлэх үзэлд төвлөрсөн Өрнийн философийн тогтолцоонд хүний хэрэг явдалтай холбогдуулан хэрэглэдэггүй ойлголт юм. Тиймээс Өрнийн хэлэнд Дорнын хүний хэрэг явдлын цөм болох харилцааг дээдлэх үзлийг илэрхийлэх философийн ойлголт байхгүй гэж үзэх ёстой. Учир нь бүх зүйл хувь хүнийг дээдлэх үзэл гэсэн ойлголтод багтдаг. Өрнөд би чухал бөгөөд надтай холбоотой шашны итгэл үнэмшил, философийн үнэн, үзэл суртлын үнэний харилцааг эрхэмлэх утгатай хувь хүнийг дээдлэх үзэл чухал.

Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл, Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэл бол өөр өөр философийн үүднээс нийгэм, хувь хүнийг ойлгох арга юм. Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэл бол хувь хүний бие даасан байдал, эрх чөлөөг юуны түрүүнд тавьдаг философи юм. Эсрэгцэл, бие даасан байх хандлага хүчтэй. Хувь хүн өөрийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлж, чөлөөтэй шийдвэр гаргаж чаддаг байх ёстой гэж үздэг. Энэ ойлголт Өрнийн нийгмийн түүх, эдийн засаг, улс төрийн нөхцөлөөс үүдэлтэй гэж үзэж болно. Харин Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл хувь хүнийг тусдаа оршихуй гэж үзэхийн зэрэгцээ тэдний харьяалагдах бүлгийн гишүүн гэж ухамсарладаг.

Харилцааг дээдлэх үзэл бол хувь хүний эрх, ашиг сонирхлыг бүхэлд харьяалагдах дагалдах зүйл гэж үзье гэсэн хэрэг биш. Харин арга билгийн сэтгэлгээнд тулгуурлан өөрийгөө ба бусдыг нийлүүлсэн бүх хүний эрх, ашиг сонирхлыг өөрийн ашиг сонирхолтой хамт удирдъя гэсэн үзэл санаа юм. Хувь хүний үйлдэл өөрийн харьяалагдах бүлэгт үзүүлэх нөлөөг харгалзах ёстой. Эсрэгээр бүлгийн үйлдэл хувь хүнд үзүүлэх нөлөөг харгалзах ёстой. Энэ нь хүний харилцаанд харилцан хамаарлыг эрхэмлэж, хувь хүн ба бүлгийн үүднээс арга билгийн аргаар асуудлыг шийдвэрлэхийг хичээнэ гэсэн үг. Харилцан нөхөл, эв зохицол хүчтэй. Энэ ойлголт Дорнын соёл, философийн цөм болох арга билгийн сэтгэлгээнээс үүдэлтэй гэж үзэж болно.¹¹⁹ Иймээс хувь хүнийг дээдлэх үзэл, харилцааг дээдлэх үзэл тус бүр өөр соёлын суурьтай философийн урьдчилсан нөхцөлийн дагуу хувь хүн ба бүлгийн харилцааг ойлгох арга нь өөр гэдгийг харуулдаг.

Хувь хүнийг дээдлэх үзэл Өрнийн илчлэлтийн шашнаас үнэмлэхүй нөлөө авдаг. Өрнө Бурханыг тэнхлэг болгосон соёл иргэншлийг хөгжүүлсэн. Бурхан ба би хувь хүний хувьд шууд холбогддог. Бурханд итгэдэг хувь хүний хувьд хүний хэрэг явдлын бусад бүх холбоог давсан Бурхан ба миний хоорондох холбоо хамгийн чухал. Эртний Грек, Ром, улмаар Христийн шашны соёл иргэншлээр үргэлжилсэн Бурханыг төв болгосон ертөнцийг үзэх үзэл «хувь хүнийг дээдлэх үзэл»-ийг эрмэлздэг. Хүн ба ертөнцийг Бурханы бүтээл, тэнгэрлэг удирдлага дотор ойлгож, шашны болон ухаалаг эрэл хайгуулаар Бурханы соёл иргэншлийг бүтээсээр ирсэн. Тиймээс Өрнийн соёл иргэншил миний итгэдэг шашин, үнэмлэхүй үнэн, ертөнцийг давсан оршихуйг төв болгон хөгжсөн.

Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзлийн эсрэг Дорно харилцааг дээдлэх үзлийг сэтгэлгээгээ болгосон соёлыг бүрдүүлжээ. Харилцааг дээдлэх үзэл Күнзийн сургаал, даосизм, Буддын шашин бүгдэд дэлгэрсэн бөгөөд Дорнын соёлын дотор гүн, өргөн шингэсэн байдаг.¹²⁰ Өрнө нийгмийн хувь заяаг хувь хүнийг дээдлэх үзлийг хөгжүүлэх хууль, институцид төвлөрүүлдэг. Ёс зүй чухал болдог ч Өрнийн нийгэмд «ёс зүй бол нийгмийн салбар бүрт сахих ёстой ёс журам (etiquette)» төдийд л тооцогддог. Дорнын соёл иргэншилд хуулиас илүү чухалд тооцдог «ёс зүй»-д анхаарах явдлыг Өрнийн соёл иргэншилд чухалд тооцдоггүй.

Дорнод үйлгүй байдал, хичээнгүй байдал, гам хэмнэл, хүсэлгүй байдал зэрэг ёс зүйг хүний сэтгэлийн төвд байрлуулдаг соёл бий. Эдгээр нь бүгд харилцааг дээдлэх үзэл хэмээх философийн тогтолцооноос гарсан ёс зүй юм. Дорнын хөдөлмөрийн ёс зүй хувиа хичээлийг зохицуулахаас үүсдэг. Хүн нийгмийн амьдралд боловсрол, өөрийгөө хүмүүжүүлэх замаар хичээнгүй, гамтай байхыг эрэлхийлэх ёстой бөгөөд хувиа хичээл шунахай болж хөгжихөөс сэргийлж өрөвч сэтгэл, даруу байдлыг эзэмших ёстой.

Харилцааг дээдлэх үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэл нь Дорно, Өрнийн ойлгодог ертөнц судлалд илэрдэг. Орчлонг харах хүний сэтгэлгээ хоёрдмол байдалд дассан. Бид байгаль, хүний хэрэг явдлыг хоёр ойлголт буюу хоёрдмол (二元) байдлаар илэрхийлдэг. ¹²¹ Наран тал ба сүүдэр тал, эр ба эм, нар ба сар, зун ба өвөл, зүүн ба баруун, дээд ба доод, өмнө ба хойно, өнгөрсөн ба ирээдүй, оюун ухаан ба зөн совин зэргийн илэрхийлдэг хоёрдмол байдал үүнд хамаарна. Дорнын хувирлын философи хоёрдмол хүчин зүйлсэд харилцааг төв болгосон «харилцан нөхөх шинж»-ийг өгдөг. Өрнийн оршихуйн философи хоёрдмол хүчин зүйл тус бүрд өөрийн гэсэн «эсрэгцэх шинж»-ийг өгдөг. Дао ба Бурханы тогтолцоог дагасан харилцан нөхөл ба эсрэгцэл, хоёрдмол байдлыг шинжлэх арга барилд Дорно, Өрнийн ялгаа тодорхой. Дорнын хувирал-харилцан нөхөх үзэл, Өрнийн оршихуй-эсрэгцэх үзэл хүний хэрэг явдалд хоёр соёл иргэншлийг зааглах зарчим болж үйлчилдэг.

Хоёрдмол харилцан нөхөх үзэл, хоёрдмол эсрэгцэх үзэлд философи буюу ёс суртахууны үүднийг оруулбал Дорно, Өрнийн соёл иргэншил «арга билгийн харилцан нөхөх үзэл», Өрнийн «сайн муугийн эсрэгцэх үзэл» гэж ялгагдана. Хоёр зарчим мөргөлдөх нь олон ч хүнд хоёулаа хэрэгтэй. Хувирлын философи хөдөлгөөнт тогтолцоог ойлгоход тохиромжтой бөгөөд ёс зүй, орчлонгийн хөдөлгөөн, орчин үеийн физикийг тайлбарладаг. Оршихуйн философи хөдөлгөөнгүй тогтолцоог ойлгоход тохиромжтой бөгөөд хуулийн тогтолцоо, математикийн хууль, сонгодог физикийг тайлбарладаг.

Энэ ялгааг Дорнын соёл иргэншлийг «билгийн» соёл иргэншил, Өрнийн соёл иргэншлийг «аргын» соёл иргэншил гэж ойлговол туйлын оновчтой ангилал болно. Гэвч бид Дорнын ийм ойлголтыг хэрэглэж дасаагүй. Өрнийн ойлголтыг хэрэглэвэл билгийн соёл иргэншлийг арга билгийн харилцан нөхөх үзэл, аргын соёл иргэншлийг сайн муугийн эсрэгцэх үзэл гэж ангилж болно. Арга билгийн сэтгэлгээ хүн буюу материд оршдог бүх харилцаанд харилцан нөхөл буюу эв зохицлын ойлголтоор ханддаг бол сайн муугийн сэтгэлгээ эдгээр бүх харилцаанд эсрэгцэл буюу бие даасан байдлын ойлголтоор ханддаг.

Дорнын соёл иргэншил хүлээн авах-бие даан зохицуулах-тойруу, харьцангуй-харилцааны-хүлээцтэй, дотогшоо-хамгаалах-багтаах шинжийг харуулдаг. Өрнийн соёл иргэншил идэвхтэй-хөндлөнгөөс оролцох-тэмүүлэлтэй, үнэмлэхүй-хувь хүний-хөдөлгөөнт, гадагшаа-гадуурхах-санаачлагатай шинжийг харуулдаг.

Хүлээн авах-бие даан зохицуулах-тойруу Дорно vs идэвхтэй-хөндлөнгөөс оролцох-тэмүүлэлтэй Өрнө

Дорнын хүлээн авах, бие даан зохицуулах, тойруу шинж, Өрнийн идэвхтэй, хөндлөнгөөс оролцох, тэмүүлэлтэй шинж Дорно, Өрнийн алтан дүрэмд ч тод илэрдэг. Күнзийн сургаал хүлээн авах шинжтэй: «Бусдаас өөртөө хийлгэхийг хүсэхгүй зүйлээ бусдад бүү хий» (Лүньюй, 12-р бүлэг, «Янь Юань»). Есүсийн сургаал идэвхтэй: «Хүмүүс та нарт юу хийгээсэй гэж хүсдэг тэр бүхнийг та нар ч тэдэнд хий» (Матай, 7-р бүлэг).¹²² Дорно, Өрнө бусдад хандах хандлагын үр дүнгийн талаар ч эсрэгцсэн шинжийг харуулдаг. Өрнөд Библид гарсанчлан хүнийг «ертөнцийн гэрэл, давс» мэт идэвхтэй, үйлдэлд суурилсан амьдралаар сургадаг. Харин Дорнод Дао Дэ Жин-д гарсанчлан «шавраар сав хийж, цонх, хаалгаар өрөө бүтээдэг ч үнэндээ хэрэгтэй нь хоосон зай» учир үйлдэлд суурилсан амьдралаас сэрэмжилж, хүлээн авах амьдралыг зөвлөдөг. Дорнын үзэл санаа ус мэт зөөлөн, бусдад зам тавьж өгөх зан чанарыг зөвлөдөг. Дао Дэ Жин-д ч усны давуу талыг тасралтгүй онцолдог. Учир нь ус эцсийн эцэст хатуу, хүчтэй зүйлийг ялахад хамгийн үр дүнтэй гэж үздэг.

Дорнын энэхүү хүлээн авах, тойруу шинж, Өрнийн идэвхтэй, тэмүүлэлтэй шинж бидний өдөр тутмын амьдралд ч тод илэрдэг. Дорнод сайн сонсох чадварыг чухалчилдаг. Эцэг эх хүүхдээ сургахдаа багш болон бусдын үгийг сайн сонс гэсэн сургаал үргэлж нэгдүгээрт байдаг. Харин Өрнөд сайн ярих чадварыг чухалчилдаг. Тиймээс Дорнод уран яриачаас сэрэмжилдэг. Лүньюй-д «Уран үг, гоё гадаад төрх хүмүүнлэг ёсноос (仁) хол.» «Тууштай, тогтвортой, энгийн, үг дуу цөөн байх нь хүмүүнлэг ёсонд (仁) ойр» гэсэн сургаал бий. Дао Дэ Жин-д «Чин сэтгэлийн үг гоёмсог биш, гоёмсог үг чин сэтгэлийн биш. Сайн хүн бусадтай маргадаггүй, бусадтай маргадаг хүн сайн биш. Мэддэг хүн олон мэдлэгтэй биш, олон мэдлэгтэй хүн юу ч мэддэггүй» гэсэн сургаалыг дамжуулдаг. Дао Дэ Жин мөн адил утгаар «Зам тавьж өгч ял, бөхийж байж эгц зогс, хоосолж байж дүүргэ, хуучирч байж шинэчлэгд, бага эзэмшиж байж дүүрэн бай, их эзэмшвэл самуун ирнэ» гэж зөвлөдөг.

Дорно Өрнийн тэмүүлэлтэй хандлагад эсрэгцэх тойруу хандлагыг харуулдаг. Зориуд үйлдлээс илүү үйлгүй байдлыг эрэлхийлдэг Дорнод Өрнийх шиг тэр даруйн үр дүнг бус, цаг үеэ хүлээх үйлдлийн аргыг зөвлөдөг. Тойруу гэсэн илэрхийлэл нь тэр даруй үйлдэл хийх бус, байрлалын хүчний (勢) хөдөлгөөнийг харж, цаг үеэ хүлээнэ гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл нахиа соёолох үед урьдчилан үйлдэж, ирээдүйд хожимдсон үйлдэл хийлгүйгээр урьдчилан таамагласан үр дүнг хүлээх үйлдлийн арга юм. «Үйлгүйгээр үйлдэх» (爲無爲) гэх үйлдлийн аргыг илүүд үздэг.

Дао Дэ Жин, Библи хоёулаа даруу байдал, бусдад зам тавьж өгөхийг сургадаг. Библийн Уулан дээрх номлолд «Сүнсээр ядуу хүмүүс ерөөлтэй еэ, учир нь Тэнгэрийн хаанчлал тэднийх» гэсэн үг байдаг бөгөөд энэ нь даруу байдал, бусдыг хүндлэх, хавчигдагсдад өгөх тайтгарал болдог. Үүнтэй адил Дао Дэ Жин-д ч «Гутамшгийг нэр төртэйгээр тэвч, ашиг алдагдалд бүү зууралд, гай гамшиг бүх хүнд тохиолддог… Бүх зүйлийг даруухнаар хүлээн ав, тэгвэл бүхнийг захирч чадна» гэсэн сургаал бий. Гэвч Өрнөд даруу байдал, бусдад зам тавьж өгөхөөс гадна идэвхтэй үйлдлийн үзлийг ч хамт сургадаг. «Үр, хөрөнгө мэт үйлд: зуу дахин ургац авч, гурван хэмжүүр гурилыг исгэ» гэсэн сургаалыг онцолдог. Ийм үйлдлийн үзэл Дао Дэ Жин-д байхгүй. Энэ нь бие даан зохицуулах, биеэ барих чадварыг төлөвшүүлэхэд төвлөрдөг.

Дао Дэ Жин, Библи хоёулаа эд баялгаас сэрэмжлүүлдэг. Дао Дэ Жин-д эд баялаг хүний зан чанарыг сүйтгэж болох хүчин зүйл гэж сэрэмжлүүлдэг. Библид ч «Баян хүн Бурханы хаанчлалд орохоос тэмээ зүүний сүвээр орох нь илүү амархан» гэж сэрэмжлүүлдэг. Гэвч үүний зэрэгцээ «Эрдэнэсийг газар дээр бус, тэнгэрт хураа» гэсэн үгээр эд баялгийн талаар идэвхтэй үйлдлийн үзлийг ч шаарддаг. Дао Дэ Жин юмуу Күнзийн сургаалд баялаг хурааж сайн үйлс хийе гэсэн үйлдлийн үзлийг шаардсан бичвэр байхгүй. Эд хөрөнгийг зохицуулах (理財) нь хувь хүн баялаг хураах бус, «эд баялгийг зохицуулж ард түмнийг амар тайван байлгах» гэсэн ёс зүйн түвшинд авч үзэгддэг.

Харьцангуй-харилцааны-хүлээцтэй Дорно vs үнэмлэхүй-хувь хүний-хөдөлгөөнт Өрнө

Илрээгүйн онолын философийн тогтолцоог дагадаг Дорнын соёл иргэншил харьцангуй байдал, эв зохицлын шинжийг онцолдог. Күнз Лүньюй-д «Бодол өөр гээд тэрс үзэлтэн хэмээн дайрвал хохирол болж эргэж ирнэ» гэсэн харьцангуй, хүлээцтэй үзлийг дэлгэрүүлсэн. Илэрсний онолыг дагадаг Өрнө тодорхой сургаал, сайн муугийн сэтгэлгээг дэвшүүлж, түүнийг хүний хэрэг явдалд хэрэгжүүлэхийг шаарддаг: «Ертөнцийг гийгүүлэх гэрэл бол.» Үүнийг онцолж Өрнө Библи, сүм алдаж чадахгүй гэсэн «эндэлгүйн үзэл»-ийг баримталж, үнэмлэхүй, гадуурхах шинжийг харуулдаг.

Эцэст нь Өрнийн соёл иргэншилд олон янзын шашны урсгал гарч, бүгд үнэмлэхүй байдал, эндэлгүй байдлаа зарлах болсноор сургаалын төлөөх тэмцэл зайлшгүй болдог. Европ XVI–XVII зуунд Католик, Протестантын хоорондох удаан дайнд орж, эцэст нь хамгийн харгис дайнуудын нэгд тооцогдох Гучин жилийн дайныг туулсан. Ойролцоо үед Дорнод Чин улсын Энх-Амгалан хаан 1692 онд шашныг хүлээн зөвшөөрөх зарлиг (容教令) буулгаж, Христийн шашныг номлохыг зөвшөөрсөн. Өрнийн Гэгээрлийн сэтгэгчид шашны эрх чөлөөг тунхагласан Энх-Амгалан хааны зарлигийг туйлын өгөөмөр арга хэмжээ хэмээн үнэлж байв.

Энх-Амгалан хааны зарлиг Дорнын түүхэнд онцгой тохиолдол биш, харин ч уламжлал ёсоор Күнзийн сургаал, Буддын шашин, даосизм зэрэг бүх шашны хэрэгтэй сургаалыг улсаа удирдахад ашигладаг философийн тогтолцоог дагасан хэрэг байв. Энэ нь эцэстээ Дорнын соёл иргэншлийн харуулдаг синкретизм (syncretism) хэмээх философийн хандлагаар тод илэрдэг. Нэгтгэх үзэл, холих үзэл, эклектизм зэрэг илэрхийлэл байдаг ч давуу талуудыг багтаах гэсэн утгаараа синкретизм хамгийн оновчтой илэрхийлэл юм. Синкретизм нь нэг дүгнэлтэд бүхнээ тавьж, түүний үнэнийг дагадаг илэрсний онолоос ялгаатай. Синкретизмын энэ онцлог биеэ барихыг онцолдог даосизмын хандлагад илэрдэг. «Мэргэн хүн хэтрэлт, туйлшрал, хэтэрхий их байдлаас зайлсхийдэг» гэсэн Дао Дэ Жин-гийн сургаал бол үүний жишээ юм.

Дорнын энэхүү синкретик хандлага Өрнөд шашны хавчлагаас зугтаж Шинэ тивд Америкийг үндэслэсэн пуританчуудын дараа л гарч ирсэн. XVIII зуунд эцэст нь АНУ-ын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр нэмэлт шашны эрх чөлөөг тогтоосон. Төрийн шашин тогтоохыг хориглож, чөлөөт итгэл бишрэл, шашны үйл ажиллагааг баталгаажуулсан юм. Ромын эзэнт гүрэн Христийн шашныг төрийн шашин болгосон нь IV зуун байв. 1 400 жилийн дараа Өрнөд шашны эрх чөлөө буюу «шашныг хүлээн зөвшөөрөх зарлиг» эцэстээ зөвшөөрөгдсөн юм.

