Dao na Mungu: maumbile na ulimwengu vimetoka wapi, na vinaendaje?

1) Dao ilikuwepo kabla ya Mungu dhidi ya Mungu alikuwepo kabla ya Dao

Ustaarabu wa Mashariki wa Dao (道) unaeleza kwamba Dao ilikuwepo kabla ya Mungu (神): “Dao iliwapa pepo uungu, na ikampa Mtawala wa juu uungu” (Zhuangzi, sura za ndani). Dhana ya Mungu iliundwa na binadamu wanaoishi ndani ya maumbile. Maumbile ni Dao.²⁹ Maumbile (自然, ziran) yana maana ya “kilivyo chenyewe”. Maumbile hayana kikomo na ni ya milele.

Maumbile hayana kikomo na ni ya milele. Kwa nini maumbile hayana kikomo na ni ya milele? Ni kwa sababu maumbile hayana lengo na hayatamani chochote. (Daodejing, sura ya 7)

Mwanafalsafa wa Kigiriki Heraclitus alikuwa na elimu ya ulimwengu sawa na falsafa ya Dao. Alieleza kwamba ulimwengu, kosmos, ulikuwepo kabla ya Mungu.

Ulimwengu, kosmos, ni wa milele; haukufanywa na mungu wala na binadamu; umekuwepo daima, upo, na utakuwepo.³⁰

Wanafalsafa kama Bacon (1561–1626) walivutiwa sana na maumbile. Katika miaka elfu moja ya Zama za Kati, fikra au falsafa yoyote isiyomweka Mungu kitovuni ilikatazwa katika Magharibi. Kwa athari hiyo, Bacon hakuwa na budi kuwa mwangalifu. Bila kuunganisha Mungu na maumbile, anasisitiza umuhimu wa maumbile kwa maneno makali kabisa.

Binadamu ni mtumishi na mfasiri wa maumbile. Uwezo wa binadamu wa kuelewa hutokana tu na kutafakari maumbile na kuchunguza ukweli. Nje ya hayo, binadamu hawezi kujua chochote wala kufanya chochote.³¹

Baada ya Bacon, umuhimu wa maumbile unaelezwa kwa uamuzi kamili na mwanafalsafa Spinoza (1632–1677). Spinoza alimwona Mungu kama maumbile. Kwa kuwa falsafa ya Zama za Kati ya Magharibi ilimweka Mungu kitovuni, Spinoza anamweleza Mungu kwa mwanga wa maumbile. Kwa kuunganisha Mungu na maumbile, maumbile yanasimama katikati ya falsafa yake.

Maumbile hayatendi kwa ajili ya lengo lolote. Kiumbe hiki cha milele tunachokiita Mungu, yaani Maumbile, kinatenda tu kwa ulazima ule ule ambao kwao kipo… Maumbile hayapo kwa ajili ya lengo lolote. Vivyo hivyo matendo yake. Kama ulivyo uwepo wake, matendo yake hayana kanuni wala lengo.³²

Dini za ufunuo za Magharibi zinachukulia “mwanzo” kuwa kiini cha ulimwengu. Dhana ya mwanzo kwa kawaida inabeba ndani yake nadharia ya makusudio. Bertrand Russell anasema hivi: hakuna sababu yoyote ya kudhani kwamba ulimwengu ulikuwa na mwanzo; wazo kwamba ulimwengu lazima uwe na mwanzo kwa kweli linatokana na umaskini wa mawazo yetu. Alishikilia nadharia ya falsafa ya asili kama ile ya Daodejing: “maumbile hayana lengo”.

Maumbile hayana lengo lake yenyewe… Kinachoitwa lengo la mwisho si kitu ila kiumbe cha mawazo ya binadamu. ³³

Mtazamo huu wa Dao ya Mashariki, pamoja na ile ya Heraclitus, Bacon, Spinoza na Russell katika Magharibi, yote inaweza kuelezwa kama falsafa ya asili inayojikita katika maumbile. Mtazamo tofauti wa ulimwengu unafunuliwa katika Magharibi kama unavyotetewa na dini za ufunuo. Katika Magharibi, kwa kuwa Mungu aliumba maumbile, inadaiwa kwamba Mungu alikuwepo kabla ya maumbile. Kwa kuwa Mungu aliumba mbingu na nchi, inaonekana kwamba kabla ya uumbaji wa Mungu hapakuwa na maumbile. Dunia aliyoiumba Mungu ndiyo kitovu cha ulimwengu, na binadamu yuko katikati yake. Kitabu cha Mwanzo, katika vitabu vitano vya Musa, kinasimulia jinsi Mungu alivyoumba, kutoka katika kutokuwepo (無) kusiko na kitu chochote, mbingu na nchi, maumbile na binadamu, na hivyo kuingia katika ulimwengu wa kuwepo (有).

Hapo mwanzo Mungu aliumba mbingu na nchi (Mwanzo 1:1)

Nchi ilikuwa katika vurugu na tupu, giza lilikuwa juu ya kilindi, na roho wa Mungu alikuwa akienda juu ya maji

Mungu akasema: “Na iwepo nuru,” nayo nuru ikawepo. Mungu aliiona nuru kuwa njema. Mungu akatenganisha nuru na giza, akaiita nuru mchana, na giza akaliita usiku. Ikawa jioni, ikawa asubuhi: hiyo ndiyo siku ya kwanza (Mwanzo 1:2-5)

Kwa mujibu wa Biblia, Mungu anaumba ulimwengu katika siku sita. Mpangilio wa uumbaji ni huu. Siku ya kwanza, nuru. Siku ya pili, anga. Siku ya tatu, bahari, nchi kavu na mimea. Siku ya nne, jua, mwezi na nyota. Siku ya tano, samaki na ndege. Siku ya sita, wanyama wa nchi kavu na binadamu (binadamu aliumbwa kwa mfano wa Mungu). Na siku ya saba anapumzika. Hivyo ulimwengu unasonga kutoka katika vurugu kwenda katika utaratibu, kutoka katika ghasia kwenda katika ulimwengu uliopangika. Uumbaji huu unafanyika kwa “neno” la Mungu.

China nayo ina hekaya ya uumbaji wa mbingu na nchi. Kiumbe aitwaye Pangu (盤古) alipasua vurugu kwa shoka kubwa na kutenganisha mbingu na nchi. Akaitegemeza mbingu kwa miaka elfu kumi na nane, akikua, kisha akafa, na mwili wake ukageuka kuwa maumbile. ³⁴ Macho yake yakawa jua na mwezi, pumzi yake upepo na mawingu, sauti yake radi, damu yake mito na bahari, mifupa yake safu za milima, manyoya yake nyasi na miti, jasho lake mvua, na viroboto wake wakawa wanyama na binadamu.

