Dao (道) na Mungu (神) wanamchukuliaje binadamu?

1) Dao, “si mwenye fadhili” dhidi ya Mungu, “mwenye fadhili”

Dao na Mungu wanamshughulikia binadamu kwa mitazamo tofauti kimsingi. Katika Daodejing, Dao inajitangaza yenyewe: “Mimi si mwenye fadhili.” Kinyume chake, Mungu anatangaza: “Mimi ni mwenye fadhili.” Kwa nini matamko haya yanayopingana?

Dao: Mbingu na nchi hazina fadhili. (Daodejing, sura ya 5)

Mungu: Yehova ni mwema, na fadhili zake ni za milele. (Zaburi 106:1)

Dao inawahusu binadamu wote, lakini Mungu anatenda kwa ajili ya wale wanaomwamini tu. Dao ni sheria ya maumbile ambayo binadamu wote lazima waifuate, wapende wasipende. Kwa hiyo haimo katika wazo la fadhili, ambalo ni hukumu ya kibinadamu. Kwa kuwa Dao ni chanzo cha vitu vyote ulimwenguni, haiwezi kuwa kwa ajili ya mtu fulani au kundi fulani: ni ya wote. Dhana hii ya Dao inaelezwa vivyo hivyo katika falsafa ya Kiyahudi ya Kabbalah: “Mungu si kiumbe aliye juu ya yote nje ya ulimwengu; yumo ndani ya ulimwengu na yupo katika vitu vyote.” Kwa hiyo Dao haimtofautishi binadamu na viumbe vingine. Lakini Dao inakuwa ya lazima kwa kuvitunza na kuvikuza bila ubaguzi viumbe vyote, binadamu akiwemo.

Dao huvitunza na kuvikamilisha vitu vyote bila ubaguzi (Daodejing, sura ya 41)

Mungu ana lengo la kuwakumbatia binadamu wote, lakini hakuna dini ya ufunuo iliyofanikiwa kweli katika hilo, na Mungu anatenda kwa ajili ya wale wanaomwamini tu. Historia inaonyesha kwamba hana uhusiano wowote na wasiomjua. Kwa wanaomkubali, Mungu lazima awe mwenye fadhili. Kinyume chake, kwa wasiomkubali, Mungu lazima asiwe mwenye fadhili.

Katika dini ya ufunuo, wale waliochaguliwa kwa agano na Mungu wanalindwa. Kwa malipo, wanatoa dhabihu na sala. Madai haya yalianza na Ibrahimu na yakapata umbo mahususi katika mchakato wa Kutoka. Katika Mambo ya Walawi, Hesabu na Kumbukumbu la Torati, kati ya vitabu vitano vya Musa, madai haya yanageuzwa kuwa sheria na taasisi za kina kupindukia. Mungu anatenda kwa ajili ya wale tu wanaoamini mafundisho na kuyatekeleza. Wanaopinga anawafanya adui zake.

Mkitekeleza yote niliyowaambia, nitawafanya adui zenu kuwa adui zangu, na wapinzani wenu kuwa wapinzani wangu. (Kutoka 23:22)

Kwa wasiomwamini Mungu huyo, adhabu ya milele inaahidiwa. Kwa hiyo, katika dini ya ufunuo, Mungu anabaki kuwa “Mungu mwenye wivu”.

Mimi, Bwana Mungu wako, ni Mungu mwenye wivu. Kwa wale wanaonichukia, ninalipiza maovu ya mababu hadi kwa wazao wa kizazi cha tatu na cha nne. Lakini kwa wale wanaonipenda na kushika amri zangu, ninaonyesha fadhili hadi vizazi elfu. (Kutoka 20:5-6)

Dao, tofauti na Mungu, haiingilii moja kwa moja mambo ya binadamu. Basi linazuka swali: kwa nini binadamu ajishughulishe na Dao isiyoingilia mambo ya binadamu? “Kutoingilia mambo ya binadamu” ni tofauti kabisa na “kutokuwepo”. Kutokuwepo kuna maana ya kutokuwa na kitu. Kwa kuwa hakipo, tunaweza kukipuuza. Lakini kutoingilia kuna maana kwamba Dao inamwathiri binadamu daima, lakini haiingilii kwa mtu mmoja mmoja, kwa njia ya kitu kama miujiza, katika kazi au matendo ya binadamu. Yaani, hata kama Dao haiingilii mambo ya binadamu, binadamu anapaswa, kwa faida yake mwenyewe, kuifuata Dao iliyopo daima. Hii ina maana tofauti na kulazimika kumfuata Mungu kwa sababu anaingilia mambo ya binadamu na kubadili majaliwa yao.

Mungu, kwa fikra yake ya wema na uovu, huwapa binadamu tuzo au adhabu. Lakini Dao haimpi tuzo anayeifuata, wala haimwadhibu asiyeifuata. Bahati njema na bahati mbaya ya binadamu haziamuliwi na Mungu, bali zinatokana na matendo ya binadamu. Kwa mfano, ukifanya kazi kwa bidii kukuza nafaka wakati inapoota, utakuwa na chakula hata wakati wa baridi ambapo nafaka haioti, nawe utakuwa na bahati njema. Lakini ukikiuka yale Dao inayofundisha na usikuze nafaka wakati inapoota, hutakuwa na chakula wakati wa baridi, nawe utakuwa na bahati mbaya. Yaani, msimamo ni kwamba ukiifuata Dao, binadamu hupata baraka, na usipoifuata, unaleta matokeo ya msiba. Dao, tofauti na Mungu, ipo kwa usawa kwa binadamu wote, bila kupitia kuvikwa sifa za kibinadamu, miujiza wala agano. Falsafa hii inaelezwa kwa namna mahususi na Xunzi:

Mwendo wa mbingu una sheria thabiti. Haupo kwa ajili ya wafalme wenye hekima kama Yao na Shun (堯舜), wala hautoweki kwa sababu ya madhalimu kama Jie na Zhou (桀紂)… Ukiitii sheria hiyo, unapata bahati njema; ukiipinga, unapata bahati mbaya, basi. Ukiifuata Dao bila kupotoka kutoka kwenye sheria hii, hata mbingu haziwezi kumletea mtu kama huyo msiba. (Xunzi 17:1)⁵⁸

Musa alipowaongoza wana wa Israeli kutoka Misri, Mungu alifanya miujiza kumi ili kumshinda Farao. Muujiza wenye nguvu kuliko yote ulikuwa wa kumi: kuwaua wazaliwa wa kwanza wote wa Misri, wa binadamu na wa wanyama. Wana wa Israeli waliiepuka adhabu hii kwa kupaka damu kwenye miimo ya milango yao. Kwa tendo hili, Mungu alimshinda Farao na kuwezesha kutoka kwa wana wa Israeli Misri. Kwa malipo yake, Mungu aliwadai wana wa Israeli dhabihu na ibada, na akatoa maagizo ya kina kuzihusu. ⁵⁹ Huu ukawa chanzo cha sikukuu na dhabihu ya Pasaka (Pascha, yenye maana ya “kupita juu”). Ni wale tu wanaofuata ibada na maagizo haya ndio wanaopata ulinzi wa Mungu.

Watoto wenu watakapowauliza, ‘Ibada hii ina maana gani?’ mtawajibu hivi: ‘Ni dhabihu ya Pasaka kwa ajili ya Bwana.’ (Kutoka 12:26)

Kwa hiyo masharti yote ya agano kati ya Mungu na binadamu yanatimia, na wanaahidiana: utii kwa Mungu na ulinzi kwa binadamu.

Musa akaja akawaeleza watu maneno yote ya Yehova na sheria zake zote, nao wakajibu kwa sauti moja wakisema: Yote aliyosema Yehova tutayatekeleza. (Kutoka 24:3)

Mungu anawasilisha kwa binadamu yaliyomo katika agano kupitia Amri Kumi na sheria. Amri Kumi ni sheria ya Mungu ambayo ni lazima ishikwe katika dini ya ufunuo. Ndizo sababu ya kuamua inayoufanya ustaarabu wa Magharibi uthamini si maadili, bali sheria.

Mungu alipomaliza kuongea na Musa juu ya mlima Sinai, alimpa vibao viwili vya ushuhuda, vibao vya mawe vilivyoandikwa kwa kidole chake mwenyewe. (Kutoka 31:18)

Kufuatia Amri Kumi, ahadi kati ya Mungu na binadamu zinaendelea katika dini ya ufunuo. Katika dini ya Magharibi, kiini cha uhusiano kati ya Mungu na binadamu ni “agano” (covenant) lililofanywa kati yao. Uhusiano huo unakamilishwa katika umbo la “agano”. Na agano hili bado linadhaminiwa kwa binadamu kupitia miujiza ya Mungu.

Tazama, sasa ninafanya agano. Mbele ya watu wako wote nitafanya miujiza ambayo haijawahi kutokea mahali popote duniani wala kwa taifa lolote. (Kutoka 34:10)

Agano hili kati ya Mungu na binadamu likawa, katika nyakati za karibuni, kabla na baada ya enzi ya Mwangaza, kielelezo cha “nadharia ya mkataba wa kijamii”, iliyochukua asili ya binadamu kwa mtazamo wa Magharibi kama kielelezo chake.⁶⁰ Dao ya Mashariki ni mwanzo wa fikra nyingine. Mungu anadai, kwa malipo ya ulinzi anaompa binadamu, sadaka, dhabihu na ibada, lakini Dao iko juu ya mambo hayo. Dao haimlindi kwa namna ya pekee mtu yeyote wala kabila lolote, wala haidai malipo yoyote. Dao, ikiwa sehemu ya maumbile, inatoa kwa usawa kwa viumbe vyote, binadamu akiwemo, kama jua na mvua, na katika mchakato huo haitarajii malipo yoyote. Hata baada ya kukamilisha kazi yake, Dao haidai chochote.

Dao iko kila mahali. Iko kushoto na iko kulia. Vitu vyote vinategemea nguvu zake, nayo haivikatai. Kazi ikikamilika, haidai chochote. (Daodejing, sura ya 34)

Hasa kuhusu ibada za kidini, Dao ya Mashariki, tofauti na Mungu wa Magharibi, haimdai binadamu sala wala dhabihu. Kwa kuwa haina kipenzi wa pekee, haiwezi hata kudai dhabihu. Na hata kama binadamu angesali au kutoa dhabihu, Dao haiko katika nafasi ya kufanya miujiza ili kumsaidia. Msimamo wake ni huu tu: anayeifuata Dao vizuri hupata bahati njema na mambo yake yanafanikiwa; anayeikiuka Dao hupata bahati mbaya na mambo yake hayafanikiwi.

Tayari kabla ya Kristo, Xunzi alieleza kwamba kusali wakati wa kupatwa kwa jua au kwa mwezi, na kufanya ibada ya kuomba mvua wakati wa ukame, ni pambo tu la utamaduni: si kwa kufanya mambo hayo ndipo mtu anapata anachotarajia. Alifundisha kwamba haja ya ibada ni kitu ambacho binadamu anakihisi, na hakihusiani na kama anachotaka kinatimia kweli au la. Na aliona kwamba ni vyema kufanya ibada ya kuomba mvua kama pambo la utamaduni linalohitajika katika jamii ya binadamu, lakini kwamba ikiwa mtu angeiamini kweli na kuifanya, angeweza kuleta maafa kwa nchi:

Ukifanya ibada ya kuomba mvua, mvua inanyesha. Kwa nini? Hakuna sababu yoyote. Hata bila ibada ya kuomba mvua, mvua inanyesha. Kupiga ngoma hekaluni wakati wa kupatwa kwa jua na kwa mwezi, kufanya ibada ya kuomba mvua wakati wa ukame, na kupiga ramli kabla ya mambo muhimu: hayafanywi kwa sababu watu wanaamini kwamba wanachotaka kitatimia, bali yanafanywa kama pambo la utamaduni. Kiongozi huyachukulia mambo haya kama pambo la utamaduni; watu wa kawaida hudhani ni maombi ya kazi ya miungu. Ukiyachukulia kama pambo la utamaduni, ni bahati njema kwa nchi; ukidhani kwamba miungu inatenda, ni bahati mbaya kwa nchi. (Xunzi 17:9)

Mungu anakuwa kiumbe kamili anayewalinda wateule wake, na wateule wanapaswa kumtumikia Mungu kikamilifu. Mungu anaendelea kuwatangazia waumini: “Mungu ni mwenye fadhili.” Lakini Dao haihusiani na uteuzi huo wala utii huo. Dao inajitangaza yenyewe: “Dao si mwenye fadhili.” Katika ustaarabu wa Mashariki, Dao inamkaribia binadamu kama dhana tofauti na Mungu. Dao ni kile kilichopo daima, ambacho binadamu hawezi kukikwepa hata akijaribu. Kinyume chake, katika dini ya ufunuo, Mungu anatenda kwa ajili ya wale tu waliochaguliwa kwa neema (Grace) yake. Sheria ya Dao ni udhihirisho wa milele usiotawaliwa na hisia za binadamu. Mtazamo huu wa Mashariki wa ulimwengu unapatana na uchunguzi kwamba maumbile na ulimwengu haviwezi kupewa udhihirisho au lengo kama vile binadamu anavyowazia.

Dao haimpi binadamu fadhili (仁) za ubaguzi, bali ni ya haki kwa kila mtu. Dao ya kisichodhihirika, inayokataa kuelezwa “kwa kukanusha”, ni moja tu. Haina mifarakano wala tafsiri mbalimbali. Hawezi kuwepo Dao wawili, na hata ndani ya Dao moja, tafsiri mbalimbali haziwezi kuwepo. Lakini Mungu wa kinachodhihirika, anayetumia maelezo “ya kuthibitisha”, hawezi kuepuka kuwepo kwa maelezo na tafsiri nyingine. Hivyo kukanusha kwa Dao na kuthibitisha kwa Mungu vinatofautiana katika namna ya kueleza ukweli kamili.

Dao inawahusu binadamu wote, lakini matokeo ya kazi za binadamu yanazalishwa na binadamu wenyewe, na Dao haiingilii mchakato huo. Na inaonyesha kwamba binadamu, kama viumbe vyote vya maumbile, mwishowe atatoweka.

Maumbile hayana fadhili. Yakishavitumia vitu vyote, huvitupa kama vinyago vya majani vilivyotumika katika dhabihu. Mwenye hekima hana fadhili. Akishawatumia watu, huwatupa kama vinyago vya majani vilivyotumika katika dhabihu. (Daodejing, sura ya 5)

Mojawapo ya sifa zinazomtofautisha Mungu na Dao ni kwamba Mungu anasisitiza upande wake mwema. Tamko “Mungu ni mwenye fadhili” linarudiwa tena na tena. Kwa sababu ni mwenye fadhili, Mungu anawafundisha wenye dhambi, yaani binadamu, njia ya kutofautisha wema na uovu.

Bwana ni mwema na mnyoofu, kwa hiyo anawafundisha wenye dhambi njia. (Zaburi 25:8)

Mshukuruni Yehova, kwa kuwa ni mwema, na fadhili zake ni za milele. (Zaburi 136:1)

Kusema kwamba Mungu wa Magharibi ni mwenye fadhili kuna maana kwamba Mungu anakuwa na hisia za kibinadamu. Kinyume chake, Dao si mwenye fadhili, na inabaki kuwa kanuni inayovuka ulimwengu wa hisia za binadamu.

Teolojia hasi (否定神學) ya Dao dhidi ya kuvikwa sifa za kibinadamu (擬人化) kwa Mungu

Kinachodhihirika ni “teolojia chanya” (cataphatism). Kinatafuta kueleza kiumbe kamili kwa njia ya kuthibitisha. Asili ya Kigiriki ya neno teolojia chanya inatokana na kuthibitisha (affirmation) au kusema (to speak). “Mungu ni mwenye fadhili” ni mfano wake: yaani kumweleza Mungu kwa njia ya kuthibitisha, kama nuru, haki, ukweli na uhai. Kwa hiyo Mungu anachukua msimamo mkali dhidi ya giza, udhalimu, uongo na kifo. Dao inafuata njia ya kisichodhihirika na inatafuta “teolojia hasi” (apophatic theology: kueleza kiumbe kamili kwa kukanusha). “Apo” ina maana ya “kukanusha”. Neno “teolojia hasi” linatokana, katika asili yake ya Kigiriki, na maana ya “kukanusha” (negation).

Fikra inayolinganisha Mashariki na Magharibi kwa kusema “Dao si mwenye fadhili, Mungu ni mwenye fadhili” ina maana ya kina. Wanafalsafa wameieleza kwa kutumia maneno “teolojia hasi” na “kuvikwa sifa za kibinadamu”. Teolojia hasi inaelezwa pia katika dhana ya Mungu aliyoitetea Maimonides, aliyemwathiri Spinoza.⁶¹ Maimonides alidai kwamba “Mungu hawezi kuelezwa moja kwa moja kwa lugha ya binadamu; anaweza kukaribiwa kwa njia ya kukanusha tu”. Maimonides ni mwanafalsafa, mwanateolojia na tabibu Myahudi wa Zama za Kati, aliyezaliwa mwaka 1135 huko Córdoba, Hispania, na kufariki mwaka 1204 huko Misri. Teolojia yake hasi ndiyo kiini cha falsafa ya kisichodhihirika inayosisitizwa na Dao. Aya ya kwanza ya Daodejing, “dao ke dao fei chang dao” (道可道非常道, Dao inayoelezwa si Dao ya milele), ndiyo hasa maana ya teolojia hasi. Kauli ya Daodejing “Dao si mwenye fadhili” ndiyo hasa njia ya kuonyesha ukweli kamili kwa kukanusha. Ni kinyume kabisa cha msingi wa teolojia chanya ya Magharibi: “Mungu ni mwenye fadhili”. Kusema kwamba Mungu ni mwema kunaibua swali la msingi la kinyume cha wema, yaani uovu, umetoka wapi na kwa nini upo. Falsafa ya Dao haina tatizo hilo.

Nadharia ya kisichodhihirika inakubalika kama ilivyo si katika Utao tu, bali pia katika Ukonfyushasi. Konfyushasi anatumia kauli: “Dao haitatimia duniani”. Huku akiutafuta ukweli kamili uitwao Dao, anakubali kwamba Dao isiyo na mwisho haiwezi kutimia katika ulimwengu huu. Ndiyo maana ya kauli hii: “Kama asubuhi ningesikia kwamba Dao inatawala duniani, jioni ningeweza kufa nikiwa radhi” (Maandiko Teule 4:8).

Wazo kwamba Mungu ni mwenye fadhili linaundika kadiri Mungu anavyopitia mchakato wa kuvikwa sifa za kibinadamu. Teolojia hasi inaeleza fikra ya kifalsafa ya Dao; kuvikwa sifa za kibinadamu kunaeleza fikra ya kifalsafa ya Mungu. Neno anthropomofi (擬人化, anthropomorphization) limeundwa kwa kuunganisha maneno ya Kigiriki anthropos, lenye maana ya mtu, na morphe, lenye maana ya umbo. Lina maana kwamba Mungu, ukweli kamili, anachukua umbo la mtu. Kwa sababu ni pale tu Mungu anapokuwa kama mtu ndipo anapoweza kuwasilisha mapenzi yake kwa binadamu. Kwa kuvikwa sifa za kibinadamu, Mungu anapata umbo na hisia kama mtu. Anamkaribia binadamu kwa umbo lenye nguvu. Lakini hapa imejificha hatari: uadui mkali dhidi ya wale wanaopinga kudhihirishwa kwa ukweli kamili. Kati ya wanaoamini na wasioamini unazuka uadui wa kiuwepo wa wema na uovu.

Kinyume chake, Dao ya Mashariki, tofauti na Mungu wa Magharibi, inakataa kwa uthabiti kuvikwa sifa za kibinadamu. Dao haina sura yoyote ya kibinadamu ya kumwonyesha binadamu. Inakataa jina lolote. Dao haipaswi hata kuonekana. Sifa hii inasisitizwa mara nyingi katika Daodejing.

Dao haionekani. Haina jina. (Daodejing, sura ya 41)

Dao ipo daima, lakini kwa kuwa haiingilii mambo ya binadamu kwa mtu mmoja mmoja, binadamu hawezi kuiona wala kuiita. Dao, njia ya maumbile, inaweza kufahamika lakini haiwezi kuonekana.

Dao iko kila wakati na kila mahali, lakini haina tendo wala umbo. Dao inaweza kurithishwa lakini haiwezi kupokelewa; inaweza kufahamika lakini haiwezi kuonekana. (Zhuangzi, sura za ndani, “Mwalimu Mkuu Anayeheshimiwa”, 大宗師)

Dao inakataa kuvikwa sifa za kibinadamu, lakini Biblia inaonyesha Mungu akiling’ang’ania hilo kama mchakato wa lazima kwa mawasiliano yake na binadamu. Kwa kuvikwa sifa za kibinadamu, Mungu anachukua umbo la mtu, na pamoja nalo hisia alizo nazo mtu: wema na uovu, haki, wivu, hasira. Nini kinatokea Mungu anapokuwa kama binadamu? Kwa kuwasiliana moja kwa moja na binadamu, Mungu anapata uwezo mkubwa na wa moja kwa moja wa kuwasilisha ujumbe kwa binadamu. Lakini matatizo pia yanazuka. Mungu anayevikwa sifa za kibinadamu, kwa kujiwekea mwenyewe mipaka ya utu wake kwa kipimo cha kibinadamu, anazua shaka kuhusu ukamilifu wake.