«Дорнын харилцааны vs Өрнийн хувь хүний» шинжийг онцлох соёлын ялгаа өдөр тутмын амьдралд ч тод илэрдэг. Дорнод хувь хүний хаягийг бичихдээ улсын нэр, хотын нэр, дүүргийн нэр гэсэн дарааллаар бичдэг. Хүний нэрийг бичихдээ ч гэр бүлийг төлөөлдөг овгийг эхэлж бичээд өөрийн нэрийг хамгийн сүүлд бичдэг. Бүхэл дотроос харилцаагаар өөрийгөө олъё гэсэн хэрэг. Хувь хүн харилцаан дотор оршдог. Күнзийн сургаалын тэргүүнд тавьдаг ёс зүй болох хүмүүнлэг ёс (仁) нь хоёр хүнийг заадаг нийлмэл үг (人+二) юм. Хоёр хүний харилцаанаас өөрийгөө олъё гэсэн утга нь эцсийн дүндээ бусдын байдлыг ойлгох өрөвдөх сэтгэл (compassion)-ийг илэрхийлдэг. Энэ бол яг Дорнын «харилцааг дээдлэх үзэл» (relationalism)-ийн цөм юм.

Харилцааг дээдлэх үзэл, хувь хүнийг дээдлэх үзэл гэсэн сэтгэлгээний тогтолцоо Дорно, Өрнийн соёл иргэншилд гүн, өргөн тусгагдсан байдаг. Өрнөд хувь хүний хаягийг бичихдээ дүүргийн нэр, хотын нэр, улсын нэр гэсэн дарааллаар бичдэг. Хүний нэрийг бичихдээ ч хувь хүний нэрийг эхэлж бичээд гэр бүлийг төлөөлдөг овгийг сүүлд бичдэг. Бүхэл гэсэн нэгдлээс илүү хувь хүний оршихуйг чухалчилдаг. Харилцаа хувь хүнд байраа тавьж өгдөг. Энэ бол яг Өрнийн «хувь хүнийг дээдлэх үзэл» (individualism)-ийн цөм юм.

Өрнөд хувь хүн бие даан оршиж, өөрийн ашиг сонирхол, эрх чөлөөг эрэлхийлэх нь чухалд тооцогддог. Үүний дагуу хувь хүний эрх чөлөө, бие даасан байдлыг баталгаажуулахын тулд хууль, нийгмийн институци бүтээгддэг. Харин Дорнод хувь хүн бүхэл ба хувь хүний харилцаа болж оршдог бөгөөд тэр хувь хүний үйлдэл бүхэлд үзүүлэх нөлөөг харгалздаг. Энэ нь хувь хүний зан төлөв төдийгүй хувь хүний харьяалал, харилцан хамаарлыг ч чухалчлахад хүргэдэг. Арга билгийн сэтгэлгээний дагуу бүхэл ба хувь хүн хоёулаа чухал гэсэн ёс зүйг эрэлхийлдэг. Дорнод нэрийн хуудас солилцох нь чухал бөгөөд өөрийн харьяаллыг илэрхийлэх нь өөрийн зан төлөвийг илэрхийлэхийн зэрэгцээ бүхэл байдал дахь өөрийн байр суурийг ойлгоход тусалдаг.

Энэ соёлын онцлог цаг хугацааг харахад ч илэрдэг: Дорнод бүхэл нөхцөл, байдлыг харгалзан он, сар, өдөр гэсэн дарааллаар цагийг ойлгодог. Тольдон харах хандлага хүчтэй. Энэ нь асуудал гарахад тэр даруйн үйлдлээр бус, бүхэл байдал, өмнөх хойдох харилцааг харгалзан зохих арга хэмжээ авч чаддаг байя гэсэн хэрэг юм. Энэ нь даосизмын үйлгүй байдлын (無爲) үзэлтэй холбоотой. Бүхэл урсгалыг олж харан, түүний хүрээнд одоо хийх ажлаа хийе гэсэн бодол юм. Харин Өрнөд тэр даруйн үйлдэл, агшин зуурын шийдвэрийг чухалчилдаг. Үүний тулд өдрийг эхэлж тогтоогоод дараа нь сар, оныг тооцож, тухайн өдрийн утга учир, бүхэл байдалд үзүүлэх нөлөөг харгалздаг. Өрнийн энэ онцлог Дорнын үйлгүй байдлын эсрэг Өрнийн зориуд үйлдлийн (有爲) тэр даруйн үйлдэл чухал гэсэн сэтгэлгээнд тулгуурладаг.

Дотогшоо-хамгаалах-багтаах Дорно vs гадагшаа-гадуурхах-санаачлагатай Өрнө

Дорнын соёл иргэншлийн дотогшоо, Өрнийн соёл иргэншлийн гадагшаа шинжийн эсрэгцэл өдөр тутмын ухамсаргүй үйлдэлд ч илэрдэг. Дорнод тоо тоолохдоо дэлгэсэн гарын хуруунуудыг дотогш нугалж нэгээс арав хүртэл тоолдог. Харин Өрнөд тоо тоолохдоо атгасан нударганаас хуруунуудыг нэг нэгээр нь дэлгэж нэгээс арав хүртэл тоолдог. Мөн Дорнод хол байгаа хүнийг ойр ир гэж гараар дохихдоо гараа доош нь сэгсэрдэг. Харин Өрнөд гараа дээш нь сэгсэрдэг. Мөн шөл халбагаар утгаж уухдаа Дорнод халбагаа гаднаас дотогш хөдөлгөж шөлөө уудаг. Харин Өрнөд халбагаа дотроос гадагш хөдөлгөж шөлөө утгаж уудаг.

Дорнын энэхүү дотогшоо шинж төв рүү татах хүч, Өрнийн гадагшаа шинж төвөөс түлхэх хүч болж түүхэнд илэрдэг. Өрнөд гадаад орчин үргэлж нээлттэй бөгөөд тэлэх орчинд үндэстэн, улс томордог. Өрнийн соёл иргэншил Газар дундын тэнгисийн зүүн хэсгийн Эгийн тэнгисээс эхэлж, Газар дундын тэнгис, Хойд тэнгис, Атлантын далай, Номхон далай руу гарахдаа эзлэн түрэмгийлэх, тэлэхийг давтсан нь үүнийг өгүүлнэ. Үүнтэй адил Өрнийн бүх эзэнт гүрэн гадагшаа тэлэх замаар өсөж, мөхсөн. Харин Дорнод, ялангуяа Хятадын хувьд хүн ам өсч, нутаг дэвсгэр тэлсэн нь гадны хүчин, үндэстнийг Хятадын дотор татан оруулах төв рүү татах хүчээр бүтсэн нь олонтаа. Монголын Юань улс, манжийн Чин улс бол үүний сайн жишээ. Япон ч, Солонгос ч төвөөс түлхэх хүчээр эзлэн түрэмгийлж, тэлэхээр бараг хэзээ ч гарч байгаагүй бөгөөд (Японы хувьд Тоётомигийн үе, Мэйжийн үе гэсэн онцгой тохиолдол байгаа нь үнэн) мянган жилийн өмнөхтэйгээ бараг адил нутаг дэвсгэрийг хадгалж байна. Энэ ялгаа Дорно, Өрнийн түүх, соёлд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд өдөр тутмын нарийн амьдралд ч дотогшоо, гадагшаа шинж зуршил болон илэрсээр байна.

Дорнод хүлээн авах хандлагыг гол зүйл хэмээн онцолдог. Дао Дэ Жин-д «Бусдыг мэдэх нь мэргэн ухаан. Өөрийгөө мэдэх нь гэгээ» гэж үздэг. Ван Янмины философид ч «Уулын дээрэмчдийг дарахад амар, сэтгэлийн дээрэмчдийг дарахад хэцүү» гэдгийг онцолдог. Дорнод бэрхшээл, асуудал гарвал юуны өмнө өөрийгөө эргэн харж, асуудлын шалтгааныг дотроосоо хайдаг. Өрнөд асуудлын шалтгааныг юуны өмнө гаднаас хайдаг. Өрнөд хүнийг Бурханы дүрээр бүтээсэн тул асуудал бусад хүн, бусад улсад байна гэж боддог. Дорнод хүн шашин, үзэл сурталаас үл хамааран бүгд адил тул асуудал гарвал асуудлын шалтгааныг өөрөө арилгаж чадах эсэхээ харж, ингэж асуудлын шалтгааныг арилгах нь хамгийн үр дүнтэй шийдэл гэж боддог.

Дорно, Өрнийн дотогшоо-хамгаалах vs гадагшаа-санаачлагатай гэсэн энэ эсрэгцэл спортод ч илэрдэг. Дорнын уламжлалт спорт таеквондо, жүдо, кунг-фүгээс харахад өөрийгөө хамгаалах, өөрийгөө хянах, өөрийгөө захирахыг зорилго болгодог. Харин Өрнөд Грек-Ромын гладиаторын тулаанаас орчин үеийн бокс, сэлэмний тэмцээн хүртэл санаачлагатай довтолгоогоор өрсөлдөгчөө дарах ялалтыг зорилго болгодог.

1914 онд Дэлхийн нэгдүгээр дайн дэгдэхэд Европын ихэнх хүн дайн эхэлсэнд баярлан хөөрч байв. Их Британи, Германы ард иргэд талбайд цуглан дайн зарласныг угтан авсан. Тэд бүгд өөрийн улс хэдхэн сарын дотор ялна гэдэгт итгэлтэй байлаа. Олон жилийн турш ялалтгүй дайтана гэж хэн ч төсөөлөөгүй.¹²³ Дорнод дайн зарлаж буй хоёр улсын ард түмэн хоёулаа дайныг сайн дураараа угтан авах дүр зургийг төсөөлөхөд бэрх. Учир нь дайныг, ялангуяа империалист дайныг шунахайн үр дагавар гэж үздэг. Дайныг энх тайвныг хамгаалж чадаагүй нөхцөлд аргагүйн эрхэнд хийдэг гэж үздэг. Мэдээж Дорнод дайн эхэлснийг бус, дайн дууссаныг тэмдэглэдэг.

2) Шинжлэх ухаан ба философи: орчин үеийн физикийн харилцан нөхөх үзэл vs сонгодог физикийн эсрэгцэх үзэл

Дорно, Өрнийн эдгээр философийн үзэл баримтлал Дорно, Өрнийн шинжлэх ухаанд хэрхэн илэрдэг вэ? Шинжлэх ухаан, философи хоёр ямар харилцаатай вэ? Физик сонгодог физик, орчин үеийн физик гэж ялгагдана. Орчин үеийн физик бол XX зууны квант механикаас шинээр бүрэлдсэн физик юм. Энэ нь сонгодог физикээс огт өөр философийн тогтолцоон дээр бүрэлддэг. Сонгодог физик Өрнийн эсрэгцэх үзлийг дэмжиж байсан бол орчин үеийн физик Дорнын харилцан нөхөх үзлийг дэмжиж байна. Энэ нь сонгодог физик оршихуйн философид, орчин үеийн физик хувирлын философид тулгуурладаг гэсэн тайлбартай нэг судалтай. Сонгодог физик үнэмлэхүй байдлыг баримталдаг оршихуйн философийг дэмждэг. Квант механик, харьцангуйн онол бодит байдлыг оршихуй бус, явц ба харилцаа гэж тайлбарладаг хувирлын философийн үзэл баримтлалыг дэмждэг.

Капра (Fritjof Capra) Физикийн Дао (The Tao of Physics, Солонгост «Дорнын үзэл санаа ба орчин үеийн физик» нэрээр орчуулагдсан) номдоо Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг нэвт хамарсан философи ба физикийн харилцааг тайлбарладаг. Энэ номын гол санаа нь орчин үеийн физик харилцан нөхөх үзлийн тогтолцоон дээр бүтээгдсэн Дорнын үзэл санаатай философийн сэтгэлгээгээ хуваалцдаг гэдгийг олж харсанд оршино. Сонгодог физик Өрнийн тэр хүртэл алтан дүрэм мэт эрхэмлэж ирсэн эсрэгцэх үзэлд тулгуурлаж байв. Сонгодог физикийн баримталж байсан цаг хугацаа, орон зайн үнэмлэхүй байдлын хамт учир шалтгааны хууль ч нурснаар хоёр оршихуйн хоорондох эсрэгцлийг ч орхисон. Үнэмлэхүй байдал, учир шалтгааны хууль, эсрэгцэх үзэлд тулгуурласан сонгодог физикийн оронд харьцангуй байдал, магадлалын хууль, харилцан нөхөх үзэл орчин үеийн физикийн гол ойлголт болж шинээр гарч ирсэн. Сонгодог физикийн онол хэрэгжихгүй хүрээнд орчин үеийн физикийн онол хүчин төгөлдөр болдог.

Өрнийн шинжлэх ухаан, ялангуяа сонгодог физик Грек-Ромын үеэс дундад зууныг дамжин шинэ үеийг бүхэлд нь хамарсан хоёрдмол эсрэгцэх үзлийн философийн тогтолцоон дээр тогтсон байв. Евклидийн геометр, Ньютоны механик үнэмлэхүй байдал, учир шалтгааны хуулийг ямар ч эргэлзээгүйгээр хүлээн авсан. Үнэмлэхүй байдал, учир шалтгааны хууль бол хоёрдмол эсрэгцэх үзлийн цөм юм. Евклидийн геометр, Ньютоны механикийг ямар ч нөхцөлд үнэмлэхүй нотлогддог төмөр дүрэм гэж үздэг байв. Үнэмлэхүй байдлаар түүнийг нотлох арга болгон учир шалтгааны хуулийг тогтоосон. Шалтгааныг мэдвэл үр дагаврыг зайлшгүй урьдчилан хэлж болно гэсэн логик юм. Үнэмлэхүй байдал, учир шалтгааны хуульд итгэх хүний энэхүү итгэл ялангуяа аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойшхи XIX зууны Өрнөд оргилдоо хүрсэн. Хүний оюун ухаан, түүнд тулгуурласан гайхамшигт шинжлэх ухааны хөгжлийн хүчээр хүн төрөлхтний ирээдүйд хамгийн тохиромжит ертөнцийг бүтээе гэсэн мөрөөдлөө тээх болсон.

Гэвч ийм эерэг өөдрөг үзэл XX зуунд орчин үеийн физик гарч ирснээр ихээхэн ганхсан. Өрнийн эрдэмтэд тэр хүртэл үнэмлэхүй байдал, учир шалтгааны онол зэргийг үл хувирах зарчим гэж итгэж ирсэн боловч квант механик зэрэг орчин үеийн физикийн шинжлэх ухааны нээлтээр эдгээр үнэт зүйлс бүрэн бус гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Үнэмлэхүй байдал алдагдвал түүнийг тайлбарладаг учир шалтгааны онол ч мэдээж нурна. Үр дүнд нь орчин үеийн физик философийн тогтолцооны хувьд үнэмлэхүй байдал, зайлшгүй байдлын оронд харьцангуй байдал, магадлалыг баримтлах болсон.

Евклидийн геометрийг уудам орчлонд хэрэглэж болохгүй. Өрнийн хүмүүсийн тэгтлээ итгэж, эрхэмлэж байсан үнэмлэхүй цаг хугацаа ч Эйнштейний харьцангуйн онолоор эргэлтгүй нурсан. Орчлон (宇 — орон зай, 宙 — цаг хугацаа) дотор цаг хугацаа, орон зайг нэгэн бүхэл ойлголт болгон ойлгох ёстойг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон юм. Ийм шинэ сэтгэлгээ (新思考)-гээр л сансрын аялал анх удаа боломжтой болсон.

Ньютоны физик төгс учир шалтгааны хууль дээр тулгуурладаг. Гэвч XX зууны Өрнийн квант онол (量子論) хэдэн арван жилийн шаналлын эцэст Өрнийн хүмүүсийн тэгтлээ эрхэмлэн хадгалж ирсэн учир шалтгааны хуулийг орхиход хүргэсэн. Өрнийн эрдэмтэд, метафизикчдийн шүтээн мэт дээдэлж байсан «Байгаль үсрэлт хийдэггүй» гэсэн сургаал үгийг электронууд үндсэн төлөв (基礎狀態: ground state) ба өдөөгдсөн төлөв (勵起狀態: excited state)-ийн хооронд үнэхээр үсрэлт (quantum jump) хийдэг гэсэн гайхалтай нээлтийн өмнө орхихоос өөр аргагүй болсон.¹²⁴ Өөрөөр хэлбэл Өрнийн соёлыг тулж байсан хүчирхэг суурь болох аажим байдал электронууд тасралттай энерги (discrete energy)-тэй гэсэн баримтын өмнө нурсан юм.¹²⁵

Ялангуяа Өрнийн хүмүүсийн удаан шаналж байсан гэрлийн мөн чанарын талаар долгион, бөөмийн аль алиных нь шинжтэй гэсэн, Өрнийн ойлголтоор антиномийн зөрчлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон үед, мөн хамгийн жижиг бөөм протон, электрон, нейтроноос гадна хэдэн зуун элементар бөөмд хуваагддагийг нээсэн үед тэд материйн мөн чанар, хамгийн жижиг бөөмийг олж мэдэх итгэл үнэмшил, үнэмлэхүй үнэнд итгэх итгэлээ хамтад нь орхихоос өөр аргагүй болсон.

Эдгээр шинэ физикийн нээлтэд Өрнийн физикчдийг хамгийн их шаналгасан зүйл бол шинэ төлөвийн нээлтийг тайлбарлах философийн ойлголтын дутмаг байдал байв. Учир нь сонгодог физик квант механикт шаардлагатай хоёрдмол харилцан нөхөх үзлийн ойлголтуудыг эрс няцааж ирсэн. Гэвч квант механикийн анхдагч Бор Дорнын арга билгийн (陰陽) Их туйлыг хараад өөрийн боловсруулж байсан хоёрдмол харилцан нөхөх үзэлд хэрэгтэй санаагаа олж авч чадсан.¹²⁶ Квант механикт шаардлагатай ойлголтууд бол Өрнийн хүмүүсийн тэгтлээ дургүйцдэг байсан ч Дорнод өндөр үнэ цэнэ гэж ойлгогдож байсан харьцангуй байдал, магадлалын онол, магадлал, хоёрдмол харилцан нөхөх үзэл зэрэг ойлголтууд байв.¹²⁷

Эйнштейн цаг хугацаа ба орон зай, матери ба энерги нь тусдаа үнэмлэхүй ойлголт бус, харьцангуй ойлголт бөгөөд харилцан хувирах чадвартай гэж үзсэн. Түүний алдарт E = mc² тэгшитгэл энерги масс, гэрлийн хурдны квадратын үржвэртэй тэнцүүг харуулдаг. Үүгээр Ньютоны механик, үнэмлэхүй физик ертөнцийн тухай хуурмаг төсөөлөл нурж, цаг хугацаа, орон зайн ойлголт харьцангуй шинжтэй болсон. Энэ бол харьцангуйн онол (relativity theory)-ын төрөлт юм. Эйнштейний үзэл санаа шинэ үеийн Өрнийн философийн тулгуур байсан Ньютоны сэтгэлгээний тогтолцоог ганхуулсан:

Харьцангуйн онол, квант онол Ньютоны ертөнцийг үзэх үзлийг бүрдүүлдэг бүх гол ойлголтыг бут цохисон. Тэдгээр гол ойлголт бол үнэмлэхүй орон зай, үнэмлэхүй цаг хугацаа, хамгийн жижиг бөөм гэсэн ойлголт, физик үзэгдэлд нарийн хэрэглэгддэг учир шалтгааны хууль, байгалийг бодитойгоор дүрслэх боломжтой гэсэн бодол зэрэг юм.¹²⁸

Илчлэлтийн шашин болон Сократ, Платон, Аристотельд нийтлэг илэрдэг «оюун ухааны чадварыг үнэмлэхүй болгох» гэсэн үзэл метафизикийн хувьд Өрнийн шинжлэх ухааны хамт шашинд шаардлагатай философийн онол болж сайн таарч байв. Гэвч үнэмлэхүй байдлыг баримталдаг Өрнийн шинжлэх ухаан буюу сонгодог физикийн үнэмлэхүй байдал орчин үеийн физикээр сүйрснээр хоёр мянга гаруй жилийн турш теологи, метафизикийн түшиглэж ирсэн суурь болох Евклидийн геометр, Галилей, Ньютоны механик хязгаартаа тулсан. Эйнштейн Өрнийн хүмүүсийн Бурхан мэт итгэж байсан шинжлэх ухааны үнэн гэдэг зүйл үнэмлэхүй байж чадахгүй бөгөөд хүний нээсэн зүйлийг үнэмлэхүй гэж итгэх нь хий хоосон төсөөлөл гэж хэлдэг.