Hapo mwanzo kulikuwa na mungu aitwaye Pangu… Wakati wake wa kufa ulipofika, mwili wake uligeuka kuwa maumbile… Nywele na manyoya yake vikawa nyasi na miti, macho yake yakawa jua na mwezi… Viroboto walioishi mwilini mwake wakawa wanyama wengi na jamii nyingi za binadamu wa dunia.³⁵

Wazo kwamba mwili wa Mungu uligeuka kuwa sehemu mbalimbali za maumbile linaelezwa vivyo hivyo katika mojawapo ya dhana kuu za falsafa ya Kiyahudi ya Kabbalah (Kabbalah), iliyomwathiri Spinoza: dhana ya Kabbalah ya kujibana, Tzimtzum (Tzimtzum).³⁶ Dhana hii inaeleza kwamba “Mungu hujibana katika ukomo wake usio na mipaka ili kuumba ulimwengu”, nayo inakuwa dhana ya uumbaji inayofanana sana na hekaya ya uumbaji ya Pangu. (Ni katika mchakato huu ndipo Spinoza anafikia hitimisho kwamba “Mungu na maumbile ni kitu kimoja”.)

Kwa mujibu wa hekaya hii, Pangu aligeuka kuwa maumbile miaka 18,000 iliyopita. Mungu wa kitabu cha Mwanzo aliumba maumbile lini? Tofauti na hekaya ya Pangu, ustaarabu wa Magharibi, ustaarabu wa uumbaji, umeandika kwa kina jinsi Mungu alivyoumba ulimwengu. Wanafalsafa wa Magharibi waliamini hilo kwa maelfu ya miaka, na hadi hivi karibuni walikuwa wakihesabu “tarehe” ya kuumbwa kwa maumbile. Baada ya siku sita za uumbaji, binadamu wa kwanza, Adamu, aliishi miaka 930, na muda ambao kila mmoja wa wazao wake aliishi umeandikwa (Mwanzo 5). Injili za Agano Jipya nazo zinaandika kwa kina ukoo kuanzia Ibrahimu hadi Yesu (Mathayo 1:1-17).

Wakifuata masimulizi ya Biblia, wanafalsafa wa Magharibi walihesabu tarehe kuanzia uumbaji wa mbingu na nchi hadi kuzaliwa kwa Yesu. Kwa mujibu wa hesabu hizo, uumbaji ulitokea karibu mwaka 4000 K.K. Hesabu hizo ziliendelea, na mwanzoni mwa Zama za Kati hata tarehe kamili ilitolewa. Katika Magharibi, hesabu ya tarehe ya uumbaji iliendelezwa na wanafalsafa mbalimbali hadi karne ya 17. Namna hii ya kufikiri ilitoweka kwa sababu ya deismu (理神論, Deism) ya enzi ya Mwangaza na maendeleo ya sayansi. Deismu inadai kwamba Mungu aliye juu ya yote, baada ya kuumba maumbile, haingilii tena mambo ya binadamu.³⁷ Deismu inakana manabii na miujiza ya imani ya Mungu anayeingilia mambo (theism), lakini haitofautiani nayo katika kushikilia kwamba Mungu aliumba maumbile.

Katika majibu yao kwa swali la nani alikuwepo kwanza kati ya Dao na Mungu, Mashariki na Magharibi zilifikia elimu tofauti za ulimwengu. Kuanzia hapo, Mashariki na Magharibi zilipata miundo tofauti ya ustaarabu. Swali hili linahusiana moja kwa moja na tafsiri ya matukio ya maumbile, yaani jinsi binadamu anavyoueleza ulimwengu. Nadharia ya jua kuwa kitovu na nadharia ya dunia kuwa kitovu zinahusika hapa.

Nadharia ya dunia kuwa kitovu ya dini ya ufunuo dhidi ya nadharia ya jua kuwa kitovu ya falsafa ya asili

Daodejing kinaeleza kwamba “maumbile na ulimwengu vilikuwepo kabla ya Mungu” (Daodejing, sura ya 4 na ya 25). Kinyume chake, katika Magharibi imeandikwa kwamba “hapo mwanzo Mungu aliumba mbingu na nchi”, yaani kwamba Mungu alikuwepo kabla ya maumbile na ulimwengu (Mwanzo 1:1). Hapa inazuka tofauti kati ya Mashariki na Magharibi katika jibu la swali: binadamu ni nani? Kwa mtazamo wa elimu ya ulimwengu, nadharia ya uumbaji ya Magharibi imejengwa juu ya nadharia ya dunia kuwa kitovu, yaani wazo kwamba dunia anamoishi binadamu ndiyo kitovu cha ulimwengu. Yaani, nadharia ya dunia kuwa kitovu imo ndani ya nadharia ya uumbaji. Kwa upande mwingine, falsafa ya asili ya Mashariki inakubali maelezo kwamba ulimwengu ndio kitovu na binadamu ni sehemu tu ya ulimwengu.

Kwa athari ya Kanisa, watu wa Magharibi walifundishwa kuamini masimulizi haya ya uumbaji kama yalivyo, bila shaka hata juu ya herufi moja. Kwa hiyo karibu watu wote wa Magharibi waliamini kwa uthabiti nadharia ya uumbaji hadi enzi ya Mwangaza, mwishoni mwa karne ya 17. Na katika msingi wa nadharia hii ya uumbaji kuna dhana kwamba Mungu aliyafanya maumbile ili binadamu ayatawale apendavyo. Watu wa Magharibi wamejiamini kuwa viumbe “walioumbwa kwa mfano wa Mungu, ili watawale samaki wa baharini, ndege wa angani, kila kitambaacho juu ya nchi, na nchi yote”. Nadharia ya dunia kuwa kitovu (天動說) ya dini ya ufunuo iliamini kwamba dunia na binadamu ndio kitovu cha ulimwengu na kwamba anga lote linaizunguka dunia. Matokeo yake, mtu angeweza, kama Yoshua, kumwomba Mungu alisimamishe jua:

Alipaza sauti mbele ya Israeli: “Jua, simama juu ya Gibeoni; nawe mwezi, simama juu ya bonde la Ayaloni.” Jua likasimama, na mwezi ukatulia, hadi watu walipowalipiza kisasi adui zao… Jua lilisimama katikati ya mbingu karibu siku nzima, bila kuharakisha kutua. Haijawahi kuwapo siku kama hiyo, kabla wala baadaye, ambayo Bwana aliisikiliza sauti ya mtu kama siku ile. (Yoshua 10:12-14)

Hadi karne ya 16, watu wa Magharibi waliunga mkono nadharia ya dunia kuwa kitovu ya Aristoteli na Ptolemy, wakidhani kwamba dunia ndiyo kitovu cha ulimwengu na magimba ya angani yanaizunguka. Dhana hii iliendana na maelezo ya uumbaji katika kitabu cha Mwanzo cha vitabu vitano vya Musa. Kwa mujibu wa nadharia ya uumbaji, Mungu alimpa binadamu lengo alipomuumba. Katika nadharia ya uumbaji ya Magharibi, kwa kuwa Mungu alimpa binadamu mamlaka ya kutawala maumbile, binadamu yuko katikati ya ulimwengu. Binadamu huzaliwa na lengo lililo wazi: kutawala maumbile na kumwabudu Mungu. Kwa hiyo Wagiriki na Warumi, na watu wa Magharibi wa Zama za Kati, waliishi wakiwa na imani thabiti kwamba wao ndio kitovu cha ulimwengu.