Kuna watu wanaodhani kwamba Mungu, kama binadamu, ana silika na akili, na ana hisia; watu hao wamepotea njia mbali kabisa na ukweli… Kumwazia Mungu, kiumbe asiye na mipaka kabisa, akiwa na sifa kama hizo ni upumbavu mkubwa mno. (Spinoza, Maadili, I, Pendekezo XV)

Kwa kuvikwa sifa za kibinadamu, nadharia ya kinachodhihirika inapata nguvu kubwa. Inajieleza moja kwa moja kwa binadamu, na mvuto wake kwa wanaoifuata ni mkubwa. Ina nguvu ya kuleta utii kamili. Lakini wakati huo huo kuvikwa sifa za kibinadamu kunabeba hatari. Bila shaka watazuka watu watakaoutilia shaka mchakato wa kuvikwa sifa za kibinadamu. Kwa wasioamini, Mungu na manabii wanatoa maonyo ya kutisha kabisa wanayoweza kuyagundua na kuyaeleza. Vitabu vitano vya Musa vinatabiri kwa wenye shaka mateso hadi kwa wazao wao wa kizazi cha kumi.

Mungu wa Magharibi, tofauti na Dao ya Mashariki, tayari ana uso na sauti kama ya binadamu, anazungumza moja kwa moja na binadamu, na hata anaandika kwa kidole chake. Yote haya yanatumika kumwezesha Mungu kuingilia mambo ya binadamu. Kwa mujibu wa kitabu cha Mwanzo, binadamu aliumbwa kwa sura ya Mungu.

Mungu akasema: “Na tumfanye mtu kwa sura yetu, afanane nasi, ili atawale samaki wa baharini, ndege wa angani, wanyama wa kufugwa, wanyama wote wa porini na kila kitambaacho juu ya nchi.” (Mwanzo 1:26-27)

Kwa kutangaza, tayari alipomuumba binadamu, kwamba “Tumfanye mtu kwa sura yetu”, tunaweza kusema kwamba mwelekeo wa kuvikwa sifa za kibinadamu kwa Mungu ulikuwa tayari umeamuliwa. Miongoni mwa wanafalsafa wa Kigiriki kulikuwa na waliouibua udhaifu wa kuvika sifa za kibinadamu. Xenophanes (Xenophanes, karibu 570–478 K.K.) ni mmoja wao. Alidai kwamba “Mungu mkuu, ili adumishe ukamilifu wake, hapaswi kufanana na binadamu kwa umbo wala kwa moyo”. Xenophanes aliishi katika karne ya 6 K.K., na anahesabiwa, pamoja na Heraclitus, kuwa miongoni mwa wanafalsafa muhimu zaidi wa Kigiriki wa kabla ya Sokrates waliotetea nadharia ya kisichodhihirika. Xenophanes aliona kwamba Mungu, kwa kuchukua umbo la binadamu, anakuja kuingilia moja kwa moja mambo ya binadamu. Hilo, aliona, linazaa hali ya kubadilishana nafasi kati ya Mungu na binadamu, na binadamu wanapata tamaa ya kutaka kuwa kama Mungu. ⁶² Wakati huo huo, anadhihaki jinsi makabila ya binadamu, na wanyama, wangejitengenezea kila mmoja miungu inayofanana nao.

Waethiopia wanadhani miungu yao ina ngozi nyeusi na pua bapa, na Wathrakia wanadhani miungu yao ina macho ya buluu na nywele nyekundu… Kama farasi wangechora uso wa mungu, wangeuchora kama uso wa farasi. Ng’ombe wangechora mungu wao kwa uso wa ng’ombe… na wangechora pia miili yao kwa umbo la farasi au la ng’ombe.⁶³

Baada ya Xenophanes, Dionysius (Pseudo-Dionysius, mwanafalsafa wa karibu karne ya 5) naye alipinga kuvikwa sifa za kibinadamu kwa Mungu. Alionya kwamba Mungu akielezwa kwa umbo la binadamu, hilo hatimaye lingeelekea moja kwa moja kwenye tendo la hatari la binadamu kuazima mamlaka ya Mungu ili atende kama Mungu.

Mchakato wa kuvikwa sifa za kibinadamu ni dhana ngeni kwa ustaarabu wa Mashariki. Sababu ni kwamba hali hii ya Dao kuwa kama binadamu haikutokea kamwe katika Mashariki. Daodejing kinaendelea kueleza kwa nini Dao haipaswi kuwa kama binadamu. Ukweli kamili, ukielezwa kwa umbo lolote, unapoteza ukamilifu wake. Kinyume chake, kwa Mungu wa Magharibi, mchakato wa kuvikwa sifa za kibinadamu, yaani “mchakato wa kuchukua umbo la mtu”, unazidi kuwa wazi kadiri muda unavyopita. Mchakato wa kuvikwa sifa za kibinadamu kwa Mungu wa Uyahudi unaanza na kukutana kwa Musa na Mungu. Mungu, akieleza uwepo wake kupitia Musa, alitoa kupitia Musa sheria zote ambazo wana wa Israeli walipaswa kuzifuata. Torati, yaani vitabu vitano vya Musa, ina maana ya sheria. Kwa mujibu wa sheria hii, Uyahudi ulipata umbo lililopangika na la kimfumo la dini ya mungu mmoja. Kupitia dini, Mungu anakuja kutawala mambo ya binadamu.

Musa aliwatoa wana wa Israeli Misri na kuwaongoza kuelekea Kanaani, “nchi inayotiririka maziwa na asali”. Njiani, karibu na mlima Sinai, Musa alipokea kutoka kwa Mungu Amri Kumi, nazo zikawa sheria ya Mungu isiyoweza kukaidiwa. Kwa mujibu wa kitabu cha Kutoka katika Agano la Kale, katika mchakato huo kulikuwa na mazungumzo na majadiliano ya kuvutia sana kati ya Musa na Mungu. Wayahudi walisimika hema nje ya kambi kama mahali pa kukutana na Mungu, na hapo Musa alianza kuzungumza na Mungu. Mungu anakuja kutumia lugha ya binadamu:

Mungu alizungumza na Musa ana kwa ana, kama marafiki wanavyozungumza. (Kutoka 33:11).

Wakati huo Musa, ili kupata ushahidi wa kuwashawishi Wayahudi, anamwomba Mungu “amwonyeshe utukufu wake, yaani ajionyeshe” (Kutoka 33:18). Mungu anamjibu: “Huwezi kuuona uso wangu, kwa sababu hakuna mtu anayeweza kuuona uso wangu akaishi.” Kisha Mungu anaendelea: “Kuna mwamba karibu nami; ukisimama hapo, utukufu wangu utakapopita, nitakuweka katika ufa wa mwamba na kukufunika kwa mkono wangu mpaka nitakapokuwa nimepita. Kisha nikiondoa mkono wangu, utaweza kuuona mgongo wangu. Lakini uso wangu haupaswi kuonekana” (Kutoka 33:20-23). Hivyo Mungu anamwonyesha Musa sura yake iliyokuwa kama ya binadamu.

Utaweza kuuona mgongo wangu. (Kutoka 33:23)

Jambo la kuvutia sana ni kwamba Daodejing kinasema kuhusu mgongo wa Dao kinyume kabisa cha yale vitabu vitano vya Musa vinavyosema kuhusu mgongo wa Mungu. Yaani, Mungu anawaonyesha binadamu mgongo wake, lakini Dao inatangaza kwamba kwa vyovyote vile binadamu hawezi kuuona mgongo wake:

Hata ukiifuata Dao kwa nyuma, huwezi kuuona mgongo wake. (Daodejing, sura ya 14)

Mungu wa Magharibi aliyevikwa sifa za kibinadamu anamwonyesha Musa mgongo wake wenye sura ya binadamu. Lakini Dao, kwa kuwa haikupitia mchakato wa kuvikwa sifa za kibinadamu, haina mbele wala nyuma kama binadamu. Kwa hiyo inajifafanua kama isiyo na mbele kinachoweza kuonekana, wala mgongo wa kuonyesha, hata kama binadamu angeifuata kwa nyuma.

2) Chanzo cha matendo ya binadamu: kutotenda (無爲) dhidi ya kutenda kwa makusudi (有爲)

Kutotenda (wuwei, 無爲) kunakotetewa na Daodejing kunabeba ndani yake falsafa ya kudhibiti kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲) kwa binadamu, na kutafuta kwa kutotenda uwiano dhidi ya kutenda kwa makusudi. Ni kwa sababu kinaona kwamba kuna uwezekano mkubwa wa kutenda kwa makusudi kwa binadamu kuitumbukiza Dao ya maumbile katika vurugu. Mambo ya binadamu hubadilika daima, lakini ndani yake kuna kitu kimoja kisichobadilika: kujipendelea kunakotokana na asili ya binadamu, chanzo cha uchoyo. Hii ina maana kwamba kila binadamu ana mwelekeo wa kutafuta maslahi binafsi kuliko maslahi ya umma. Kuudhibiti uchoyo wa binadamu ndio kiini cha falsafa ya kutotenda. Ni kwa njia hiyo tu ndipo uwiano wa jamii na upatanifu wa moyo wa kila mtu vinapotimia.

Fikra ya kutotenda inaupa ustaarabu wa Mashariki kiunzi cha msingi ambacho, huku kikikubali haja ya kutenda kwa makusudi, kinaelekea kutotenda, mzizi wa kutenda kwa makusudi, na kwa hiyo kinaonya juu ya hatari za kutenda kwa makusudi. Daodejing hakikatai kujihusisha na uhalisia. Kwa mfano, ingawa kinaona fikra ya Utao ya kutotenda kuwa ya msingi zaidi, kinatambua thamani ya fikra ya Ukonfyushasi ya kujihusisha na uhalisia. Kinatambua haja ya juhudi, zinazojikita katika maadili, za kutafuta maadili ya jamii ya binadamu yaliyo karibu iwezekanavyo na Dao ya maumbile ni yapi. Kwa maana hii, tofauti kati ya shule ya Utao na shule ya Konfyushasi ni tofauti kati ya kutotenda na “matendo ya kutenda kwa makusudi”. Kwamba shule ya Konfyushasi inathamini maadili kuliko sheria, ndiyo tofauti kati ya matendo ya Ukonfyushasi ya kutenda kwa makusudi na fikra ya Magharibi ya kutenda kwa makusudi. Katika jamii halisi ya binadamu, matendo ya kutenda kwa makusudi ni ya lazima; lakini kuna uwezekano mkubwa yakaharibika kuwa kutenda kwa makusudi kusikokubali kutotenda. Kwa hiyo, kama onyo, umuhimu wa kutotenda dhidi ya kutenda kwa makusudi unasisitizwa tena na tena.

Konfyushasi, akizungumzia “kutawala kwa kutotenda” (無爲而治) kuhusu mfalme Shun (Maandiko Teule 15:5), alitambua thamani ya kutotenda kunakovuka matendo ya Ukonfyushasi ya kutenda kwa makusudi. Xunzi naye aliona kutotenda kuwa kiwango bora kabisa cha mwenendo wa kiongozi (junzi, 君子). Kwa maana hii, shule ya Konfyushasi ilitambua katika falsafa yake ya matendo ya kutenda kwa makusudi thamani ya fikra ya kutotenda, na iliithamini sana kama hali inayofuata kanuni ya mbingu, si ubunifu wa binadamu. Kwamba shule ya Konfyushasi iliweka utawala kwa wema na utawala kwa taratibu juu ya utawala kwa sheria, kunalieleza hili.

Kwa maana halisi ya maneno, kutotenda kuna maana ya “kutokuwa na tendo”, lakini kuna maana ya mwendo unaoendana na wakati, yaani “kutenda bila kutenda” (wei wuwei, 爲無爲). Kutotenda kwa kufuata maumbile (wuwei ziran, 無爲自然). Wazo ni kwamba binadamu akitenda mapema, katika hatua ya chipukizi (germinal stage), machipukizi yanapoota, anaweza kutabiri hali ya siku zijazo inayobadilika; kwa hiyo anapaswa kutenda akilizingatia hilo. Hiki ndicho kiini cha fikra ya Dao: kutenda kwa kupatana na mkondo wa asili wa mambo, bila kulazimisha wala kuingilia kupita kiasi; kuyafuata maumbile. Kuna mfanano kiasi na fikra ya laissez-faire, iliyo kiini cha fikra ya kisiasa na kiuchumi ya Magharibi. Dai ni kwamba chanzo cha mambo ya binadamu si kutenda kwa makusudi, bali ni kutotenda.

Tekeleza utendaji usio na utendaji, timiza kazi bila kufanya kazi. (Daodejing, sura ya 63)

Nadharia ya Magharibi ya kutenda kwa makusudi ni rahisi kueleweka, kwa sababu inaleta athari ya moja kwa moja kwa binadamu. Kwa mujibu wa elimu ya ulimwengu ambamo kuwepo, yaani uwepo anaouzalisha Mungu, ndiko chanzo cha ulimwengu, kile anachokizalisha binadamu, yaani kutenda kwa makusudi, ndicho chanzo cha mambo ya binadamu. Ni tendo la kutaka kufanya jambo fulani kwa mujibu wa tamaa au malengo ya binadamu. Sheria, inayowakilisha ustaarabu wa Magharibi, ni mfano muhimu. Wazo ni kwamba binadamu ashike usukani wa mambo, na ashughulikie mambo ya binadamu kwa kutegemea sheria na taasisi zilizojengwa juu ya sheria ya kidini au juu ya akili ya binadamu.

Ikilinganishwa na fikra ya Magharibi ya kutenda kwa makusudi, iliyojengwa juu ya “falsafa ya kuwepo”, nadharia ya Mashariki ya kutotenda ni vigumu kueleweka.⁶⁴ Hii ni kwa sababu nadharia ya kutotenda ina kiini chake katika “falsafa ya mabadiliko”, ambayo fikra za Magharibi hazioni kuwa muhimu. Falsafa ya Mashariki inaweka chanzo cha ulimwengu katika kutokuwepo, na inachukulia mabadiliko kati ya kutokuwepo na kuwepo kuwa mwendo wa maumbile na wa ulimwengu. Kwa kuwa inajikita katika kutokuwepo kuliko kuwepo, fikra ya kifalsafa ya Mashariki inachukulia kutotenda, kurudi katika kutokuwepo, kuwa chanzo cha mambo ya binadamu.

Katika historia ya Mashariki, miongoni mwa wajibu wa kiongozi, fikra ya kutotenda inasisitizwa kuliko ya kutenda kwa makusudi. Mfalme Kangxi wa nasaba ya Qing, anayehesabiwa kuwa mmoja wa viongozi bora kabisa katika historia ya China, alitengeneza bango lenye herufi za kutotenda na kulitundika kwenye mlango wa ukumbi ambamo mfalme aliongoza vikao.

Kiongozi akilazimisha utawala wake, ni laana kwa nchi; asipoulazimisha, ni baraka kwa nchi. (Daodejing, sura ya 65)

Maana yake ni kwamba viongozi, mfalme na maafisa wakuu, hawapaswi kuwatesa watu kwa kufanya sera zinazolenga maslahi yao wenyewe kuwa sera za taifa. Yaani, lilikuwa onyo kwake mwenyewe na kwa mawaziri wake wasitunge sheria au amri ovyo. Iwe Mashariki au Magharibi, mara nyingi hutokea kwamba viongozi huweka sera kwa imani yao binafsi na wasaidizi wao huzitumia kwa faida yao. Hao huishia kuvunja sheria, au kutunga sheria mpya, ili kujaza maslahi yao binafsi:

Njia bora kabisa ya kuendesha taifa ni kuwaacha watu wafanye wanachotaka… Kibaya kuliko vyote ni viongozi wa taifa kushindana na watu katika kutafuta faida (Kumbukumbu za Mwanahistoria (Shiji) 129-1)

Zhuangzi, anayewakilisha fikra za Utao pamoja na Laozi, anaeleza msingi wa kutotenda kuhusiana na asili ya binadamu. Anajengea juu ya falsafa ya mabadiliko: kila kitu ulimwenguni hubadilika na kukua, na kila chipukizi na kila umbo lina ndani yake mwelekeo ambao litakua. Hatimaye ukomavu na uozo, na mabadiliko na mageuzi yanayoendelea kati yake, vyote vimo humo. Zhuangzi anaeleza kwamba siasa isiingilie maisha ya watu, yaani ipunguze kutenda kwa makusudi na iyashughulikie kwa kutotenda:

Binadamu ana asili. Kila mtu hushona nguo ili avae, na hulima shamba ili ale: ndiyo asili hiyo. Ni jambo linalowasaidia wote. Ni la kawaida na halipendelei upande wowote. Kwa hiyo mbingu hulishughulikia kwa kutotenda, bila kuingilia. (Zhuangzi, sura za nje, “Kwato za Farasi”, 1)

Falsafa ya India nayo ina dhana muhimu zinazoweza kutafsiriwa kama kutokuwepo na kuwepo, au kutotenda na kutenda kwa makusudi. Kutotenda kunaelezwa kwa Kisanskriti kama asamskrta, yenye maana ya “kisichoumbwa”, “kisichoundwa”, “kisichofungwa na masharti”. Kinyume chake, kutenda kwa makusudi kunaelezwa kama samskrta, ikiashiria “kilichoumbwa”, “kilichoundwa”, “kilichofungwa na masharti”. Lakini falsafa ya India, alikozaliwa Ubuddha, na Utao wa Asia Mashariki vinatofautiana kimsingi katika namna ya kutofautisha kuwepo na kutokuwepo. Katika falsafa ya India, kwa kuwa kutokuwepo ndiko chanzo na kiini, kuwepo kunapewa thamani ya muda tu. Katika Ubuddha, falsafa ya “umbo ni utupu, utupu ni umbo” nayo ina kiini chake katika wazo kwamba thamani ya umbo, yaani kuwepo, ni ya muda, na kwamba msisitizo unapaswa kuwekwa kwa utupu, yaani kutokuwepo. Kinyume chake, Utao una falsafa ambamo kutokuwepo ndiko chanzo lakini dhima ya kuwepo inatambuliwa: “Vitu vyote chini ya mbingu huzaliwa kutoka katika kuwepo, na kuwepo huzaliwa kutoka katika kutokuwepo.” Kutokuwepo na kuwepo vinakamilishana kama yin na yang. Ikiwa Ubuddha, uliotokana na falsafa ya India, unathamini kutokuwepo (無), ombwe (虛) na utupu (空) zaidi sana kuliko Utao wa Mashariki, ni kwa sababu ya asili hiyo.

Hata katika maisha ya binadamu, Ubuddha unaelekea hali inayovuka mateso yote yanayoletwa na maisha ya binadamu, yaani ukombozi, nirvana, lakini Utao unasisitiza umuhimu wa mtazamo unaoweza kufurahia kile ambacho chakula, mavazi na makazi, misingi ya maisha, humpa binadamu. Katika ustaarabu wa Mashariki unaothamini mtazamo huu wa ulimwengu na mambo ya binadamu, Ukonfyushasi, unaosisitiza matendo, unaishi pamoja na Utao, unaohimiza kurudi kwenye chanzo. Watu wa Mashariki mara nyingi hukumbatia Ukonfyushasi na Utao vyote viwili, kulingana na hali na nafasi waliyomo.

Msimamo wa Utao wa kuthamini kutotenda unaonekana wazi katika Daodejing. Kwa fikra ya kutotenda, Utao umeweka katika msingi wa ustaarabu wa Mashariki mtazamo wa maadili unaopunguza kwa kiwango kikubwa kabisa kuingilia kwa watawala au serikali katika maisha ya watu binafsi.

Spoki thelathini hukusanyika kuunda gurudumu moja. Nafasi tupu iliyo katikati yake ndiyo inayofanya gari libingirike. Unatoboa madirisha na kufungua milango ili kutengeneza chumba. Kwa sababu kuna nafasi tupu, chumba kinafaa. Kinachokinufaisha kilichopo ni kwamba kutotenda kinakitumia. (Daodejing, sura ya 11)

Fikra ya kutotenda kwa kufuata maumbile (wuwei ziran, 無爲自然), inayosisitizwa hasa katika Zhuangzi, ina kama fikra yake kuu maana ya kutotenda inayosimama mkabala na kutenda kwa makusudi: kwamba binadamu asijifunge kwa mapambo ya utamaduni aliyoyaunda mwenyewe, kama sheria, maadili, mazoea na desturi, bali ajikomboe kwa uhuru ili kuyapata maisha ndani ya maumbile. Hatimaye hili lilieneza katika ustaarabu wa Mashariki, kuliko katika ustaarabu mwingine wowote, fikra inayojikita katika uhuru wa mtu binafsi usioingiliwa na serikali. Na liliweka maadili ya kiuchumi yaliyokombolewa kutoka katika uchoyo, na hatimaye, kwa ushirikiano na Ukonfyushasi, kiunzi cha uchumi madhubuti unaosisitiza elimu, bidii ya kazi, bidii na kubana matumizi, na uadilifu wa viongozi.