«Үнэн» гэсэн ойлголтыг цэвэр геометрийн илэрхийлэлд хэрэглэж болохгүй. Учир нь «үнэн» гэсэн нэр томьёо эцсийн дүндээ «бодит» биет, объекттой нийцэхийг хэлдэг. Гэвч «геометр» геометрийн ойлголт ба туршлагын объектын харилцааг бус, зөвхөн геометрийн ойлголтуудын хоорондох логик харилцааг л авч үздэг.¹²⁹

Данийн цөмийн физикч Бор (1885–1962) квант механикийн «харилцан нөхөх зарчим» (Complementarity Principle)-аараа алдартай бөгөөд 1922 онд атомын бүтцийн судалгаагаар физикийн Нобелийн шагнал хүртсэн. Тэрээр Өрнийн шинжлэх ухаан, философийн чухалчилж ирсэн хоёрдмол мөргөлдөөн, харилцан үгүйсгэл зэрэг эсрэгцэх үзлийг орхиж, эв зохицол, арга билгийн сэтгэлгээ мэт харилцан нөхлийг хүлээн авснаар өөрийн онолыг бий болгосон. Нильс Бор Дорнын Их туйлын зургийг хараад ихэд сэтгэл хөдөлсөн. Учир нь тэрээр Өрнийн салгах, сөргөлдөх гэх мэт ойлголттой эсрэгцэх Дорнын эв зохицол, харилцан нөхлийн ойлголтыг арга билгийн Их туйлын зурагт олж харсан юм.¹³⁰ Тэрээр арга билгийн Их туйлын зургийг өөрийн язгууртны сүлдэнд сонгон авч, «Эсрэг зүйлс харилцан нөхдөг» (Contraria sunt complementa) гэсэн уриаг сүлдэндээ бичүүлжээ.

Сүлдэнд түүний хэрэглэж байсан Contraria sunt complementa (эсрэг зүйлс харилцан нөхдөг) гэсэн уриа бий

Борын энэ философи Дорнын Их туйлын зургийн арга билгийн харилцан нөхөх үзлийг дагасан юм

Гейзенберг (Werner Karl Heisenberg, 1901–1976) 1932 онд квант механикийг үндэслэсэн гавьяагаараа физикийн Нобелийн шагнал хүртсэн бөгөөд «тодорхойгүй байдлын зарчим» (Uncertainty Principle)-аараа алдартай. Квант доторх хөдөлгөөнийг ажигласны үр дүнд тодорхой байрлалыг тогтоох боломжгүй бөгөөд ажиглагчийн оролцоо энэ байрлалд нөлөөлдөг болохыг тэр нээсэн. Тэрээр Өрнийн шинжлэх ухааны суурийг бүрдүүлж байсан үнэмлэхүй байдал, учир шалтгааны онол зэрэг тодорхойлогдсон ойлголтыг орхиж, магадлал, санамсаргүй байдал зэрэг тодорхойгүй ойлголтыг хүлээн авснаар өөрийн онолыг тогтоосон.

Сонгодог физик, орчин үеийн физикийн түшиглэдэг философийн тогтолцоог авч үзвэл орчин үеийн физикийн өгдөг философийн тогтолцоо үнэхээр Өрнийн сэтгэлгээний түүхэнд парадигмын шилжилт гэсэн утгатай. Учир нь илчлэлтийн шашнаас эхлээд Сократ-Платон-Аристотелийн илэрсний онол, Декартын рационализм, Кант, Гегелийн метафизик, Дарвины хувьслын онол, Өрнийн үзэл суртал, нийгмийн дарвинизм (Social Darwinism) зэргийн тулгуурлаж байсан философийн тогтолцоо бүгд Өрнийн сонгодог физикийн философийн тогтолцооноос гарч чадаагүй юм.

Өрнө мянга мянган жилийн турш «Эсрэг зүйлс эсрэгцдэг» гэсэн үндсэн ойлголтыг байгалийн шинжлэх ухаан, хүмүүнлэгийн ухаанд төмөр дүрэм болгон хүлээн авч байв. Өрнө үүнд тулгуурлан шинжлэх ухаанаар байгалийг байлдан дагуулъя гэж хүртэл оролдсон.

Гэвч «хаосын онол» (chaos theory)-оор хүн байгалийн ертөнцийн үр дүнг урьдчилан хэлж чадна гэсэн мөрөөдлөө ч орхих ёстой болсон. Энэ салбар ялангуяа уур амьсгалыг урьдчилан таамаглахтай холбоотойгоор бидний хязгаарыг тодорхой болгосон. 1960-аад он хүртэл хүн компьютерийн хөгжлөөр нарийн тооцоолол хийх боломжтой болж, нарийн төвөгтэй тохиолдлын тоог хянаж чадна гэж итгэж байсан бөгөөд иймээс уур амьсгалыг хүн хянаж чадна гэж итгэж байв. Гэвч энэ нь хаосын боломжийг үл анзаарсан ойлголт гэдэг удалгүй илэрсэн. Өөрөөр хэлбэл бүх явцын хаа сайгүй шинэ чиглэл рүү өөрчлөгдөх боломж үргэлж нуугдаж байдгийг хүн хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон юм.

Өрнийн шинжлэх ухааны удаан шаналж байсан гэрлийн мөн чанарын талаар долгион, бөөмийн аль алиных нь шинжтэй гэсэн зөрчлийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой болсон үед, мөн хамгийн жижиг бөөм протон, электрон, нейтроноос гадна хэдэн зуун элементар бөөмд задардагийг нээсэн үед эрдэмтэд материйн мөн чанар, хамгийн жижиг бөөмийг ойлгох итгэл үнэмшил, үнэмлэхүй үнэнд итгэх итгэлээ орхихоос өөр аргагүй болсон. Эдгээр шинэ физикийн нээлтэд Өрнийн физикчдийг хамгийн их шаналгасан зүйл бол түүнийг тайлбарлах философийн ойлголтын дутмаг байдал байв. Шинжлэх ухааны нээлтийг ихэвчлэн индукц гэж үздэг ч гайхмаар дедукц ч бас байдаг. Өөрөөр хэлбэл шинэ нээлтийг цэгцлэн тайлбарлахын тулд онол, ойлголт хэрэгтэй юм.

Орчлон ба бөөм гэсэн асар том ертөнц, бичил ертөнцийн нээлтийг Өрнийн соёлд гол урсгалыг бүрдүүлж байсан үнэмлэхүй, механик, аажим, гадуурхах ойлголтоор тайлбарлаж чадаагүй. Өрнийн соёл иргэншлийн суурийг бүрдүүлдэг эдгээр ойлголтыг Евклидийн геометр, Ньютоны физик, Дарвины хувьслын онол зэрэг Өрнийн философид ч орчлонгийн үндсэн зарчим болгон хүлээн авч ирсэн тул Өрнийн шинжлэх ухаан эдгээр ойлголтоос ангижрах нь олон бэрхшээлийг дагуулсан. Орчлонгийн үзэгдэл, квант механикийг тайлбарладаг харьцангуйн онол, тодорхойгүй байдлын зарчим, харилцан нөхөх зарчим, мөн хувьслыг үнэмшилтэйгээр тайлбарладаг профессор Гоулдын (Gould) тасалдсан тэнцвэрийн онол (punctuated equilibrium) зэрэг нь бүгд Өрнийн хүмүүсийн сонгодог физикийн ойлголтоор хүлээн зөвшөөрөхөд бэрх нээлтүүд байв. Гэвч Дорнод харьцангуй байдал, үл мэдэх байдал, магадлал, эв зохицлын ойлголтууд Өрнийн соёл иргэншлийн үнэмлэхүй, механик, аажим, гадуурхах үндсэн ойлголтоос илүү байгалийг ойлгоход оновчтой гэж ойлгож ирсэн. Өрнийн орчин үеийн физикийн олж мэдсэн ойлголтууд, Дорнын философийн үндсэн ойлголтууд уулзах байдал үүссэн юм. ¹³¹

Эцэст нь бидний шинжлэх ухаан сонгодог физик, орчин үеийн физикийн тогтолцоог хоёуланг нь хэрэглэдэг. Евклидийн геометр Дэлхий дээр хэрэглэгдэх боломжтой хэвээр байна. Гэвч сансарт гарвал түүний үнэмлэхүй байдал алдагддаг. Ньютоны физик Дэлхий дээрх амьдралд ердийн хурдаар хөдөлж буй биетэд ашигтай хэрэглэгддэг. Гэвч тэр хүрээнээс гарвал Эйнштейний харьцангуйн зарчмыг хэрэглэх ёстой.

Энэ хоёр философийн тогтолцоо буюу сонгодог физик, орчин үеийн физикийн философийн тогтолцоо тусдаа юу, эсвэл нэг болгож нэгтгэж болох уу гэсэн асуудлаар Нильс Бор, Эйнштейн хоёрын хооронд мэтгэлцээн болсон. Орчин үеийн физикт квант ертөнцийг зөвхөн магадлалаар тайлбарлаж болно гэсэн Нильс Борын онолыг эсэргүүцэж Эйнштейн «Бурхан шоо хаядаггүй» (He does not play with dice) гэжээ.¹³² Эйнштейн хоёр философийн тогтолцоог нэгтгэж болох бөгөөд бидний нээж амжаагүй онол байгаа байх гэж үзсэн. Гэвч Эйнштейний урьдаас тогтоогдсон байдлын үзлээс илүү бичил ертөнцөд байгаль магадлалаар ажилладаг гэсэн Нильс Борын санааг аажмаар хүлээн зөвшөөрч байна.

Шинжлэх ухаан хоёрдмол эсрэгцэх үзэл, хоёрдмол харилцан нөхөх үзэл буюу Өрнийн философийн тогтолцоо, Дорнын философийн тогтолцоог хоёуланг нь ашиглаж байна. Өөрөөр хэлбэл Бурхан ба Даогийн ойлголтоос үүдсэн сэтгэлгээг хоёуланг нь ашиглаж байна. Тиймээс Бурхан, Дао хоёрын аль нь зөв бэ гэдгийг шүүх «философийн», «оновчтой» шийдвэр бидний бодит амьдралд төдийлөн оновчтой тохирохгүй. Бурхан ба Даогийн ойлголт Дорно, Өрнийн соёл иргэншил дотор өөрийгөө хамгаалах зарчмын дагуу бидэнтэй хамт зэрэгцэн оршино. Оюун ухааны үүднээс бол арга билгийн сэтгэлгээний тогтвортой байдал зөв бөгөөд сайн муугийн сэтгэлгээ өөртөө зөрчилдөх аюултай. Гэвч өөрийгөө хамгаалахад үнэнч зөн совингийн үүднээс харвал сайн муугийн сэтгэлгээ, илчлэлтийн шашин хүнд хэрэгцээтэй зүйлийг өгсөөр байна. Эцэст нь бидэнд сонгодог физик, орчин үеийн физик хоёулаа хэрэгтэй байдгийн адил сайн муугийн сэтгэлгээ, арга билгийн сэтгэлгээ Дорно, Өрнийн соёл иргэншлээр дамжуулан хүний орчлон, хүний хэрэг явдлыг харах хоёр талыг л харуулж байна.

3) XVII–XVIII зууны Дао ба Бурханы ярилцлага

Бид өдийг хүртэл Дорнын Дао, Өрнийн Бурханыг авч үзлээ. Дорно, Өрнөд Дао ба Бурханы ойлголтод агуулагдах ертөнцийг үзэх үзлийг шинжилж, эдгээр ертөнцийг үзэх үзэл Дорно, Өрнөд амьдран оршиж буй хүнд тус тус ямар соёл иргэншлийг өгсөн бэ гэдгийг харьцуулсан. Энэ хоёр ойлголт мянга мянган жилийн турш харилцан холбоогүйгээр тус тусдаа үүсч, өсчээ. Дорно, Өрнө манай эриний өмнөөс Торгоны замаар харилцаж байсан ч бараа бүтээгдэхүүний солилцоогоор хязгаарлагдаж, философийн асуудлын хувьд хэл нь өөр олон тоо томшгүй хил дамжин, нэг тийшээ хоёр жил явах нөхцөлд соёл иргэншлийн мөн чанар дамжиж чадаагүй. Гэвч XVI–XVII зуунаас хойш Дорно, Өрнийн шууд далайн зам нээгдсэнээр хүн, философийн солилцоо боломжтой болсон. Эцэст нь Дорнын Дао, Өрнийн Бурхан гэсэн хоёр философийн тогтолцоо учирсан юм.

Дорно, Өрнийн энэхүү уулзалтыг Агуу нээлтийн эрин (The Age of Discovery)-д гарсан Өрнийн хүмүүс бий болгосон. Үнэндээ Өрнө дэлхийг эзэлсэн Агуу нээлтийн эринд Өрнийн номлогчид байлдан дагуулагчдыг дагалдаж явсан. Күнзийн сургаал, даосизмын номуудыг Хятадад илгээгдсэн номлогчид Өрнөд танилцуулснаар Өрнийн сэтгэгчид Дорнын байгалийн философитой танилцсан. Өрнийн хүмүүс илчлэлтийн шашинд гүн бөгөөд удаан үйлчилж ирсэн тул бүх соёл иргэншилд шашин заавал байх ёстой гэж бодож, Күнзийн сургаал, даосизмыг шашин гэж нэрлээд, байгалийн шашин гэж нэрлэсэн. Гэвч Күнзийн сургаал, даосизмд шашин гэж нэрлэх ямар ч агуулга байхгүй. Бурхан ч үгүй, эш үзүүлэгч ч үгүй. Даосизмын нэг хэсэг Буддын шашин Дорнод нэвтэрсний дараа ардын итгэл бишрэлд даосизмын зүтгэлтнүүдийг бурханчилсан нь бий ч Дао Дэ Жин болон даосизмын сударт шашны агуулга байхгүй. Цаг хугацааны хувьд ч Өрнө Гэгээрлийн үед орохдоо өөрсдийн илчлэлтийн шашинтай эсрэгцэх Дорнын «байгалийн философи»-д гүн сонирхол тавих болсон.¹³³ Гэвч ийм философийн сонирхлоос тусдаа түүхэнд Күнзийн сургаал, Христийн шашны мөргөлдөөн болон илэрсэн юм.

Өрнөд деизм дэлгэрч байх үед Өрнө номлолын эрмэлзлээр Ромын Пап ламын засаг захиргааны илгээсэн иезуит номлогчид Дорнод ирж Христийн шашны сүнслэг санааг түгээн Дорнотой ярилцлага эхлүүлсэн. Өрнө деизмын эрин буюу XVII–XVIII зууны Гэгээрлийн үед орсноор Дорно, Өрнө философийн хувьд үзэл санааны солилцоог анх удаа эхлүүлж чадсан. ¹³⁴ Дорно, Өрнийн энэхүү философийн солилцоо Дао, Бурхан хоёрын харьцуулалтаар эхлэх ёстой байсан ч тухайн үеийн түүхэн нөхцөлөөс болж Лаоз, Мосегийн оронд Күнз, Есүсийн харьцуулалт болсон. Күнз ч байгалийн Даог хүлээн зөвшөөрч байсан бөгөөд Христийн шашин ч иудей шашинтай хамт Хуучин гэрээний Бурханыг хуваалцдаг тул Күнзийн сургаал, Христийн шашны харьцуулалтаар Дао, Бурханы харьцуулалт шууд бусаар явагдсан. Тийм учраас байгалийн Дао, байгалиас дээгүүрх Бурханы шууд харьцуулалт бус, өвөг дээдсийг шүтэх, Бурханыг шүтэх асуудал болж хувирсан юм. Күнз ба өвөг дээдсийн тахилгын асуудал Өрнийн хамгийн гол анхаарлын төв болсон.

Васко да Гамагийн далайн замаар Дорнод ирсэн Өрнийн анхны алдарт номлогч бол яг Маттео Риччи (Matteo Ricci, 1552–1610) юм. Маттео Риччи 1582 онд Макаод ирж, 1610 онд Бээжинд нас барах хүртлээ Хятадад амьдарч, хятад хэл, соёлыг эзэмшсэн. Хятадын ордны зөвлөхийн үүрэг гүйцэтгэж, ордны зөвшөөрлөөр католик шашнаар дамжуулан Өрнийн Бурханы ойлголтыг Дорнод танилцуулсан Тэнгэрийн Эзний жинхэнэ утга (天主實義)-ыг хятад хэлээр хүртэл хэвлүүлжээ. Тэрээр Христийн шашинтан байхдаа Күнзийн сургаалыг сурсан бөгөөд нас бараад Бээжин дэх буддын сүмд оршуулагдсан. Маттео Риччи Христийн шашнаар дамжуулан Өрнийн үзэл санааг Хятадад түгээхэд хичээнгүй байсан ч Лүньюй зэргийг орчуулж Өрнөд түгээснээр Дорнын үзэл санааг Өрнөд түгээхэд ч шийдвэрлэх хувь нэмэр оруулсан.

Маттео Риччигээр толгойлсон Өрнийн иезуит номлогчид Дорнын үзэл санааг Өрнөд түгээснээр Дорнын үзэл санаа Өрнийн Гэгээрлийн сэтгэгчдийн дунд ихээхэн дэлгэрч, таатай хүлээн авагдсан. Тухайн үед Өрнө шашныг оролцуулан Өрнийн уламжлалыг дахин нягталж, бүх талаар оюун санааны, оновчтой сэтгэлгээг шингээхийг хичээж байв. Яг энэ үед Өрнөд нэвтэрсэн Дорнын үзэл санаа догма, гайхамшиг, мухар сүсгийг няцааж, оюун санааны талыг хүчтэй тодотгож байсан тул Дорнын үзэл санаатай танилцаж чадсан Гэгээрлийн сэтгэгчдийн дунд асар их эерэг нөлөө үзүүлсэн.

Тухайн үеийн Дао ба Бурханы ярилцлага хоёр чиглэлд өрнөсөн. Дорнод Күнзийн сургаал, католик шашны хооронд ярилцлага, зөрчил гарч, Өрнөд Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн хооронд өргөн хүрээний ярилцлага, зөрчил гарсан. Анх Хятад Маттео Риччид католик шашныг номлох замыг нээж өгсөн. Маттео Риччи номлолын ажил хийж байх үед Дорнод цаг үеийн хувьд Өрнийн үзэл санаа дэлгэрэх нөхцөл аль хэдийн бүрдсэн байв. Дорнын үзэл санаа янз бүрийн үзлийг нэгтгэн хураах шинжтэй тул хүнд тустай бүх шашин, философид сэтгэлээ нээх хандлага гол байсан. Үүний зэрэгцээ Маттео Риччигийн авчирсан дуут цаг зэрэг боловсронгуй шинжлэх ухааны төхөөрөмж, дэлхийн газрын зургийн тухай мэдлэг Дорнод шинэ ертөнцийг харуулсан бөгөөд ийм шинжлэх ухаан, техник маш эерэгээр нөлөөлсөн. Бээжинд суугаа иезуит санваартнууд Күнзийн сургаалын өвөг дээдсийн тахилга, Христийн шашны Бурханд мөргөх ёс хамт зэрэгцэн оршиж болно гэж үзэх болсон. Тиймээс Христийн шашныг номлохдоо өвөг дээдсийн тахилгыг зөвшөөрье гэж баримталж, үүгээр дамжуулан Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн хооронд ярилцлага эхлүүлэх оролдлого гарсан.