Kwa Wagiriki na Warumi, usafiri wa baharini ulikuwa na dhima muhimu katika wazo kwamba binadamu ndiye kitovu cha ulimwengu. Usafiri wa baharini unawezekana tu kwa kuchunguza mwendo wa magimba ya angani. Walijaribu kuuchora ulimwengu wakiweka dunia, pamoja na binadamu, katikati kabisa ya ulimwengu, na magimba ya angani yakisonga kuizunguka dunia. Huu ndio hasa “mtazamo wa ulimwengu unaoiweka dunia kitovuni”, yaani nadharia ya dunia kuwa kitovu, iliyoungwa mkono na Biblia, Aristoteli na wengine. Nadharia ya dunia kuwa kitovu waliyoiamini watu wengi wa Magharibi wakati huo ilishikilia kwamba dunia imetulia katikati ya ulimwengu na kwamba jua na magimba yote ya angani yanaizunguka.

Nadharia hii ya dunia kuwa kitovu ilipingwa na watu waliochunguza anga na kutazama maumbile: ndio ujio wa nadharia ya jua kuwa kitovu. Katika Magharibi, uwezo wa binadamu wa kufikiri kuhusu uhusiano kati ya maumbile na binadamu ulipata mabadiliko ya kuamua wakati wa kuvuka kutoka Zama za Kati kwenda enzi za karibuni. Hii ni kwa sababu ilizuka fursa ya kurekebisha kuanzia mizizi yake uhusiano kati ya binadamu na maumbile. Mabadiliko kutoka nadharia ya dunia kuwa kitovu kwenda nadharia ya jua kuwa kitovu yalitimia. Muujiza wa Yoshua, aliyesimamisha jua angani, ulipingwa katika karne ya 16 na 17. “Mtazamo wa ulimwengu unaoliweka jua kitovuni”, yaani nadharia ya jua kuwa kitovu (地動說), ulitolewa kwa msingi wa ukweli wa kisayansi wa uchunguzi wa anga wa Copernicus (Copernicus, 1473–1543), Kepler (Kepler, 1571–1630) na Galileo (Galileo, 1564–1642). Walidai kwamba dunia si kitovu cha ulimwengu, bali dunia inalizunguka jua, ikilichukulia jua kuwa kitovu.

Ukweli wa kisayansi waliouwasilisha nao ulipingwa kwa muda mrefu kwa athari ya dini iliyotetea nadharia ya dunia kuwa kitovu. Haikuwa rahisi kwa maendeleo ya sayansi kupindua mfumo wa kifalsafa uliokuwa umepandwa ndani ya historia ya Magharibi. Hata baada ya nadharia ya jua kuwa kitovu kuenea kwa kiasi kikubwa miongoni mwa wasomi wa Magharibi, Luther, kinara wa vuguvugu la Matengenezo ya Kanisa, bado alitetea nadharia ya dunia kuwa kitovu akitegemea mamlaka ya Maandiko. Martin Luther aliipinga vikali nadharia ya jua kuwa kitovu ya Copernicus:

Copernicus ni mnajimu aliyeibuka ghafla. Mpumbavu huyu anataka kupindua elimu yote ya anga. Lakini Maandiko yanatufundisha kwamba Yoshua aliliamuru jua, si dunia, lisimame. ³⁸

Nadharia ya jua kuwa kitovu ilikana “mtazamo wa ulimwengu unaoiweka dunia kitovuni” uliomo ndani ya fundisho la Biblia kwamba Mungu aliiumba dunia na binadamu kwa namna ya pekee. Hili lilikuwa tukio kubwa mno lililotikisa nadharia ya dunia kuwa kitovu ya Biblia. Lilikuwa tukio la kupindua mbingu na nchi, lililoonyesha kosa la dai la kutokosea (無謬性) la Biblia na Kanisa, kwamba hayajawahi kukosea, na la dai la kutoweza kukosea (無誤性), kwamba hayawezi kukosea.

Makao makuu ya Papa huko Roma yalikandamiza kwa nguvu zote matokeo ya uchunguzi wao kwamba dunia inasonga ikilizunguka jua. Kwa sababu, kwa mujibu wa nadharia ya dunia kuwa kitovu, Mungu alilisimamisha jua; lakini kwa mujibu wa nadharia yao ya jua kuwa kitovu, jua lilikuwa limetulia, na kilichopaswa kusimamishwa ni mzunguko wa dunia. Wakati huo hili lilikuwa tatizo zito kiasi cha kupindua mbingu. Watu wote wa Magharibi waliamini kwa uthabiti fundisho la kutokosea kwa Maandiko, na dai lolote lililolikiuka mara moja lilipelekwa kwenye mahakama ya kidini. Kwa maana, kama fundisho la kutokosea kwa Maandiko lingepingwa kwa msingi wa ukweli uliothibitishwa kwa uchunguzi wa kisayansi, na kosa likakubaliwa hata mahali pamoja tu, lingefanya kazi kama bwawa linalobomoka, na kanuni ya kutokosea kwa Maandiko ingevunjika. Ni baada tu ya mapambano marefu ndipo nadharia ya jua kuwa kitovu ilipoweza kwa shida kujipatia nafasi kama ukweli. Nadharia ya jua kuwa kitovu waliyoitetea kuhusu mwendo wa magimba ya angani haikutoka katika fundisho la dini ya ufunuo, bali katika kuyachunguza maumbile.

Nadharia ya jua kuwa kitovu, mkabala na nadharia ya dunia kuwa kitovu, ilikuwa tayari imetolewa katika karne ya 3 K.K., lakini ilifukiwa katika historia kwa karibu miaka elfu mbili, hata kuwepo kwake kusijulikane, na iligunduliwa upya katika enzi ya Mwamko tu. Katika Magharibi, katika karne ya 3 K.K., jiometri na uchunguzi wa anga vilifanywa kwa bidii huko Aleksandria, kitovu cha ulimwengu wa Magharibi wakati huo. Aristarchus (karibu 310–230 K.K.) alihesabu kwa uhalisia umbali kutoka dunia hadi mwezi na kutoka dunia hadi jua. Alidai kwamba ingawa kwa macho mwezi na jua vinaonekana kuwa na ukubwa sawa, jua, kwa sababu liko mbali, ni kubwa kuliko mwezi zaidi ya mara ishirini. Eratosthenes (karibu 276–195 K.K.) alipima tayari katika karne ya 3 K.K. mzingo wa dunia karibu kwa usahihi kamili. Alitambua kwamba dunia ni duara, na alikuwa pia mwanasayansi aliyebuni siku ya ziada ya kalenda. Hivyo wao ndio waliokuwa wa kwanza katika historia ya binadamu kutoa nadharia ya jua kuwa kitovu. Lakini nadharia yao ya jua kuwa kitovu ililaaniwa, wakaitwa wazushi na wanafalsafa wa wakati wao, walioamini kwa uthabiti nadharia ya dunia kuwa kitovu.