Kwa upande mwingine, Magharibi haitoi thamani kwa kutotenda, na inakipa kutenda kwa makusudi maana chanya.

Inasisitiza umuhimu wa matendo kwa maneno: “Ninyi ni nuru ya ulimwengu… Unapowasha taa, nuru ya taa huangaza vitu vyote vilivyomo chumbani”: Mpanzi alitoka kwenda kupanda mbegu… Nyingine zilianguka kwenye udongo mzuri, zikaota, zikakua vizuri na kuzaa matunda; nyingine zilizaa mara thelathini, nyingine mara sitini, na nyingine mara mia. (Marko 4:3-8)

Pamoja na kutia moyo kutenda kama nuru ya ulimwengu na kama machipukizi, na kupata matokeo kwa bidii katika mambo ya binadamu, inasisitizwa dhima ya kutenda kama chumvi na kuwa kitu kinachohitajika katika mambo ya binadamu.

Ninyi ni chumvi ya dunia. Lakini chumvi ikipoteza ladha yake, itatiwa chumvi kwa kitu gani?… Ninyi ni nuru ya ulimwengu… huwaangazia watu wote. (Mathayo, sura ya 5)

Kujitahidi kama chumvi au nuru ni kutenda kwa makusudi. Kama tulivyoona katika mfano uliotangulia, kutengeneza chungu cha udongo au chumba ni kutotenda. Tofauti kati ya kujikita katika wuji, mahali pa kuanzia pa ustaarabu wa Mashariki kunakoelezwa kwa fikra ya kutotenda, na kujikita katika uumbaji, mahali pa kuanzia pa ustaarabu wa Magharibi, huenda ndiyo kipengele muhimu kabisa kinachounda msingi wa kila mmoja wa ustaarabu huo miwili.

Katika Magharibi, Mungu anawapa binadamu, kupitia manabii, sheria ambayo lazima waitii kikamilifu. Kwa kuonya kwamba kuvunja sheria ni kumsaliti Mungu na kutenda uovu, anawafanya watu waiheshimu sheria, na hivyo anasisitiza kutenda kwa makusudi. Lakini kwa mtazamo wa Dao, utawala wa sheria nao mwishowe ni tendo la binadamu, na hatimaye ni sehemu ya kutenda kwa makusudi. Nabii, kwa kupitia Mungu, ana faida ya kuzalisha nguvu na umakini kwa msingi wa nguvu kubwa ya Mungu kamili. Na inazaliwa nguvu ya msukumo inayotafuta hali bora na kufungua njia ya siku zijazo. Lakini nguvu hii ya msukumo haidumu. Mwishowe inafuata hali ya kijiografia na kisiasa na mkondo wa shi (勢), msukumo wa hali. Kihistoria, hali bora inayosukumwa na Mungu mmoja, itikadi moja, haijawahi kutimia. Hata kifalsafa, hali ya Mungu mmoja au itikadi moja kutawala ulimwengu haitokei.

Ustaarabu wa Magharibi unaojikita katika dini ya ufunuo unajikita, kati ya kutokuwepo na kuwepo, katika kuwepo, na katika matendo, kati ya kutotenda na kutenda kwa makusudi, unathamini kutenda kwa makusudi. Ukienda hatua moja mbele zaidi, unatenganisha kabisa kutokuwepo na kuwepo na kuendeleza uwili wa upinzani. Katika ustaarabu wa Magharibi, nuru na giza, kutokuwa na uwepo na uwepo, vyote vinapingana, havipatani. Kinyume chake, Dao ya Mashariki, inayojikita katika falsafa ya asili, inachukua msimamo wa kifalsafa unaokumbatia pamoja nuru na giza, kutokuwa na uwepo na uwepo. Kwa hiyo Magharibi inafasiri uhusiano kati ya vitu viwili katika ulimwengu, maumbile na mambo ya binadamu, kama muundo wa uwili wa upinzani. Uwili wa upinzani na fikra ya wema na uovu vinafasiri mahusiano kati ya vitu kama ya uadui au ya upinzani. Uwili wa upinzani wa Magharibi unatumika hasa kueleza matukio ya kisayansi au ya maumbile, na katika matukio ya jamii ya binadamu, hasa katika masuala ya kidini, unapata umbo mahususi kama fikra ya wema na uovu. Uwili wa upinzani na fikra ya wema na uovu vyote vinaanzia katika falsafa ya kuwepo. Ulimwengu na binadamu vyote viliumbwa na Mungu. Na kiini cha falsafa ya kuwepo ya Magharibi ni kwamba ulimwengu ulioumbwa upo kama ulivyoumbwa, na lazima uendelee kuwepo bila kubadilika, kama ulivyotengenezwa. Inajengwa juu ya kanuni kwamba alichoumba Mungu kipo milele.

Uwili ni falsafa inayoeleza matukio ya maumbile au fikra kwa kanuni mbili za msingi. Falsafa ya Mashariki inafasiri ulimwengu na maisha ya binadamu kwa fikra kwamba hakuna kitu kilichopo kivyake, bali kila kitu kinakamilishana na kubadilika daima. Hii ni kwa sababu ustaarabu wa Mashariki umejengwa juu ya falsafa ya mabadiliko. Kwa hiyo hamu ya kuwepo kusikobadilika, au hoja kuuhusu, haichukuliwi kuwa muhimu katika ustaarabu wa Mashariki. Hili linaeleza kwa nini falsafa ya kuwepo au nadharia ya maarifa ya Magharibi haikukua katika historia ya falsafa ya Mashariki. Badala yake, katika Mashariki ilikua falsafa ya shi (勢), inayohusu kuushika na kuutumia mkondo uliofichika katika mabadiliko kwa mujibu wa falsafa ya mabadiliko, pamoja na falsafa ya shu (術), ustadi wa kiutawala, inayohusu mabadiliko ya asili ya binadamu. Falsafa za shi na shu ni dhana zisizokuwepo katika fikra za Magharibi.

Katika Mashariki hakuna fundisho wala nadharia ya kisayansi inayoweza kulinganishwa na nadharia ya uumbaji au nadharia ya mageuko ya Magharibi. Kwa kuwa Mashariki ina falsafa kwamba binadamu ni sehemu ya maumbile na anarudi katika maumbile, fikra zinazohusiana na nadharia ya makusudio inayomfanya binadamu kitovu cha ulimwengu hazikukua, na hatimaye hapakuwa na nafasi kwa ubinadamu-kitovu (人間主義) unaofungamana na metafizikia kukua. Mashariki haina fundisho la kidini la uumbaji wa maumbile na binadamu, lakini ina hekaya ya uumbaji: hekaya ya uumbaji ya Pangu (盤古), inayounga mkono falsafa ya mabadiliko. Pia, ingawa haina nadharia ya mageuko iliyoboreshwa na ya kisayansi kama ya Darwin, ina falsafa ya mabadiliko inayoeleza nafasi na dhima ya maumbile na binadamu ulimwenguni. Falsafa ya mabadiliko iliyomo katika Yijing ndiyo hasa falsafa ya mabadiliko, mzizi wa fikra za Mashariki, iliyokua na kuwa mfumo.

Utamaduni wa maadili wa Mashariki dhidi ya utamaduni wa utawala wa sheria wa Magharibi

Katika Mashariki, inayothamini kutotenda, maadili yanakuwa muhimu kuliko sheria, na katika Magharibi, inayothamini kutenda kwa makusudi, utawala wa sheria unakuwa muhimu kuliko maadili. Hili linaelezwa kama utamaduni wa maadili wa Mashariki na utamaduni wa utawala wa sheria wa Magharibi. Kuchunguza jinsi uhusiano kati ya maadili na sheria ulivyopangwa katika Mashariki kunasaidia kuelewa tofauti kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Hata katika Mashariki kulikuwa na wakati, kama kipindi cha Madola Yanayopigana kabla ya Kristo, ambapo sheria ilithaminiwa, ikawa na dhima kuu, na ikawa na dhima ya msingi katika kumaliza kipindi cha Madola Yanayopigana na kutimiza taifa moja lililoungana. Sheria ya wakati huo iliitwa bianfa, “mageuzi ya sheria”, kwa sababu ilibeba maudhui ya kimapinduzi ya kukomesha kwa sheria mfumo wa kimwinyi na kuendesha taifa kwa mfumo wa mikoa na wilaya. Katika utawala wa sheria wa China, watu kama Shang Yang (390–338 K.K.), Han Feizi (280–233 K.K.) na Li Si (280–208 K.K.) walikuwa na dhima kuu. Shang Yang alifanya kazi wakati ambapo mapokeo marefu ya kimwinyi yalidumishwa, ambamo jamaa wa mfalme walihodhi mamlaka. Kwa ajili ya maendeleo ya taifa, Shang Yang alitetea utawala wa sheria uliosisitiza usawa kati ya jamaa wa mfalme na watu wa kawaida. Alisukuma kwa nguvu mageuzi ya sheria yaliyoacha dhana ya zamani ya kuwapendelea wakuu na kutekeleza dhana mpya ya kuifanya sheria iliyo sawa kwa watu wote kuwa msingi wa taifa.

Shang Yang, akipambana kwa miaka ishirini na nguvu za kimwinyi, kama jamaa wa mfalme, alitekeleza utawala wa sheria uliovunja tabaka la wakuu wenye ardhi, kuwatoza matajiri kodi nzito, na kuwagawia wakulima maskini ardhi na fedha za kilimo. Watu wote walianza kuwa na matumaini kwamba, wakitoka katika umaskini na taifa likikua, watapata sehemu yao. Hatimaye, kwa msaada mkubwa wa mfalme, alifanikisha sera yake ya mageuzi. Lakini alichukiwa na wakuu wenye ardhi, na baada ya kifo cha mfalme aliyemsaidia kwa miaka ishirini (Mtawala Xiao wa Qin), Shang Yang aliuawa. Lakini dhana ya kimapinduzi ya kubadilisha mfumo wa kimwinyi kuwa mfumo wa mikoa na wilaya ilinusurika, na utawala wa sheria wa Shang Yang uliifanya Qin kuwa taifa lenye nguvu. Karne moja na nusu baadaye, Qin ilipounganisha ulimwengu wa Kichina, Mfalme wa Kwanza wa Qin alimaliza kipindi cha Madola Yanayopigana, kilichodumu miaka 250 chini ya mfumo wa kimwinyi wa kurithi, na akatimiza muungano (221 K.K.) chini ya mfumo wa mikoa na wilaya unaotawaliwa moja kwa moja na serikali kuu. Wakati huo Mfalme wa Kwanza alimtumia Li Si, aliyetoka shule ya Kisheria, kama waziri mkuu wake. Kazi mwakilishi ya shule ya Kisheria iliandikwa na Han Feizi (韓非).

Kwa kuwa shule ya Kisheria ilikataa kabisa thamani za kimaadili, ilisisitiza utawala kwa sheria kuliko uongozi wa mtu binafsi, na ilidhihaki taratibu na maadili bora ya zamani, tunaweza kusema kwamba inaunda kinyume kinachopingana ana kwa ana na fikra za Ukonfyushasi. ⁶⁵ Kitabu cha Han Feizi, kinachoanza kwa maneno “Mtumishi wako Fei kamwe haogopi kusema maoni yake…”, kinaweza kulinganishwa, kwa umbo na maudhui yake, na Mwanamfalme (Il Principe) cha Machiavelli. Kwa kweli, Han Feizi kinaonyesha, kama Mwanamfalme, uchambuzi na uchunguzi mkali wa asili ya binadamu, na mfanano wake unashangaza.⁶⁶ Han Feizi alimtangulia Machiavelli kwa karibu miaka elfu mbili.

Han Feizi anamweleza mtawala dhima yake hivi: “Mtawala mwenye busara asitegemee kwamba mawaziri wake hawatamsaliti, bali azingatie kujiwekea mwenyewe shu (術), ustadi wa kiutawala, unaowazuia wasimsaliti; asitegemee kwamba mawaziri wake hawatamdanganya, bali ategemee kujiwekea mwenyewe shu unaowazuia wasimdanganye.”⁶⁷ Anasisitiza ustadi wa utawala wa Kimachiavelli kikamilifu: waziri “akiwa na mtawala mwenye busara humtumikia kwa moyo wake wote, na akiwa na mtawala duni hupanga hila tu ili kumjaribu”.⁶⁸ Machiavelli anamshauri mtawala kutumia kwa pamoja tishio la simba na ujanja wa mbweha,⁶⁹ na anasisitiza haja ya kuwazungushia mawaziri heshima, dhahabu na hazina ili wasiwe na moyo wa kusaliti. ⁷⁰ Han Feizi anafundisha kwamba waziri humtumikia kwa uaminifu mtawala mwenye busara, lakini asipohitaji kumtumikia hujaribu kumtumia mtawala; kwa hiyo mtawala lazima ajue kuwafukuza wapambe wadanganyifu na wenye kujipendekeza.⁷¹

Uhalisia huu, ulio baridi na usio na huruma kwa upande mmoja, huenda ulifaa na ulihitajika kwa kurejesha utaratibu katika nyakati za vurugu kama vipindi vya Masika na Mapukutiko na vya Madola Yanayopigana. Lakini katika China iliyofuata, iliyodumisha ulimwengu ulioungana kwa miaka elfu mbili, ren (仁, utu) na yi (義, uadilifu) viliheshimiwa na kuthaminiwa, na upatanifu na wastani vilitafutwa: fikra ya shule ya Kisheria, iliyojengwa juu ya upinzani na migogoro, iliiachia nafasi ya kwanza kwa umuhimu fikra ya Ukonfyushasi, inayothamini maadili.

Katika taifa lililoungana ambamo mfumo wa mikoa na wilaya ulitimizwa, kuleta amani na utulivu kupitia siasa na utawala kulikuwa muhimu zaidi. Kwa hiyo sheria, ingawa ni kipengele muhimu cha njia za kutawala taifa, ilikuja kushirikiana na falsafa za Utao na Ukonfyushasi, zinazojumuisha maadili na kutotenda, vinavyosaidia uendeshaji wa kawaida wa siasa na utawala wa taifa. Hatimaye hili lilikua katika umbo la “fikra ya Huang-Lao” (黃老思想) na la “Ukonfyushasi kwa nje, sheria kwa ndani” (外儒內法). Ilichukua umbo la kutanguliza nje kutotenda kwa Utao na maadili ya Ukonfyushasi, huku ndani yake utawala wa sheria ukichangia uendeshaji wa taifa lililoungana. Utawala kwa wema (德治), unaojikita katika kutotenda, na utawala kwa taratibu (禮治), unaojikita katika maadili, vilikuwa muhimu kuliko utawala kwa sheria.

Biblia ina amri inayotaka hata katika mahusiano ya kifamilia ibada ya Mungu ifikiriwe kwanza, jambo linaloweka wazi kwamba ibada ya Mungu ndiyo sheria ya kwanza.

Msidhani kwamba nimekuja kuleta amani duniani. Sikuja kuleta amani, bali upanga. Nimekuja kumfarakanisha mtu na baba yake, binti na mama yake, mkwe na mama mkwe wake; na adui za mtu watakuwa watu wa nyumbani mwake mwenyewe. Anayempenda baba au mama kuliko mimi hanistahili, na anayempenda mwana au binti kuliko mimi hanistahili (Mathayo, sura ya 10)

Katika Mashariki, katika karne ya 4 K.K., kupitia utekelezaji wa mageuzi ya sheria ya Shang Yang, sheria iligongana na maadili. Mfumo wa adhabu ya pamoja, unaoshikilia kwamba sheria ni muhimu kuliko mahusiano ya kifamilia, ulikuwa tatizo hasa. Adhabu ya pamoja, iliyohusisha katika uhalifu hata familia na majirani, iliharibu maadili na kueneza hofu. Tayari katika karne ya 2 K.K., tatizo hili muhimu lilitatuliwa na nasaba ya Han, iliyorithi muungano kutoka kwa Qin, kwa mfumo wa “Ukonfyushasi kwa nje, sheria kwa ndani” (外儒內法), unaoshikilia kwamba maadili ni muhimu kuliko sheria. Katika Kumbukumbu za Mwanahistoria (史記) za Sima Qian, mageuzi ya sheria ya Shang Yang yanaelezwa kama taasisi ya ubunifu iliyoifanya Qin kuwa taifa lenye nguvu, lakini wakati huo huo kama utawala wa sheria usio na huruma uliovuka maadili na adili ya kibinadamu. Akisisitiza, pamoja na mafanikio ya kitaasisi ya utawala wa sheria wa Shang Yang, misiba na upinzani ulioletwa nao, Sima Qian anaeleza kinachotokea sheria inapoyakandamiza maadili.

Fikra hii ya Mashariki, “kutanguliza maadili huku ukitumia sheria”, inaelezwa vizuri na fikra ya yin na yang.

Mtazamo wa Mashariki wa ulimwengu unajikita katika muundo wa wuji-taiji. Vyote viwili ni muhimu, lakini Mashariki inaona kwamba wuji inatangulia taiji. Kinyume chake, mtazamo wa Magharibi wa ulimwengu unasisitiza uumbaji kutoka katika ghasia, na unaona kwamba uumbaji unashinda ghasia (vurugu) na kutawala vitu vyote. Tofauti hii ndiyo msingi wa Mashariki na Magharibi kuwa na ustaarabu uliojengwa juu ya fikra ya yin na yang na fikra ya wema na uovu. Mwishowe, Mashariki na Magharibi ziliweka katika msingi wa ustaarabu wao mitazamo ya ulimwengu inayopingana. Mashariki inafuata kanuni za ukamilishano na za yin na yang, zinazojikita katika mabadiliko kati ya wuji na taiji, ilhali Magharibi inachukua kama kitovu chake kanuni ya upinzani, ya wema na uovu, kati ya ghasia na uumbaji.

Fikra za falsafa ya asili ya Mashariki zinakubali kanuni kwamba “maisha yetu yana mwisho, lakini maarifa hayana mwisho”. Ukiiheshimu kanuni ya kisichodhihirika, hutaelemea upande wa fikra moja tu, kama dini au nadharia ya kimetafizikia. Hutajitosa katika kuweka kila kitu juu ya ukweli mmoja na kupigana vita vya wema dhidi ya uovu ili kuueneza. Nadharia ya Magharibi ya kinachodhihirika inaona kwamba Mungu anaweza kumpa binadamu, kupitia manabii, mwisho wa maarifa, yaani ukweli kamili. Binadamu anafikia mwisho wa maarifa na kugusa ukweli wa milele. Nadharia ya kinachodhihirika ina nguvu ya kufikia ukweli kamili, lakini wakati huo huo inabeba hatari inayoiandama bila shaka: maonyo ya kutisha kwa wasioifuata. Nguvu na hatari zinazoandamana na nadharia ya kinachodhihirika hatimaye huchochea fikra ya wema na uovu. Mahali pake pa kuanzia ni fikra ya wema na uovu kati ya wanaoamini na wasioamini.

Kwa kutawala kwa dhana ya Magharibi duniani, tunakutana na mifano mingi mno ya mifumo, taasisi na desturi za Magharibi zinazojikita katika sheria. Ili kusawazisha hali hii, tuchunguze sifa chache za ustaarabu wa Mashariki unaojikita katika maadili. Katika karne ya 4 K.K., dola la Qi lilifuata sera ya kutumia utamaduni na elimu. Huko Jixia, magharibi mwa Linzi, mji mkuu wa Qi, lilianzisha Chuo cha Jixia, taasisi ya kwanza duniani ya elimu ya umma. Kinahesabiwa kuwa kitovu cha Shule Mia Zilizoshindana: mahali ambapo wanafikra wa aina mbalimbali, wa shule ya Utao, ya Konfyushasi, ya Kisheria, ya Mozi, ya majina, ya yin na yang, na ya wanadiplomasia, walijadiliana kwa msaada wa dola. Kilitoa wanafikra kama Xunzi na Shen Dao. Hapo wanafikra walikuza falsafa za kimaadili kama “vitu vyote ni vya kipimo sawa” (萬物齊度), “kuhifadhi asili yako kamili na uhalisi wako bila kuguswa” (全性保眞), “kuwa na tamaa chache na za juujuu” (情慾寡淺), “kudhalilishwa bila kuona aibu” (見侮不辱) na “kukataza mashambulizi na kuweka chini silaha” (禁攻寢兵).⁷² Ni mfumo wa falsafa ya kimaadili unaoweza kulinganishwa na mfumo wa kifalsafa wa Magharibi unaojikita katika sheria.