Дорнод Чин улсын Энх-Амгалан хаан 1692 онд Христийн шашныг оролцуулан бүх шашныг номлохыг зөвшөөрсөн «хүлээцтэй байдлын зарлиг» буюу шашныг хүлээн зөвшөөрөх зарлиг (容教令)-ийг буулгасан. Энэ зарлигаар Христийн шашинд номлолын ажлыг чөлөөтэй явуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд энэ нь харин ч Өрнөд төдийлөн ойлгогдохгүй зүйл байв. Учир нь тэдний шүтэж байсан хүлээцгүй цорын ганц бурханы үзэл санаа ийм байсан юм. Өрнөд Гэгээрлийн урсгал дэлгэрч байсан үе байсан ч бүх шашны номлолыг зөвшөөрсөн Энх-Амгалан хааны зарлигийг хэтэрхий өгөөмөр арга хэмжээ гэж Гэгээрлийн сэтгэгчид ч үнэлэх хэмжээнд байв.

Өрнийн шашны энэхүү хүлээцгүй урсгалтай харьцуулагдах Дорнын нээлттэй хөрсөн дээр XVII зуунд Хятадад Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн хооронд, Дорнын Дао, Өрнийн Бурханы хооронд, Күнзийн сургаал, католик шашны хооронд нухацтай ярилцлага эхлүүлэх бэлтгэл бүрдсэн байв. Маттео Риччи зэргийн хичээл зүтгэлээр Өрнийн тал ч номлолын үйл ажиллагаандаа Дорнын үзэл санаатай ярилцахын тулд Дорнын уламжлал, зан заншлыг хүндэтгэх хандлагатай байв.

Эрмэлзлээрээ бүү үйлд. Тэр орны хүмүүсийг тахилга, ёслолоо өөрчлүүлэх гэж бүү маргалд, хэрэв тэр тахилга, ёслол Христийн шашны сургаал, ёс зүйтэй илт зөрчилдөхгүй л бол. Бид хичээж Франц, Испани, Итали, бусад Европын орныг хятадуудад хуулбарлуулахаар авч очвол энэ нь туйлын тэнэг хэрэг болно. Мөн тэднийг Европын орнууд шиг болохыг бүү албад. Түүний оронд тэдэнд итгэлийг өг. Тэр итгэл тэдний тахилга, ёслолыг үгүйсгэх юмуу гэмтээх ёсгүй. Том асуудал биш л бол тэднийхийг сахин хамгаал.¹³⁵

Гэвч иезуит санваартнуудын энэхүү хүлээцтэй хандлагыг удалгүй Филиппинд суугаа испани гаралтай доминикан санваартнууд сорьсон. Тэд голдуу гурван зүйл дэвшүүлсэн. Күнзэд тахил өргөхийг хориглох, өвөг дээдэст тахил өргөхийг хориглох, Францын иезуит санваартнууд голлон Христийн шашны Бурханыг Тэнгэр (天) буюу Дээд эзэн (上帝) гэж нэрлэдгийг эсэргүүцэж, зөвхөн Тэнгэрийн Эзэн (天主) гэж нэрлэх гэсэн гурвыг баримталсан.¹³⁶

Энэ маргааныг чухалд тооцож Ромын Пап ламын засаг захиргаа оролцох болсон. Бээжингийн иезуитууд, Филиппиний доминикан санваартнуудын хоорондох тэмцэлд тухайн үеийн Пап лам Клемент (Clemente) XI доминиканчуудын талд орсон. Тэрээр 1704 онд зарлиг (papal decree) гаргаж, Хятадын Христийн шашинтнуудад Күнз, өвөг дээдэст тахил өргөхийг хориглож, Христийн шашны Бурханыг Тэнгэр юмуу Дээд эзэн гэж нэрлэхийг хориглон, зөвхөн Тэнгэрийн Эзэн гэж нэрлэхийг тушаасан. Мөн Клемент XI 1705 онд энэ зарлигийг Энх-Амгалан хаанд хүргэх тусгай элч илгээсэн.

Энх-Амгалан хаан тусгай элчид хэрхэн хандсан бэ? Тэр тэднийг Макао руу хөөсөн. Үүнд Ромын Пап лам Хятадын тахилга, ёслолыг албан ёсоор хориглосон булла (papal bull) зарлан хатуу хариу үйлдэл үзүүлсэн. Үүнд Энх-Амгалан хаан 1721 онд католик шашныг Хятадад номлохыг хориглосон зарлиг буулгаж мөн хатуу хариу үйлдэл үзүүлсэн. Энх-Амгалан хаан зарлигтаа Пап ламын байр суурийн талаар ингэж үнэлжээ.

Пап ламын зарлигтай танилцаад би Өрнийн хүмүүс үнэхээр явцуу сэтгэлтэй гэдгийг мэдлээ. Өрнийн хүмүүстэй оюун санаагаар ярилцаж болохгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрлээ. Учир нь тэд том асуудалд анхаарлаа хандуулдаг бидний хятад маягийг ойлгодоггүй. Хятадын соёл иргэншлийг ойлгодог ганц ч Өрнийн хүнтэй уулзаж чадахгүй байна, тэдний үг, үйлдэл үнэхээр итгэмээргүй, тэнэг юм. Пап ламын зарлигийг харахад тэдний шашин Дорнын өчүүхэн, зөрүүд буддын юмуу даосизмын урсгалаас ялгаагүй юм. Ийм олон тэнэг санааг агуулсан бичиг баримтыг би хэзээ ч үзээгүй. Одооноос цаашид дахин ядаргаатай хэрэг гаргахгүйн тулд Өрнийн хүмүүсийн номлолыг хориглов.¹³⁷

Пап лам, Хятадын хаан хоёрын энэ санал зөрөлдөөн удалгүй Хятад дахь католик шашинтнууд, санваартны бүлгүүдийн хоорондох маргаанд хүргэсэн. Хятадын католик шашинтнууд иезуит санваартнуудыг дэмжиж гарсан. Харин Пап ламын Күнзийн сургаалыг хориглосон байр суурийг Иберийн хойгоос ирсэн Хятад дахь доминикан санваартнууд, хамба нар дэмжсэн. Ингэж дотоодод асуудал гарахад Хятадын засгийн газар католик шашныг хавчих бодлогоо чангатгаж, эцэст нь 1770 онд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан өвөг эцэг Энх-Амгалан хааныхаа шийдвэрийг бэхжүүлж, католик санваартнуудыг Хятадаас хөөсөн.¹³⁸

Гэгээрлийн үеийн сүүлчийн сэтгэгчид гэгээрсэн хаанаас илүү бүгд найрамдах засгийг эрэлхийлэх болсон. Тэд эртний Грек, Ромын судалгааг идэвхжүүлж, Дорнод байхгүй бүгд найрамдах засгийг хүсэх болсноор Дорнын үзэл санааны талаарх ерөнхий сөрөг үзэл тэлсэн. Мөн ойролцоо үед Хятадад Өрнийн номлогчдын талаарх үзэл муудаж, Өрнийн номлогчдыг хөөх болов. Хятадын энэ арга хэмжээнд Өрнийн сэхээтнүүд Хятадыг улам сөрөгөөр үнэлж эхэлсэн. Үүний цаана тухайн үед Өрнө аж үйлдвэрийн хувьсгалын амжилтад түшиглэн Дорныг эзэлж байсан үзэгдэл ихээхэн нөлөөлсөн. Ялангуяа оюун санааны талаараа Дорнын соёл иргэншил дутуу гэж үнэлэх болсон. Энэ нь Декартаас хойш Өрнийн эх газрын философийн тогтолцоог удирдаж ирсэн оюун ухааныг төв болгосон рационализмд тулгуурласан юм.

Маттео Риччигийн хичээл зүтгэлийг үл харгалзан эцэст нь католик шашны номлол XVI–XVII зуунд Хятадад төдийлөн үр дүнд хүрээгүй. Философийн хувьд авч үзвэл даосизмын байгалийн Даогийн үзэл, Күнзийн сургаалын гайхамшгаас эхлээд мухар сүсгийг няцаах үзэл эртнээс тогтсон байсан тул Христийн шашны сургаалд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг, гайхамшиг үйлддэг, хүнчлэгдсэн Бурханд нэвтрэх зай төдийлөн байгаагүй гэж үзэж болно. Бодит байдал дээр дээр дурдсан Ромын Пап ламын засаг захиргаа, Хятадын ордны мөргөлдөөн бодит амьдралд саад болж ирсэн. Эцэст нь Дорнын соёл иргэншил, Өрнийн соёл иргэншлийн ярилцлага, мөн Дорнын Дао, Өрнийн Бурханы философийн тогтолцооны тухай ярилцлага, харилцан үйлчлэлийн зам хаагдсан юм.

Өрнийн деизм (理神論), эмпиризм ба Дорнын байгалийн философи

Дао, Бурханы ярилцлагад Гэгээрлийн үеийн турш улс хоорондын ярилцлагад саад гарсан ч Дорно, Өрнийн философийн сэтгэлгээнд эерэг нөлөө үзүүлсэн үе бий. Учир нь Өрнөд деизм гарч ирснээр Бурханы гайхамшигт эргэлзэх болж, гайхамшгийг хүлээн зөвшөөрдөггүй Дорнын байгалийн философийг эерэгээр үнэлэх болсон. Үүний зэрэгцээ Английн эмпиризм байгалийг чухалчилснаар Дорнын байгалийн философитой философийн зэрэгцээ цэгийг хуваалцах болсон.

Илчлэлтийн шашин, байгалийн философийн тогтолцооны хоорондох хамгийн том асуудал бол гайхамшгийн тухай үнэлгээ юм. Гайхамшгийн асуудал Өрнөд XVIII зуунд үндсээрээ хөндөгдсөн. Илчлэлтийн шашинд гайхамшгийг байгалиас дээгүүрх Бурханы үүрэг хэмээн аргагүй зүйл гэж үзсээр бараг хоёр, гурван мянган жил болсон байв. Гэвч Дорнод манай эриний өмнөх Хавар намар, Дайчин улсуудын үед аль хэдийн гайхамшгийн асуудлыг даосизм, Күнзийн сургаал, цаашлаад Сюньз тодорхой цэгцэлсэн байсан юм. Дорнын байгалийн философийн энэхүү нөлөө яг Өрнийн деизмд шууд нөлөөлсөн. Өрнийн сэтгэлгээний ертөнцөд ч Дорнын үзэл санааг деист гэж үзсэн хүмүүс байв. Тэд дэлхийд деист тогтолцоотой цорын ганц соёл иргэншил бол Хятад гэж үзэж, Дорнын соёл иргэншил сүм юмуу илчлэлтийн эрх мэдэлд түшиглэлгүй, хүн бүрт байдаг оюун ухаан хэмээх гэрэлд тулгуурласан деизмтэй гэж бодож байв. Күнзийн сургаалын ёс зүй Христийн шашны сургаалтай адил үнэ цэнэтэй боловч энэ нь илчлэлт бус, оюун ухаанд тулгуурласан гэж тэд үнэлсэн. ¹³⁹ Тэд Дорнын Күнзийн сургаал, даосизмд туйлын эерэгээр хандсан.

Өрнийн деизм XVII зууны сүүлчээр гарч ирж, зуу орчим жил Өрнийн сэтгэлгээний ертөнцийг ноёлсон. Деизм XVIII зууны сүүлчийн Францын хувьсгалын үед оргилдоо хүрч, Францын хувьсгалт засгийн газар түүнийг Бүгд Найрамдах Франц Улсын төрийн шашин хэмээн зарласан удаатай. Деизм Гэгээрлийн үеийн Өрнийн олон сэтгэгч, эрдэмтний хувь нэмрээр хөгжиж гарсан бөгөөд Америкийг байгуулсан удирдагчдын ихэнх нь деистууд байв. Шашны эрх чөлөөг зөвшөөрсөн АНУ-ын Үндсэн хууль деизмээс гаралтай. Деизмыг голдуу эх газрын сэтгэгчид дэмжиж, Спинозагаас эхлээд Вольтер, Руссо нар бүрэн цэцэглүүлсэн. Гэвч Гэгээрлийн үе хүртэл шашны хүч хүчтэй хэвээр байсан тул тэд Спиноза шиг санаагаа нууж, эсвэл Вольтер, Руссо шиг санаагаа зоригтой зарлаад баривчлагдах, хавчигдахаас зайлсхийж зугтан явах хэрэгтэй болдог байв. ¹⁴⁰

Эх газрын сэтгэгчид деизмыг суурь болгон Өрнийн Гэгээрлийн үеийг туулж байхад Английн сэтгэгчид өөр философийн хэв маягийг эрэлхийлсэн. Тэд эх газрын рационализм бус, Английн эмпиризмыг гол философийн урсгал болгон тодотгосон юм. Рационализм, эмпиризм хоёулаа уламжлалт Христийн шашны Бурханы байгалиас дээгүүрх шинжээс ангижирч, хүний оюун ухаан, байгалийг төв болгох болсон. Рационализм оюун ухааныг мэдлэгийн үндэс гэж үзэж, төрөлхийн санааг чухалчилж, дедукц дүгнэлтэд тулгуурлан шинжлэх ухаан, метафизик, ёс суртахууны философийн хөгжилд хувь нэмэр оруулсан. Английн эмпиризм бүх мэдлэг мэдрэхүйн туршлагаас гаралтай гэж үзэж, байгаль доторх ажиглалт, туршлагыг чухалчилсан индукц дүгнэлтийн аргыг дэвшүүлсэн.

Рационализм оюун ухаанд түшиглэн хүний мэдлэг «оюуны бөгөөд дедукц шинжтэй» гэж үзэж, геометр, математик, ёс зүй, метафизикаар нотлогдоно гэж үзсэн. Эмпиризм хүний мэдлэг «мэдрэхүйн дагуу индукцээр» нотлогддог бөгөөд төрөлхийн санааны онол (innatism) юмуу уламжлалд түшиглэх ёсгүй гэж үзсэн. Тэд төрөлхийн санааны онол, уламжлалаас зайгаа барихын тулд «байгаль»-ийг суурь болгохыг хичээсэн. Бэкон, Локк, Юмын бүтээлд байгалийг төв болгосон эмпиризмыг баримталсныг онцолдог.

Энэ утгаараа Өрнийн эмпирикчид «байгалийг үнэмлэхүй үнэн» хэмээн итгэдэг Дорнын Даогийн соёл иргэншилтэй төстэй тал бий. Гэвч Өрнийн сэтгэгчдэд шашны хүч аль хэдийн ихээхэн нөлөөлж байсан тул үнэндээ философид нь тусгагдсан төстэй байдал төдийлөн их биш. Дорнын соёл иргэншил урьдчилсан төсөөлөлгүйгээр мянга мянган жил тэр хэвээр нь хадгалсан цэвэр эмпиризмд тулгуурлан Даогийн үзэлд хүрдэг. Даогийн үзэл илрээгүйн онолыг цөмөө болгодог. Гэвч Өрнийн эмпирикчдийн ихэнх нь Бурханы оршихуйд итгэдэг илэрсний сэтгэгчид байв. Тиймээс тэдний философи Бурхан ба байгаль (Дао)-ийг харьцуулах том өгүүлэмжийн түвшинд бус, танин мэдэхүйн онолын түвшинд байгальд хандсан.

Мөн олон эмпирикч танин мэдэхүйн онолд цагаан хуудас гэх үзлийг баримталсан. Цагаан хуудас гэх үзэл «хувь заяан доторх эрх чөлөө» гэсэн хүний мөн чанарыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Дорнын соёл иргэншлийн ойлгосон хүний мөн чанар хүний боломжийг «зөн совин»-гийн түвшинд хязгаарлахад гол анхаарлаа хандуулдаг. Гэвч цагаан хуудас гэх үзэл хүний боломжийг хязгаарлах талыг үгүйсгэдэг. Харин ч цагаан хуудас гэх үзлээр хүний хязгааргүй боломжийг нээж өгдөг талаараа рационализмтай төстэй. Тиймээс Өрнийн эмпирикчид Дорнын соёл иргэншлийн баримталдаг илрээгүй байдал, магадлал, харьцангуй байдал, харилцан нөхөх байдал гэсэн зарчмын онцлогуудыг хэлэлцэх түвшинд хүрээгүй. Мэдээж тэдний бодол илэрсэн байдал, учир шалтгааны холбоо, үнэмлэхүй байдал, эсрэгцэл гэсэн Өрнийн соёл иргэншлийн том өгүүлэмжид үлдсэн. Ийм том хүрээн дотор Өрнийн эмпирикчид философид баттай зүйлийг эрэлхийлдэг танин мэдэхүйн онол (epistemology)-ыг хэлэлцсэн юм. Өрнийн танин мэдэхүйн онолд дээрх рационализм, эмпиризмээс гадна скептицизм (skepticism)-ийг авч үзэж болно.

Скептицизм нь рационализм, эмпиризмын танин мэдэхүйд эргэлзэх байдлаар илэрдэг. Эртний үед Сократ-Платон-Аристотелийн философид эргэлзэж, Сэргэн мандалтын үед схоластик, кальвинизмд эргэлзэж, шинэ үед рационализмыг төлөөлдөг декартизмд эргэлзэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Өрнийн скептицизм Дорнын илрээгүйн онолтой төстэй талтай. Илрээгүйн онол үнэмлэхүй үнэнд итгэдэг ч түүнийг хүн илэрхийлэхийг эсэргүүцдэг. Өрнийн скептицизм илэрхийлэл төдийгүй үнэмлэхүй үнэний оршихуйд хүртэл эргэлздэгээрээ Дорнын илрээгүйн онолоос ялгаатай. Энэ утгаараа Өрнийн шинэ үеийн философийн скептицизм Сократаас өмнөх Грекийн философийн илрээгүйн онол мэт скептицизмаас ялгаатай. Тэр үеийн Грекийн философичид Дорнын илрээгүйн онолын адил үнэмлэхүйн оршихуйг бус, илэрхийллийг асуудал болгосон.

XVII–XVIII зууны Гэгээрлийн үед Англи рационализмын эсрэг эмпиризмыг баримталж, эмпиризм байгалийг төв болгох ёстой гэсэн философийг дэлгэрүүлсэн. Английн сэтгэгчид натурализм, эмпиризмаар Өрнийн Гэгээрлийн хөгжилд хувь нэмэр оруулсан. Гэвч XVIII зууны сэтгэгч Юм хүртэл тэд шашны асуудалд консерватив хэвээр байв. Бэкон (1561–1626) байгалийн ач холбогдлыг тодорхой баримталсан хэдий ч Библи, итгэл бишрэлтэй зөрчилддөггүй гэсэн байр суурьтай байв. Тэрээр хүний бүх мэдлэг байгалиас гардаг тул ажиглалтаар олсон туршлага чухал гэж үзэхийн зэрэгцээ Библи, байгаль хоёулаа Бурханы илчлэлт гэж бодож байв. Тэрээр Аристотелийн дедукц аргыг шүүмжилж, ажиглалт, туршилтад тулгуурласан индукц эмпиризмыг дэвшүүлсэн. Локк (1632–1704) хүний танин мэдэхүй хойно олсон туршлагаар бүрэлддэг гэсэн эмпиризмын цагаан хуудас гэх үзлийн хамт өөрийгөө тодорхойлох эрхтэй хүн либерализмыг эрмэлзэх болдог гэсэн нийгмийн гэрээний онолыг баримталсан. Энэ нь АНУ-ын Үндсэн хуулийг бүтээсэн үзэл санаанд хувь нэмэр оруулсан. Үүний зэрэгцээ тэрээр Гэгээрлийн уриа болох хүлээцтэй байдлыг баримтлахын хамт засгийн газар шашингүйчүүдийг хүлээцтэй хандах ёсгүй гэж үзэж байв. Библийн хувьд тэнгэр газрыг бүтээсэн тухай болон гайхамшгийг оролцуулан тэр чигээр нь итгэхийг хичээж байлаа.