Tofauti hii kati ya nadharia ya dunia kuwa kitovu na nadharia ya jua kuwa kitovu ilibeba mabadiliko makubwa ya dhana yenye uwezo wa kubadilisha kila kitu: mtazamo wa binadamu kuhusu ulimwengu, uhusiano kati ya binadamu na maumbile, nafasi ya binadamu ulimwenguni, na lengo la maisha. Lakini nadharia ya jua kuwa kitovu ya Aristarchus ilikuwa mbele mno ya mahitaji ya enzi yake. Ikisukumwa kando na uhalali wa nadharia ya dunia kuwa kitovu, nadharia ya jua kuwa kitovu ililazimika kusubiri karibu miaka elfu mbili: hadi Columbus alipovuka Atlantiki na kufika Amerika mwaka 1492, Vasco da Gama alipofika Mashariki kupitia Bahari ya Hindi mwaka 1497, na Magellan na Elcano walipozunguka dunia kupitia Atlantiki na Pasifiki kati ya mwaka 1519 na 1522.

Mchakato huu uliofungamana na nadharia ya dunia kuwa kitovu na ya jua kuwa kitovu unaeleza mengi kuhusu kile kinachoitwa “ufaafu” wa ukweli au wa dhana: ukweli haupati ufaafu mpaka shughuli za binadamu zionyeshe haja yake. Falsafa nayo imo humo. Mpaka historia iwafanye binadamu wahisi haja yake, falsafa haipati ufaafu, iwe inapatana na ukweli au la.

Nadharia ya jua kuwa kitovu, ambayo safari za baharini ziliifanya kuwa hitaji halisi, ilitambuliwa polepole kama ukweli kadiri Copernicus, Kepler, Galileo na wengine walivyochapisha matokeo ya uchunguzi wao kwamba dunia inasonga ikilizunguka jua. Nadharia ya jua kuwa kitovu ilisababisha mabadiliko ya dhana katika fikra zote za binadamu, ikiwemo mtazamo wake wa ulimwengu. Ulimwengu ni mpana kiasi gani? Je, ulimwengu una lengo? Ulimwengu umetoka wapi? Unaendaje? Unakwenda wapi? Kuhusu maswali haya ya kiulimwengu, hatujui chochote.³⁹

Swali la nadharia ya dunia kuwa kitovu na ya jua kuwa kitovu liligusa tu nadharia ya kuumbwa kwa dunia, yaani kwa maumbile; nadharia ya kuumbwa kwa binadamu iliweza kupita salama. Lakini hali hii ilipingwa tena katika karne ya 19, na nadharia ya mageuko ya Darwin. Darwin alionyesha, kwa msingi wa kisayansi, kwamba binadamu hakufinyangwa na Mungu kutoka kwa udongo kama Biblia inavyoeleza, bali alitokana kwa mageuko na wanyama wengine. Kwa hiyo kiini cha nadharia ya uumbaji na mtazamo wa ulimwengu unaomweka binadamu kitovuni, kama vinavyotolewa na Biblia, kilipingwa tena.

2) Dao ni maumbile dhidi ya Mungu ni kilicho juu ya maumbile

Dao ni sheria ya maumbile; Mungu ni kiumbe kilicho juu ya maumbile. Dao inayaiga maumbile (道法自然): inayaeleza maumbile. Dao, kwa maneno mengine, ni maumbile. Ikilinganishwa na “dini za ufunuo”, zinazokubali miujiza iliyo juu ya maumbile, Dao inayotawala ustaarabu wa Mashariki ni “falsafa ya asili”, inayoeleza maumbile. Dao, sheria ya maumbile, haifikirii kiumbe chochote kinachovuka sheria za maumbile na za ulimwengu. Kwa kawaida, dini ya kilicho juu ya maumbile haizuki katika ustaarabu wa Mashariki unaotegemea falsafa ya asili.⁴⁰ Hata leo, ukiiacha Korea, watu wanaoamini dini za ufunuo, Ukristo ukiwemo, katika nchi za Asia Mashariki ni karibu asilimia 2 hadi 3 tu.

Daodejing hakina kutaja wala uchambuzi wowote wa mungu aliye juu ya maumbile. Kuna maelezo ya maumbile tu. Hakuna nabii, wala sheria. Laozi si nabii. Kwa upande mwingine, Musa ni nabii. Kwa mujibu wa vitabu vitano vya Musa, Mungu wa Magharibi, akishindwa kukataa maombi ya Musa, anamjulisha jina lake, anafanya miujiza, anaongea na Musa ana kwa ana, anamwonyesha sehemu ya umbo lake juu ya mlima Sinai, anajitokeza kama Mungu wa haki, Mungu wa ghadhabu, Mungu mwenye wivu, na kwa kidole chake mwenyewe anachonga Amri Kumi juu ya jiwe na kumpa Musa. Yote haya ni ishara za Mungu kuingilia mambo ya binadamu. Nabii anakuwa mwakilishi wa Mungu, na mwishowe anaunda tabaka la makuhani na kujiweka juu yake. Dini ya ufunuo inaundika. Warithi nao wanatokea. Mrithi wa Musa ni Yoshua, anayemwomba Mungu muujiza wa kulisimamisha jua, na anaupata. Kwa hiyo anaweza kushinda vita na kuiteka nchi ya ahadi.

Taswira ya Mungu wa Magharibi imekusanyika katika tukio ambalo Musa anapokea Amri Kumi juu ya mlima Sinai na Mungu na binadamu wanafanya agano. Mojawapo ya tofauti kati ya Mungu wa Magharibi na Dao ya Mashariki ni kwamba, anapoingilia jamii ya binadamu, anatumia “miujiza” iliyo juu ya maumbile. Mungu ni kiumbe kilicho juu ya maumbile aliyeumba maumbile. Muujiza ni wa juu ya maumbile na ni kinyume cha maumbile: ni tendo lililo juu ya utaratibu wa maumbile au linalopingana na utaratibu huo.⁴¹ Musa alipewa na Mungu wito wa kuwaokoa wana wa Israeli. Ili kuutekeleza, aliomba msaada wa Mungu, na msaada huo ulikuja kwa sura ya miujiza:

Musa akajibu: “Itakuwaje kama hawataniamini wala kunisikiliza, wakasema, ‘Haiwezekani kwamba Bwana amekutokea’?” Bwana akamuuliza: “Hicho kilicho mkononi mwako ni nini?” Akajibu: “Ni fimbo.” Bwana akasema: “Itupe chini.” Musa akaitupa fimbo chini, nayo ikawa nyoka. (Kutoka 4:1-3)

Hivyo, kwa ombi la Musa, Mungu anaanza kufanya miujiza. Kupitia miujiza ya mapigo kumi, kuanzia kugeuza maji ya mto Nile kuwa damu hadi kuwaua wazaliwa wa kwanza wa binadamu na wa wanyama wa Misri, Mungu anamshawishi na kumtisha Farao, na kuwasaidia wana wa Israeli kutoroka. Hata baada ya hapo, Mungu anamlinda Musa anapowaongoza Waisraeli kutoka Misri kuelekea nchi ya ahadi inayotiririka maziwa na asali; anafanya muujiza wa kuipasua Bahari ya Shamu ili kufanya njia kwa ajili ya Musa, na muujiza wa kunyesha mana na kware jangwani ili kuwalisha.