Falsafa inayoweka maadili juu ya sheria ina ndani yake wazo kwamba kutotenda kunaonya dhidi ya kutenda kwa makusudi. Kwa nini kutotenda kunaonya dhidi ya kutenda kwa makusudi? Makosa makubwa ya binadamu anayetegemea kutenda kwa makusudi peke yake yalionekana waziwazi katika enzi ya itikadi ya Magharibi ya karne ya 20. Ni hali iliyojitokeza Magharibi ilipozama katika nadharia ya kinachodhihirika, kinyume cha falsafa ya msingi ya Dao, “dao ke dao fei chang dao” (Dao inayoelezwa si Dao ya milele), inayosema kwamba binadamu hawezi kuushika ukweli kamili. Katika nyakati za kisasa, fikra za Magharibi zilipandisha uwezo wa akili ya binadamu hadi kiwango cha juu kabisa, na zikawa na dhana potofu kwamba binadamu anaweza kufikia ukweli kamili kwa akili. Kulikuwa na wakati ambapo watu walidai kwamba wameushika ukweli kamili, na kwa kisingizio cha kuutimiza katika historia, walifanya bila kusita ukatili usioelezeka kwa maneno: ndizo itikadi za ufashisti na ukomunisti. Ziliamini kwamba zikitimiza ukweli kamili ulioelezwa na itikadi yao, hali bora ingetimia katika jamii ya binadamu. Udarwini wa kijamii ulikuwa na athari ya kuamua. Ziliona kwamba kuacha maadili katika njia ya kuelekea hali hiyo bora kunaweza kuhalalishwa. Lakini ukweli kamili wanaoudai unapokuwa si halisi, mwishowe kinachobaki kama utambulisho wa itikadi ni ukatili walioufanya tu. Hukumu hii hatimaye inafanywa kwa kuzingatia asili ya binadamu.

Kama asili ya binadamu ingekuwa njema daima, au kama ingewezekana kuifanya njema, kutotenda kusingehitajika. Ingetosha kuifuata asili ya binadamu. Lakini ndani ya asili ya binadamu kuna kujipendelea kwenye nguvu kunakotaka kuongeza faida yake mwenyewe hadi kiwango cha juu kabisa. Hakubadiliki. Kujipendelea kwa binadamu hutumia akili kwa kiwango cha juu kabisa ili kukuza imani zake thabiti. Ndani ya asili ya binadamu kuna mwelekeo wa kutanguliza maslahi binafsi kabla ya maslahi ya umma. Kujipendelea hugeuka kwa urahisi kuwa uchoyo, na kunakuwepo daima katika jamii ya binadamu. Katika enzi ya itikadi, Magharibi ilikuja kuamini nadharia ya mageuko inayosema kwamba asili ya binadamu inaweza kufanywa njema. Lakini uelewa wa Mashariki wa asili ya binadamu ni tofauti na wa Magharibi. Nadharia ya mageuko inayodai kuifanya asili ya binadamu kuwa njema ilikuwa kosa kubwa mno lililowezekana katika historia ya kisasa ya Magharibi tu. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inajikita katika mabadiliko ya tabia: je, binadamu atakuwa mshiriki (xiaoren, 小人) anayejiendesha kwa uchoyo, au kiongozi (junzi, 君子) anayeshika maadili? Kwamba hilo linategemea kabisa juhudi za mtu binafsi, ndiyo asili ya binadamu kama Mashariki ilivyoielewa.

Maadili si ya kuzaliwa nayo. Yanatokana na kujifunza na kufuata mwenendo wa wenye hekima. (Xunzi 23:5)

Ustaarabu wa Magharibi unaingiza katika mambo ya binadamu mapenzi na sheria ya Mungu. Unahukumu mwenendo wa binadamu na kutenda kwa makusudi kama wema au uovu kwa kigezo cha utii au uasi kwa Mungu. Katika Uyahudi, ufafanuzi wa kutenda kwa makusudi kwa sehemu kubwa unawekwa na msimamo kuhusu Mungu: kuabudu sanamu, kutoshika agano na Mungu, na kadhalika. Na kwa kuwa kanuni zote za mwenendo wa binadamu ziliwekwa na sheria, adhabu kali mno ya Mungu inangoja kutenda kwa makusudi. Kwa hiyo katika ustaarabu wa Magharibi, maneno na matendo yanayofuata mapenzi ya Mungu ni wema, na yale yanayoyakiuka ni dhambi ya kutenda uovu, na yanastahili adhabu. “Mimi, Mungu wako, ni Mungu mwenye wivu. Kwa wale wanaonichukia, ninalipiza maovu ya mababu hadi kwa wazao wa kizazi cha tatu na cha nne” (Kutoka 20:5-6). Hatimaye, katika Magharibi, mwenendo wa binadamu unavuka eneo la binadamu na kuwa suala la wema na uovu, dhambi, adhabu na mateso, ambamo Mungu anaingilia: yaani, suala si la maadili bali la sheria.

Umuhimu wa sheria ulikuwa tayari na nafasi imara katika ustaarabu wa Ugiriki na Roma. Katika historia ya Magharibi, viongozi wa kisiasa wanaelezwa kama “watoa sheria” (Lawgiver). Solon (Solon, 638–558 K.K.), maarufu zaidi kati ya Wenye Hekima Saba wa Ugiriki, anajulikana hasa kama “mtoa sheria”. Kwa kiasi hicho, katika Magharibi, wanaotunga sheria nzuri na kuzifanya ziheshimiwe ndio wanaokuwa viongozi. Katika ustaarabu wa Magharibi, kwa kawaida taasisi na sheria huongezeka, na adhabu dhidi ya wanaozivunja nazo haziwezi kuepuka kuongezeka. Dhima ya mawakili inakua. Tangu enzi za Ugiriki na Roma, mawakili hodari wanajitokeza katika Magharibi. Demosthenes wa Ugiriki na Cicero wa Roma wote walikuwa mawakili kabla ya kuwa wanasiasa mashuhuri. Cicero alipewa cheo cha “Baba wa Taifa” kwa kuzima uasi wa Catilina. Demosthenes, Mgiriki aliyepinga upanuzi wa Makedonia, alipata umaarufu kote Ugiriki.

Kiini cha nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu kimeelekezwa kabisa katika kukuza “tabia ya mtu” baada ya kuzaliwa, ndani ya mipaka ya asili ya binadamu aliyopewa. Ufunguo muhimu kabisa katika kukuza tabia ni maadili. Katika kukuza tabia, si sheria bali maadili ndiyo yanayosimama juu. Katika Mashariki, kuwataja viongozi wa jamii, haitumiki kauli “mtoa sheria”. Kuwataja viongozi wa jamii, Utao hutumia maneno kama mwenye hekima (shengren, 聖人), na Ukonfyushasi kiongozi (junzi, 君子).⁷³ Mwenye hekima na kiongozi si wataalamu wa sheria, bali ni “viongozi wenye maadili”. Katika Mashariki, mawakili walijitokeza baada ya karne ya 19 tu. Katika Mashariki, si anayetangaza sheria, bali anayetambuliwa kwa maadili yake ndiye anayekuwa kiongozi.

3) Kigezo cha matendo ya binadamu: yin na yang (陰陽) ya mabadiliko dhidi ya wema na uovu (善惡) wa kuwepo

Fikra ya yin na yang na fikra ya wema na uovu hutumika kama vigezo vya matendo ya binadamu katika Mashariki na Magharibi. Katika Mashariki, kwa mtazamo kwamba kila kitu hubadilika bila kukoma, matendo yanafuata falsafa ya mabadiliko inayothamini ulaini na uwezo wa kujirekebisha. Matendo ya mtu binafsi yanapata maana yake si kwa kujitegemea, bali ndani ya mahusiano na muktadha. Yanajengwa juu ya kutegemeana na kufungamana. Matendo ya binadamu yanaeleweka kama kuelekea kutafuta uwiano kati ya yin (陰) na yang (陽) katika maumbile na jamii. Yanaelekea uwiano na upatanifu.

Matendo ya binadamu yanaonyesha mkondo, na yanafuata sheria za maumbile. Kiini cha maumbile kama Mashariki inavyoyaona kiko katika mabadiliko yanayotokea bila kukoma. ⁷⁴ “Vitu vyote hubeba yin mgongoni na kukumbatia yang kifuani.” “Jua linapoangaza mlima, mwanga (yang) unajitokeza. Jioni inapofika na jua kutoweka, mlima unaonyesha giza (yin).” Katika Daodejing, vitu vyote vya maumbile vinaelezwa kwa yin na yang.

Vitu vyote hubeba yin mgongoni na kukumbatia yang kifuani. (Daodejing, sura ya 42)

Dao, kitovu cha vitu vyote, iko kila wakati, kila mahali, kwa kila mtu. Dao ni utaratibu wa maumbile na wa ulimwengu. Chochote binadamu afanyacho, chochote aaminicho, hawezi kuwa ila kiumbe kinachoifuata Dao. Mungu ni uchaguzi, lakini Dao ni lazima. Binadamu hawezi kuikwepa Dao. Watu wote wanaitegemea Dao na kuishi ndani yake.

Dao ya mbingu inamnufaisha kila mtu na haimdhuru mtu yeyote. (Daodejing, sura ya 81)

Kwa kuwa Dao inawahusu binadamu wote, haiingilii moja moja mambo ya kila mtu. Haijali mambo ya binadamu. Binadamu wanaamua wenyewe mambo yao ndani ya mipaka ya Dao. Maumbile hayabadilishi sheria zake kwa sababu ya binadamu. Mambo ya binadamu yanaelezwa si kwa fikra ya wema na uovu, bali kwa fikra ya yin na yang. Binadamu anawajibika kwa anayoyafanya. Hufanya kazi kwa bidii wakati wa kiangazi ili kujiwekea chakula, na hupumzika wakati wa baridi. Binadamu asiyefanya kazi wakati wa kiangazi na kucheza tu hawezi kuepuka uhitaji wakati wa baridi. Dao iko ng’ambo ya wema na uovu, na inawahusu watu wote. Wema huifurahia Dao, na wasio wema hupata ulinzi wake. Dao haina adui. Fikra ya wema na uovu haina nafasi humo.

Dao ni mahali vitu vyote vinapokaa. Dao ni hazina ya wema, na wakati huo huo ni kinga ya wasio wema. (Daodejing, sura ya 62)

Ustaarabu wa Magharibi unashughulikia mambo ya binadamu kwa fikra ya wema na uovu. Kutokuwepo (無) kunachukuliwa kama uwepo wa “uovu”. Kuwepo (有) kunabeba maana “njema” ya kuwa kumefukuza giza na vurugu ili kuunda ulimwengu wa nuru na utaratibu. Huu ndio mwanzo wa fikra ya wema na uovu. Fikra ya wema na uovu isiyobadilika inazaliwa na falsafa ya kuwepo ya Magharibi. Viumbe visivyobadilika vilivyoumbwa, vikinaswa katika fikra ya wema na uovu, bila shaka vinagawanyika na kupingana.

Kusema kwamba Mungu ni mwema kunaibua swali la msingi lisiloweza kutatuliwa: kinyume cha wema, yaani uovu, kimetoka wapi na kwa nini kipo? Dao inajumuisha nuru na giza, wema na kisicho chema (不善). Kwa kufanya hivyo, inakaa mbali na kueleza ukweli kamili “kwa kuthibitisha”. Jambo hili linasisitizwa bila kukoma katika Daodejing: Dao ni safi kama maji ya kijito na ni tope kama maji ya matope (Daodejing, sura ya 15). Dao inachanganyika na nuru na inachanganyika na giza, na ndani ya Dao vinakuwa kitu kimoja (Daodejing, sura ya 56). Dhana hii ya msingi ya Dao imeenea kwa kina katika ustaarabu wa Mashariki. ⁷⁵ Mbinu ya Magharibi inaanzia katika falsafa ya kuwepo na inaweka mkazo katika kuchambua na kupambanua kanuni za “kuwepo”. Mbinu ya Mashariki inaweka mkazo katika kuelewa kanuni za maumbile na za mambo ya binadamu kutokana na “mabadiliko”. Ukiweka mkazo katika mabadiliko, bila shaka unaunganika na uwili wa ukamilishano. Ustaarabu ukiwa na falsafa ya yin na yang, ni vigumu kutumia katika mambo ya binadamu dhana za wema na uovu zenye ukamilifu. Yin na yang ya kutotenda ni dhana inayoeleza kanuni ya mabadiliko ya maumbile, na wema na uovu wa kutenda kwa makusudi ni dhana inayoeleza hukumu ya kimaadili ya binadamu. Yin na yang ya kutotenda haziegemei thamani yoyote, na wema na uovu wa kutenda kwa makusudi vinatoa hukumu ya thamani.

Yin na yang zina kigezo chenye maana ya upatanifu au ukamilishano. Yin na yang ziko katika uhusiano wa kuathiriana na kugeukiana bila kukoma. Kama mchana na usiku, ugumu na ulaini, uhai na kifo, viumbe vyote hupata uwiano ndani ya mabadiliko. Yin na yang si vitu kamili, bali vinafafanuliwa ndani ya uhusiano wao. Katika hali fulani, yin inaweza kugeuka kuwa yang, na yang kuwa yin. Yin na yang vinapingana, lakini hakuna kimoja kinachoweza kuwepo bila kingine. Si vitu huru vilivyojitenga, bali kila kimoja kinakihitaji kingine daima. Upatanifu unazaliwa ndani ya upinzani, na mabadiliko yenyewe ndiyo kanuni ya utaratibu. “Yin na yang hutimiza upatanifu (和) kupitia qi (氣, nguvu ya uhai)” (Daodejing, sura ya 42). Yin na yang vina maana ya upatanifu, yaani ukamilishano. Nuru ya jua inapoangaza mlima, mlima hubadilika sura kuwa yin na yang. Giza na mwanga vina maana ya upatanifu na ukamilishano wa nuru na mlima. Mwanamume na mwanamke, mtawala na raia, baba na mwana, kiangazi na baridi, mbele na nyuma, juu na chini: katika fikra za Mashariki, vyote hivi vinasimama katika mahusiano ya ukamilishano yanayopatana kama yin na yang.

Fikra ya Magharibi ya wema na uovu inatenganisha wema na uovu katika uwili wa mahusiano ya binadamu. Binadamu wanagawanywa kuwa “wateule” na “waliotupwa”. Mgawanyo wa wema na uovu bila shaka unavipinganisha viwili hivyo. Mojawapo ya viini vya dini ya ufunuo ni fikra ya wema na uovu. Mgawanyo wa wema na uovu ni dhana isiyokuwepo katika falsafa ya Dao. Ni kwa sababu Dao inaona kiini cha mambo ya binadamu si katika wema na uovu, bali katika yin na yang. Katika Magharibi, kama dhana zinazopingana na fikra ya wema na uovu, zinajitokeza dhana kama kutoegemea thamani, uhusianifu wa maadili na ukanaji wa maadili. Falsafa za dini ya ufunuo, za Plato na za Kant zinafuata uchambuzi huu, nao ni mojawapo ya fikra kuu za ustaarabu wa Magharibi. Lakini hatuwezi kutumia dhana hizi zinazopingana, zinazoiweka Magharibi kitovuni, kwa ustaarabu wa Mashariki ili kuvilinganisha. Kwa sababu fikra za Mashariki zimejengwa kuzunguka mtazamo mwingine wa ulimwengu, na chanzo na kanuni nyingine za mambo ya binadamu. Hatuwezi kuupuuza ustaarabu wa Mashariki kama kutoegemea thamani, uhusianifu wa maadili au ukanaji wa maadili kwa sababu tu ni tofauti na Magharibi. Fikra ya yin na yang inafuata falsafa ya mabadiliko: ni kiunzi cha kifalsafa kinachoeleza mabadiliko na upatanifu wa viumbe. Katika Magharibi, wema ni wema daima, na uovu ni uovu daima. Tafsiri zinaweza kutofautiana kulingana na enzi na utamaduni, lakini mgawanyo wa msingi haubadiliki. Fikra ya wema na uovu ni kigezo cha kimaadili kinachopima matendo na uwepo wa binadamu kwa mtazamo wa kutenda kwa makusudi. Inachukuliwa kuwa thamani kamili, isiyobadilika kwa kiasi kama yin na yang.

Kwa kuwa fikra za Magharibi zinagawanya mambo ya binadamu ndani ya mipaka ya wema na uovu, ni vigumu kwazo kuelewa fikra za Mashariki. Ni kwa kutanguliza fikra ya Mashariki ya yin na yang ndipo inapoweza kulinganishwa na fikra ya Magharibi ya wema na uovu. Katika kanuni za mambo ya binadamu, fikra ya yin na yang ina dhima iliyo kinyume kabisa na fikra ya wema na uovu. Fikra ya yin na yang na fikra ya wema na uovu zinafanya kazi kama kanuni za mambo ya binadamu kwa mujibu wa mitazamo miwili tofauti ya ulimwengu. Fikra ya yin na yang inajikita katika dhana za upatanifu na ukamilishano zilizomo ndani ya falsafa ya asili. Fikra ya wema na uovu inajikita katika dhana za hukumu ya kimaadili na upinzani zilizomo ndani ya dini au falsafa ya kimetafizikia.

Fikra ya wema na uovu, kanuni ya mambo ya binadamu katika Magharibi, imefungamana na nadharia ya uumbaji. Uumbaji ni neno la Mungu, na uumbaji ni uwepo mwema unaozaliwa kwa kufukuza giza, linalochukuliwa kuwa uovu. Umuhimu wa uumbaji unaofungamana na fikra ya wema na uovu unaonekana wazi pia katika masimulizi ya “mapambano dhidi ya ghasia” (struggle against Chaos) yanayohusiana na hekaya za uumbaji za Magharibi na za Mashariki ya Kati. “Uwepo” halisi, kama nuru, unaanza binadamu anapowashinda viumbe waovu wanaojitokeza kama alama za ghasia: majitu ya baharini, majoka, nyoka wakubwa. Mshairi wa Kigiriki Hesiod (Hesiod) naye alikuwa na mtazamo wa ulimwengu unaofanana na ule wa dini ya ufunuo. Aliamini kwamba hapo mwanzo kulikuwa na ghasia, na kutoka kwake kulizaliwa kosmos, yenye maana ya ulimwengu na utaratibu, pamoja na miungu mbalimbali. Msingi na mchakato kwamba utaratibu mwema uliumbwa kwa kushinda ghasia ovu hatimaye uliufanya ustaarabu wa Magharibi kuendesha mambo ya binadamu kwa fikra ya wema na uovu. Katika kitabu cha Mwanzo, kinachofuata mara moja baada ya uumbaji wa binadamu ni hadithi ya wema na uovu:

Yehova Mungu akasema: Usile matunda ya mti wa kujua mema na mabaya, kwa maana siku utakapokula, hakika utakufa… Nyoka akamwambia mwanamke: Hakika hamtakufa. Mungu anajua kwamba siku mtakapokula, macho yenu yatafumbuka, nanyi mtakuwa kama Mungu, mkijua mema na mabaya. (Mwanzo 2:17, 3:4)

Kisha inaonyeshwa picha ya Kaini, mwana wa kwanza wa Adamu na Hawa, akitenda dhambi, yaani uovu, ya kumuua Abeli, mwana wa pili. Kwa njia hii, Mungu anatenganisha wema na uovu tangu mwanzo. Mungu anasimama upande wa wema.

Musa akasema: Nionyeshe utukufu wako. Bwana akajibu: Nitapitisha wema (善) wangu wote mbele yako, na nitalitangaza mbele yako jina ‘Yahwe’. (Kutoka 33:18-19)

Fikra hii ya wema na uovu inaendelea kushughulikiwa kama suala kuu hata katika Biblia ya Kikristo.

Yesu akamwambia: Mbona unaniita mwema? Hakuna aliye mwema ila Mungu mmoja tu. (Marko 10:18)

Mungu anatenda kwa ajili ya wale wanaomwamini tu. Mara nyingi dini hurithiwa kutoka kwa wazazi kabla ya uchaguzi wa mtu binafsi. Mafundisho yanaueleza uchaguzi huo kama neema (grace) ya Mungu. Binadamu wanaomwamini Mungu kwa neema hupata ulinzi wake wenye nguvu. Mungu huwafanyia miujiza na kutawala mambo yao. Hasa, kwa ajili ya binadamu wanaomwamini, Mungu anatoa falsafa kwamba yule ambaye binadamu anamwona kuwa adui anakuwa adui wa Mungu pia. Fikra ya wema na uovu inaingia.

Kwa hiyo katika dini ya ufunuo inajitokeza dhana kwamba adui ni mwovu kabisa: fikra ya wema na uovu. Fikra ya wema na uovu ni dhana isiyokuwepo katika falsafa ya Dao. Dao inakaa mbali na fikra ya wema na uovu. Dao ni “hazina kwa wema, na kinga kwa wasio wema”. Dao inachagua fikra ya yin na yang badala ya fikra ya wema na uovu. Mungu ni “hazina kwa wema, na adui kwa waovu”. Kwa kuwa waumini wanaadhibiwa wasipomfuata Mungu, lazima wamtii Mungu kikamilifu; kwa hiyo rangi ya wema na uovu inakuwa kamili na inatawala mambo yote ya binadamu.