Англид ийм шашны хүч үргэлжилсээр байв. Нас барсныхаа дараа философид асар их нөлөө үзүүлсэн Юм (1711–1776) ч шашны талаарх скептик үзлийнхээ улмаас профессорын албанд томилогдоогүй бөгөөд тасралтгүй хохирол амсаж байв. Юм хүний оюун ухаан Бурханы мөн чанарыг ойлгоход хэтэрхий хязгаарлагдмал бөгөөд шашны итгэл оюун ухаанаас илүү сэтгэл хөдлөл, зуршилд тулгуурладаг гэж үзсэн. Түүний төлөөлөх бүтээл Байгалийн шашны тухай ярилцлага ч түүнийг нас барсны дараа нэргүйгээр хэвлэгдсэн. Түүний ёс зүй, танин мэдэхүйн онол тухайн үедээ үнэлэгдээгүй ч нас барсны дараа бие даасан алдар нэрийг олсон. Тэрээр энэ номдоо уламжлалт теист, байгалийн шашныг баримтлагч, скептик гэсэн гурван хүний ярилцлагаар өөрийн байр суурийг тайлбарладаг. Өрнөд skeptics-ийг скептикүүд гэж илэрхийлж, Юмын философийг төлөөлдөг гэж үнэлдэг. Гэвч Грекийн философичдын тухай үнэлгээнд тайлбарласнаар Өрнийн скептикүүд Дорнын байгалийн философичидтой (natural philosophy) бараг адил философийн тогтолцоотой гэж үзэж болно.¹⁴¹ Энэ утгаараа Юм илчлэлтийн шашны тогтолцоон дотор эмпиризмын философийг дэлгэрүүлсэн Бэкон, Беркли, Локкоос өөр талтай. Юм илчлэлтийн шашнаас ангид байгалийн философийг дэлгэрүүлсэн философич болдог. ¹⁴² Философийн сэтгэлгээний талаас Юмын философи Дорнын байгалийн философитой «үзэл санааны зэрэгцээ» (parallelism)-ийг бүрдүүлдэг.

4) Дорно, Өрнийн сэтгэлгээний уулзалт: Күнз ба Вольтер, Лаоз ба Руссо, Сюньз ба Спиноза

Дорно, Өрнийн сэтгэгчдийн дотроос Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг залгах үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс бий. Тэд бол Спиноза (1632–1677), Вольтер (1694–1778), Руссо (1712–1778) гэсэн гурван хүн юм. Өрнийн Спиноза, Вольтер, Руссо нар шууд болон шууд бусаар Дорнын Сюньз, Күнз, Лаозтой адил философийн тогтолцоог дагаж байсан тул тэднийг харьцуулбал Дорно, Өрнийн Дао ба Бурханы философийн тогтолцооны сонирхолтой уулзалтыг олж харна.

Спиноза бол байгаль (Дао), Бурханыг адилтгасан гайхалтай үзэл санааг дэлгэрүүлсэн философич юм. Түүний философийн тогтолцоо даосизм, ялангуяа Сюньзын философийн тогтолцоотой ялгахын аргагүй тийм их төстэй. Спинозад нөлөөлсөн иудейн каббалагийн (Kabbalah) ид шидийн үзэл Даотой туйлын төстэй ойлголтыг дэвшүүлсэн. Каббалагийн чухалчилдаг ойлголтуудын дотор Даотой нийцдэг үндсэн ойлголтууд бий. Эдгээр нь Эйн Соф (Ein Sof), Сефирот (Sephirot) гэсэн ойлголт юм. Эдгээр нь «хязгааргүй оршихуй», «түмэн бодист угаасаа оршдог» гэсэн ойлголт юм.¹⁴³

Бурхан бол хязгааргүй, үгээр илэрхийлэхийн аргагүй оршихуй. Ямар ч ойлголтоор тодорхойлж болохгүй. (Ein Sof)

Бурхан ертөнцөөс гадуурх оршихуй биш, ертөнцөд угаасаа агуулагдаж, түмэн бодис дотор оршдог. (Sephirot)

Эдгээр тайлбар яг Дорнын Даогийн байгалийн философийн онцлогийг илэрхийлдэг. Спинозагийн «Бурхан буюу Байгаль» (God or Nature) хэмээх алдарт үзэл яг каббалагаас гаралтай. Өрнийн илчлэлтийн шашны Бурхан, Дорнын байгалийн философийн Дао нэг болох ёстой гэсэн хэрэг. Ийм учраас Өрнийн философичдын дотроос Францын Мальбранш, Германы Гегель нар Спинозаг Дорнын философийг давтаж байна гэж тайлбарлах болсон.¹⁴⁴

Бид Спинозагийн дараа Вольтер, Руссогоор дамжуулан Дао ба Бурханы хоорондох зөрчил, эв зохицлын байдлыг авч үзэж болно. Дорно, Өрнийн соёл иргэншилд Спиноза цаг үеийн хувьд Вольтер, Руссогоос түрүүнд байсан ч түүний үзэл санааг тэднийхээс ч илүү эргэлт шилжилт авчирсан гэж үнэлж болно. Хэрэв Вольтер, Руссо ч Спиноза шиг байгаль, Бурханыг адилтгасан бол XVIII зууны Өрнийн сэтгэлгээний ертөнцийн эрх мэдлийн бүтцээс харахад тэдний философийн үйл ажиллагаа хүмүүсийн сонирхлыг татаж чадахгүй байсан биз. Тухайн үеийн Өрнийн нөхцөлд деизмын үзэл хүртэл хүлээн зөвшөөрөгдөж болох байсан ч «байгаль өөрөө Бурхан» гэсэн үзэл няцаалтын бай болж ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарах, эсвэл хэтэрхий түрүүлсэн учир философийн хайхрамжгүй байдлаар хүлээн авагдахаас өөр аргагүй байв. Энэ утгаараа Өрнө Спинозагийн философийг бүрэн ойлгох хүртэл Дорно, Өрнийн сэтгэлгээний жинхэнэ харьцуулалт хэцүү тал бий.

Гэвч ийм эхлэл хэтэрхий хэцүү учраас Өрнийн философичид үүнээс зайлсхийсээр, эмээсээр байна. Учир нь Өрнийн илэрсний онолыг үндсээр нь эргүүлж харах зориг хэрэгтэй. Өрнийн философийн түүхэнд ч Спинозагаас хойшхи Өрнийн философичид Спинозагийн «байгаль ба Бурхан нэг» гэсэн гол санаанаас зайлсхийж Дорнын байгалийн философитой танилцсан. Деизм гэгдэх хүрээн дотор Өрнийн илчлэлтийн шашин, Дорнын байгалийн философийн тогтолцоог салгаж хандсан юм.

Спинозагийн дараа Вольтер, Руссо Дорнын байгалийн философитой төстэй философийн тогтолцоог дэлгэрүүлсэн. Вольтер Күнзийн сургаалын байгалийн философиос санаа авсан бөгөөд Руссо даосизмын үзэл санаатай туйлын төстэй философийн тогтолцоог илэрхийлсэн. Руссо, Вольтер хоёрын Дорнын үзэл санаатай төстэй байдлын талаарх үзлийг Америкийн философич Уилл Дюрант ч онцолсон байдаг:

Руссогийн философи Хятадын даосизмын философичидтой хэтэрхий төстэй байв. Тиймээс бид Руссог Лаоз, Жуанзтай харьцуулах нь элбэг. Энэ нь Вольтер Күнз, Мэнзтэй хэтэрхий адилхан бодолтой байсан учраас тэдэнтэй харьцуулагддагтай ижил шалтгаантай.¹⁴⁵

Вольтер Күнзийг илэн далангүй шүтэж байсан бөгөөд Руссо даосизмын философийн тогтолцоотой туйлын төстэй үзэл санааг дэлгэрүүлсэн. Өрнийн ихэнх хүн, Дорнын ихэнх хүн энэ үзлийг анзаардаггүй. Деизмын эринд Өрнийн философичид Өрнийн илчлэлтийн шашны асуудлуудтай тэмцэлдэж байсан бөгөөд үүнд эсрэгцэх Дорнын байгалийн философийн санал болгодог философийн тогтолцооноос ихээхэн санаа авч байв. ¹⁴⁶ Илчлэлтийн шашны талаарх Спинозагийн хувьсгалт философийн тогтолцоог харгалзвал Дорно, Өрнийг харьцуулах талаар Руссогийн үйл ажиллагааны хязгаарлагдмал хүрээ Вольтертой төстэй. Спинозагийн байгалийг Бурхан гэх үзэл тухайн үеийн сэтгэлгээний ертөнцөд Бурханыг үгүйсгэх буюу шашингүй үзэл гэж тооцогдож байсан тул Руссо ч энэ байдлыг харгалзан үйл ажиллагаа явуулсан бололтой. Үр дүнд нь Руссо Бурханыг шууд үгүйсгэхээс илүү Бурханы бүтээсэн хүний бий болгосон соёл иргэншлийг өөрийг нь шүүмжилж, байгалийн төлөв рүү буцах ёстой гэж баримталсан. Гэсэн хэдий ч Руссогийн соёл иргэншлийн шүүмжлэл тухайн үеийн шашны болон иргэний эрх мэдэлтнүүдийн хавчлагад өртөж, түүний номууд хэд хэдэн удаа хориглогдсон. Руссо ч Вольтер шиг үзэл бодлын эрх чөлөөний төлөө олон газар нуугдан зугтах хэрэгтэй болсон.

Спиноза Ёс зүй бүтээлдээ «байгаль бол Бурхан» гэж тодорхой баримталж, системтэй үзэл санааг бүтээсэн. Үүнээс хүн ба байгалийн харилцааг Дао гэж ойлгодог даосизмын үзэл санаатай асар их төстэй байдлыг олж болно. Харин Руссо хүнийг байгалийн төлөв рүү буц гэж онцолсон ч Спинозагаас ялгаатай нь шашны хэрэгцээг хүлээн зөвшөөрсөн. Энд Руссо, Спиноза хоёрыг ялгах чухал зүйл нь Руссо Өрнийн соёл иргэншлийн суурь бол яг Бурхан ба шашин гэдгийг үгүйсгээгүйд оршино. Руссо «Бурхан ба байгаль нэг» гэж тодорхой баримталж байгаагүй тул Руссогийн үзэл санаа, даосизмын үзэл санааны төстэй байдал Спиноза, даосизмын төстэй байдал шиг тодорхой биш. Гэсэн хэдий ч түүний үзэл санаа үндсэндээ хүн ба байгалийн харилцааны мөн чанарыг төв болгож, соёл иргэншлийг шүүмжлэлтэйгээр харсан талаараа даосизмын үзэл санаатай олон талаар нийтлэг зүйлтэй гэж хэлж болно.

Ийм төстэй байдлыг бараг онцлон тэмдэглээгүй нь Өрнийн сэтгэгчид даосизмыг мэддэггүй байсантай холбоотой. Харин Дорнын сэтгэгчид Руссог зөвхөн Өрнийн философийн түүхийн хүрээнд ойлгохыг хичээж, Дорнын үзэл санаа, ялангуяа даосизмын үзэл санаатай харьцуулах оролдлогыг бараг хийгээгүй. Хүн ба байгалийн харилцааны талаар Руссо шиг даосизмтай төстэй бодолтой Өрнийн сэтгэгчийг Спинозагаас бусад олоход амаргүй. Тиймээс Руссод ийм үүднээс хандах нь Өрнийн хүмүүст даосизмыг, Дорнын хүмүүст Руссогийн үзэл санааг ойлгоход ихээхэн тусална.

Вольтер ба Күнз: «Бурханд хүний тахил, залбирал хэрэггүй»

Вольтер Күнзийн үзэл санааг өндрөөр үнэлдэг байсан бөгөөд Өрнийн Гэгээрлийг чиглүүлэхийн тулд Дорнын байгалийн философийг их ашигласан. Тэрээр 1755 онд Хятадын өнчин (франц: L’Orphelin de la Chine, англи: The Orphan of China) жүжгээ толилуулсан. Үүнд тэрээр Дорнын байгалийн философийн ёс суртахууны дэг журмыг Өрнөд тайлбарлахыг хичээсэн. Энэ бүтээл Хятадын Юань улсын үед бичигдсэн Жао овгийн өнчин (赵氏孤儿) жүжгийг найруулан боловсруулсан хэрэг юм. Үйл явдал нь Жинь (晉) улсын өндөр түшмэд болох Жао овгийнхныг хядсаны дараа ганцаараа амьд үлдсэн нялх хүүхэд өсөж томроод овгийнхоо өшөөг авч, шударга ёсыг сэргээх явцыг дүрсэлсэн агуулгатай. Үүгээр Вольтер Күнзийн байгалийн философид тулгуурласан Дорнын философийг илэрхийлэхийг хичээсэн. Тэрээр энэ философийг Гэгээрлийн дараах үед Өрнийн суралцах ёстой чиглэл хэмээн тогтоосон.

Вольтер «Залбирал, тахилга, тахил өргөлийн хэрэгцээ Бурханд бус, хүнд хэрэгтэй зүйл» гэж бодож байв. Энэ нь Дорнын Күнзийн бодолтой төстэй. Күнз сүнс бурхдыг шүтэх нь хүнд мөн чанарын хувьд чухал биш, хүний харилцаа илүү чухал тул хүмүүнлэг ёсонд төвлөрөх хэрэгтэй гэж баримталсан.

Күнз: Сүнс бурхдыг хүндэл, гэхдээ тэднээс хол бай (Лүньюй, «Юн Е», 20). Удирдагч (junzi, 君子) хүмүүнлэг ёсыг үндсээ болгодог. (Лүньюй, «Вэй Лин Гун», 15)

Вольтер: Бурханд бидний тахил ч, залбирал ч огт хэрэггүй. Зөвхөн бид тэгэх хэрэгцээг мэдэрдэг төдий. Бурханыг шүтүүлсэн нь Бурхан биш, бид өөрсдөө юм.¹⁴⁷

Вольтер Күнзийн философийг шууд өндрөөр үнэлж, бичгээр үлдээсэн байдаг. Вольтер Күнзийн үүргийг өндрөөр үнэлж, Күнзийн сургаал хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн хэрэгтэй улс төрийн ёс зүйн сургаалыг цогцлоосон гэж үзсэн. Вольтер Күнзийн талаар дараах үнэлгээг өгчээ.

Бидэнд, Өрнийн хүмүүст ичгүүртэй энэ ямар хувь заяаны тоглоом бэ? Бид мэргэн хүнийг зөвхөн Дорнын нөгөө захаас л олж чадна. Тэр бол энгийн, сүр бадрангүй, заль мэхгүй хүн бөгөөд грекчүүд мэргэн ухаан гэж юу болохыг дөнгөж ялгаж эхэлсэн, Европын бусад хойд нутгийн хүмүүс бичиг үсэг гэж юу болохыг ч мэдэхгүй байсан МЭӨ 600 онд аль хэдийн аз жаргалтай амьдрах зам юу болохыг хүмүүст сургаж байлаа. Тэр бол яг Күнз юм. Эртний багш нарын дотроос Күнз бол бусдыг хуурах гэж оролдоогүй цорын ганц хүн. Дэлхий даяар Күнзээс хойш хэн түүнээс илүү сайхан үйл хэм хэмжээ өгсөн бэ? «Улсын хэргийг гэрийн ажлыг эрхэлдэг шиг эрхлэх ёстой. Гэрийн ажлыг өөрөө үлгэр дууриал үзүүлж байж л эрхэлж чадна…» Хүнд үүнээс илүү хэрэгтэй үнэнийг сургасан багш байхгүй гэдгийг илэн далангүй хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй.¹⁴⁸

Вольтер Күнзийн сургаал, даосизмаар төлөөлүүлсэн Дорнын байгалийн философийг Өрнийн илчлэлтийн шашинтай харьцуулан дараах зүйлийг онцолжээ:

Хятадын эрдэмтдийн шашин ч мөн хүндлэл хүлээхүйц. Тэдэнд ямар ч мухар сүсэг, тэнэг домог, оюун ухаан ба байгальд харш ямар ч догма байхгүй.¹⁴⁹

Вольтер өөрийгөө деист гэж нэрлэдэг байв. Вольтерын бүтээлүүдийн ихэнх нь шашны хүлээцгүй байдал, догма, оюун ухаанд харш зүйлсийг шүүмжлэхэд гол анхаарлаа хандуулсан. Харин Руссо соёл иргэншлийн тухай олон янзын онол, шийдлийг санал болгосон. Вольтер оюун ухааныг чухалчилж, Руссо мэдрэмжийг чухалчилсан. Тэр хоёр өрсөлдөгчийн харилцаатай байсан бөгөөд өрсөлдсөөр байв. Руссо ард түмэн, хувьсгалч зан чанартай хүмүүсийн их дэмжлэгийг хүлээж байсан бол Вольтер сэхээтний давхаргын их дэмжлэгийг хүлээж байв. Руссо соёл иргэншлийн түвшинд хүний доройтол, тэгш бус байдлыг шинжилж, арга хэмжээ санал болгосон. Вольтер голдуу шашин, философийн түвшинд хүлээцтэй байдал, оюун ухааныг онцолж, хүлээцгүй байдал, оюун ухаанд харш мухар сүсгийг шүүмжилсэн.

Өрнийн Гэгээрлийн үед Дорнын соёл иргэншлийн оновчтой, оюун санааны тал Өрнийн сэтгэгчдэд их сэтгэл татам байв. Ялангуяа улс төрийн ёс зүйн үзлийн салбарт Лейбниц, Вольтер Дорнын соёл иргэншлийг эерэгээр үнэлж, бүтээлдээ тусгасан. Улс төрийн эдийн засгийн үзлийн салбарт Кенэ (Quesnay), Венсан де Гурне (Vincent de Gournay) Дорнын даосизм, үйлгүй байдлын үзэл зэрэг ойлголтыг танилцуулж, түүний нөлөөг Их Британийн Адам Смитэд дамжуулсан.

Деистуудын эргэлзсэн асуудал бол гайхамшиг үйлддэг Бурхан юм. Гайхамшиг гэдэг нь байгалийн үзэгдлийг зөрчихийг хэлнэ. Тиймээс гайхамшиг үйлддэг Бурхан байгалиас тусгаарлагдсан, байгалийг давсан оршихуй байхаас өөр аргагүй. Грекийн домог хүн байгалиас тусгаарлагдаж, тодорхой хэмжээнд байгалиас дээгүүрх оршихуй хэмээн ухамсарлагдах болсон явцыг сайн харуулдаг. Ингэж бүрэлдсэн хүний ухамсарт хүн Бурхантай өөрийгөө адилтгаж өөрийн хүчийг тодотгох уруу таталтад автаж болдог. Тэд Бурханыг өөрсдийнхөө төлөө байгальд харш, байгалиас дээгүүрх гайхамшиг үйлдүүлэхийг хүсэх болдог. Деистуудын дотроос энэ сургаалыг эсэргүүцсэн хүмүүсийн төлөөлөгч бол яг Вольтер юм. Тиймээс Вольтерыг Өрнийн Гэгээрлийн төлөөлөх сэтгэгч гэж үнэлдэг.

Гэгээрлийн үеэс хойш деизм философийн тогтолцооны хувьд өөрийн гэсэн байр суурийг эзэлж чадаагүй. Гэвч гайхамшиг, илчлэлт, сүмийн эрх мэдлийг үгүйсгэж, байгаль, оюун ухаанаар дамжуулан Бурханыг ойлгохыг оролдсоноор орчин үеийн шашны хүлээцтэй байдал, рационализмд асар их нөлөө үзүүлж байна. Олон деистыг шашингүйчүүд, агностикууд, шашнаас ангид үзэлтнүүд гэж үнэлдэгт ч деизмын нөлөө их.