Kinyume chake, Daodejing halitaji kabisa hali ya miujiza iliyo juu ya maumbile. Ni kwa sababu haikubali kilicho juu ya maumbile wala kilicho kinyume cha maumbile, na inaona kwamba kila kitu kinaelezeka ndani ya maumbile. Iliona kwamba Dao ya maumbile imo ndani ya vitu vyote vya ulimwengu, na kwamba kila kinachotokea ulimwenguni ni tukio la maumbile. Katika hili, Utao na Ukonfyushasi vina msimamo mmoja. Maneno na matendo ya Konfyushasi yaliyomo katika Maandiko Teule yanaonyesha kwamba hakuamini miujiza. Ukonfyushasi unaagiza kutojishughulisha na mambo kama miujiza, uchawi, mazingaombwe na ushirikina.

Konfyushasi hakuzungumza kuhusu mambo ya ajabu (怪), maonyesho ya nguvu (力), vurugu (亂) wala pepo (神). (Maandiko Teule 7:20)

Na anaonya dhidi ya kuchunguza mafundisho yanayohusiana na “mambo ya ajabu, nguvu, vurugu na pepo” hayo. Ili kusisitiza upande huu, kiongozi (junzi, 君子) hachukui dhima ya chombo kinachofuata kama ilivyo mantiki ngeni iliyowekwa na wengine. Ni tahadhari dhidi ya mantiki ya kimetafizikia, inayoelezwa kwa kauli “kiongozi si chombo”:

Kiongozi si chombo (君子不器). (Maandiko Teule 2:12)

Msimamo huu unaelezwa kwa uwazi zaidi na Xunzi (荀子, karibu 310–235 K.K.), mwanafikra wa mwishoni mwa kipindi cha Madola Yanayopigana aliyejitahidi kuunganisha fikra za Ukonfyushasi na za Utao. Ni falsafa inayosimama mkabala na ustaarabu wa Magharibi unaoamini miujiza.

Nyota zinaanguka kutoka angani, na miti ya msituni inalia kwa sauti. Watu wanaogopa. Wanajiuliza kwa hofu hii ni ishara ya nini. Si ishara ya chochote. Ni mabadiliko ya maumbile tu, ni kazi ya yin na yang tu, ni tukio linalotokea mara chache tu. Ni vyema kuyaona matukio haya kuwa ya ajabu, lakini ni kosa kuyaogopa. (Xunzi 17:8)

Kwa upande mwingine, katika ustaarabu wa Magharibi Mungu anaonyesha historia ya miujiza, tofauti na Dao ya Mashariki. Mungu anayefanya miujiza anapompa Musa Amri Kumi karibu na mlima Sinai, hatimaye “agano” kali linafanywa kati ya wana wa Israeli na Mungu. Mungu wa Magharibi aliendelea kufanya miujiza na kulishika agano lake na wana wa Israeli.⁴² Katika Kutoka 34:11 alisema: “Shikeni kwa makini ninayowaamuru leo. Tazama, nitawafukuza mbele yenu Waamori, Wakanaani, Wahiti, Waperizi, Wahivi na Wayebusi.” Pia, Mungu alimjulisha Yoshua, mrithi wa Musa, mikakati na mbinu zilizohitajika ili kuiteka nchi ya ahadi; alinyesha mvua ya mawe makubwa kutoka angani kuwaua maadui, na akalisimamisha jua kwa siku moja ili kumwongoza Yoshua kwenye ushindi.

Dao ya Mashariki haifanyi agano lolote na binadamu. Kwa hiyo hakuna mtu, kabila wala taifa linaloweza kudai kwamba Dao ni mali yake. Mfumo wa kifalsafa wa Mashariki unaiamini Dao, falsafa ya asili, kama ukweli kamili. Kwa upande mwingine, katika enzi ya Ugiriki na Roma, makabila na mataifa ya Magharibi yote yalikuwa na miungu yao wenyewe. Imani hii ya Magharibi kwa Mungu iliimarika zaidi baada ya Ukristo, dini ya ufunuo, kuwa dini rasmi ya Roma katika karne ya 4 B.K., na ikaendelea katika miaka elfu moja ya Zama za Kati. Katika enzi ya Mwangaza ya nyakati za karibuni, vuguvugu lilizuka katika Magharibi lililokana miujiza kwa jina la deismu (理神論), lakini imani kwamba Mungu aliumba ulimwengu iliendelea. Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi wanamkaribia binadamu kama mifumo ya falsafa ya asili na ya dini ya ufunuo.

3) Ulimwengu umetoka wapi: kutokuwepo (無) dhidi ya kuwepo (有)

Daodejing na vitabu vitano vya Musa kwanza vinaweka msimamo kuhusu nani alitangulia kati ya Dao na Mungu, kisha vinaeleza chanzo na kanuni za ulimwengu. Hapa, dhana zinazotolewa kwa pamoja na mifumo ya kifalsafa ya Mashariki na ya Magharibi ni dhana za kutokuwepo (wu, 無) na kuwepo (you, 有). Chanzo cha ulimwengu ni nini? Ni anga tupu, yaani kutokuwepo? Au ni kuwepo kulikojaa, yaani nyota? Ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi unatofautiana kimsingi kuhusu chanzo cha ulimwengu ni nini. Ustaarabu wa Mashariki unaeleza kwamba kuwepo kulitoka katika kutokuwepo, na kwamba kila kitu mwishowe hurudi katika kutokuwepo. Hii ndiyo sheria ya maumbile kama Mashariki inavyoieleza. Kutokuwepo na kuwepo vinafungamana, lakini kutokuwepo ndiko kitovu.

Vitu vyote chini ya mbingu huzaliwa kutoka katika kuwepo, na kuwepo huzaliwa kutoka katika kutokuwepo. (Daodejing, sura ya 40)

Kinyume chake, katika ustaarabu wa Magharibi kiini ni mchakato wa uumbaji, unaoelezwa kama uumbaji kutoka katika vurugu. Ukisisitiza kuwepo kulikoumbwa, unaeleza kwamba chanzo cha ulimwengu si kutokuwepo, yaani kutokuwa na uwepo, bali ni kuwepo, yaani uwepo. Kuwepo ni mwanzo wa uwepo ulioshinda kutokuwepo. Kutokuwepo hakuna maana; kuwepo kunabeba maana yote. Tendo la Mungu la kufanya miujiza iliyo juu ya maumbile, yaani kuwepo, ndilo kitovu cha uwepo. Kuwepo kunaonyeshwa kama nuru inayochukua nafasi ya giza la kutokuwepo.