Nitaiadhibu dunia kwa uovu wake, na waovu kwa dhambi zao; nitakomesha kiburi cha wenye majivuno, na kushusha majigambo ya wadhalimu (Isaya 13:11)

Katika dini ya ufunuo, wema na uovu vinageuka kuwa suala la sheria aliyoiamuru Mungu. Mungu anakuwa Mungu wa adhabu, anayewapa tuzo wema na kuwaadhibu waovu. Kwa kuwa adhabu ya wema na uovu inakuwa amri ya sheria, na tuzo na adhabu zake ni kali, watu wanaanza kuiogopa “fikra ya Mungu ya wema na uovu”. Fikra ya Magharibi ya wema na uovu, ikiweka mkazo katika dhambi na adhabu, inamwathiri binadamu kwa kumwadhibu anayetenda uovu na kumpa tuzo aliye mwema. Hapo sheria inayopima dhambi na adhabu inakuwa muhimu. Mambo ya Walawi, Hesabu na Kumbukumbu la Torati, vitabu vitatu kati ya vitabu vitano vya Musa, vimejaa sheria na adhabu sahihi na kali kwa wote. Fikra hii iliutawala ulimwengu wa fikra wa Magharibi katika miaka elfu moja ya Zama za Kati hadi mwanzoni mwa Mwamko. Fikra ya wema na uovu iliendelea kubaki kiini cha ustaarabu wa Magharibi hata baada ya kujitokeza kwa deismu.

Kinyume chake, Daodejing hakina neno lolote kuhusu mgawanyo wa wema na uovu wala adhabu inayoandamana nao. Mambo ya binadamu hayawezi kukosa mazuri na mabaya. Fikra ya Mashariki ya yin na yang inaeleza mambo ya binadamu si kwa wema na uovu, bali kwa bahati njema na bahati mbaya (吉凶). Bahati njema na bahati mbaya hazitolewi na Mungu, bali binadamu anazichagua mwenyewe. Bahati njema na bahati mbaya hujitokeza kwa kawaida kwa wale wanaoifuata au kuikiuka Dao, falsafa ya asili. Hakuna kitu cha milele. Kila kitu hubadilika daima. Katika maisha, bahati njema, yaani mazuri, hubadilika daima, na bahati mbaya, yaani mabaya, nayo hubadilika daima. Utambuzi huu wa maisha unaelemea, katika mkondo wa mambo ya binadamu, upande wa msimamo wa fikra ya yin na yang uliojengwa juu ya falsafa ya mabadiliko.

Ustaarabu wa Mashariki unaifahamu vizuri methali ya kale ya “farasi wa mzee wa mpakani” (塞翁之馬), inayosema kwamba bahati njema na bahati mbaya maishani haziwezi kutabiriwa kwa haraka. Katika Mashariki, msimamo ni kwamba maisha yanapaswa kutazamwa kwa ujumla wake ndipo kuhukumu bahati njema au mbaya, baraka au msiba. Ni msimamo wa kuyatazama maisha kwa falsafa ya mabadiliko, si kwa falsafa ya kuwepo. Kwa hiyo, katika Mashariki, bahati njema na bahati mbaya zinafafanuliwa kwa maadili ya mabadiliko kuliko kwa sheria ya kuwepo. Fikra za Mashariki zina mafundisho mengi ya kimaadili kwa umbo la ushauri au mapendekezo, kuliko amri za kulazimisha kama sheria: “Kiongozi huishika Dao na kupata bahati njema; mshiriki huikiuka Dao na kupata bahati mbaya” (Zhouyi, Maelezo Makuu, sehemu ya kwanza, sura ya 3).

Fikra ya yin na yang inaanzia katika tofauti za kimaumbile, za kiwakati na za kibiolojia za maumbile, na polepole inapanuka hadi kujumuisha tofauti za kiurembo kama uzuri na ubaya wa sura, tofauti za kimaadili kama wema na uovu, na tofauti za kijamii na kimaadili kama huku na kule, mwingine na mimi.⁷⁶ Ni kwa sababu katika yin na yang dhana mbili zinakamilishana, na kimoja kikikosekana, kingine hakiwezi kuwepo. Kinyume chake, katika fikra ya wema na uovu, dhana mbili zinapingana na zinapata tabia ya kugongana.

Kwa kuwa fikra ya yin na yang haitumiki katika Magharibi, haijawa na dhima kubwa katika mijadala ya historia ya fikra au falsafa ya ulimwengu katika karne mbili zilizopita, zilizotawaliwa na dhana ya Magharibi. Lakini tukizingatia kwamba fikra za binadamu zinaundwa na mambo mawili, upinzani wa Magharibi na ukamilishano wa Mashariki, kuna nyanja nyingi ambamo inaweza kutumika.⁷⁷ Ndani ya ustaarabu wa Mashariki, kuuona Utao kama yin na Ukonfyushasi kama yang ni mgawanyo wenye manufaa makubwa. Pia, katika kulinganisha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, kuuona ustaarabu wa Mashariki kama yin na ustaarabu wa Magharibi kama yang ni mgawanyo wenye manufaa sana na unaofaa. Mgawanyo kama huu ni vigumu kuupata katika dhana nyingine. Dao na Mungu wanaonyesha wazi tofauti ya yin na yang. Kisichodhihirika cha Dao na kinachodhihirika cha Mungu vinaonyesha tofauti ya yin na yang: Dao inathamini upande wa kupokea na wa kike (陰), na Mungu anathamini upande wa kutenda na wa kiume (陽).

Kutokana na uwili wa ukamilishano, msingi wa fikra ya yin na yang, uwili wa upinzani wa mapambano na mivutano ulipoteza nguvu yake ya kifalsafa katika ustaarabu wa Mashariki. Uwili wa ukamilishano na uwili wa upinzani vina dhima muhimu katika kuunda mikondo ya kifalsafa ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Kwa kweli, hata katika kuendeleza mantiki, sababu ya umaarufu wa maelezo ya Mashariki kwa mistari inayolingana (對句) na maelezo ya Magharibi kwa sillojismu ni uwili wa ukamilishano na uwili wa upinzani.⁷⁸ Fikra ya Mashariki ya yin na yang inakubali uwili wa msingi wa ulimwengu, lakini inasisitiza uhusiano wa kukamilishana na kutegemeana kati ya vipengele hivyo viwili. Matokeo yake, katika utamaduni wa uwili wa ukamilishano na wa yin na yang, maadili ya kisiasa na uchumi wa kisiasa vinavyothaminiwa na Mashariki vilikua pamoja na kuundwa kwa mataifa-dola katika kipindi cha Madola Yanayopigana, kabla ya Kristo. Kinyume chake, uwili wa upinzani na fikra ya wema na uovu ya Magharibi, pamoja na kustawi kwa dini ya ufunuo, vilikuja kuiheshimu sheria, na maendeleo ya metafizikia yakawa mkondo wake mkuu.

Mashariki ya fikra ya yin na yang inaona kwamba maumbile na jamii ya binadamu vyote vinaundwa na kuathiriana kwa yin na yang. Yin na yang si upinzani kamili, bali vinaunda uhusiano wa ukamilishano na ni kanuni inayoeleza mabadiliko na upatanifu. Mchana na usiku, uanaume na uanawake, ugumu na ulaini ni mifano mizuri. Si hukumu ya thamani kama wema na uovu, bali inasisitiza uwiano na mzunguko wa uwepo. Yin na yang vinaonyesha mtazamo wa ulimwengu wa mahusiano na muungano: “viwili, na hata hivyo kimoja”. Mtazamo huu wa ulimwengu wa mahusiano na muungano ni wa kiwango tofauti na uwili au umoja-asili unaotetewa na mfumo wa kifalsafa wa Magharibi.

Magharibi inajenga ustaarabu unaouelewa ulimwengu wa maumbile na wa binadamu kama upinzani wa thamani za kimaadili. Inadai thamani kamili zinazopingana, zinazojitokeza katika ustaarabu wa Kigiriki na katika dini ya ufunuo kama fikra ya wema na uovu inayosisitiza upande wa kimaadili. Matendo mema na dhambi, Mungu na shetani, mbingu na jehanamu ni mifano mizuri. Hili linajenga katika ustaarabu wa Magharibi mfumo wa kifalsafa ambamo, kwa kusisitiza uhuru wa kuchagua na uwajibikaji wa binadamu, uchaguzi kati ya wema na uovu unajitokeza kama tatizo kuu la uwepo wa binadamu. Fikra ya yin na yang inathamini mahusiano na upatanifu kuliko hukumu ya thamani, na fikra ya wema na uovu inathamini uchaguzi wa kimaadili na uwajibikaji wa binadamu. Kwa hiyo Mashariki ikaja kusisitiza utaratibu na uwiano wa jamii, na Magharibi hukumu ya kimaadili na wokovu wa mtu binafsi.

Udumifu wa fikra ya yin na yang dhidi ya nguvu na hatari ya fikra ya wema na uovu

Fikra ya yin na yang na fikra ya wema na uovu zinatofautianaje? Fikra ya wema na uovu ina athari kubwa kwa binadamu. Tatizo ni kwamba hatari inaiandama fikra ya wema na uovu: uadui kati ya waumini na wasio waumini, na uadui kati ya wanaoamini miungu tofauti. Mungu anayechaguliwa na kila mtu kwa jumla hurithiwa kutoka kwa wazazi. Duniani kuna miungu mingi kwa wakati mmoja. Kwa kuwa kila mungu ana ukamilifu, miungu au manabii wa dini za ufunuo ni vigumu kuishi pamoja kwa upatanifu. Mungu anatabiri adhabu kali kabisa kwa wanaoamini miungu mingine: adhabu ya wema na uovu inayoendelea hadi kizazi cha kumi. Mfarakano huu wa wema na uovu unazuka hata ndani ya madhehebu yanayomwamini Mungu mmoja. Uadui mkali kati ya madhehebu wakati mwingine unaonekana kushinda hata uadui dhidi ya miungu mingine. Katika Ukristo, vita kati ya Wakatoliki na Waprotestanti vilitawala historia ya mwanzoni mwa nyakati za kisasa katika Magharibi.

Dao, inayokaa mbali na kuvikwa sifa za kibinadamu, kwa mtazamo wa kwanza, ikilinganishwa na Mungu aliyevikwa sifa za kibinadamu, haina hisia kama za mtu na inaepuka kuingilia; kwa hiyo athari yake kwa binadamu si ya moja kwa moja. Lakini Dao haina Dao nyingine, wala madhehebu ndani yake. Binadamu wote, bila kubagua, wanaifuata Dao moja. Ina udumifu. Katika ustaarabu wa Mashariki, ulimwengu hubadilika daima, na mabadiliko huzunguka kama yin na yang na kuleta upatanifu. Katika msingi wake kuna kitu kimoja: Dao. Dao haitenganishi wema na uovu.

Tofauti kati ya wema na uovu ni kiasi gani? (Daodejing, sura ya 20)

Katika mambo ya binadamu, fikra ya yin na yang haitumii mgawanyo kamili wa wema na uovu, bali kigezo cha kinachopendeza na kisichopendeza (好-不好). Inaona kwamba wema na uovu, kama kinachopendeza na kisichopendeza, hatimaye hubadilika. Daodejing na maandiko ya Ukonfyushasi vilitatua tatizo la wema na uovu kwa njia tofauti na Magharibi. Viliimarisha fikra kwamba wema na uovu ni mambo ya binadamu na hayahusiani na maumbile wala Dao. Katika Mashariki, Dao, ikimkaribia binadamu kama maumbile yalivyo, ilipanda ndani yake si fikra ya wema na uovu, bali falsafa ya mabadiliko iliyomo katika maumbile. Mlima unaeleza mwanga na giza vinavyobadilika kulingana na wakati. Mwanga na giza haviwezi kugeuka kuwa wema na uovu. Falsafa ya mabadiliko, kupitia fikra ya yin na yang, inakuwa mzizi wa fikra za Mashariki. Wakati Mungu wa Magharibi alisimama mapema upande wa wema, Dao ya Mashariki inavuka wema na uovu na kuchagua ng’ambo yake. Ustaarabu wa Magharibi unaifanya fikra ya wema na uovu, na ustaarabu wa Mashariki fikra ya yin na yang, kuwa kitovu cha fikra zao.

Kipengele muhimu katika fikra ya wema na uovu ni dhana za dhambi na adhabu. Wema hupata tuzo kutoka kwa Mungu, na waovu, kwa kuwa wametenda dhambi, hupata adhabu kutoka kwa Mungu. Hata katika Mashariki kuna kitu kinachofanana na dhana za dhambi na adhabu, kama tunavyoona katika maneno “kutenda dhambi dhidi ya mbingu” au “kupata adhabu ya mbingu”. Lakini Dao ya Utao iko ng’ambo ya wema na uovu, na kwa kuwa wema huifuata Dao, matokeo yake ni kwamba Dao iko pamoja na wema. Kwa mantiki hiyo hiyo, Dao hunufaisha tu; wasio wema, kwa kutoifuata Dao kutokana na uchaguzi na matendo yao wenyewe, “hujiletea madhara wenyewe”, si kwamba Dao inawaadhibu.

Falsafa ya Dao haiamini tuzo na adhabu za mbingu. Wala haiamini nadharia ya mwitikio kati ya mbingu na binadamu (天人感應), msingi wa ufumbo, inayosema kwamba matendo ya binadamu huigusa mbingu na kuifanya itende.⁷⁹ Methali “Mbingu humsaidia anayejisaidia” ina maana kwamba si Mungu, bali binadamu, anayepaswa kujisaidia. Ni falsafa inayosema kwamba mbingu haiwapi tuzo wema wala haiwaadhibu wasio wema, bali mbingu ni thabiti, na binadamu anajiletea tu bahati njema au mbaya kwa uchaguzi na matendo yake. Kwa mujibu wa fikra hii, wema na uovu viko katika eneo la binadamu, na kanuni ya maumbile, yaani Dao, iko ng’ambo yake.

Je, amani na vurugu za ulimwengu huamuliwa na mbingu? Mwendo wa jua, mwezi na nyota ulikuwa ule ule wakati wa mfalme mwenye hekima Yu na wakati wa dhalimu Jie. Kwa mwendo ule ule wa mbingu, Yu alileta amani na Jie akaleta vurugu. Kwa hiyo amani na vurugu za ulimwengu haziamuliwi na mbingu. (Xunzi 17:5)

Fikra ya yin na yang inafuata sheria za maumbile, na fikra ya wema na uovu inafuata dini ya ufunuo au hukumu ya kimaadili. Uhuru, usawa, udugu na haki ni wema; utumwa, ubaguzi, chuki na udhalimu ni uovu. Wema na uovu vinafuata muundo wa upinzani, ambamo kuushinda uovu kunakuwa lengo la kimaadili na utimizaji wa haki ya kijamii. Katika dini, inafungamana na wokovu na kutumia nguvu kubwa zaidi ya kufuata mapenzi ya Mungu. Ikilinganishwa na fikra ya yin na yang, fikra ya wema na uovu inaweza kumpa binadamu nguvu kubwa, lakini inabeba hatari ya kuelemea upande mmoja na kushindwa kudumu kwa muda mrefu. Kinyume chake, katika matendo ya binadamu, fikra ya yin na yang haina nguvu kama fikra ya wema na uovu, lakini inadumu.

Pamoja na kujitokeza kwa deismu na maendeleo ya sayansi, idadi ya watu wa Magharibi wanaoamini kwamba Mungu hufanya miujiza au hutawala mambo ya binadamu kupitia kuvikwa sifa za kibinadamu inapungua. Lakini umuhimu wa dini ya ufunuo hautoweki kwa sababu tu miujiza au kuvikwa sifa za kibinadamu vinavyodaiwa na dini ya ufunuo vina matatizo. Kwa sababu Mungu wa dini ya ufunuo anaendelea kuwa na dhima muhimu katika ngazi ya silika ya kisaikolojia ya kujihifadhi: hisia kwamba Mungu kamili anatulinda. Matendo ya binadamu yanaathiriwa sana si na akili, bali na saikolojia. Binadamu kisaikolojia anamhitaji Mungu anayemlinda na kujibu sala zake.

Binadamu kisaikolojia ana silika ya kina ya kutaka kujilinda. Kwa ajili hiyo, binadamu alikiumba kiumbe kiitwacho Mungu. Kwa hiyo binadamu anamtegemea Mungu kwa ulinzi na usalama wake, kama mtoto anavyowategemea wazazi wake.⁸⁰

Ukichambua kifalsafa, katika kuishi maisha fikra ya yin na yang inaonekana kuwa ya busara zaidi na yenye kushawishi zaidi kuliko fikra ya wema na uovu, kwa sababu ina udumifu. Lakini katika uhalisia, fikra ya wema na uovu haitoweki, na haiwezi kuacha kutumika kwa manufaa katika maisha. Haidumu muda mrefu, lakini nguvu yake inavutia sana asili ya binadamu.

Wema na uovu vinapimwa kwa kigezo cha kama vinasaidia au vinazuia kudumisha uwepo wetu: yaani, kama vinaongeza au kupunguza, vinachochea au kuondoa, uwezo wetu wa kutenda. ⁸¹

Ni kwa sababu, mwishowe, binadamu anaongozwa si na akili, bali na asili ya binadamu inayounganisha silika na akili. Fikra ya wema na uovu, kwa kusisitiza adhabu ya uovu, inaweza kutumika kwa manufaa katika kuishi. Sababu fikra ya wema na uovu, “mwovu ataadhibiwa hadi kwa wazao wake wa kizazi cha tatu na cha nne”, inatumika katika uhalisia ni kwamba, katika hali zinazotishia moja kwa moja kuishi, dhana ya uovu inaweza kutumika kama chombo chenye nguvu dhidi ya adui kwa ajili ya “kujihifadhi”.

Sanaa ya Vita ya Sunzi, ya yin na yang, dhidi ya Clausewitz, wa wema na uovu

Tabia ya upinzani na ya kutenga, ya kutengana na ya mapambano, ya ustaarabu wa Magharibi, na, kinyume chake, tabia ya maelewano na ya kukubali, ya upatanifu na ya upatanisho, ya ustaarabu wa Mashariki, zinapatikana kila mahali katika dini, fikra na falsafa za Mashariki na za Magharibi; lakini zinajitokeza wazi zaidi hasa katika suala la vita na amani, linaloamua kati ya mapambano na kuishi pamoja.⁸² Hili linaonekana katika vilele viwili vya nadharia ya vita ya Mashariki na ya Magharibi: Sanaa ya Vita ya Sunzi na Kuhusu Vita ya Clausewitz (Clausewitz). Sunzi anatumia fikra za Mashariki na anafuata fikra ya yin na yang, na Clausewitz anafuata fikra ya wema na uovu. Sunzi anafafanua ushindi bora kabisa kuwa ni kushinda bila kumwangamiza adui, na Clausewitz anafafanua kwamba kumwangamiza adui kabisa ndio ushindi bora kabisa. Kwa ajili ya ushindi bora kabisa, Sunzi anathamini kupanua shi (勢), msukumo wa hali, na Clausewitz anathamini kutafuta mashambulizi na ushindi.

Ingawa wanashughulikia mada moja, kwa athari ya maeneo ya utamaduni walimoishi, Sunzi anaonyesha mtazamo wa muda mrefu unaozingatia kwamba adui anaweza, kwa kufuata yin na yang, kuwa upande wangu, ilhali Clausewitz anaonyesha mtazamo wa muda mfupi: adui ni mwovu, kwa hiyo tumwangamize kabisa. Kwa mtazamo huu, Sanaa ya Vita ni ya kimkakati, na Kuhusu Vita ya Clausewitz ni ya kimbinu. Tofauti hii ya kimkakati na kimbinu inayoonekana katika maandishi ya Sunzi na ya Clausewitz inajitokeza katika ufafanuzi wa kila mmoja wao wa vita.

Sunzi: Vita ni jambo kubwa la taifa. Ni njia panda ya uhai na kifo cha watu, na ya kudumu au kuangamia kwa taifa. Haiwezekani kutoyachunguza kwa makini.⁸³

Clausewitz: Vita ni tendo la nguvu za kijeshi linalolenga kumlazimisha adui kufuata mapenzi yetu.⁸⁴

Kuhusu Vita ya Clausewitz kinachukua kujisalimisha kamili kwa adui kuwa lengo lake kuu. Sanaa ya Vita, iliyoandikwa katika karne ya 5 K.K., katika vipindi vya Masika na Mapukutiko na vya Madola Yanayopigana, inasema wazi kwamba mkakati bora kabisa ni kumkamata adui akiwa mzima, na inachukulia kushinda kwa kumwangamiza adui kuwa njia ya mwisho isiyoepukika.

Kwa ujumla, katika vita, njia bora kabisa ni kulitiisha taifa la adui likiwa zima; kuliharibu ili kulipata ni njia ya pili. Kulitiisha jeshi la adui likiwa zima ndilo bora kabisa; kuliharibu ili kulipata ni njia ya pili.⁸⁵

Katika namna hii ya kufikiri, njia zisizo za vurugu, yaani hila, bila shaka zinathaminiwa kuliko matumizi ya wazi ya nguvu. Yaani, kama Laozi anavyosema, silaha isiyokuwepo ni muhimu kuliko mkuki na upanga. Clausewitz anachukua msimamo kwamba hila si mkakati unaoweza kutumika katika vita muhimu. Clausewitz anachukulia kumwangamiza adui kuwa ushindi bora kabisa.