Гайхамшгийн асуудлын дараа Өрнийн Бурханы талаарх деизмын гол асуудал бол сайн муугийн асуудал байв. Өрнийн хүмүүс Бурханыг шударга, сайн Бурхан болгочихсон. Шударга, сайн зүйл бол зөвхөн хүнд хэрэгтэй зүйл бөгөөд Бурхан шударга ба шударга бус, сайн ба муугийн нөгөө эрэгт байх ёстой гэж үзэх сэтгэгчид гарч ирсэн. Спинозагийн хэлсэнчлэн сайн ба муу эцсийн дүндээ таатай ба таагүй зүйл болж хувирдаг.¹⁵⁰ Байгалийн үзэгдэл болох хар салхи, үер, ган гачиг, хүйтэн сайн ч биш, муу ч биш. Түүнийг таатай (өстөн, дайсанд тохиолдсон бол) эсвэл таагүй (өөрт тохиолдсон бол) гэж мэдэрдэг нь зөвхөн хүн юм. Рассел (1872–1970) «Хэрэв бид сайн муугийн ойлголтын оронд таалагдах, таалагдахгүй гэсэн ойлголтыг хэрэглэвэл илүү сайн ертөнцөд амьдарч чадах байсан» гэж найдаж байв. ¹⁵¹

Өрнийн сэтгэгчид иудей-Христийн шашны нэг бурхны шүтлэгийн Бурханы тодорхойлолт, деизмын асуудлыг нэгэн зэрэг ухамсарласан. Гэсэн хэдий ч тэдний дэвшүүлсэн хувилбар бүгд Бурханы ойлголтыг төв болгосон байв. Учир нь тэд Бурханы оронд байгалийн ойлголтыг нэвтрүүлэхээс цааргалж байв. Тэнгэр газрыг бүтээсний дараа хүний ертөнцөд оролцдоггүй Бурханыг деизмын Бурхан, бүх зүйлтэй адил байгалийг төлөөлдөг Бурханыг пантеизмын Бурхан гэж нэрлэснээр тэд Бурханы ойлголтгүйгээр байгаль ба хүний харилцааг тогтоож, тодорхойлж чадаагүй. Бүр Бурханы тухай ямар ч ойлголтгүй байдалд ч тэр үзлийг «шашингүй үзэл» гэж нэрлэж буйг харж болно. ¹⁵²

Вольтер Спинозагийн байгалийг Бурхан гэх үзэл буюу «Бурхан бол байгаль» гэсэн санааг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч деизмын үүднээс Өрнийн уламжлал, шашныг шүүмжилсэн. XVIII зууны Өрнө Спинозагийн байгалийг Бурхан гэх үзлийг бүрэн хүлээн авахад хараахан бэлэн биш байсан тул Вольтер деизмын үүднээс шүүмжилсэн. Спинозагийн байгалийг Бурхан гэх үзлийг «шашингүй үзэл» гэж үздэг байдал XVIII зууны Гэгээрлийн үе хүртэл үргэлжилсэн. Зөвхөн деизмын санаагаараа л Вольтер аюулд орж, шоронд хоригдсон бөгөөд үзэл бодлын эрх чөлөөний төлөө олон газар зугтан нуугдах хэрэгтэй болсон.

Өрнөд ортодокс Христийн шашин, деизм хоёрын хооронд мөргөлдөөн гарсан. Деизмыг баримталж, ортодокс Христийн шашны догма, гайхамшиг, мөргөл зэрэг оюун ухаанд харш зүйлсийг довтолж, хүлээцтэй байдлыг баримталсан хүмүүс бол Гэгээрлийн сэтгэгчид байв. Өрнө өөрөө боловсруулсан деизмээрээ Дорнын соёл иргэншлийг ойлгох гишгүүрийг бэлтгэсэн. Тухайн үед Өрнөд танилцуулагдсан Дорнын соёл иргэншил бол Күнзийн үзэл санаа байв. Вольтер Күнзийн байгалийн философийн үзэл санаанд татагдан автсан. Тэр үеийн Францын Гэгээрлийн сэтгэгчид Дорнын хүлээцтэй шашны үзэл, оюун ухаанд тулгуурласан ёс зүйн тогтолцоонд эерэг сонирхол, үнэлгээтэй байв.

Ялангуяа Франц оюун ухаанд тулгуурласан ёс зүйн тогтолцоонд онцгой сонирхол тавьсан шалтгаан нь Католик, Протестантын хооронд байсан амь үхлийн жигшил юм. XVI–XVII зуунд Өрнийн, ялангуяа Францын сэтгэгчид шашны туйлын хүлээцгүй орчинтой нүүр тулах ёстой байв. Католик шашин шашны шүүх зэрэг олон аргаар ортодокс байдлаа хадгалахыг оролдож байв. Ялангуяа Шинэчлэл эхэлснээс хойш Протестанттай зөрчил гүнзгийрсэн. Сэргэн мандалтын үе дуусахад Өрнөд анх удаа хүлээцтэй байдлын зарлиг гарсан бөгөөд энэ нь 1562 онд Францын Карл IX хааны өмнөөс засаглаж байсан Екатерина Медичигийн зарласан Сен-Жерменийн зарлиг (Edict of Saint-Germain) байв. Энэ бол Өрнөд IV зуунд Христийн шашин Ромын эзэнт гүрний төрийн шашин хэмээн зарлагдсанаас хойш бараг 1 200 жилийн дараа гарсан анхны хүлээцтэй байдлын арга хэмжээ байлаа. Гэвч энэ зарлиг гарсны дараахан Католикийн хүчнийхэн Протестантуудыг бөөнөөр нь хядах явдал гарч, хүлээцтэй байдлын зарлиг бодитоор утгаа алдсан. Үүний дараа Францад Протестант, Католикийн хооронд өршөөлгүй Францын шашны дайн (1562–1598) 36 жил үргэлжилсэн. Энэ дайныг дуусгахдаа Франц дахь Протестант болох гугенотуудад (Huguenots) итгэл бишрэлийн эрх чөлөө олгосон зарлиг гарсан бөгөөд энэ нь 1598 онд Генрих IV-ийн буулгасан алдарт Нантын зарлиг (Edict of Nantes) юм.

Гэвч Францаас цааш Европ даяар Протестант, Католикийн дайн тэлж байв. Энэ бол «сүүлчийн шашны дайн, анхны дэлхийн дайн» гэгддэг, Европын бүх улс Протестант, Католик болж хуваагдан тулалдсан аймшигт Гучин жилийн дайн (1618–1648) юм. Вестфалийн гэрээгээр дайныг дуусгасан Европ эцэст нь шинэ ертөнцтэй золгосон. Шашныг давсан үндэстэн улсууд (nation state) гарч ирсэн юм. Мөн эдгээр үндэстэн улсын хооронд үзэл бодлын эрх чөлөөг баталгаажуулах үүрэг тодорч, Гэгээрлийн үзэл санааг хэрэгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан.

Гэвч гэнэт Францад Европын энэхүү хүлээцтэй байдлын үзлийн эсрэг явдал гарсан. Людовик XIV-ийн гаргасан Фонтенблогийн зарлиг (Edict of Fontainebleau) 1685 онд зарлагдсан. Энэ зарлиг 1598 онд шашны эрх чөлөөг баталгаажуулсан Нантын зарлигийг хүчингүй болгосон агуулгатай байв. Үүний үр дүнд Францад хэдэн зуун мянган Протестант гугенот Францаас гарах байдал үүссэн. 300 жилийн дараа, 1985 онд Францын Ерөнхийлөгч Миттеран Фонтенблогийн зарлигаас болж хохирсон Францын Протестант гугенотуудаас уучлалт гуйсан мэдэгдэл гаргажээ.

Гэтэл Людовик XIV-ийн хүлээцгүй арга хэмжээ хааны нэг талыг барьсан үйлдэл байсан бөгөөд ард түмний дэмжлэгийг хүлээгээгүй. Ийм нөхцөлд Дорнын соёл иргэншилд, ялангуяа хүлээцтэй шашин, оюун ухаанд тулгуурласан ёс зүйн үзэл, гэгээрсэн дарангуйлагч хаад болох Хятадын эзэн хаадад онцгой сонирхол Францын сэтгэгчдийг тойрон бий болж эхэлсэн. Учир нь Франц Өрнийн бусад ямар ч улсаас илүү Протестант, Католикийн хүлээцгүй тэмцлийн хохирлыг амсаж байсан тул хүлээцтэй байдлын философийг тэр хэмжээгээр их цангаж байсан юм. Ингэж Өрнөд деизм (理神論, Deism) хөгжиж байх үед Дорнын үзэл санаа Европт нэвтэрч өргөн дэлгэрсэн бөгөөд деизм бүрэлдэх явцдаа Дорнын үзэл санааны их нөлөө авсан.

Нэг тодорхой зүйл нь деизмээр дамжуулан Өрнө Дорнын байгальд хандах арга барилд ихээхэн ойртсон явдал юм. Өөрөөр хэлбэл хүнийг Бурханаар дамжуулалгүйгээр байгальд шууд ойртуулсан. Дорнын Дао шиг нэгэн амьд философи, ёс зүйн тогтолцоо болж хөгжөөгүй ч Өрнийн деизм хүн ба байгалийн харилцааг тайлбарлахдаа Дорнын даосизмтай олон нийтлэг зүйлтэй гэж хэлж болно.

Вольтерын Дорнын тухай үнэлгээ сайн мэдэгддэг боловч Руссо, Спиноза хоёрын хувьд өөр. Тэд даосизм юмуу Дорнын Даогийн үзэл санаатай шууд танилцаж санаа авсан гэх нотолгоо, агуулга байхгүй. Гэвч тэдний байгалийн философид сонирхол тавин дэлгэрүүлсэн сэтгэлгээний тогтолцоо Дорнын үзэл санаатай гайхмаар төстэй.

Руссо ба Лаоз: «Байгаль руу буц»

Руссо Францын Хуучин дэглэм (Ancien Regime)-ийн тодотгосон улс төр, нийгмийн байдлыг шүүмжилж «Байгаль руу буц!» гэж хашхирсан. Руссо энэ уриалгаараа абсолют хаант засгийн зохиомол дэг журмыг ширүүн шүүмжилж, Францын их хувьсгалын хаалгыг нээсэн. Германд Гердер, Гёте, Шиллер нар Руссогийн уриалгад гүн хариу цуурай өгч, залуус «Шуурга ба давалгаа» (Sturm und Drang) уран сайхны хөдөлгөөнийг өрнүүлж, феодалын дэг журамд хандсан ширүүн уур хилэнгээ гаргасан. Руссогийн үзэл санаа шиг улс төр, эдийн засаг, урлаг, ёс зүй зэрэг соёл иргэншлийн олон салбарыг нэг мөсөн шүүмжилдэг байр суурь Өрнийн сэтгэгчдийн дунд ч ховор.

Дао бол «байгаль»-ийг төв болгосон сэтгэлгээний тогтолцоо юм. Даог Өрнийн илчлэлтийн шашинтай эсрэгцэх байгалийн философи гэж тодорхойлдог. Өрнийн Руссо ч «хүн байгаль руу буцах ёстой» гэж хашхирсан хүн юм. Руссо Дорнын үзэл санааны урсгалыг Өрнөд түгээсэн Өрнийн сэтгэгчдийн нэг байв. Гэвч түүний Дорнын үзэл санаанд хандах хандлага ихэнхдээ мэдэгддэггүй. Учир нь Руссо Дорнын үзэл санааг таатай хараагүй төдийгүй сөрөгөөр үнэлсэн бичвэр ч үлдээсэн. Түүний Дорнын үзэл санааг сөрөгөөр үнэлсэн хэсэг ихэнхдээ Күнзийн сургаалтай холбоотой байв. Гэгээрлийн үеийн сүүлчээр Руссо бүгд найрамдах үзлийг хамгийн тохиромжит улс төрийн тогтолцоо гэж үзэж, Күнзийн сургаалыг хаант засгийг өмгөөлөх үзэл санаа хэмээн шүүмжилж, няцаасан. Тийм учраас ерөнхийдөө Руссогийн үзэл санаа Дорнын үзэл санаатай төдийлөн холбоогүй гэж үзэх нь элбэг.

Гэвч Руссо Дорнын даосизмын үзэл санаатай туйлын төстэй философийн тогтолцоог дагаж байв. Ялангуяа Руссогийн хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн шүүмжлэл, соёл иргэншлээс өмнөх төлөвийн хүний зан төлөвийг сэргээх гэсэн түүний оролдлого даосизмын үйлгүй байдлын үзэлтэй гайхмаар төстэй дүр төрхийг харуулдаг. Харин Руссогийн хүн төрөлхтний соёл иргэншлийг шүүмжилсний дараа дэвшүүлсэн нийгмийн гэрээний онол, улс төрийн тогтолцооны тухай санаа даосизмын үзэл санаатай холбоо олдохгүй. Ийм санаа даосизмын үндсэн үзэл санаатай зөрчилдөх тал их.

Руссогийн хүний соёл иргэншлийн тухай эргэлт шилжилт авчирсан үзэл санаа үгүйг (無) төв болгосон ертөнцийг үзэх үзэл, үйлгүй байдлыг хүний дагах ёстой үйлдэл гэж үзсэн талаараа даосизмын үзэл санаатай туйлын төстэй. Үүний цаана илчлэлтийн шашнаас өөр, байгалийг хүндэл гэсэн үндсэн үзэл санаа оршиж байв. Тиймээс Руссо даосизм шиг байгалийн философийг хүндэтгэж, хүнийг байгаль руу буц гэж уриалсан тал бий.

Руссо Өрнийн сэтгэгчдийн дунд туйлын өвөрмөц, онцгой байр суурь эзэлдэг. Учир нь тэрээр хүн ба байгалийн харилцааг Бурхан хэмээх оршихуйгаар дамжуулан тайлбарладаг, хоёр мянга гаруй жил ноёлсон Өрнийн уламжлалт үзэл санаанд гүнзгий сорилт тавьсан. Руссо олон түвшинд хүн ба байгалийн шууд холбоог эрэлхийлсэн. Руссогийн «Байгаль руу буц» гэсэн санааг илчлэлтийн шашинд тулгуурласан Өрнийн соёл иргэншлийн асуудлыг шүүмжилж, соёл иргэншлээс болж хүн байгалиас хөндийрч, тусгаарлагдсаныг онцлон, хүнийг байгаль руу буцахыг уриалсан түвшинд ойлгож болно.¹⁵³

Тиймээс Руссо XVIII зууны шашин, түүнтэй холбоотой Өрнийн соёл иргэншлийг бүхэлд нь шинэ үүднээс харахыг хичээсэн. Түүний өвөрмөц бодол тухайн үедээ цочирдмоор байсан тул тэрээр ар араасаа урсан гарсан бүтээлүүдээрээ Өрнийн соёл иргэншлийн түүхэнд шинэ хүрээг нээж өгсөн. Руссогийн бүтээлүүд тухайн үеийн Өрнөд асар их цуурай дагуулсан. ¹⁵⁴ Дорнын соёл иргэншил, даосизмын үзэл санаанд дасаагүй тухайн үеийн Өрнийн хүмүүст Руссогийн үзэл санаа шинэлэг, гайхамшигтай зүйл болж хүлээн авагдсан.

Руссо байгалийн төлөвт хүн хууль юмуу ёс суртахууны хязгаарлалтгүйгээр амьдарч байгаад нийгмийн амьдралд хамтын ажиллагаа шаардлагатай болсноор «хууль, ёс суртахуун хэрэггүй алтан эрин»-ийг орхисон гэж үзсэн. Энэ бодол Күнзийн сургаалд ярьдаг хамгийн тохиромжит Яо, Шуний үетэй төстэй талтай бөгөөд даосизмын эртний нийгмийн ойлголт болох үгүйн (無) философитой ч нийцдэг гэж үзэж болно.

Дао алдагдвал буян гарч ирнэ, буян алдагдвал хүмүүнлэг ёс гарч ирнэ, хүмүүнлэг ёс алдагдвал ёслол гарч ирнэ. Ёслол бол үнэнч байдал, итгэлцэл хэмээх баг өмссөн хуурмаг төдий. Үнэнч байдал, итгэлцэл бол самууны эхлэл. (Дао Дэ Жин, 38-р бүлэг)

Даосизмын үүднээс харвал Руссо бол Өрнийн сэтгэгчдийн дунд байгалийн философийн талаар гүн ухаарлыг эзэмшсэн өвөрмөц хүн юм. Учир нь Өрнийн ихэнх сэтгэгчид бийг (有) төв болгосон үзэл болох илчлэлтийн шашны үүднээс бусад соёл иргэншлийг шүүмжилж, харьцуулж байсан бол Руссо даосизм шиг үгүйг (無) төв болгосон байгалийн философийг тодотгосон. Руссо Христийн шашны тэнгэр газрыг бүтээсэн тухай үзэл буюу эмх замбараагүй байдлаас цэгцтэй ертөнц төрсөн гэсэн ойлголтыг бүрмөсөн урвуулахыг хүссэн. Түүний гол санаа нь «Хүн байгаль дотор эрх чөлөөтэй, тэгш, хайраар дүүрэн жаргалтай амьдралаар амьдарч байсан боловч нийгэм, соёл иргэншилд орсноор хүлээс, тэгш бус байдал, атаархлын ертөнцөд унаж, жаргалгүй болсон» гэсэн явдал юм.

Руссогийн философийн суурь нь Дорнын «хүсэл тачаал цөөн бөгөөд гүехэн байх» (情慾寡淺, хүслээ багасгаж, биеэ барьсан амьдрал) философитой төстэй. Энэ нь «Хүний төрөхдөө эзэмшдэг сэтгэл хөдлөл, хүсэл угаасаа том биш, харин хүний нийгэмд эдгээр сэтгэл хөдлөл, хүсэл зохиомлоор томордог» гэсэн философийг дэлгэрүүлсэн. Руссо хүнийг анхны нүглийн эзэн буюу онцгойлон бүтээгдсэн оршихуй гэж үзээгүй. Харин тэрээр хүнийг байгалийн нэг хэсэг гэж үзсэн. Соёл иргэншлийг бахархал гэж үздэг Өрнийн ихэнх сэтгэгчдээс ялгаатай нь Руссо соёл иргэншлийг хүний доройтлын шалтгаан хэмээн заасан. Энэ үүднээс Руссо даосизмын гол үзэл санааны адилаар хүний бүтээсэн соёл иргэншилд үндсэн асуудал байгааг олж харсан.

Өрнийн сэтгэгчдийн дунд соёл иргэншлийн асуудлыг онцолсон сэтгэгч олон байсан. Гэвч тэдний ихэнх нь соёл иргэншлийн эерэг, сөрөг тал, ашигтай, хортой хэсгийг ялгаж харсан бөгөөд Руссо шиг соёл иргэншлийг өөрийг нь сөрөг, хортой гэж үзсэн сэтгэгч бараг байгаагүй гэж үзэж болно. Дорнын соёл иргэншилд ч Күнзийн сургаалыг оролцуулан ихэнх сэтгэгчид соёл иргэншил, нийгмийн асуудлыг олж харж, түүнийг нөхөх арга буюу шийдлийг санал болгосон. Гэвч даосизм соёл иргэншилд өөрт нь мөн чанарын асуудал байна гэж үзэж, соёл иргэншлээс өмнөх байгалийн төлөвийг төсөөлж, түүнээс Даог нээж, түүгээр дамжуулан нийгмийн дэг журам, сэтгэлийн амгаланг эрэлхийлсэн. Тиймээс Руссо, даосизмын үзэл санааны эхлэл цэгээс бид олон төстэй зүйлийг олж болно.