Mungu akasema: “Na iwepo nuru,” nayo nuru ikawepo. (Mwanzo 1:3)

Falsafa ya dini ya ufunuo inapatana na wazo alilolitetea Parmenides huko Ugiriki katika karne ya 5 K.K.: “kuwepo (有) peke yake ndiko kweli, na kutokuwepo (無) ni udanganyifu”. Katika shairi lake Kuhusu Maumbile, Parmenides anaeleza falsafa si ya matukio wala ya mabadiliko ya maumbile, bali ya ukweli na kuwepo. Alidai kwamba kuwepo (uwepo) peke yake ndiko kweli, na kwamba kutokuwepo (kutokuwa na uwepo) hakuwezi kuwepo: kutokuwepo ni ubunifu usioweza kusemwa wala kufikiriwa. Alikuwa na hakika kwamba hisi hudanganya, na kwamba akili peke yake ndiyo inayoutambua ukweli. Alidai kwamba kuwepo ni kumoja, hakubadiliki na ni kwa milele. Zaidi ya hayo, kwa kuwa hatuwezi kufikiri kisichokuwepo, alieleza katika shairi lake kwamba kufikiri na kuwepo ni kitu kimoja. Madai haya yalijulikana kupitia nukuu za wanafalsafa wa baadaye, kama Plato na Aristoteli. Yalichangia kwa uamuzi kuzaa mwelekeo wa kimetafizikia katika mfumo wa kifalsafa wa Magharibi.

Mbinu mbili tofauti kabisa za kuuelewa ulimwengu ziliundwa na kudumu kwa maelfu ya miaka. Mbinu hizo mbili zinahusu mambo ya binadamu, namna ya kuuelewa ulimwengu na maumbile, na namna tofauti za kuendesha fikra. Mbinu hizi tofauti, ya Magharibi na ya Mashariki, zilizaliwa na kukua kila moja kivyake, bila kuathiriwa na nyingine. ⁴³

Katika mtazamo wa Mashariki wa ulimwengu, kutokuwepo hakuna maana ya “kukosekana” tu, bali ni dhana inayosimama mkabala na kuwepo. Kwa mujibu wa falsafa ya mabadiliko ya Mashariki, kutokuwepo na kuwepo hubadilika kimoja kuwa kingine. Kutokuwepo kunaashiria uwepo wa msingi zaidi, kisichotengenezwa, au hali ya asili kabla ya ulimwengu kuundika. Kwa kulinganisha, kuwepo kunamaanisha ulimwengu tunaoupitia katika maisha ya kila siku, hali ya mambo inayobadilika, ulimwengu wa kuzaliwa na kutoweka. Kwa hiyo, katika Utao, wuji (無極), au kutokuwepo, hakumaanishi tu “hakuna”. Kunaashiria uwepo au hali iliyo ya kina zaidi na ya msingi zaidi, inayotangulia kuwepo, na ambayo ni vigumu kuitambua kwa hisi zetu za kila siku.

Kisichoweza kupewa jina ndicho chanzo cha mbingu na nchi; kinachoweza kupewa jina ndicho mama wa vitu vyote… Hivi viwili kwa kweli ni kitu kimoja, lakini kwa kujitokeza vinapata majina tofauti.

(Daodejing, sura ya 1)

Katika Magharibi kilichapishwa kitabu cha michoro ya mbao kilichoonyesha, kwa picha na maelezo, matukio makuu ya Biblia: mwanzo wa uumbaji wa ulimwengu, siku ya kwanza ya ulimwengu na mengineyo. Kilitengenezwa Nuremberg, Ujerumani, kinaitwa Kumbukumbu za Nuremberg (Nuremberg Chronicle), na toleo lake la kwanza lilichapishwa mwaka 1493. Kitabu hiki cha michoro kinaanza hasa na mchoro wa siku ya kwanza ya uumbaji. Kinasisitiza, kwa ustaarabu wa Magharibi, uwepo wa kuwepo kulikoumbwa kutoka katika kutokuwepo, ambako ni vurugu. Kinatangaza mwanzo wa uumbaji, kutoka ghasia (vurugu) hadi ulimwengu (utaratibu). Kwa kuumbwa kwa kuwepo, kutokuwepo, yaani kutokuwa na uwepo, kunatoweka. Kila kilichopo kwa uumbaji kinajengwa juu ya “falsafa ya kuwepo kusikobadilika”.

Kuanzia karne ya 15, karibu wakati ule ule Kumbukumbu za Nuremberg zilipochapishwa, Utao ulianza kutumia mchoro wa taiji, unaobeba mtazamo wa Mashariki wa ulimwengu. Mchoro wa taiji unaanzia wuji, wenye maana ya kutokuwepo, na kuunda taiji. Taiji inagawanyika katika sehemu mbili, zenye maana ya yin na yang. ⁴⁴ Umbo la mchoro wa taiji lilianza kutumika katika karne ya 15, lakini dhana ya yin na yang iliyomo ndani yake imeelezwa kwa uwazi tayari katika Daodejing, kilichochapishwa miaka elfu mbili kabla: “Vitu vyote hubeba yin mgongoni na kukumbatia yang kifuani” (Daodejing, sura ya 42). Mtazamo huu wa ulimwengu unatangaza kanuni ya ulimwengu ambamo vitu vyote vinapatana ndani ya “falsafa ya mabadiliko inayoundwa na yin na yang”.

4) Ulimwengu unaendaje: falsafa ya mabadiliko (變化論) dhidi ya falsafa ya kuwepo (存在論)

Mashariki na Magharibi zinaweka “chanzo cha ulimwengu”, yaani mzizi wa ulimwengu, kwa namna zinazopingana. Mashariki iliuelewa ulimwengu kama mabadiliko yasiyokoma na mahusiano; Magharibi iliushika ulimwengu kupitia kiini na muundo wa kuwepo. Yaani, Mashariki ilizingatia kwamba “kila kitu hubadilika”, na Magharibi ilijikita katika “kipi kipo”. Fikra hizi zinatokana na tofauti kati ya Mashariki na Magharibi kuhusu chanzo cha ulimwengu, yaani swali la ulimwengu umetoka wapi. Kutokuwepo (無) kwa Mashariki na kuwepo (有) kwa Magharibi: hiyo ndiyo tofauti kati ya vyanzo vya ulimwengu walivyoviona. Kwa tofauti hii ya “chanzo cha ulimwengu”, Mashariki na Magharibi zinaweka “kanuni za ulimwengu” tofauti: falsafa ya mabadiliko ya Mashariki na falsafa ya kuwepo ya Magharibi.