Sunzi: Mkakati wote ni hila.⁸⁶

Clausewitz: Kuliangamiza jeshi la adui ndiyo njia yenye ufanisi zaidi na iliyo bora kuliko zote; ikilinganishwa nayo, njia nyingine zinapoteza umuhimu.⁸⁷

Hila na mashambulizi kwa mipango (謀攻), ambayo Sunzi aliyathamini sana kama mkakati, Clausewitz, akiwa Mjerumani mkakamavu wa kawaida kabisa, kama Nietzsche alivyoeleza kuhusu Leibniz na Kant, anayachukulia kama udanganyifu na hayapi umuhimu wowote. Diplomasia yote na mbinu zote za kisiasa alizotumia Bismarck miongo kadhaa baadaye kuiunganisha Ujerumani zingethaminiwa sana na Sunzi, na zingechukuliwa na Clausewitz kama mchezo wa udanganyifu. Kwa Clausewitz, popote matokeo ya vita yanapoishia, inatosha kushinda tu; kwa maana hii, aligeuza mbinu za kamanda wa jeshi uwanjani kuwa nadharia nzima ya vita.⁸⁸

Sunzi, kwa kuwa ni mtu wa Mashariki, aliingiza hata katika falsafa yake ya mapambano dhana ya msingi ya Mashariki: upatanifu. Hakumwona adui kama kitu cha kuangamizwa, bali kama kitu cha kukifanya upande wangu na kukipatanisha. Mtu wa Magharibi hakuweza kwenda mbali zaidi ya wazo kwamba yeyote asiye upande wangu ni adui yangu, au, kwa kiwango cha juu kabisa, kwamba asiye adui yangu ni wa upande wangu. Lakini kwa mujibu wa Sunzi, kiini cha fikra za Mashariki, “mlima Tai haukatai hata konzi moja ya udongo”, kinapaswa kutumika hata vitani.

Katika enzi ya sasa ya nyuklia, ambapo kutumia silaha za nyuklia kunamaanisha kuangamizana, nadharia ya vita ya Clausewitz haiwezi kuepuka kupoteza thamani yake. Kwa sababu ushindi kamili wa hatua tatu aliotetea, “kuangamiza kabisa nguvu za kijeshi za adui, kuteka ardhi ya adui, na kuvunja nia ya adui”, hauwezekani tena. Mwisho wa vita, kunyang’anywa silaha kwa adui na ushindi, kwa maana ya Clausewitz, ni kumwangamiza adui kabisa: kumfanya asiweze kuinuka tena, kama Washirika walivyojaribu kuifanyia Ujerumani katika Vita vya Kwanza na vya Pili vya Dunia.

Clausewitz anapojadili mpango wa vita, anazungumzia kulinyang’anya taifa fulani silaha. Hiyo ina maana gani? Kumnyang’anya adui silaha kunapaswa kujumuisha vipengele vitatu muhimu: jeshi, ardhi, na nia ya adui.

Kwanza ni lazima kuliharibu ‘jeshi’… Kisha ni lazima kuiteka ‘ardhi’, kwa sababu kutoka katika ardhi hiyo jeshi jipya linaweza kuzuka. Lakini hata mambo haya mawili yakitimia, haimaanishi kwamba vita vimekoma. Mpaka ‘nia’ ya adui ivunjwe, yaani mpaka serikali yake na washirika wake wasaini mkataba wa amani au watu wake watii, matendo ya uadui na hali ya mvutano vinaendelea, kwa hiyo haiwezi kusemwa kwamba vita vimekoma.⁸⁹

Kinyume na fikra hii ya Clausewitz, katika Sanaa ya Vita, kuivunja nia ya adui ya kupigana vita ndiyo mbinu bora kabisa, na ukiweza tu kuvunja nia yake, inatosha. Kuangamiza nguvu za kijeshi za adui kunafikiriwa tu kama njia ya mwisho kabisa, inayochukuliwa bila hiari. Kwa Clausewitz, anayedai kwamba kuangamiza nguvu za kijeshi ni sharti la lazima la ushindi na anayefafanua vita kuwa lazima ni tendo la nguvu za kijeshi, nadharia yake ya vita, ikilinganishwa na nadharia ya kimkakati ya vita ya Sunzi, haiwezi kuonekana ila kama ya kimbinu waziwazi.

Kwa hiyo kushinda mara mia katika mapigano mia si njia bora kabisa hata kidogo; kumtiisha adui bila kupigana ndiyo njia bora kabisa. Kwa hiyo mbinu bora kabisa ni kuivunja nia ya adui ya kupigana vita; inayofuata ni kukata mahusiano yake ya ushirikiano ili kumtenga; inayofuata ni kuliadhibu jeshi lake; na mbinu duni kabisa ni kushambulia ngome zake.⁹⁰

Tofauti hii ya msingi kati ya Sunzi na Clausewitz inatokana na kwamba Sunzi hapotezi dhana ya upatanifu wa kimkakati, inayosema kwamba hata adui mwishowe ni wa upande wangu, na kwamba anaweza kuwa mshirika wangu dhidi ya adui mwingine, ilhali Clausewitz anaingiza kama ilivyo katika nadharia yake ya vita dhana ya msingi ya kawaida ya utamaduni wa Magharibi wa kutengana na mapambano, inayosema kwamba adui ni adui daima na lazima aangamizwe kabisa na kikamilifu.

Kosa la Clausewitz lilithibitishwa wazi katika Vita vya Kwanza na vya Pili vya Dunia. Kama Marekani, iliyoshika uongozi katika vita vyote viwili vya dunia, ingeviingia ikiwa na dhana ya Kichina ya Sunzi badala ya dhana ya Clausewitz kuhusu adui, isingelazimisha Ujerumani na Japani “kujisalimisha bila masharti”, wala isingetoa makubaliano mengi hivyo huko Yalta ili Umoja wa Kisovieti ujiunge na Umoja wa Mataifa. Zaidi ya hayo, kabla ya hapo, kungekuwa na kutua kwa majeshi Balkani badala ya kutua Normandy. Inasemekana pia kwamba Lenin alitimiza fikra za Marx kwa mkakati wa Clausewitz. Ukomunisti, uliofikisha kutengana na mapambano hadi kikomo chake, na nadharia ya vita ya Clausewitz vinapatana vizuri kwa sababu vyote vina mzizi mmoja.⁹¹

Dhamana ya amani kupitia taasisi, iliyoongozwa na Marekani ambayo sera yake ya nje ilikuwa imetiwa rangi nzito ya udhanifu, imeshindwa waziwazi. Ni kwa sababu adui wa jana amekuwa rafiki wa leo, na rafiki wa jana amekuwa adui wa leo. Japani na Italia, marafiki waliobuni na kuanzisha pamoja Shirikisho la Mataifa, miaka kumi na kitu baadaye wakawa maadui, wao wenyewe wakiwa ndio waliolivunja Shirikisho hilo; Umoja wa Kisovieti, rafiki aliyeshiriki pamoja na Marekani katika kuanzisha Umoja wa Mataifa, Japani na Ujerumani wakiwa maadui wa kudhaniwa, miaka michache baadaye ukawa adui; na Japani na Ujerumani, maadui wa jana, wakawa kwa Marekani marafiki wa leo. Na leo, Vita Baridi vikiwa vimekwisha, yote haya yamepoteza maana.

Ukitumia uwili wa upinzani uliopandwa kwa kina ndani ya utamaduni wa Magharibi, njia ya kudumisha amani kwa kumwondoa adui inaweza kuonekana kama njia ya kiuhalisia inayotaka kutatua tatizo papo hapo, na njia ya kudumisha amani kwa taasisi inaweza kuonekana kama njia ya kidhanifu. Utamaduni wa Magharibi, ulioweka kando binadamu na maumbile, wewe na mimi, silika na akili, unaonekana kuwa na njia ya uwili au ya kugawanya pande mbili tu, na unaonekana kujikita, hata katika masuala ya vita na amani, katika fikra ya wema na uovu.

Lakini historia ya binadamu inaonyesha kwamba njia ya kiuhalisia ya Magharibi na njia ya kidhanifu ya Magharibi zote hazikuwa ila mbinu za kujihakikishia ushindi, na hazikuwahi kuwa njia za kutafuta amani kweli. Mtazamo wa kisaikolojia wa Magharibi, unaotafuta ushindi kuliko amani, hauwezi kuelezwa ila kama Spinoza alivyoueleza: “upumbavu wa kuridhika zaidi kwa kushinda na kumwadhibu adui kuliko kufikiri kile kilichotimizwa kwa vita”. ⁹² Mtazamo huu wa Magharibi uliendelea kwa karne kadhaa baada ya enzi ya Spinoza na ukaganda katika Kuhusu Vita ya Clausewitz. Vita vya Vietnam ni ushahidi wa kuamua. Kinyume chake, kwa Sunzi, umuhimu wa kuelewa lengo la vita unasisitizwa tena na tena kuliko ushindi vitani. Sunzi anaeleza mara kwa mara kwamba lengo la vita kwa juu juu ni ushindi, lakini mwishowe ni kupata faida kubwa zaidi.

Vitani, hata kama kuna mapungufu fulani, ni lazima kupiga haraka na kumaliza haraka. Bado hakujawahi kuwa na mfano wa taifa kunufaika na vita virefu, hata kama vimeendeshwa kwa ustadi. Kwa hiyo asiyejua kikamilifu madhara ya vita hawezi kujua kikamilifu faida za vita.⁹³

Kwa Clausewitz, ushindi vitani unamaanisha ushindi uwanjani mwa vita. Ni kweli kwamba kwa kauli “vita ni mwendelezo wa siasa kwa njia nyingine” anaweka wazi kwamba vita ni njia ya kufikia lengo na kwamba vita lazima viwe chini ya malengo ya kisiasa. ⁹⁴ Lakini Clausewitz hatoi maelezo mahususi kuhusu maana ya lengo la mwisho la vita, yaani lengo la kisiasa, kana kwamba nalo lilimaanisha ushindi uwanjani mwa vita, kwa hiyo tafsiri zake ni nyingi.⁹⁵ Kwa kweli, kauli “vita ni mwendelezo wa siasa kwa njia nyingine” ilitumiwa na jeshi la Ujerumani wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia kuchukua uongozi dhidi ya wanasiasa wa kiraia.⁹⁶

Kwa kuwa Clausewitz anaona lengo la vita kuwa ushindi tu, hajali ushindi huo ni wa aina gani. Sunzi anasema katika sura ya 2 ya Sanaa ya Vita, “Kuhusu Operesheni” (作戰篇), kwamba kutumia njia za vita zitakazomwangamiza na kumdhoofisha adui na wewe mwenyewe kwa wakati mmoja si njia sahihi ya kupigana vita; Clausewitz, kwa upande wake, anaona mazingatio kama hayo kuwa mtazamo hafifu wa kihisani, mtazamo unaozuia bila sababu, unaopaswa kuepukwa kuliko yote vitani.

Wapenda-hisani wanaweza kuwazia kwa urahisi kwamba kuna njia ya kibunifu ya kumshinda na kumnyang’anya adui silaha bila kumwaga damu nyingi, na kwamba hiyo ndiyo sanaa halisi ya vita. Hata kama jambo hili linatamanika kiasi gani, ni wazo potofu linalopaswa kutupiliwa mbali. Katika jambo la hatari kama vita, makosa yanayotokana na moyo mwema ndiyo mabaya kuliko yote. Kwa kuwa kutumia nguvu za kimwili kwa kiwango chote hakuzuii kutumia akili kwa kiwango chote, anayetumia nguvu bila huruma na asiyeepuka umwagaji damu wowote atamshinda adui anayesita kufanya hivyo. Adui naye bila shaka atatumia sheria hiyo hiyo, na wote wawili watasonga kuelekea kikomo, na mipaka ya adui pekee ndiyo itakayoamua kikomo hicho kitafika wapi.⁹⁷

Zama zetu zinaweza kuonekana kuwa enzi ya Sanaa ya Vita. Katika enzi ya silaha za nyuklia, ambapo kumwangamiza adui kunamaanisha kujiangamiza mwenyewe, nadharia ya vita ya Clausewitz inakuwa haina faida. Sunzi, miaka 2,500 iliyopita, kana kwamba aliiona mapema karne ya 20 tunamoishi, alisema yafuatayo. Ushindani wa ubabe kati ya Marekani na China katika karne ya 21 utahitimishwa si kwa mashambulizi na ushindi kwa mtindo wa Magharibi, bali kwa kupanua shi kwa mtindo wa Mashariki.

Zunguka, na umvute adui kana kwamba unampa faida (利). Kwa njia hii unaweza kuondoka baadaye na kufika kwanza. Ni yule tu anayeweza kuchagua mkakati kama huu ndiye anayejua tofauti kati ya mkakati wa moja kwa moja na mkakati usio wa moja kwa moja. ⁹⁸

Tofauti kati ya mkakati wa moja kwa moja na mkakati usio wa moja kwa moja inategemea jinsi ya kutumia ulimbikizaji wa shi. Sanaa ya Vita ina manufaa hasa kwa mkakati wa muda mrefu unaozingatia uendeshaji wa taifa, kuliko kuamua mpambano au matokeo ya papo hapo; na kinachoshinda mwishowe katika hali kama hiyo ni kupanua shi kwa kutumia mkakati wa moja kwa moja na mkakati usio wa moja kwa moja vyote viwili.

Baduk, kupanua shi (勢) dhidi ya sataranji, mashambulizi na ushindi

Kama Clausewitz na Sanaa ya Vita wanavyoeleza, katika ushindani na mpinzani, Magharibi inalenga mashambulizi na ushindi, na Mashariki inajikita katika kupanua shi yake. Mashariki ina mfumo wa kifalsafa unaosema kwamba ushindi wa mwisho ni ushindi wa kiasi: unamrudia kwa kawaida, mwishowe, yule anayeipanua shi yake, si yule anayeendelea kupigana akilenga ushindi moja kwa moja. Falsafa hii inaonekana katika baduk (mchezo wa Go) wa Mashariki. Ni tofauti kabisa na sataranji, inayolenga ushindi, na falsafa au mtazamo wa Magharibi kuhusu mpinzani.

Katika sataranji, lengo liko wazi: ushindi mkubwa wa kumzidi mpinzani kabisa. Matokeo ya sataranji ni ama ushindi kamili ama kushindwa. Mchezo wa sataranji unaendelea kama mfululizo wa mapambano ya ana kwa ana juu ya ubao wa sataranji. Baduk inalenga ushindi wa kiasi; mchezo wa baduk unachezwa kwenye ubao mzima wa baduk, lakini lengo lake ni kupanua wigo wa uchaguzi wa upande wetu na kupunguza wigo wa uchaguzi wa mpinzani. Lengo la baduk si ushindi wa mchezo mmoja, bali kuendelea kushika ubora wa kimkakati. ⁹⁹

Ubora wa kimkakati huamuliwa na mkondo wa shi. Sababu Mashariki inasisitiza umuhimu wa shi katika mkondo wa maumbile na katika mambo ya binadamu ni kwamba inaona kuwa huwezi kuielewa hali kwa sehemu zake tu bila kuujua mzima wake. Kifalsafa, Mashariki inafuata fikra za kutoka mahususi kwenda jumla, zinazokisia hali ya siku zijazo isiyoweza kujulikana huku mambo yakibadilika daima. Ni kuushika uwezo wa shi inayobadilika na kuipa umuhimu athari yake kwa matokeo. Falsafa ya kuwepo ya Magharibi, inayothamini taasisi na vielelezo, inazaa mwelekeo wa kifalsafa wa kutaka kuushika mzima kwa kuziangalia sehemu. Mfumo wa Magharibi wa kuwepo umefungamana na mfumo wa fikra wa kutoka jumla kwenda mahususi.

Umuhimu wa shi (勢) ulisisitizwa na mwanafikra wa Kichina Shen Dao (愼到, 395–315 K.K.). Shen Dao alidai: “Hata joka (龍), likipoteza wingu lake (勢), linakuwa kama nyungunyungu.” Alisisitiza umuhimu wa shi, mkondo wa kimkakati uliofichika katika jamii ya binadamu usiojitokeza nje. Kwa mfano, Genghis Khan, aliyezaliwa Mongolia katika karne ya 13, aligundua shi iliyofichika ambayo Mongolia ilikuwa nayo, akaikusanya, na akawa joka lililotawala ulimwengu. Lakini kama angezaliwa Mongolia katika karne ya 21, chochote angefanya, asingekuwa joka la ulimwengu. Ni kwa sababu shi iliyofichika ya karne ya 13, wapanda farasi wa Kimongolia na upinde wa mchanganyiko, haipo tena katika karne ya 21.

Shen Dao alikuwa mwanafalsafa kutoka dola la Zhao, katika vipindi vya Masika na Mapukutiko na vya Madola Yanayopigana, aliyefanya kazi katika Chuo cha Jixia (稷下學宮) cha Qi. Akikusanya fikra za shule ya Utao (道家) na za shule ya Kisheria (法家), alikuza falsafa ya kiuhalisia iliyothamini shi ya mamlaka (權勢) na shi ya hali (形勢). Kwa kuwa shi ya mamlaka na shi ya hali ni nguvu za msingi za jamii ya binadamu na siasa, aliona kwamba jambo kuu si adili wala maadili, bali hali za nje na mkondo wa mamlaka. Shi ya mamlaka ni dhana inayounganisha mamlaka na nguvu; ndiyo chanzo cha nguvu ambayo mtawala anawadhibiti kwayo mawaziri na watu, na aliona kwamba ni pale tu mtawala anapokuwa na shi ya mamlaka ndipo sheria na taasisi zinapofanya kazi ipasavyo. Alidai kwamba si nguvu ya kimaadili wala maadili, bali shi ya mamlaka yenyewe, ndiyo nguvu halisi inayodumisha utaratibu. Shi ya hali ina maana ya mkondo wa vitu au wa hali, hali za enzi, na mpangilio wa nguvu; aliiona kama nguvu ya kimaumbile na ya kijamii isiyoweza kupingwa. Alisisitiza kwamba hata adili na maadili hayana nguvu yakiipinga shi ya hali, na kwamba ni kwa kuitii tu ndipo usalama na mafanikio vinapopatikana. Kazi yake, Shenzi (愼子), ilikuwa na sura arobaini na mbili, lakini leo saba tu ndizo zimetufikia, na fikra yake ya shi (勢) ilirithiwa na Han Feizi (280–233 K.K.). Han Feizi aliithamini sana fikra ya kiuhalisia ya Shen Dao, na akafupisha falsafa yake mwenyewe ya utawala katika fikra tatu: sheria (法), ustadi wa kiutawala (術) na shi (勢).

Hivi karibuni, wanafikra wa Magharibi nao wanaonyesha hamu kuhusu fikra ya kifalsafa ya Mashariki ya shi (勢). Kati ya maneno ya Magharibi, “uwezo uliojificha” (potential), lenye maana ya nguvu iliyofichika, uwezekano na nguvu isiyoonekana, ndilo linalokaribia zaidi. Hata maneno ya Magharibi kama “mwelekeo” (trend) yanaonyesha mwelekeo au mkondo, lakini yanahusu kile kilichopo tayari na kinachojulikana, si kama shi, nguvu iliyofichika itakayojitokeza baadaye. Aliyekuwa Waziri wa Mambo ya Nje Kissinger, aliyeongoza uboreshaji wa mahusiano kati ya Marekani na China, anaonyesha uelewa wa kipekee wa China na ustaarabu wa Mashariki. Anaeleza jinsi viongozi wa China wanavyotofautiana na Magharibi katika namna ya kusoma hali za kimkakati na kuweka malengo. Anachambua jinsi fikra za kifalsafa za ulimwengu hizi mbili, Mashariki inayofuata shi iliyofichika katika mabadiliko na Magharibi inayofuata tendo la papo hapo lililotokana na falsafa ya kuwepo, haziwezi kuepuka kutofautiana kimsingi:

Viongozi wa China wanaiona hali ya kimkakati kama mkondo mmoja wa jumla: wema na uovu, karibu na mbali, nguvu na udhaifu, na wakati uliopita na wa sasa, vyote vinaendelea bila kukatika. Mtazamo wa Magharibi wa historia unachukulia mkondo wa historia kama mchakato wa ushindi kamili dhidi ya uovu au kurudi nyuma, lakini mtazamo wa jadi wa China wa historia ni tofauti…. China inatafuta katika mkondo wa historia uchaguzi bora katika upatanifu. Mkakati na ustadi wa kisiasa vinajikita katika kufikia kuishi pamoja kwa mvutano na upande mwingine. Lengo ni kuimarisha shi (勢) yako iliyojificha, au nafasi yako ya kimkakati, huku ukimdhoofisha mwingine. ¹⁰⁰

Sura yote ya 5 ya Sanaa ya Vita ni maelezo kuhusu shi ya kimkakati iliyofichika. Anayeishika na kuitumia shi hayuko hatarini hata katika mapigano mia. Sunzi anaeleza kwamba vitani shi inaundwa na mkakati na mbinu: mtu huingia vitani kwa kuweka mkakati mzuri, na hushinda vita kwa kutumia mbinu vizuri. “Jemadari hodari wa vita hawalaumu askari wake, bali hutumia shi” (Sanaa ya Vita 5-5). Na anaeleza kwamba mkakati na mbinu vinategemeana na kuathiriana, na kwamba shi huundika katika muungano wa viwili hivyo. Sunzi anatoa nadharia ya vita ya shi, inayosema kwamba michanganyiko ya mkakati na mbinu haina mwisho na hakuna anayeweza kuielewa kikamilifu:

Songa kama jua na mwezi: vinaonekana kutoweka, lakini vinaanza tena.