Хорвоод хориг их байх тусам сэтгэл улам ядуурч,

Соёл иргэншлийн тав тух олон байх тусам нийгэм улам самуурч,

Ур ухаан хөгжих тусам хачин онол улам хүчээ авч,

Хууль, институци төгөлдөржих тусам хулгайч улам олширно. (Дао Дэ Жин, 57-р бүлэг)

Руссо хүн одоо соёл иргэншил, хэлтэй боловч анх юу ч үгүй байсан гэж үзсэн. Хүний нийгмийн соёл иргэншил анхдагч хүнд тохирохгүй тул хүн жаргалгүй байхаас өөр аргагүй гэж үзсэн. Үүнтэй адил утгаар тэрээр хүн амьтан шиг эрхэм хүсэл тэмүүлэлтэй байсан боловч хэл, оюун ухаанаар дамжуулан түүнийгээ алдсан бөгөөд эцэст нь оюун ухаан нарийн төвөгтэй хүний нийгмийг бүтээхэд хувь нэмэр оруулж, сөрөгөөр ашиглагдсан төдий гэж үзсэн. Тухайн үеийн Өрнийн хүмүүс шашны нөлөөгөөр МЭӨ 4 мянга орчим жилийн өмнө Бурхан хүнийг бүтээхээс эхлэн хүн хэлтэй байсан бөгөөд Бурханы бүтээсэн хүн бүтээгдэхдээ ч, одоо ч адилхан мөн чанартай гэж үздэг байв. Тиймээс анхдагч сайн хүн, соёл иргэншлээр доройтсон муу хүн гэж ялгах нь хувьсгалт философи байлаа.

Ийнхүү Руссо хүний мөн чанарыг шашны нөлөөнөөс ангижруулж, байгаль доторх хүн гэж танилцуулснаараа Өрнийн сэтгэлгээний ертөнцийг цочирдуулсан. Тиймээс Руссо соёл иргэншил үргэлж зориуд үйлдлийн (有爲), зохиомол шинжтэй бөгөөд тэндээс тэгш бус байдал, атаархал, байгалийн бус хүслийг бий болгодог гэж үзсэн. Тэрээр «өөрийгөө хайрлах сэтгэл» (amour de soi, өөрөөр хэлбэл self-love), «бардам зан» (amour-propre, өөрөөр хэлбэл pride) хоёрыг ялгасан. Өөрийгөө хайрлах сэтгэл бол өөрийгөө хамгаалах байгалийн зөн совин бол бардам зан нь зохиомол бөгөөд бусадтай өрсөлдөх сэтгэлийг төрүүлж, шаардлагагүй түгшүүрийг бий болгож, бусдын сул тал, зовлонд баясах сэтгэлийг төрүүлдэг гэж тэр үзсэн.

Дорнод даосизм, Күнзийн сургаалын нөлөөгөөр Руссогийн үйл ажиллагаанаас хоёр мянган жилийн өмнөөс аль хэдийн хүний мөн чанарыг байгаль дотор тогтоож ирсэн. Тиймээс Дорнын хүмүүсийн хувьд Руссогийн олон бодлоос нийгмийн гэрээний онолыг эс тооцвол ихэнх нь шинэ зүйл биш бөгөөд аяндаа хүлээн авч, амархан ойлгож чадна. Даосизм «бусдаас түрүүлэхгүй байх» (謙下不爭, даруу байж, маргалддаггүй байх)-ыг чухал ёс зүйн нэг гэж үздэг. Энэ нь бусадтай өрсөлдөхдөө бардам зангаа тэргүүнд бүү тавь гэсэн утгатай. Энэ нь Дао Дэ Жин-д Руссогийн баримталсан өөрийгөө хайрлах сэтгэл, бардам зангийн бүтэцтэй туйлын төстэй. Дао Дэ Жин-д соёл иргэншил, хэл, бардам зан зэрэг нь хүний амьдралыг нарийн төвөгтэй, хэцүү болгодог гэж үздэг.

Мэргэн гэж хүнийг бүү өргөмжил, хүмүүсийн хоорондох тэмцэл алга болно.

Үнэт гэсэн зүйлийг бүү эрхэмлэ, хүмүүсийн хооронд хулгай гарахгүй болно.

Шунахайг өдөөх зүйлийг бүү хүс, сэтгэл самуурахгүй болно. (Дао Дэ Жин, 3-р бүлэг)

Руссо урлаг, соёлын хөгжлийг асуудал болгон харж байв. Энэ нь Өрнийн ихэнх сэтгэгчид урлаг, шинжлэх ухааны хөгжилд бахархаж, эерэгээр харж байсантай эсрэгцдэг. Руссо урлаг, шинжлэх ухааны хөгжлийг хүн төрөлхтөнд заавал ашигтай гэж үзээгүй. Тэрээр урлаг, шинжлэх ухааныг хүнд жинхэнэ хэрэгтэй зүйл бус, бардам зан, хоосон дэмий сэтгэлээс гарсан бүтээгдэхүүн гэж үзсэн. Цаашлаад урлаг, шинжлэх ухаан залхуу, тансаг амьдралыг боломжтой болгосноор хүнийг доройтуулсан гэж тэр үзжээ. Энэ үзэл урлагт хайртай олон хамт олон уран бүтээлчдийнхээ буруушаалтыг хүлээсэн. Гэвч Руссогийн энэ үзэл санаа яг Дао Дэ Жин-гийн үзэл санаатай төстэй.

Олон өнгө хүний нүдийг сохолж, олон аялгуу хүний чихийг дүлийрүүлж,

Олон янзын хоол хүнээр жинхэнэ амтыг алдуулна. (Дао Дэ Жин, 12-р бүлэг)

Дао Дэ Жин-гийн дараа Жуанз-д дэлгэрүүлсэн даосизмын үзэл санаа ч Руссогийн үзэл санаатай туйлын төстэй талыг агуулдаг:

Их мэдлэг уужим, тайван, бага мэдлэг жижиглэнгүй, айдастай.

Их уран үг цөөн боловч жинтэй, бага уран үг чалчаа, хөнгөн. (Жуанз, дотоод бүлгүүд, «Юмсыг тэгшитгэх тухай»)

Руссо эд материалын хөгжил жинхэнэ нөхөрлөлийг сүйтгэж, нөхөрлөлийн оронд атаархал, айдас, хардлага орж ирсэн гэж үзсэн. Руссо байгалийн төлөвт хүн угаасаа сайн мөн чанартай гэдэгт итгэдэг байв. Нийгмийн амьдралыг эхлэхэд хүмүүс бусдын харцаар өөрийгөө харах болж, үүний улмаас бусдын таатай харцыг олох нь чухал болсноор хүний зан төлөв гажиж эхэлсэн гэж тэр үзсэн. Ийм өөрчлөлтийн улмаас анхны сайн мөн чанар доройтлын явцыг туулсан гэж тэр бодож байв.

Хүний мөн чанар угаасаа сайн гэсэн энэ үзэл Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэлтэй төстэй хэсэгтэй. Мөн нийгэм, соёл иргэншил хүний сайн мөн чанарыг гэмтээж байна гэж үзэхийн хамт боловсролын ач холбогдлыг онцолсон нь ч Мэнзтэй төстэй талтай. Руссо боловсролын ач холбогдлыг онцолсон бөгөөд түүний боловсролын философи зүгээр л мэдлэг дамжуулах бус, ёс зүйг төв болгосон зан төлөвийн боловсролд анхаарлаа хандуулсан. Энэ утгаараа Руссогийн үзэл санаа Дорнын соёл иргэншилтэй нэг судалтай гэж үзэж болно. Түүний боловсролын онол мэдээлэл юмуу ойлголт дамжуулахаас илүү хувь хүний зан төлөв, буяныг хөгжүүлж, өөрөө өөрийгөө захирах аргыг сурч чадахаар боловсролын зорилгыг тогтоохыг хичээсэн. Түүний эцсийн зорилго бол хүмүүсийг нарийн төвөгтэй, төгс бус нийгмийн орчинд ч буянаа хадгалан амьдруулах явдал байв.

Ийнхүү Руссо, Дорнын Дао хоёр хүний нийгэм, соёл иргэншлийн оношлогоонд туйлын төстэй талтай. Руссо бийг үгүйсгэж, үгүйн ач холбогдлыг онцолсон талаараа Дорнын даосизмтай олон төстэй. Мөн уламжлалт шашны дэвшүүлдэг Бурханы оршихуйгаас илүү хүн ба байгалийг шууд холбох гэсэн түүний зоригтой оролдлого ч Даотой гүн холбоотой. Гэвч Руссо, Дао Дэ Жин хоёрын санал болгодог шийдэл бие биенээ эсрэгцдэг. Руссогийн шийдэл Даогийн үйлгүй байдлын үзлээс яг эсрэг туйлширсан. Одоогийн байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, түүнийг эвдэн нураах нь Руссогийн хандлага юм. Мөн түүний санал болгодог хувилбар хэрэгжих боломжтой гэсэн итгэлээрээ ч Даогийн бодит үзлээс эрс ялгаатай.

Дао үгүй ба бийг нэгэн зэрэг агуулдаг бөгөөд үгүйг бийгээс илүү үндсэн гэж үздэг ч бийг бүрмөсөн үгүйсгэдэггүй. Даосизм хүний нийгэмд бийн хэрэгцээг хүлээн зөвшөөрдгөөрөө Руссогоос ялгаатай. Соёл иргэншлийн асуудлыг оношлох, түүнд шийдэл санал болгох аргаараа Руссогийн үзэл санаа, Даогийн үзэл санаа эрс эсрэгцдэг. Даогийн санал болгодог санал, шийдэл бүгд соёл иргэншлийн нэг хэсэг гэдгээрээ бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрөхийг үндэс болгодог. Тиймээс даосизм нийгмийн дэг журам, эв зохицол, хувь хүний сайн сайхны төлөө Дао, үйлгүй байдал, түүнээс гарсан ёс зүйг төв болгосон чиглэлийг санал болгодог. Харин Руссо тодорхой хүсэл тэмүүлэл, итгэлтэйгээр хувьсгалт, хууль эрх зүй, институци, үзэл суртлын шинэ, бодит байдлыг эвдэн нураах шийдлийг санал болгож байна.

Руссо эрх чөлөө, тэгш байдал, ахан дүүсийн хайр гэсэн Францын хувьсгалын гол үзэл санааг хүсэл тэмүүлэлтэйгээр баримталсан. Гэгээрлийн бусад философичид ч тэгш байдлыг баримталсан ч тэдний тэгш байдал Аристотелиас хойш онцолж ирсэн шиг уламжлалт элитизмд үлдсэн байв. Харин Руссо Өрнөд анх удаа бүх хүний тэгш байдлыг онцолсон. Бүх хүнийг төв болгосон тал нь даосизмтай төстэй. Гэвч даосизмаас ялгаатай нь Руссо шинэ улс төрийн тогтолцоог баримталсанд оршино. Тэрээр язгууртны засаг, хаант засгийг эсэргүүцэж, улсад ард түмний тэгш байдлыг хангахын тулд бүгд найрамдах засгийг баримталсан.

Тэрээр хүний байгалийн төлөвт эдэлж байсан эрх чөлөө, тэгш байдал, ахан дүүсийн хайрыг нийгэмд ч эргүүлэн олохын тулд «ард түмний бүрэн эрх»-ийн онолыг дэвшүүлж, төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх нь «нийтлэг хүсэл зориг»-т тулгуурлах ёстой бөгөөд зохих хэмжээний бүгд найрамдах улсад олонхын саналаар шийдэж болно гэж үзсэн. Энд Руссо, даосизм хоёрын ялгаа оршдог. Энэ нь хүний мөн чанарын тухай дүгнэлтээс үүдэлтэй. Руссо хүний мөн чанарыг эерэгээр харж, ард түмний бүрэн эрх гэсэн үзэл санааг хүмүүс хүлээн зөвшөөрнө гэж төсөөлсөн бололтой. Гэвч даосизм хүний мөн чанар үргэлж өөрийн ашгийг эрэлхийлдэг гэсэн бодит үзлээс хэзээ ч гажаагүй. Хүний мөн чанарын талаарх Дао Дэ Жин, Руссо хоёрын энэ ялгаа Руссогийн хувьсгалт үзэл санаа түүхэнд хэрхэн өрнөснийг авч үзвэл илэрнэ. Түүхэнд Руссогийн ард түмний бүрэн эрхийн онол, нийтлэг хүсэл зоригийн онол үнэндээ бүхний хүсэл зоригийг тусгах бус, цөөнхийн санал, үзлийг дарах тийш өрнөсөн. Олон түмний ноёрхолд төөрсөн Францын хувьсгал туйлширсан якобинизм руу өрнөсөн.

Руссо ялангуяа хувийн өмчийн тогтолцоог шүүмжилсэн. Хувийн өмч бол соёл иргэншлийн эхлэл бөгөөд бүх тэгш бус байдал, аллага, дайны эхлэл гэж тэр үзсэн. Руссо нийгэм хөгжихийн хэрээр бий болсон хүмүүсийн хоорондох хөдөлмөрийн хуваарь, хувийн өмчийн тогтолцоо хүнийг хуулийн тогтолцоог сонгоход хүргэсэн гэж үзсэн. Энэ хууль, институци дотор хүн нэгдүгээрт бусад хүнтэйгээ улам ширүүн өрсөлдөх болж, хоёрдугаарт үүний зэрэгцээ бусад хүнээс улам бүр хамааралтай болох гэсэн хоёр үр дагаврыг авчирсан гэж тэр үзсэн. Энэ хоёр дарамт хүний амьдрал, эрх чөлөөнд заналхийлж, хүн хямралд орсон гэж Руссо үзсэн. Руссо мэдлэгийн хөгжил ноёрхогчдыг улам хүчирхэг болгож, хувь хүний эрх чөлөөг дарахад ашиглагдах болсон гэж үзэж байв.

Гэвч даосизм Руссо шиг хувийн өмчийн тогтолцоог өөрийг нь асуудал болгох юмуу шүүмжлээгүй. Түүний оронд удирдагчийн шунахайг шүүмжилж, ард түмэн үлгэр болгон дагаж болох засаглал хэрэгжүүлэх ёстой гэж удирдагчийн удирдагч ёсоор үүргээ гүйцэтгэхийн ач холбогдлыг онцолсон.

Засаглал үл илрэн нам гүм байвал ард түмэн цагаан шулуун болно.

Засаглал идэвхтэй хөөрцөглөвөл ард түмэн цагаан шулуун байдлаа алдана. (Дао Дэ Жин, 58-р бүлэг)

Зарим сэтгэгч Руссогийн хувийн өмчийн тогтолцооны шүүмжлэл Марксад их нөлөө үзүүлж, үүгээр коммунизмд хүрэх онолын холбооны үндэс болсон гэж үздэг. Мөн бусад сэтгэгчид түүний хүсэл тэмүүлэл, зөн совинг чухалчилсан нь фашизмын санаа үүсэхэд хувь нэмэр оруулсан гэж үздэг.

Руссогийн дэвшүүлсэн эдгээр өвөрмөц шинэчлэлийн логик, үзэл санаа бол яг даосизмын хүлээн зөвшөөрөөгүй, сэрэмжилж байсан хэсэг юм. Даосизм хувийн өмчийг хүний мөн чанараас үүдэлтэй байгалийн үзэгдэл гэж хүлээн авдаг бөгөөд түүнийг асуудал болгон хэлэлцэж байгаагүй. Ийм ялгаа нь Руссо, даосизмын хоорондох хүний мөн чанарын талаарх үзлийн ялгаанаас үүдэлтэй гэж үзэж болно. Даосизм үл хувирах хүний мөн чанарыг урьдчилсан нөхцөл болгож, түүнд тулгуурлан амьдралын тэнцвэр, эв зохицлыг эрэлхийлдэг. Харин Руссо хүний мөн чанар урт түүхийн явцад улс төр, эдийн засаг, нийгмийн нөхцөлөөс хамааран өөрчлөгддөг гэж үздэг. Тиймээс тэрээр тогтолцооны өөрчлөлт, нийгмийн шинэчлэлийг баримтлах болсон.

Харин Дорнод даосизмын үзэл санааны өргөн нөлөөн дор байгалийн философийн давуу талыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ байгалийн философийн асуудлыг ч тодорхой ухамсарладаг уламжлал тогтсон. Энэ үзэл баримтлал даосизмын ертөнцийг үзэх үзэлд бийг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ үгүйг бийгээс мөн чанарын хувьд илүү чухалд үздэг арга билгийн сэтгэлгээний хандлагаас үүдэлтэй. Гэвч Өрнөд Руссогоос бусад ихэнх сэтгэгч соёл иргэншлийн давуу талыг магтаж, хүлээн зөвшөөрөх хандлага их байв. Ийм хандлага илчлэлтийн шашны ертөнцийг үзэх үзэлд үгүйд сөрөг үнэ цэнэ өгч, бүх үнэ цэнийг бийд байрлуулдаг уламжлалт үзлээс эхэлсэн.

Дао бол хүний дагах ёстой зарчим боловч түүнийг хязгаарлаж, тодорхойлж болохгүй гэж үздэг байв. Байгалийг ч хүн дагаж, хүндэтгэх ёстой ч хязгаарлаж, тодорхойлж болохгүй. Гэвч цаг үе, хувь хүн бүрт амьд үлдэх арга байх ёстой бөгөөд энэ нь цаг үе, хувь хүний Даог тайлбарлах тайлбараас үүсдэг. Эцэст нь үнэмлэхүй үнэнийг олж чадахгүй ч цаг үе бүрт түүний хариулт буюу харьцангуй үнэнийг олох нь чухал. Ийм үнэний талаар хүнд тулгарсан нөхцөл бодит ертөнцөд зайлшгүй шаардлагатай, чухал. Энэ нь Күнзийн «Эх үндэс үнэмлэхүй ч илэрхийлэл харьцангуй» гэсэн үзэл, Лессингийн «Үнэнээс өөрөөс нь илүү үнэнийг эрэлхийлэх явцыг чухалчилъя» гэсэн хандлагад тод илэрдэг.

Дао Дэ Жин ийм цаг үеийн, хувь хүний хариултын талаар огт юу ч хэлээгүй бөгөөд ийм хариултыг эрэлхийлэх хичээл зүтгэлийг шоолж, сэрэмжлүүлсэн. Ингэснээр Дорнын соёл цаг үеийн хариулт буюу харьцангуй үнэнийг үнэмлэхүй болгох аюулаас ангид байсан. Харин Руссо цаг үеийн, хувь хүний хариултыг санал болгоход хүсэл тэмүүлэлтэй байв. Даогийн философи, Руссогийн философийн ялгаа нь бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрснөөр шаардлагагүй сүйрлээс зайлсхийх гэсэн Дорнын сэтгэлгээ, бодит байдлыг эвдэн нураахыг зорьж үүгээр ахиц дэвшил эрэлхийлдэг Өрнийн сэтгэлгээний ялгааг харуулдаг.

Спиноза ба Сюньз: «Бурхан ба байгаль нэг»

Сэргэн мандалтын дараа Өрнийн хүмүүс байгалийн ач холбогдлыг нээж, байгалийн хууль илчлэлтийн шашны догмотой зөрчилддөгийг нээсэн. Өрнөд байгалийн ач холбогдлыг онцолсон хүмүүс бол эрдэмтэд байв. Илчлэлтийн шашин ноёрхож байсан Өрнөд илчлэлтийн шашны догмыг хүлээн зөвшөөрдөггүй хүмүүс тэр дор нь шулам агнуурын хохирогч болдог байв. Ян Хус (1372–1415) зэрэг сэтгэгч нүгэл ангижруулах бичгийн худалдааг хатуу шүүмжилж, Библийг төв болгосон итгэлийг онцолсон. Пап ламын засаг захиргаа Хусыг Констанцын зөвлөлд дуудсан. Хус аюулгүй байдлын баталгаа авсан боловч галд шатааж цаазлагдсан.

Тиймээс эрдэмтдийн нээлт эсрэг санааны ахиц дэвшлийн манлайд явахаас өөр аргагүй байв. Эдгээр эрдэмтэд бол Коперник (1473–1543), Кеплер (1571–1630), Галилей (1564–1642) зэрэг одон орон судлаачид байв. Тэд тэнгэрийн биетийг ажигласнаар Бурханы илчлэлтээс өөр байгалийн хуулийг нотолсон. Библи, Аристотель зэргийн баримталсан газар төвт онол үндэслэлгүй, нар төвт онол бол шинжлэх ухаанаар нотлогдсон байгалийн хууль гэж тэд үзсэн. Эцэст нь тэд байгалийн хууль, илчлэлтийн шашны догмын хооронд мөргөлдөөн үүсгэсэн.