Katika Mashariki, kwa kuwa mambo hubadilika kutoka kutokuwepo hadi kuwepo, kutokuwepo na kuwepo vyote vina thamani. Falsafa ya mabadiliko kati ya kutokuwepo na kuwepo ndiyo kiini. Lakini Magharibi inaifanya kuwa kiini cha fikra yake ya kifalsafa falsafa ya kuwepo inayotoa thamani yote kwa kuwepo, yaani kwa uwepo. Hii ndiyo tofauti kati ya “falsafa ya mabadiliko ya kutokuwepo” na “falsafa ya kuwepo ya kuwepo”. Mashariki inaushika uwepo kama mabadiliko ndani ya mtiririko na mahusiano. Magharibi inauona uwepo kama dutu na kiini kisichobadilika.

Falsafa ya Magharibi inaanzia katika swali kuhusu dutu, “kuwepo ni nini?”, na tendo linaeleweka kama njia ya kufichua kiini cha kuwepo. Msisitizo unawekwa kwa mtu binafsi, aliye mhusika huru anayefafanua matendo yake kwa uchaguzi na uhuru wake mwenyewe. Kwa hiyo mantiki inathaminiwa sana, matendo yanapimwa kwa vigezo vya kimantiki na kimaadili, na kanuni zinaundika katika mchakato wa kutafuta maana ya kuwepo. Falsafa ya mabadiliko ya Mashariki ni fikra ya kifalsafa inayohusu mtazamo wa ulimwengu, inayosimama mkabala na falsafa ya kuwepo ya Magharibi. Katika kiini cha falsafa ya Magharibi kuna falsafa ya kuwepo, ya uwepo unaoanza na uumbaji wa mbingu na nchi na Mungu. Falsafa ya kuwepo inasisitiza umuhimu wa sheria iliyojengwa juu ya asili ya binadamu isiyobadilika. Sheria ya Uyahudi ni ufunuo ambao manabii wa Kiyahudi walipokea kutoka kwa Mungu, “neno la Mungu” (Word of God). Kinachothaminiwa ni kwamba Mungu, akiwa “Kiumbe wa Mwisho” (Ultimate Being), ndiye udhihirisho wa uwepo ulioumbwa: kuwepo (有) ndiko mwanzo wa vitu vyote. Katika mambo ya binadamu ya Magharibi, mapokeo na falsafa inayothamini sheria, iliyojengwa juu ya fikra ya kutenda kwa makusudi, imeendelea kama ilivyo hadi jamii ya kisasa. Iliushika uwepo kama “dutu isiyobadilika” na ikatiririka kuelekea metafizikia inayochunguza kiini na muundo wa kuwepo. Mashariki ilikuja kusisitiza mtazamo wa ulimwengu wenye mwendo na unaounganisha; Magharibi, mtazamo uliotulia na unaochambua.

Kadiri ustaarabu wa Magharibi ulivyokua, mapokeo na falsafa hii vilikua kwa namna inayothamini sheria, taasisi na vielelezo vya Magharibi. Narudia: falsafa hii imejengwa juu ya falsafa ya kuwepo inayoshikilia kwamba kilichoumbwa kipo milele. Kwa hiyo Magharibi, ikichukulia kwamba taasisi na vielelezo vyake vimejengwa juu ya falsafa ya kuwepo ya milele, inavipa umuhimu mkubwa; na kwa kuwa taasisi na vielelezo hivi vimefungamana na mfumo mzima, inavithamini na kuvifanya chombo cha kueneza ustaarabu wa Magharibi.

Falsafa ya mabadiliko ni dhana ya msingi ya kuuelewa ustaarabu wa Mashariki, lakini kwa kuwa Magharibi imezama katika metafizikia ya kuwepo, falsafa ya mabadiliko inakuwa dhana ngumu kwake kuielewa. Kwa Kiingereza, falsafa ya mabadiliko inaitwa transformationism, na falsafa ya kuwepo inaitwa ontology. ⁴⁵ Ustaarabu wa Mashariki umeelewa mabadiliko ya ulimwengu kwa mtazamo wa yi (易). Herufi 易 ina maana ya “mabadiliko”. Inatokana na herufi ya picha inayoashiria mabadiliko ya rangi ya ngozi ya mjusi, au mabadiliko ya mzunguko wa jua na mwezi. Dhana hii ya falsafa ya mabadiliko imekubalika sana katika Mashariki tangu milenia ya 3 K.K. Yijing (易經), kinachobeba falsafa ya mabadiliko, ndicho kitabu cha kale kabisa cha falsafa ya Kichina, kilichoanzishwa karibu milenia ya 1 K.K., na kilipanda falsafa ya mabadiliko katika falsafa za Utao na za Ukonfyushasi.⁴⁶

Mabadiliko ni sifa ya msingi ya uhalisia. Falsafa ya mabadiliko inayotetewa na mekaniki ya kwanta, katika fizikia ya kisasa, inashiriki sifa hii. Inasimama mkabala na falsafa ya kuwepo ya fizikia ya kale, ambamo dutu huru zipo. Kanuni ya ulimwengu kama Mashariki ilivyoiona ni falsafa ya mabadiliko inayokwenda na kurudi kati ya kutokuwepo na kuwepo. Fikra za Mashariki zinaanzia si katika kuwepo kusikobadilika, bali katika falsafa ya mabadiliko inayosema kwamba kila kitu hubadilika daima. Falsafa ya mabadiliko inataka kuuelewa uwepo si kama dutu isiyobadilika, bali kama mahusiano na mchakato. Ukichambua kwa falsafa ya mabadiliko, “kuwepo” maana yake ni “kubadilika”.

Katika elimu ya ulimwengu ya Magharibi, kutokuwepo hakupo, kwa hiyo inakuwa “elimu ya ulimwengu ya kuwepo”. Ikijikita katika kuwepo peke yake, inaelezwa kifalsafa kama falsafa ya kuwepo. Parmenides alidai: “Kuwepo hakukuzaliwa wala hakutoweki; ni kuzima, hakubadiliki na ni kukamilifu. Kulikuwepo, kupo, na kutakuwepo daima vivyo hivyo.” Alidai pia: “Kutokuwepo hakuwezi kusemwa wala kufikiriwa, na hakupo. Kinachoweza kufikiriwa ni kilichopo tu.” Falsafa hii ya kuwepo ikawa msingi wa nadharia ya kinachodhihirika na wa metafizikia ya Plato na Aristoteli. Kiini cha elimu ya ulimwengu ya Magharibi inayo“umba kuwepo” kiko katika kuwepo. Kuwepo kulikoumbwa kutoka katika vurugu ya ghasia kunadumisha bila kubadilika sifa zake zisizobadilika kwa mujibu wa falsafa ya kuwepo. ⁴⁷

Falsafa ya kuwepo ya Magharibi iliimarika zaidi kadiri fikra za kifalsafa zilivyoungana na imani za kidini. Katika fikra ya dini ya ufunuo, falsafa ya kuwepo, inayoshikilia kwamba alichoumba Mungu hakipaswi kubadilika, ndiyo msingi. Hata inapokubali mabadiliko, Magharibi inakipa umuhimu kipengele kisichobadilika kilicho ndani ya mabadiliko, na bado inayashughulikia ndani ya mipaka ya falsafa ya kuwepo. Ndilo dai la falsafa ya Plato kwamba nyuma ya mabadiliko ya uhalisia kuna Mawazo (Idea), viini visivyobadilika: falsafa ya kuwepo ambamo mabadiliko ni tukio la pembeni na kiini hakibadiliki. Fikra hii ilirithiwa na Descartes katika karne ya 17. Wanafikra hawa walijenga mifumo yao ya kifalsafa wakichukulia maada au akili, dutu zisizobadilika, kuwa msingi wa uwepo. Kwa kuwa falsafa ya kuwepo, na metafizikia inayoitegemea, ni muhimu mno katika Magharibi, Descartes aliitwa baba wa falsafa ya kisasa.