Songa kama majira manne: yanaonekana kufa, lakini yanaanza tena. (Sanaa ya Vita 5-2)

Magharibi inathamini dhima ya kuwepo (有) kwa mujibu wa falsafa ya kuwepo, yaani tendo. Mashariki inafuata hali mpya inayoundwa na mabadiliko, yaani mwendo wa shi (勢). Mwendo wa shi una chanzo chake si katika kuwepo, bali katika kutokuwepo. Tendo la Magharibi linafuatilia sheria, taasisi na vielelezo, na Mashariki, badala ya kufuatilia tendo la papo hapo, inajikita katika ubora wa shi iliyofichika katika mabadiliko. Katika jinsi ya kufikia ufanisi ambao binadamu anautafuta, Mashariki na Magharibi zinachagua njia tofauti.

Wagiriki na Wachina, wanapotaka kufikia kile kiitwacho ufanisi, wanafuata falsafa tofauti. Wagiriki wanafuata tendo, na Wachina wanafuata mabadiliko. Tunaweza kuona uhusiano kati yao ukipinduka. Wagiriki wanafikiria mabadiliko ya kimaumbile yanayofuata kielelezo cha tendo la binadamu, na Wachina wanafikiria ufanisi wa binadamu unaofuata mabadiliko ya kimaumbile. Vitani, jemadari anataka kurekebisha mkakati kwa faida yake, kama mmea unavyokua au mto unavyotiririka… Wachina wanaamini ubora uliomo ndani ambao mabadiliko huleta kuliko ubora ambao tendo huleta. ¹⁰¹

Mazoea ya Magharibi ya kuheshimu sheria, taasisi na vielelezo ni hali iliyoendelea tangu enzi za Ugiriki na Roma hadi leo. Yanatokana na mazoea ya Magharibi ya kuchunguza maumbile na binadamu kwa nadharia ya makusudio inayosema kwamba maumbile na binadamu walioumbwa na Mungu daima wana lengo. Kwa hiyo, wakati wowote na mahali popote, Magharibi inataka kuyaweka katika sheria, kuunda vielelezo na taasisi na kuvieneza kwa wengine.

Nadharia ya makusudio ya Magharibi, kwa kuwa inadhani tangu mwanzo kwamba fikra za binadamu zimejengwa juu ya ukweli, haitoi umuhimu kwa shaka kuhusu lengo lililokwisha kuwekwa wala kwa uwezekano wa njia nyingine. Kwa hiyo Magharibi inataka kuona nadharia ilizozikuza, na utekelezaji unaozifuata, kuwa unafaa hali zote duniani. Hapo inaweza kuzilazimisha kwa wengine, ikiwa na msimamo kwamba nchi nyingine lazima zizifuate. Kinyume chake, ustaarabu wa Mashariki, kwa kuwa umejengwa juu ya falsafa ya mabadiliko, uko wazi kwa kutafuta njia nyingine na kwa mabadiliko. Hakuna kulazimisha. Hatimaye, mambo ya binadamu ya Mashariki yanatafuta ufanisi wa sheria, shi na shu, huku yakikubali kuishi pamoja.

Ustaarabu wa Magharibi unaotegemea sheria, ukifungamana na nadharia ya makusudio, unadumisha mazoea ya kuunda taasisi na vielelezo. Lengo likishaeleweka, unajikita katika kubuni taasisi. Watu wa Magharibi wanaona taasisi kuwa viumbe visivyobadilika vinavyoongeza ufanisi katika kufikia lengo lililojificha ndani yake. Na wanaona kwamba taasisi hizo zinapaswa kufanywa vielelezo na kuenezwa, kwao wenyewe na duniani kote. Kinyume chake, watu wa Mashariki wanategemea shi ya mabadiliko. Wanafikiria mahusiano kati ya vitu, na wanaona kwamba usipoushika mzima, huwezi kuzielewa sehemu. ¹⁰²

Kwa hiyo watu wa Magharibi wanaona kwamba taasisi na vielelezo walivyoviunda vinaweza kutumika kwa watu wote, hata kwa watu wa tamaduni nyingine za ulimwengu. Kwa kuwa binadamu aliumbwa na Mungu, ulimwengu-wote unaomfaa kila mtu umedhaminiwa; na taasisi na vielelezo vilivyoundwa kwa uongozi wa Mungu, kwa sababu hiyo hiyo, ulimwengu-wote wao umedhaminiwa. Historia inaonyesha kwamba manufaa haya ya ulimwengu-wote yamefanya kazi kama mchanganyiko wa nia ya kibeberu ya kulinda maslahi yao na nia njema ya kidini ya kutaka binadamu wote waishi vizuri.

Ushindani wa ubabe kati ya Marekani na China: shi (勢) ya China dhidi ya mashambulizi ya Marekani

Mifumo ya fikra ya kifalsafa ya Mashariki na Magharibi inajitokeza kama ilivyo katika tofauti za mkakati na mbinu zinazoonyeshwa na Marekani na China katika ushindani wa ubabe wa karne ya 21: tofauti kati ya kutafuta ushindi kwa mashambulizi na kujipatia shi. Marekani imeitaja China kuwa tishio kubwa zaidi kwa ubabe wake katika karne ya 21, na inatumia kila njia inayowezekana kuzuia kuinuka kwa China. Kwa kuimarisha ushirikiano wake na kwa shinikizo za kiuchumi dhidi ya China, Marekani inaishambulia China na kuonyesha msimamo kwamba lazima iendelee kushinda. China inaona ushindani wa ubabe na Marekani kuwa jambo lisiloepukika, lakini badala ya ushindi wa papo hapo, inajikita katika kuimarisha nguvu zake za kiuchumi na mshikamano wake wa ndani, na katika kuimarisha shi yake, yaani nafasi yake ya kimkakati. Mkakati wa Marekani ni mkakati wa mashambulizi wa kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲), unaoonekana na wa muda mfupi. Mkakati wa China ni mkakati wa shi wa kutotenda (wuwei, 無爲), usioonekana na wa muda mrefu.

Kuanzia sasa, kadiri mahusiano ya kimataifa yanavyobadilisha dhana “kutoka vita hadi biashara”, yatachukua umbo la “ushirikiano, ushindani na mgogoro” (cooperation, competition, conflict) vinavyotokea kwa wakati mmoja katika nyanja nyingi. Wakati huo huo, kwa sababu ya uwiano wa nguvu za nyuklia kati ya Marekani na China, uwezekano wa vita vinavyoweza kuleta maangamizi ya pande zote unachukuliwa kuwa mdogo sana. Hata katika mkakati wa nyuklia, Marekani na China zinatofautiana kimsingi. Marekani inatumia mkakati wa maangamizi ya pande zote yaliyohakikishwa (MAD, mutually assured destruction). MAD ni mkakati wa nyuklia unaosema kwamba hata adui akishambulia kwanza, silaha za nyuklia zitakazobaki lazima ziwe za kutosha kumwangamiza adui kwa uhakika na kumfanya asiweze kufanya lolote. Ni mkakati uliofuatwa na Marekani na Umoja wa Kisovieti wakati wa Vita Baridi. Marekani kwa sasa ina zaidi ya silaha za nyuklia 5,000. China haikubaliani na mkakati wa MAD. Mkakati wake ni kwamba hata adui akishambulia kwanza, na hata bila kulimaliza kabisa taifa adui kwa silaha zitakazobaki, kulifanya taifa adui lilipe “gharama ya kutosha” kunatosha kuzuia shambulizi la kwanza la adui. China kwa sasa ina karibu silaha za nyuklia 600. MAD ya Marekani ni mkakati wa Kimagharibi.

Muhimu zaidi, tunapaswa kukumbuka kwamba Marekani na China zina mitindo tofauti ya kitamaduni, ya kihistoria na ya kifalsafa katika kushughulikia mahusiano ya kimataifa. Ushindani wa ubabe kati ya Marekani na China unaotokea katika hali hii unajitokeza kama upanuzi wa shi ya China na mashambulizi ya Marekani kwa ajili ya ushindi. Wakati Marekani inajikita katika kuimarisha ushirikiano wake na kudhibiti uchumi na biashara ya China, China inajikita katika kupanua shi inayohitajika ili kukuza nguvu zake za kiuchumi, yaani elimu ya kina kwa watafiti na kuongeza uwekezaji katika viwanda vya siku zijazo.¹⁰³ Hatimaye, China inajikita katika kuimarisha nafasi yake ya kimkakati katika nyanja nyingi. Mkakati wa China wa ubabe, tofauti na ule wa Marekani, ni kwamba, mambo haya yote yakifanya kazi kwa pamoja, mshindi hatimaye ataamuliwa “yenyewe”, bila mgongano wa kijeshi.

Nguvu za kijeshi ni muhimu. Lakini katika ushindani wa ubabe wa zamani nguvu za kijeshi zilikuwa na dhima ya kushambulia, na sasa zinapata tabia ya kujihami. Ushindani kati ya Marekani na China hautaamuliwa kwa “mgongano” (confrontation) wa moja kwa moja kati ya nguvu iliyopo na nguvu inayoinuka, kama ulivyotokea mara nyingi katika historia ya Magharibi. Wasomi wa Magharibi wanazifahamu vizuri migongano ya kihistoria kati ya nguvu mbili kwa maelfu ya miaka, kuanzia Sparta na Athene hadi Uingereza na Ujerumani. Lakini “mtego wa Thucydides” wanaoutaja, unaouchukulia mgongano kuwa jambo lisiloepukika, hauelezi mahusiano kati ya Marekani na China. Ushindani kati ya Marekani na China utafanana si na mchezo wa sataranji, wenye kumwangamiza adui, bali na mchezo wa baduk, wenye kupanua shi kwa muda mrefu, na matokeo yatakayoamuliwa yenyewe.¹⁰⁴

Chini ya sera ya kuishi pamoja na Marekani, China inajaribu kwa njia mbalimbali kuikuza shi iliyo nayo. Marekani inaonyesha kwa ukali uadui wake dhidi ya China. Marekani ina mwelekeo wa kutaka kueneza thamani zake duniani, China ikiwemo, kwa imani ya kidini. Kissinger anaeleza maono haya ya kidiplomasia ya Marekani na China:

Upekee wa Marekani una tabia ya kimisionari kuhusu thamani zake. Marekani inahisi wajibu wa kueneza thamani zake kila pembe ya dunia. Kwa upande mwingine, upekee wa China ni wa kitamaduni. China haina nia ya kuyabadilisha mataifa mengine yafanane nayo. China haioni kwamba taasisi zake zinatumika nje ya China.¹⁰⁵

Kwa msingi huu wa kitamaduni, Marekani na China zinawashughulikia washirika wao kwa njia ya kuingilia na ya kutoingilia. Njia hizi za Marekani na China zinajitokeza kama zilivyo katika jinsi zinavyoishughulikia Korea Kusini na Korea Kaskazini kwenye rasi ya Korea. Korea Kusini, kwa msaada na kuingiliwa na Marekani, imejenga uchumi wenye nguvu na demokrasia. Wakati huo huo, iko chini ya udhibiti mkali wa Marekani katika masuala ya makombora na nyuklia. Korea Kaskazini inabaki rafiki wa China na inapata msaada wake, lakini China haiingilii hata kidogo mfumo wake wa kiuchumi wala siasa zake za ndani. Hata Korea Kaskazini kujihami kwa silaha za nyuklia na makombora kunaakisi sera ya China ya kutoingilia, iliyo tofauti na ile ya Marekani.

Sera hii ya nje ya China, iliyo tofauti na ile ya Marekani, inaelezwa pia katika ripoti za Matteo Ricci. Matteo Ricci (Matteo Ricci, 1552–1610), padri Mjesuiti aliyekuja kweli Mashariki kupitia njia ya baharini iliyofunguliwa na Vasco da Gama na akaishi huko kwa muda mrefu, anasisitiza hasa jambo hili katika ripoti alizotuma Magharibi:

Nchini China, si mfalme wala raia wanaopanga vita vya kuwavamia au kuwashinda majirani zao. Wameridhika sana na walicho nacho. Kwa hiyo hawaonyeshi tamaa ya kuyashinda mataifa jirani. Katika hili, Wachina ni tofauti sana na watu wa Ulaya. ¹⁰⁶

Magharibi imeendesha ubeberu tangu enzi za Ugiriki na Roma hadi enzi za karibuni za Uvumbuzi wa Bahari. Iliwalazimisha washirika wake sheria, taasisi na vielelezo vyake, na mahusiano yake na nchi jirani zisizo washirika hayangeweza kuwa ila ya uadui. Lakini China ilichukua msimamo wa hiari, si wa kulazimisha: chukueni mnachohitaji, lakini hapo mtambue mamlaka yetu ya juu. Ilijitahidi kudumisha na nchi jirani mahusiano ya urafiki kuliko ya uadui.

China ilijiona kuwa ya kipekee, lakini badala ya kujaribu kueneza thamani zake kwa mataifa mengine, ilichukua mtazamo huu: kama mnazihitaji, njooni mzichukue. Msimamo kwa nchi jirani ulikuwa kuzikaribisha zije kukutana na China, zijifunze ustaarabu wake na kurudi; na kwa ajili hiyo, nchi jirani zililazimika kutambua mamlaka ya juu ya China. ¹⁰⁷

Katika mahusiano ya kimataifa kwa mtindo wa Mashariki, tofauti na utofauti vinakubaliwa. Kunatafutwa njia ya kuishi kwa amani pamoja na nchi jirani. Kunapendelewa mabadiliko yanayotokea yenyewe, hatua kwa hatua na kwa kawaida, kwa kutumia shi. Magharibi inadai ulimwengu-wote wa sheria, taasisi na vielelezo vyake, na inajitahidi kueneza thamani zake ili kusambaza njia ya Magharibi.

Mfalme wa China hakuona haja yoyote ya kuwa na mahusiano ya uadui na nchi jirani. Kinyume chake, alijitahidi kuepuka hilo. China, kama Marekani, ilijiona kuwa na dhima maalumu. Lakini haikuwa na nia, kama Marekani, ya kudai ulimwengu-wote wa thamani zake kwa kuzieneza duniani.¹⁰⁸

Kupitia falsafa ya mabadiliko na falsafa ya kuwepo, dhana za Dao na Mungu zimetoa kwa mahusiano ya kimataifa njia ya Mashariki ya kutoingilia na njia ya Magharibi ya kuingilia. Kutoingilia ni kwa utulivu: migogoro inapungua, lakini msisimko wa nguvu na uwezekano wa kukua navyo vinapungua. Kuingilia ni kwa mwendo: uwezekano wa migogoro unaongezeka, lakini wakati huo huo msisimko na uwezekano wa kukua vinazuka.

Tofauti ya kimkakati kati ya ushindi na shi imejikita kwa kina ndani ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Mashariki, inayotafuta shi, hainakili kama ulivyo utamaduni wa mwingine. Inaubadilisha ili ufae yenyewe, kwa mwanga wa utamaduni wake. Kuanzia karne ya 19, kwa mara ya kwanza katika historia, Mashariki na Magharibi zilibadilika kupitia mabadilishano hai kati ya tamaduni zao. Kwa kuwa dhana ya Magharibi ilikuwa ikitawala ulimwengu, Mashariki iliathiriwa sana kitamaduni na Magharibi.

Katika nusu karne iliyopita, Asia Mashariki imejiletea usasa. Ilirejelea uzoefu wa Ulaya, hasa wa Magharibi. Lakini haikunakili ya Magharibi kama yalivyo: usasa wa nchi za Asia Mashariki ulichukua maumbo tofauti kabisa. Zikiathiriwa na historia na utamaduni wao wenyewe, zilijenga taasisi, desturi, thamani na itikadi zao wenyewe. ¹⁰⁹

Sheria, taasisi na vielelezo vya Magharibi vilipoingizwa Mashariki, Mashariki haikuvipokea kama vilivyo, bali ilichukua njia ya kuvibadilisha. Taasisi, hata iwe nzuri kiasi gani, haienei kama ilivyo kila mahali. Ni kwa sababu taasisi ni dhana inayotegemea utamaduni.¹¹⁰ Mashariki, ikiingiza taasisi na uzoefu wa Magharibi, inaviingiza kwa njia iliyobadilishwa, ikivirekebisha vilingane nayo kwa mujibu wa mfumo wake wa fikra. Si kuviingiza kwa mtindo wa kiitikadi uliojengwa juu ya falsafa ya kuwepo, unaomaanisha ushindi au kushindwa, bali ni njia ya kubadilisha na kugeuza inayozingatia shi.

4) Ikiwa Mungu ni mwema, uovu umetoka wapi?

Mungu ni mwenye upendo na fadhili. Wakati huo huo, Mungu ni pia Mungu wa adhabu anayeadhibu hadi wazao wa kizazi cha tatu na cha nne. Sifa hizi za Mungu zimeonyeshwa kwa mifano mahususi katika vitabu vitano vya Musa. Dini ya ufunuo inasisitiza umuhimu wa nafsi inayonusurika baada ya kifo, na inatetea fundisho la dhambi ya asili, linalosema kwamba binadamu huzaliwa na dhambi. Kwa hiyo binadamu anakuwa kiumbe anayemwogopa Mungu na kutubu. Katika Dao inayoelezwa na Daodejing, hakuna kifungu hata kimoja ambamo inamwadhibu binadamu. Kinachojalisha maishani ni kustarehesha akili na mwili vinavyomuunda binadamu, nayo haisisitizi umuhimu wa nafsi. Inapendekeza mtazamo wa kupokea kwa furaha na kufurahia maishani kile ambacho Dao inampa binadamu. Maisha yanayoishiwa mara moja tu ndiyo muhimu.

Binadamu anayemcha Mungu anakuja kuyaona mambo ya binadamu kwa mtazamo wa wema na uovu. Wanaoamini dini nyingine au wasiomwamini Mungu wanashughulikiwa tu kwa mtazamo wa wema na uovu: wanabadilishwa dini, au wanachukuliwa kuwa viumbe waovu kwa mtazamo wa wema na uovu. Katika dini ya ufunuo, binadamu hupokea kutoka kwa Mungu baraka na laana kwa mujibu wa mafundisho makali yaliyowekwa na dini. Hasa katika Ukristo, kwa kuamini mbingu na jehanamu, yaani kwamba maisha hayaishii katika kifo bali kuna uzima wa milele, fikra ya wema na uovu inapata ushawishi mkubwa zaidi. Umbo la uzima wa milele baada ya kifo linaamuliwa na kama mtu aliishi kwa wema au kwa uovu katika ulimwengu huu. Katika falsafa ya Magharibi, wema na uovu ni vya falsafa ya kuwepo, kwa hiyo havibadiliki. Uovu unakuwa kitu kinachopaswa kuondolewa kabisa.

Hatari iliyomo katika fikra ya wema na uovu, inayoandamana bila shaka na dini ya ufunuo, ni swali la kwa nini uovu upo. Ni kwa sababu, katika ulimwengu unaotawaliwa na Mungu ajuaye yote na mwenye uweza wote, mambo mengi yasiyo ya haki na maovu hutokea. Tatizo la wema na uovu linadokezwa tayari katika hadithi ya tunda la mti wa kujua mema na mabaya iliyoandikwa katika kitabu cha Mwanzo. Kwa ushawishi wa nyoka, binadamu anakaidi amri ya Mungu na kula tunda hilo ili afanane na Mungu. Ingawa binadamu hawezi kuwa kama Mungu, anaangukia kishawishi cha nyoka kinachomwambia kwamba anaweza, na anakula tunda hilo. Kwa sababu ya tunda hilo, msiba unampata binadamu.

Nyoka akamwambia mwanamke: Hakika hamtakufa. Mungu anajua kwamba siku mtakapokula, macho yenu yatafumbuka, nanyi mtakuwa kama Mungu, mkijua mema na mabaya (Mwanzo 3:4-5)

Hadithi hii inadokeza matatizo yanayozuka binadamu anapojishughulisha moja kwa moja na wema na uovu, ambavyo ni eneo la Mungu, na uzito wa matokeo yake. Kwa mujibu wa fikra ya wema na uovu, binadamu anaweza kuwa mwovu kwa urahisi, na matendo maovu ya binadamu yanaendelea. Kwa hiyo, tayari katika kitabu cha Mwanzo, Mungu anajuta kumuumba binadamu:

Yehova alipoona kwamba uovu wa binadamu umejaa duniani, na kwamba kila wazo la mipango ya moyo wake ni ovu tu daima… Yehova akasema: Nitamfutilia mbali kutoka uso wa nchi binadamu niliyemuumba, kuanzia binadamu hadi mifugo, viumbe vitambaavyo na ndege wa angani, kwa sababu najuta kwamba niliwafanya. (Mwanzo 6:5-7)

Ili kuzuia hali hii, Mungu anatoa amri za kimaadili kuhusu wema na uovu, na anaacha sheria yenye nguvu. Kwamba kukiuka amri za Mungu huleta adhabu yake ni mojawapo ya mafundisho makuu ya dini ya ufunuo. Hasa, kuitumikia miungu mingine kunakuwa tendo ovu kabisa. Kwa binadamu anayetenda uovu huo, Mungu anatoa adhabu kali. Magharibi, ikimfafanua Mungu kama kiumbe mwema na mwenye fadhili, inawaonya wale wasio wema. Fikra ya wema na uovu imelala katika kiini cha yote.