Сэргэн мандалтын үеийн эрдэмтдийн эдгээр нээлтийн дараа Бэкон (1561–1626) зэрэг философич байгальд татагдан автсан. Сэргэн мандалтын хожуу үеийн хүн болох тэр илчлэлтийн шашны хатуу хэлмэгдүүлэлтийн дор амьдарч байсан тул шашны тухай шууд дурдахаас зайлсхийсэн ч байгалийн ач холбогдлыг туйлын хүчтэйгээр нотолсон.

Хүн бол байгалийн зарц, тайлбарлагч юм. Хүний ойлгох чадвар зөвхөн байгалийн тухай бодол, байгалийн үнэнийг ажиглахаас л гардаг. Үүнээс гадна хүн юуг ч мэдэж чадахгүй, юуг ч хийж чадахгүй. ¹⁵⁵

Эрдэмтэд, Бэкон нар байгалийн ач холбогдлыг онцлохоор хязгаарлагдсан. Хэрэв тэд байгалийн ач холбогдлыг шашны догмотой холбосон бол бүгд шулам агнуурт өртөх байсан. Харин Спиноза (1632–1677) илчлэлтийн шашин, байгалийн философийг холбож, өөрийн философийг илэрхийлсэн. Тэрээр «Бурхан ба байгаль нэг» гэж тунхагласан. Спиноза Ёс зүй номдоо «Бурхан буюу Байгаль» (God or Nature) гэсэн илэрхийллийг давтан хэрэглэж, Бурхан ба байгаль, өөрөөр хэлбэл Бурхан ба Даог адилтгасан. Тэрээр Өрнө, Дорнын соёл иргэншлийн цөм болох Бурхан ба Даог нийлүүлсэн философийн тогтолцоог дэвшүүлсэн анхны сэтгэгч болсон юм.

Хүн байгалийн нэг хэсэг биш байх боломжгүй… Бурхан буюу байгалийн хүч хүний оршихуйг хадгалдаг. (Spinoza, Ethics, vol.1, IV–Prop. IV)

Тэрээр хүн бол байгалийн нэг хэсэг бөгөөд Өрнөд Бурхан гэж нэрлэгддэг оршихуй байгальтай адил байхаас өөр аргагүй гэж номлосон. Түүхэнд Спиноза Бурхан ба байгалийг нэг гэж үзсэн анхны сэтгэгч биш. Бурхан ба байгаль нэг гэсэн бодлыг МЭӨ III зуунд Хрисипп (Chrysippus) хэмээх Грекийн философич баримталж байсан. Тэрээр «Орчлон өөрөө Бурхан» (The Universe itself is God) гэж тунхагласан. Гэвч Хрисиппын бүтээлүүд үлдээгүй бөгөөд түүний санаа бусдын бүтээлд дурдагдсаар уламжлагдан ирсэн.

Спинозагийн философи Бурханы илчлэлтийг дагадаг илэрсний онолд умбасан Өрнийн философийн тогтолцооны хүрээг эвддэг хувьсгалт тунхаглал юм. Учир нь энэ нь сүнсний оршихуй, гайхамшиг, Гурвал зэргийг бүгдийг үгүйсгэсэн байв. Спиноза байгалийг чухалчилсан бөгөөд Дорнын соёл иргэншил байгалийн философид суурилдаг тул зарим хүн Спинозаг Дорнын үзэл санааны нөлөө авсан гэж нотолж, түүнийг тэрс үзэлтэн хэмээн буруушаасан. Гэвч Вольтероос ялгаатай нь Спиноза юмуу Руссо Дорнын байгалийн философиос нөлөө авсан гэх тэмдэглэл, ул мөр байхгүй.

Спиноза, Сюньз хоёр адил философийн тогтолцоотой байв. Сюньзын ойлгосон Даогийн онцлог Спинозад нөлөөлсөн иудей шашны өмнөх үеийнхний үзэл санаанд ч илэрдэг. Спиноза XII зууны Маймонид (Maimonides)-ын хамт иудей шашны ид шидийн философи болох каббалагийн (Kabbalah) нөлөөг авсан. Каббалагийн илрээгүйн философи үндсэн талаараа Даогийн философитой адил. Бурхан «хязгааргүй оршихуй бөгөөд тодорхойлж болохгүй», «түмэн бодист угаасаа оршдог» гэсэн ойлголт бол яг Даогийн ойлголт бөгөөд Сюньзын философи юм. Сюньз Даог тодорхойлохыг үгүйсгэж, Дао байгаль доторх түмэн бодист угаасаа оршдог гэж итгэдэг байв. Маймонид «үгүйсгэлийн теологи» (Apophatic Theology) буюу «Бурханыг хүний хэлээр шууд тайлбарлаж болохгүй, зөвхөн үгүйсгэлээр л ойртож болно» гэж үзсэн. Маймонид Бурхан материаллаг шинж чанаргүй гэж үзсэн нь Дао хүнчлэлийг татгалзаж материаллаг шинж чанарыг хүлээн авдаггүйтэй адил юм. Тиймээс Сюньз, Спиноза хоёрын үзэл санаа төстэй байгаа нь харилцан үзэл санааны холбоогүй нөхцөлд гарсан явдал юм. Спинозаг Дорнын байгалийн философиос нөлөө авсан гэж үзэх бус, бие даасан хичээл зүтгэлийн үр дүн гэж үзэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл «үзэл санааны зэрэгцээ» (parallelism) юм.

Спиноза Ёс зүй-д илчлэлтийн шашны гол догмыг эсэргүүцсэн агуулгыг бичсэн: «Бурханд ямар ч зорилго байхгүй.» «Бурхан хүний хэрэг явдалд оролцдоггүй.» «Хүн Бурханыг хайрлах ёстой ч Бурханаас хайр хүлээж болохгүй.» «Бурхан ба байгаль нэг.» Цаашлаад Спиноза илчлэлтийн шашны үүслийн талаар тайлбарласан:

Хүмүүс тус бүр өөрийн чадварын хэрээр хүссэн бурхнаа шүтэх аргыг зохиодог. Ингэснээр Бурханаар өөрийгөө хөршөөсөө илүү хайрлуулж, өөрийн эцэс төгсгөлгүй шунахай, сохор хүслийг хангахын тулд Бурханаар байгалийн явцыг өөрийн хүссэнээр өөрчлүүлэхийг хүсдэг. Энэ өрөөсгөл үзэл мухар сүсэг болон хөгжиж, хүний сэтгэлийн гүнд суурьшдаг. (Спиноза, Ёс зүй, I, хавсралт)

Спинозаг иудей шашин, Христийн шашин туйлын хатуу хавчсан.¹⁵⁶ Христийн шашин МЭ IV зуунд Ром төрийн шашин хэмээн зарласнаас хойш Өрнийн төрийн шашин хэвээр байсан. Түүнийг хэдэн зуун жилийн турш «сатан, хорон муу хүн, төрөх ёсгүй байсан хүн» гэх мэтээр нэрлэж байв. Тиймээс Өрнийн олон сэтгэгч түүний номыг нууцаар уншиж, сэтгэл хөдөлдөг байв. Лессинг (Lessing, 1729–1781), Гёте (Goethe, 1749–1832) зэрэг философич үүнд хамаарна. Лессинг Спиноза шиг үзэл бодлын эрх чөлөөг өмгөөлж, эш үзүүлэгчээр дамжих Бурханы илрэлийг эсэргүүцсэн тул тухайн үеийн Германы философийн ертөнцийг ноёлж байсан идеалист философичдын их эсэргүүцэл, дагалдах бэрхшээлийг амссан. Тиймээс Лессинг Спинозагаас сурсан олон санаагаа үхэн үхтлээ нээлттэй зарлаж чадаагүй. Гэвч тэрээр насан эцэслэх хүртлээ Спинозагийн философийг шүтсээр байв:

Спинозагийн философи (Spinozism)-ийг үл тоовол ямар ч философи тогтохгүй.¹⁵⁷

Гётег Спиноза шиг пантеист гэж нэрлэдэг байв. Гёте Спинозагийн Ёс зүй-г уншиж, өөрийн сэтгэлгээний тогтолцооны суурийг эндээс бүрдүүлсэн гэдгээ тодорхой хэлсэн: «Би толгойдоо байгаа олон бодлоо цэгцлэхийг хичээж байхдаа эцэст нь Спинозагийн Ёс зүй-г уншсан. Спинозаг уншаад хэчнээн олон зүйл сурснаа тайлбарлахад бэрх.»¹⁵⁸ Энэхүү гэм наминчлалыг Гёте 1774 онд 25 настайдаа бичсэн бөгөөд 1832 онд Гётег нас барснаас дөрвөн жилийн дараа, 1836 онд нийтлэгдсэн. Спиноза Гётед асар их нөлөө үзүүлсэн тул Германы яруу найрагч Гейне Гётег «утга зохиолын Спиноза» гэж үнэлжээ.¹⁵⁹

Спинозагийн «Бурхан буюу Байгаль» гэсэн илэрхийлэл «байгалийг бүтээсэн Бурхан»-д итгэдэг байсан Өрнөд философи, шашин, нийгэм, улс төрийн том асуудал үүсгэсэн. Учир нь Бурхан ба байгаль нэг бол Бурханы соёл иргэншилд чухалд тооцож ирсэн Бурханы тэнгэр газрыг бүтээсэн явдал, гайхамшиг, сүнсний оршихуй зэрэг бүгд асуудалтай болно. Спинозагийн үзэл санааг хүлээн авахын тулд Өрнийн Бурхан Дорнын Даотой адил болох ёстой. Тэгвэл эш үзүүлэгчээр дамжуулан Бурханы оршихуйг батлах илэрсний онол үнэмлэхүй үнэнийг илэрхийлж болохгүй гэсэн Даогийн баримталдаг илрээгүйн онол болж хувирна.¹⁶⁰ Өрнийн соёл иргэншил, Дорнын соёл иргэншлийн гол тогтолцоо өөрчлөгдөх байдлыг туулна.

Дорнод байгаль (Дао), Бурханы мөргөлдөөний асуудал төдийлөн гараагүй. Өрнийн парадигм Дорныг ноёлсон XIX зуунаас хойш ч Дорнын Даогийн философийн тогтолцоо өөрчлөгдөөгүй байна. Хятад, Японд илчлэлтийн шашин шүтдэг хүн 1–2 хувь орчим хэвээр байна. Солонгост (Өмнөд Солонгос) хүн амын 30 гаруй хувь нь Христийн шашинтан гэж мэдүүлдэг ч тэд бусад үзэл санаанд туйлын хүлээцтэй бөгөөд шашин хоорондын тэмцэл гардаггүй.

Энэ нь Дорнод МЭӨ V–III зууны Дайчин улсуудын үеэр үндэстэн улсууд Өрнөөс хоёр мянган жилийн өмнө аль хэдийн төрж, тэдгээрээр дамжуулан байгалийн философи, ард түмнийг үндэс болгох сэтгэлгээ (minben, 民本思想) философийн тогтолцооны төвд зогсох болсонтой холбоотой.¹⁶¹ Дайчин улсуудын үеийн Сюньзын (荀子, МЭӨ 310–235) байгалийн философи үүнийг тусгадаг. Сюньз даосизм, Күнзийн сургаалын үзэл санааг нэгтгэхийн зэрэгцээ хүмүүсийг тухайн үед дэлгэрч байсан мухар сүсэг, бөө мөргөл дотор бүү амьдруул гэж баримталсан. Дао Дэ Жин-д Дорнын байгалийг үзэх үзлийн бүх суурь бий ч Сюньзаар дамжин бодитоор, тодорхой илэрхийлэгддэг.

Тэнгэрийн талаар бид зөвхөн түүний хөдөлгөөн, үзэгдлийг л мэдэж чадна… Нийгмийн тогтвортой байдал, самууныг тэнгэр тогтоодог уу? Үгүй. Нар, сар, одод мэргэн хааны үед ч, харгис хааны үед ч адилхан хөдөлдөг. Гэвч мэргэн хааны үед тогтвортой байдал, харгис хааны үед самуун гардаг. Тогтвортой байдал, самуун тэнгэрээс хамаардаггүй. (Сюньз, 17:9)

Сюньз «Нийгмийн тогтвортой байдал, самууныг тэнгэр шийддэг үү?» гэж асуугаад, хариулт нь «үгүй» гэж тайлбарладаг. Энэ үзлийг бараг хоёр мянган жилийн дараа Шекспир (1564–1616) Өрнөд адилхан илэрхийлсэн:

Нөхөр Брут минь, бид (Юлий Цезарийн) доорх хүмүүс болсон нь тэнгэр дэх бидний одны ордноос шалтгаалсан хэрэг биш. Энэ бол бидний өөрсдийн бий болгосон асуудал гэдгийг бүү март. ¹⁶²

Сюньзын бүтээлд Дао хүний дүрийг олж, үг яриа, үйлдлээ хүнд үзүүлэх үзэгдлийг огт дүрсэлсэнгүй. Мөн гайхамшиг үйлдэж хүнийг өөрийгөө дагуулах дүр зургийг ч хэзээ ч дүрслээгүй. Тэрээр «Бороо оруулах тахилга хийгээгүй ч бороо ордог» гэж тууштай нотолдог.

Хачин байгалийн үзэгдлийг онцгой гэж мэдрэх нь аргагүй. Гэвч самуурч, айх нь буруу… Бороо оруулах тахилга хийгээгүй ч бороо ордог. Бороо оруулах тахилга хийсэн ч бороо ордог. Удирдагч бороо оруулах тахилгыг соёлын арга хэмжээ гэж үздэг. Соёлын арга хэмжээ гэж үзэх нь зүгээр. Хүмүүс сүнс чөтгөр бороо оруулдаг гэж боддог ч бороог сүнс чөтгөр буулгадаг гэж бодох нь гайтай (Сюньз, 17:9)

Сюньз «Хүний оршихуйг хадгалдаг нь Бурхан буюу байгалийн хүч» гэсэн Спинозагийн философитой адил философийн үзэл санааг дэлгэрүүлдэг. Зөвхөн Сюньз Даог, Спиноза Бурханыг сэтгэлгээнийхээ төв болгон илэрхийлсэн: «Дао (Бурхан) хүний хэрэг явдалд оролцдоггүй.» «Хүн өөрийнхөө төлөө Даогийн (Бурханы) замыг дагах ёстой.» «Даогийн (Бурханы) зам хүний мөн чанарт илэрдэг.» «Даог (Бурханыг) хайрладаг хүн Дао (Бурхан) өөрийг нь хайрлана гэж хүлээж болохгүй.» «Хүн байгалийн нэг хэсэг гэдгийг үгүйсгэж болохгүй.» «Хүнийг оролцуулан орчлонгийн бүх зүйл Даогийн (Бурханы) хүчээр оршдог.»

Энэ хоёр хүний хоорондох «үзэл санааны зэрэгцээ»-г харуулах илэрхийллийг Сюньзын «Тэнгэрийн тухай» (天論) бүлгээс, Спинозагийн Ёс зүй-гээс олж болно. Доорх мөрүүд нь Сюньз, Спиноза хоёрын философийн төстэй байдлыг онцлохын тулд Спинозагийн Ёс зүй бүтээлдээ тодорхойлсон Бурханыг Даогоор сольж тэр чигээр нь бичсэн юм:

Дао бол хязгааргүй оршихуй; хязгааргүй шинж чанартай Дао зайлшгүй оршдог; хязгааргүй бодит биет болох Даог хувааж болохгүй; Даогоос өөр ямар ч бодит биет байж болохгүй, төсөөлж ч болохгүй; оршдог бүх зүйл Дао дотор оршдог, Даогүйгээр юу ч байж болохгүй, төсөөлж ч болохгүй; хүн байгалийн нэг хэсэг байхаас өөр аргагүй; сэтгэлийн эзэмшиж болох хамгийн дээд мэдлэг бол Дао; сэтгэлийн эзэмшиж болох хамгийн дээд буян бол Дао; Дао хэнийг ч хайрладаггүй, хэнийг ч үзэн яддаггүй; учир нь Дао ямар ч баяр баясгалан, зовлонгийн мэдрэмжид хөтлөгддөггүй; хүнийг оролцуулан хорвоогийн түмэн бодис өөрийгөө хадгалах хүч бол яг байгаль буюу Даогийн хүч юм; тиймээс хүний хүч, өөрөөр хэлбэл хүний мөн чанарын илэрхийлэл болох хүч нь байгаль буюу Даогийн хязгааргүй хүчний нэг хэсэг юм. Хэн ч Даог үзэн ядаж чадахгүй; Даог хайрладаг хүн хариуд нь Даогоос хайр хүлээж болохгүй.

Сюньз, Спиноза хоёрын философи XXI зуунд бидэнд тохирох тайлбарыг өгдөг. Тэр хэмжээгээр оновчтой байдал нь хүчтэй. Гэвч соёлыг Homo sapiens-ийн тархи бүтээсэн бөгөөд оюун ухаан, зөн совин хамтран үйлчилсэн хэрэг болохоос Homo sapiens-ийн шинэ тархи болох оюун ухаан ганцаараа үйлчилж бүтээгээгүй гэдгийг бид санах ёстой. Зөвхөн оновчтойгоор дүгнэвэл илэрсэн ба илрээгүй, өөрөөр хэлбэл Бурхан ба Даогийн философи нэг болж нийлж болох бөгөөд нэгдэх ёстой. Бурхан ба Даогийн мөргөлдөөн алга болж болно. Гэвч бодит байдал дээр Бурхан, Дао хоёр тусдаа соёл иргэншлийн тогтолцоог бүрдүүлэх хэмжээнд эрс ялгаатай оршдог. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн онцлог философи, уран зохиол, боловсрол, үйл хөдлөлд илэрдэг.

Дорно, Өрнийн соёл иргэншлээр дамжин дэлхий дээр илэрсэн ба илрээгүй зэрэгцэн оршиж байна. Өрнөд сүмд явдаг хүн эрс цөөрсөн ч сэтгэлгээний тогтолцоо илэрсний тогтолцоог дагасаар байна. Оюун ухааны дүгнэлт, бодит байдлын хэрэгцээний хоорондох зөрчилд хүний сэтгэл хөдлөлийн бодит мөн чанар оюун ухааны дүгнэлтээс илүү эцэстээ өөрийгөө хамгаалах зөн совинг дагадаг. Бурхан ба Даогийн ойлголт гарч ирэхээс өмнө хүний сэтгэх сэтгэл аль хэдийн байсан. Байгаль ч, хүн ч бүх оршихуй өөрийгөө хамгаалах зарчим буюу зөн совинг дагадаг нь хүн зөвхөн оюун ухаанд бус, оюун ухаан ба зөн совинг нэгтгэсэн хүний мөн чанарт түшиглэдэгт оршино.

Гэвч бодит түүхэн нөхцөлд Бурхан ба Дао нийлэх бус, мөргөлдөх замаар явдаг. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн мөргөлдөөн Дорнын байгалийн философи, Өрнийн илчлэлтийн шашны мөргөлдөөн болон илэрдэг. Ийм мөргөлдөөн Дорноос илүү Өрнөд гарсан. Энэ нь ертөнцөөс давсан Бурханы оршихуй, хүний түшиглэхээс өөр аргагүй байгаль хоёрын хоорондох зөрүүнээс үүдэлтэй. Ийм мөргөлдөөн философийн тогтолцооны мөргөлдөөнөөс өмнө өөрсдийн эзэмшиж байсан давуу эрхээ хамгаалах хэлбэрээр түүхэнд өрнөсөн. Хүний бүх үйлдэл философийн тогтолцоог оролцуулан бүгд өөрийгөө хамгаалах зарчимд хүрдэг. Өөрийгөө хамгаалах зарчим хүний мөн чанараас гардаг.