Yehova humchunguza mwenye haki, na moyoni mwake huwachukia waovu na wanaopenda jeuri. (Zaburi 11:5)

Basi, katika dhana ya Magharibi ya Mungu aliye mwema, linazuka swali: “Ikiwa Mungu ni mwema, uovu umetoka wapi?” Yaani, kama Mungu “anayeumba” vitu vyote ni mwema, uovu ulianzia wapi? Je, uovu nao uliumbwa na Mungu?

Ee Yehova, ninapobishana nawe, wewe ni mwenye haki. Lakini nakuuliza: kwa nini njia ya waovu inafanikiwa, na wasaliti wote wanaishi kwa amani? (Yeremia 12:1)

Tangu enzi za Ugiriki, fumbo “Ikiwa Mungu ni mwema, uovu umetoka wapi?” limeulizwa. Ndani ya mfumo wa kifalsafa wa Magharibi, fikra ya wema na uovu bado ni tatizo lisilotatuliwa. Kama Mungu aliumba vitu vyote, je, aliumba uovu pia? Na kama ndivyo, kwa nini Mungu aliumba uovu? Wanateolojia na wanametafizikia wa Magharibi wamelihangaikia tatizo hili kwa muda mrefu, wakatoa majibu mbalimbali yaliyo magumu kueleweka, na hadi leo wanaendelea kujitahidi kutafuta jibu lake. Hili halikuwa tatizo la Uyahudi na Ukristo peke yao; wanafalsafa wa Kigiriki nao walikuwa wamelihangaikia tangu zamani. Solon (Solon, 638–558 K.K.), kiongozi wa Athene, anayehesabiwa kuwa wa kwanza miongoni mwa wenye hekima wa Magharibi, aliacha shairi la maombolezo: “Miongoni mwa waovu kuna matajiri, na miongoni mwa wema kuna maskini.”

Hesiod (Hesiod), mshairi wa Kigiriki aliyeishi wakati mmoja na Homer, aliyekuwa hai katika karne ya 8 hadi ya 7 K.K., naye alilihangaikia tatizo la wema na uovu: “Mungu mwenye haki na mwenye uweza wote anawezaje kuruhusu binadamu wasio wa haki kustawi duniani?” ¹¹¹ Kisha, akieleza jinsi binadamu alivyopoteza paradiso, Hesiod anaomboleza jinsi miungu mema na ya haki ilivyoacha uovu na udhalimu vitawale duniani:

Maishani, anayetimiza ahadi zake na kutenda wema na haki hapati malipo yoyote. Badala yake, wanaotenda uovu na kufanya ukatili ndio wanaosifiwa. Jeuri inashinda, na wema unatoweka. Waovu wanawatesa wema… Hatimaye binadamu anapata mateso makali. Hakuna anayetaka kumwokoa kutoka katika uovu. ¹¹²

Mahangaiko haya yalikuwa mojawapo ya maswali muhimu yaliyoujaza moyo wa Epicurus (341–270 K.K.). Yamefupishwa vizuri katika “kitendawili cha Epicurus” (Epicurean Paradox), au “fumbo la Epicurus” (the Riddle of Epicurus), kuhusu uovu, lililorithishwa tangu enzi za Ugiriki. Maandishi ya Epicurus mwenyewe yaliyobaki hayana kumbukumbu yoyote ya kitendawili hiki. Kimo katika maandishi yaliyoachwa na msomi Mkristo wa awali Lactantius (Lactantius, 250–325):

Kuhusu Mungu, Epicurus alisema hivi: ama Mungu anataka kuuondoa uovu lakini hawezi;

ama anaweza kuuondoa lakini hataki; ama hataki wala hawezi; ama anataka na anaweza kuuondoa. Kama anataka lakini hawezi, basi Mungu ni dhaifu, jambo linalopingana na ufafanuzi wa Mungu; kama anaweza lakini hataki, basi Mungu ni mwenye wivu, jambo linalopingana vivyo hivyo na ufafanuzi wa Mungu; kama hataki wala hawezi, basi Mungu ni mwenye wivu na dhaifu, na huyo si Mungu; kama anataka na anaweza kuuondoa, ndio ufafanuzi unaofaa wa Mungu. Basi uovu ni nini, na kwa nini Mungu hauondoi? ¹¹³

Karibu miaka elfu mbili baadaye, mwanafalsafa wa Uingereza Hume anafupisha hivi fumbo la Epicurus kuhusu wema na uovu:

Maswali ya zamani ya Epicurus bado hayana jibu. Kama Mungu anataka kuuondoa uovu lakini hawezi, basi hana uwezo. Kama anaweza lakini hataki, basi ana nia mbaya. Kama anaweza na anataka kuuondoa, basi uovu umetoka wapi? ¹¹⁴

Tatizo la wema na uovu limewaachia watu wa Magharibi, wanaolifahamu vizuri, kazi ambayo binadamu hawezi kuitatua. Tangu enzi za Ugiriki hadi leo, falsafa ya Magharibi inaendelea kulihangaikia tatizo hili. Ni kwa sababu inajaribu kulitatua tatizo la wema na uovu kwa kujengea juu ya nadharia ya kinachodhihirika na falsafa ya kuwepo. Kwa kuwa wema ni mwema milele na uovu ni ovu milele, uovu unakuwa kitu kinachopaswa kuangamizwa. Fikra ya wema na uovu inampa binadamu nguvu kubwa ya msukumo. Hasa inapoungana na dini ya ufunuo, nguvu hiyo ya msukumo inafikia kiwango kinachovuka uhai na kifo.

Lakini fikra ya Mashariki ya yin na yang haina nguvu kubwa ya msukumo inayotolewa na fikra ya wema na uovu; lakini wakati huo huo haihangaiki na swali gumu linaloletwa na fikra ya wema na uovu: kwa nini binadamu ana uovu? Fikra ya Mashariki ya yin na yang inashughulikia mambo ya binadamu kwa kujengea juu ya falsafa ya mabadiliko. Dhana za wema na uovu hubadilika kama yin na yang ndani ya mipaka ya shughuli za binadamu, alizoziunda binadamu. Kama bahati njema na bahati mbaya zinavyobadilika kadiri muda unavyopita, yin hugeuka kuwa yang, na yang kuwa yin.

Dao, maisha yanayoishiwa mara moja tu dhidi ya Mungu, ulimwengu wa baada ya kifo

Fikra ya wema na uovu inabeba dhana kwamba binadamu huzaliwa na msiba. Huu ndio mwanzo wa fundisho la dhambi ya asili. Kwa kula tunda la mti wa kujua mema na mabaya, binadamu alikaidi amri ya Mungu, na binadamu akawa kiumbe aliyetenda mwenyewe kosa la asili. Binadamu anakuwa kiumbe anayemwogopa Mungu daima. Binadamu anafukuzwa kutoka bustani ya Edeni, paradiso. Akilaaniwa na Mungu, huzaliwa akibeba mateso na kuishi maisha yake.

Akamwambia mwanamke: Nitakuongezea sana uchungu wa kuchukua mimba; kwa taabu utazaa watoto, tamaa yako itakuwa kwa mumeo, naye atakutawala. Akamwambia Adamu: Kwa kuwa ulisikiliza sauti ya mkeo, ukala matunda ya mti niliokuamuru usile, ardhi imelaaniwa kwa sababu yako; kwa taabu utakula mazao yake siku zote za maisha yako. (Mwanzo 3:16-17)

Katika Magharibi, fikra ya wema na uovu inakuwa maelezo ya sababu binadamu anapaswa kuhangaika maisha yake yote. Hadithi kama hii haipo katika dini ya Magharibi tu, bali pia katika hekaya za Kigiriki. Hesiod, katika kitabu chake Kazi na Siku (Works and Days), anasimulia hadithi ya sanduku la Pandora. Inaeleza hali inayofanana na adhabu ya dhambi anayoipata binadamu baada ya kula tunda la mti wa kujua mema na mabaya katika kitabu cha Mwanzo. “Sanduku la Pandora”, lililotengenezwa na Zeus, linapewa Pandora, mke wa Epimetheus, ili kumwadhibu Prometheus, aliyewaumba binadamu na kuwaletea moto. Prometheus alikuwa amemwonya ndugu yake Epimetheus asipokee zawadi yoyote ya Zeus. Lakini Pandora, aliyejaa udadisi, analifungua sanduku. Mara analipofungua, mabaya yote yaliyokuwa yamejificha ndani yake yanaruka nje na kuanza kuwatesa binadamu. Pandora, akishtuka, analifunga sanduku kwa haraka, na ndani yake linabaki tumaini peke yake.

Kwa mujibu wa hadithi za Hawa na Pandora, binadamu ndiye chanzo cha tatizo. Binadamu, kwa kupata akili na udadisi, anaingia katika njia ya kuhukumu wema na uovu. Kosa hili la binadamu linamletea mateso yasiyoepukika, na binadamu anakuwa na “moyo wa toba”. Kwa mujibu wa mwelekeo huu ulio ndani ya asili ya binadamu, binadamu anaadhibiwa maisha yake yote kama gharama ya dhambi yake, na anatubu. Kwa kuazima maneno ya mshairi wa Magharibi, binadamu anakuwa “kiumbe anayefanya kazi maadamu yu hai, na kuvumilia maumivu”. ¹¹⁵

Katika ulimwengu wa Magharibi unaomwamini Mungu, kwa kuwa ulimwengu wa sasa umejaa mateso, watu wanauwazia ulimwengu wa baada ya kifo: wanaiwazia mbingu ya ulimwengu ule mwingine. Wakati huo huo, wanafikra wa kisichodhihirika, wasioweza kuwa na hakika ya kuwepo kwa Mungu, wanatafuta katika maisha ya ulimwengu huu furaha inayofanana na mbingu ya baada ya kifo.

Wanafikra wa Magharibi wanaotafuta furaha wanakana kuwepo kwa uovu. Kwa nini binadamu amwogope Mungu? Epicurus, akiwa na mandhari ya fikra ya wema na uovu, anafafanua msimamo ambao binadamu anapaswa kuuchukua kuhusu Mungu. Aliona kwamba Mungu mwema na mwenye haki na kuwepo kwa uovu haviwezi kwenda pamoja. Kwa hiyo anaeleza kwamba binadamu hana haja ya kumwogopa Mungu. Kukombolewa kutoka katika wasiwasi usio wa lazima wa kumwogopa Mungu ndicho kiini cha “ataraksia” (utulivu wa moyo), nadharia ya furaha aliyoitetea Epicurus.

Usimwogope Mungu. Mungu ni kiumbe wa milele mwenye furaha… Lakini watu wengi wanamfafanua Mungu wapendavyo. Watu husema kwamba Mungu hutoa tuzo na adhabu, kwa sababu wanataka Mungu anayewapa tuzo wanaofuata njia moja nao na kuwaadhibu wanaopinga. Kupinga maoni kama hayo si kupoteza uchaji. Kuyalazimisha maoni kama hayo ndiko hasa kuacha uchaji. ¹¹⁶

Lakini falsafa hii ya Epicurus, ingawa ilizungumzwa sana katika wakati wake, karne ya 4 hadi ya 3 K.K., hatimaye ilichukuliwa kuwa sehemu ya nadharia ya kisichodhihirika na ikapoteza nguvu katika Magharibi. Ni kwa sababu, kuanzia mwishoni mwa karne ya 4, Ukristo ulipokuwa dini rasmi ya Dola la Roma, Magharibi yote ilizama katika nadharia ya kinachodhihirika. Katika miaka elfu moja ya Zama za Kati, enzi ya dola la kidini, wanafikra wa kisichodhihirika wote walichukuliwa kuwa hawamwamini Mungu na wakawa walengwa wa kulaaniwa na kuteswa. Mbingu ya baada ya kifo ikawa lengo la kuishi kwao. Hali hii ilibadilika kupitia Mwamko na enzi ya Mwangaza.

Utafutaji wa maana ya maisha katika ustaarabu wa Mashariki unaanzia katika tafsiri ya maisha iliyo tofauti kabisa na ile ya Magharibi. Tofauti na Mungu, Dao inatangaza kwamba inawasaidia binadamu wote bila kubagua. Binadamu haiogopi Dao. Anaikaribisha Dao kama mwenzi wa maisha. Anakuwa binadamu anayetafuta furaha ya maisha pamoja na wengine ndani ya mipaka ya Dao. Maisha yanaishiwa mara moja tu. Wazo la ulimwengu ule mwingine si muhimu katika fikra za Mashariki. Daodejing kinampendekezea binadamu mtazamo wa kutafuta furaha ya maisha huku akiishika Dao. Sehemu za mwisho za Daodejing zinazungumzia furaha ya maisha.

Furahia kazi unayoifanya. Furahia unachokula. Furahia nguo unazovaa. Furahia makazi unamoweza kulala. Tafuta maishani vitu unavyoweza kuvifurahia. (Daodejing, sura ya 80)

Furaha hii ya Utao ni kuitafuta katika mtazamo wa kufurahia vile ambavyo maumbile hutoa maishani, yaani katika uhusiano kati ya binadamu na maumbile. Kutotenda kwa kufuata maumbile (wuwei ziran, 無爲自然) kunakotetewa na Utao kuna maana kwamba binadamu na maumbile waishi kwa upatanifu; ni mtazamo wa maisha ambamo binadamu hapingani na sheria za maumbile, bali anaishi akiwa kitu kimoja na maumbile. Ukonfyushasi nao unaeleza “mtazamo wa kufurahia maisha”, kati ya hisia zote za binadamu, kuwa thamani muhimu kabisa maishani.

Anayeijua hamfikii anayeipenda, na anayeipenda hamfikii anayeifurahia. (Maandiko Teule 6:18)

Kauli ya Ukonfyushasi kwamba anayefurahia maisha ni muhimu kuliko maarifa ina mfanano na Epicurus wa Magharibi. Falsafa ya furaha ya Epicurus haitafuti anasa za mwili, bali hali ya utulivu isiyo na wasiwasi wala hofu, na dai lake kwamba kifo, kwa kuwa ni kutoweka kwa nafsi na mwili, hakihitaji kuogopwa, nalo linafanana na falsafa ya Ukonfyushasi. Lakini tofauti muhimu ni kwamba katika Ukonfyushasi furaha hutokana na umahusiano, ilhali furaha ya Epicurus imejengwa juu ya ubinafsi. Sentensi ya kwanza ya Maandiko Teule ya Ukonfyushasi inaanza hasa kwa kupendekeza kuitafuta furaha ya maisha “katika marafiki na kujifunza”. Katika Mashariki, furaha ya maisha si kitu ambacho mtu binafsi anakifurahia peke yake, bali imejengwa juu ya umahusiano wa kuwa pamoja.

Kujifunza na mara kwa mara kuyazoeza uliyojifunza, je, si furaha? Rafiki akija kukutembelea kutoka mbali, je, si raha? (Maandiko Teule 1:1)

Mashariki iko huru kutokana na tatizo la kidini la wema na uovu na kutokana na hisia ya dhambi ya asili ya binadamu. Ni kwa sababu inaona kwamba wema na uovu mwishowe ni suala la kinachopendeza na kisichopendeza, linaloundwa si na Mungu bali na binadamu. Hakuna mahali popote katika vitabu vya kale vya Mashariki penye maelezo au falsafa inayong’ang’ania wema na uovu. Ustaarabu wa Mashariki haukubaliani na binadamu kutenganisha mwenyewe wema na uovu na kuutumia mgawanyo huo katika jamii ya binadamu. Fikra za Mashariki zinaweka msingi kwamba binadamu huzaliwa kutoka katika maumbile na kurudi katika maumbile.

Katika fikra za Mashariki, umuhimu wa fikra kuhusu Mungu au kifo ni mdogo kiasi kwamba hauwezi hata kulinganishwa na ule wa Magharibi. Daodejing kinajikita katika hali zote za maumbile ambayo binadamu anakutana nayo, na kinamweka binadamu anayeishi ndani ya maumbile. Fikra hii inaelezwa kwa namna ya kiutendaji zaidi katika Ukonfyushasi. Unatangaza kwamba hakuna haja ya kujishughulisha na ulimwengu wa baada ya kifo, pepo (鬼神) au kifo.

Mwanafunzi alipouliza jinsi ya kuwatumikia pepo, Konfyushasi alijibu: “Kama huwezi hata kushughulikia mambo ya binadamu, utawezaje kufikiria mambo ya pepo?” Mwanafunzi alipouliza kuhusu kifo, Konfyushasi alijibu: “Kama huyajui maisha, utawezaje kukifikiria kifo?” (Maandiko Teule 11:11)

Fikra kuhusu kifo ambayo fikra za Mashariki zilieleza kabla ya Kristo inaelezwa katika Magharibi mwanzoni mwa enzi ya Mwangaza. Katika Magharibi, miaka elfu mbili baadaye, Spinoza anaeleza fikra inayofanana sana.

Binadamu huru hafikirii kifo hata kidogo. Hekima yake inatokana na kutafakari si kifo, bali maisha.¹¹⁷

Katika kutafakari si kifo bali maisha, ustaarabu wa Magharibi unaelemea kutoka katika hofu ya Mungu kuelekea nadharia ya furaha. Kwa upande wa kutoweka kwa hofu ya Mungu au ya kimetafizikia, mfanano umezuka kati ya fikra ya Dao ya Mashariki na fikra za Magharibi. Katika Mashariki pia, watu wanaotafuta furaha kama lengo, kwa mtindo wa Magharibi, wanaongezeka. Lakini nadharia ya furaha ya kibinafsi ya Magharibi bado inatofautiana na nadharia ya maana ya kimahusiano ya Mashariki. Katika Mashariki, umahusiano, unaotafuta maana ya maisha katika maumbile, kujifunza na marafiki, unaendelea.

Kuwepo kwa Mungu anayetawala mambo ya binadamu daima kunampa binadamu hofu. Hasa Ukristo ulitanguliza ufufuo na fundisho kwamba maisha ya ulimwengu huu ni maandalizi ya maisha ya milele ya ulimwengu ule mwingine. Kwa hiyo imani juu ya ulimwengu ule mwingine ikawa muhimu, na kwa mafundisho, maelezo ya ulimwengu ule mwingine na kutofautisha mbingu na jehanamu, wema na uovu, vikawa muhimu zaidi. Mchakato huu uliimarisha nguvu ya Kanisa la Kikristo, na Kanisa likafikia hata desturi ya kuuza vyeti vya msamaha wa dhambi. Maisha ya ulimwengu huu yalijaa toba na majuto.

Falsafa ya “binadamu anayetubu” ilipingwa na deismu ya enzi ya Mwangaza. Kwa kuwa Mungu haingilii mambo ya binadamu, binadamu hazaliwi kama “binadamu anayemwogopa Mungu”. Nadharia ya Rousseau kwamba asili ya binadamu ni njema ndio mfano mkuu unaopinga hilo. Baada ya deismu, falsafa ya Magharibi ilianza kulikaribia upya swali: kwa nini binadamu anaishi? Kutokana na hilo, Magharibi ilianza kurudi tena kwenye “nadharia za furaha”. Falsafa ya manufaa ya Bentham na Mill, furaha kubwa kabisa kwa idadi kubwa kabisa ya watu, ilijitokeza kama lengo la maisha ya jamii na ya mtu binafsi. Hii ilimaanisha kuzaliwa upya kwa falsafa ya Epicurus. Epicurus aliona furaha kuwa wema wa juu kabisa wa binadamu. Furaha yake haikumaanisha anasa za mwili, bali kukosekana kwa maumivu, yaani hali isiyo na maumivu ya mwili wala wasiwasi wa moyo. Aliona kwamba binadamu anaweza kuwa na furaha anapokombolewa kutoka katika hofu, hasa hofu ya kifo. Aliona kwamba jumuiya kama ile ya marafiki husaidia kupata utulivu wa moyo.

Lakini furaha ni ya muda mfupi na ya mtu binafsi. Hisia ya furaha hutoweka kwa urahisi. Hapo binadamu aliyeing’ang’ania furaha anakwenda wapi? Hata katika Mashariki, watu wanaofanya furaha ya mtu binafsi kuwa lengo lao wanaonekana kuongezeka. Lakini ustaarabu wa Mashariki umejengwa si juu ya ubinafsi (individualism), bali juu ya umahusiano (relationalism).¹¹⁸ Katika ustaarabu wa umahusiano, kuwa na “furaha” peke yako hakuwezi kuwa lengo la maisha. Katika maisha yanayoishiwa mara moja tu, lengo linakuwa kutafuta “maana” ya maisha pamoja na wengine: katika maumbile, kujifunza na marafiki.