Mtazamo wa falsafa ya mabadiliko ya Mashariki unaakisiwa kama ulivyo katika mfumo wa kifalsafa wa Mashariki. Hakuna mahali popote katika vitabu vya kale vya Mashariki penye dhana ya muumbaji au ya uumbaji. Kila kitu katika ulimwengu na katika maumbile kilikuwepo tayari, si kwa tendo kama uumbaji, na kwa kubadilika daima kinazaa matukio tunayoyaona. Ukiutazama ulimwengu mkubwa, kila kitu ndani yake kinasonga na kubadilika daima. Hakuna kinachopumzika hata mara moja. Mabadiliko hayana lengo, wala kiini chake hakiwezi kushikwa. Kwa hiyo udumifu wa falsafa ya mabadiliko kwa maana fulani ni msingi unaowezesha mabadiliko yote. Kutokana na falsafa hii, yaani kutokana na mabadiliko ya ulimwengu, ndipo inapozaliwa hasa dhana ya Dao, inayofuata mkondo wa mabadiliko.

Falsafa ya mabadiliko ya Mashariki ni falsafa inayotaka kuuelewa ulimwengu kupitia uhusiano kati ya kisichokuwepo (kutokuwepo) na kilichopo (kuwepo). Kutokuwepo hakumaanishi ukosefu tu, bali ni chanzo kinachowezesha kuwepo. Kutokuwepo ni uwezekano wa uumbaji, na kuwepo ni utimilifu wake. Chanzo cha ulimwengu ni kutokuwepo, na kutokuwepo si utupu, bali ni chanzo cha uwezo uliofichika na cha uwezekano. Mkondo wa ulimwengu ni mwendo wa kutokuwepo na kuwepo; kupitia kuzaliwa na kutoweka, kustawi na kudhoofika, yaani mabadiliko ya yin na yang, ulimwengu unazunguka bila kukoma kati ya kutokuwepo na kuwepo. Falsafa ya mabadiliko ina maana kwamba “mabadiliko yenyewe ndiyo kanuni ya ulimwengu”, si kuwepo. Yaani, haiweki mkazo katika “kubadilika kwa vitu vilivyopo”, bali katika “mabadiliko yenyewe”, wala haiweki mkazo katika vitu. Kwa sababu kwa kubadilika, vitu navyo hubadilika.

Kinyume chake, falsafa ya kuwepo inajikita katika kitu kilichopo. Kitu hicho kinashika thamani ya uwepo wake kama ilivyo, bila kujali mabadiliko. Hapo ndipo metafizikia, yaani falsafa ya kuwepo (ontology), nadharia ya makusudio (teleology) na nadharia ya maarifa (epistemology) inayoyatambua, inapounda kiini cha falsafa ya Magharibi. Katika mfumo wa kifalsafa wa Magharibi, kinyume cha kuwepo ni kutokuwa na uwepo. Kwa fikra kama hiyo inayoiweka Magharibi kitovuni, kulinganisha Mashariki na Magharibi hakuwezekani. Katika kulinganisha Mashariki na Magharibi, falsafa ya kuwepo inaweza kulinganishwa si na kutokuwa na uwepo, bali na falsafa ya mabadiliko: yaani, kinachosimama mkabala na kuwepo si kutokuwepo, bali ni “mabadiliko kati ya kutokuwepo na kuwepo”. Mwishowe, falsafa ya mabadiliko na falsafa ya kuwepo zinasimamisha fikra za ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi juu ya mifumo ya kifalsafa iliyo tofauti kabisa. Vitu alivyoumba Mungu lazima viwe na lengo. Mifumo ya kifalsafa yenye mwelekeo wa kimetafizikia kama falsafa ya kuwepo, nadharia ya makusudio na nadharia ya maarifa haiwezi kukua katika fikra za Mashariki zinazoichukulia falsafa ya mabadiliko kuwa kiini, na hizo ni dhana zisizo na umuhimu katika falsafa ya Mashariki.⁴⁸

Kwa mujibu wa falsafa ya mabadiliko, ulimwengu si dutu isiyobadilika kama inavyodhaniwa na falsafa ya kuwepo, bali ni mchakato wa mabadiliko. Ulimwengu na maumbile si lengo wala chombo kama inavyodhaniwa na falsafa ya kuwepo, bali ni kile kilichopo chenyewe, kinachobadilika milele kwa mujibu wa falsafa ya mabadiliko. Katika mekaniki ya kwanta ya fizikia ya kisasa, kutokuwepo kwa ombwe kunakuwa nafasi ya uwezekano isiyo tupu. Katika fizikia ya kale, ombwe halina maana yoyote: ni nafasi tupu ambamo maada na nishati kamili hufanya kazi. Kwa hiyo, katika falsafa ya kuwepo ya Magharibi, hekima halisi ya binadamu ni kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲), kunakofuata uumbaji uliotokana na kuwepo. Lakini katika Mashariki, hekima halisi ya binadamu ni kutotenda (wuwei, 無爲), kunakofuata si kuwepo kunakobadilika, bali “kutokuwepo, chanzo cha kuwepo”.

Katika Magharibi, falsafa ya mabadiliko ilielezwa na Heraclitus wa Ugiriki. “Mtu hawezi kutia mguu mara mbili katika mto ule ule” ndiyo kauli yake maarufu ya falsafa ya mabadiliko. Lakini falsafa yake ya mabadiliko ilisukumwa kando na falsafa ya Parmenides, iliyofuatwa baada ya Sokrates na nadharia ya Magharibi ya kinachodhihirika, ikatoweka. Katika Magharibi, ni katika karne ya 20 tu ndipo wanafalsafa kama Whitehead walipotetea falsafa ya mabadiliko.⁴⁹ Alidai kwamba ulimwengu ni jumla ya michakato isiyokoma ya kuumbwa na kuundika, mfululizo wa matukio, bila dutu yoyote isiyobadilika. Falsafa ya mabadiliko inajikita katika mwendo hai ulio kiini cha uhalisia: kuzaliwa, kutoweka na kuathiriana. Kwa hiyo vitu vinafafanuliwa si kama dutu huru, bali ndani ya “michakato” au “mahusiano”.

Falsafa ya Mashariki inazitafsiri kanuni mbili za msingi, kuwepo na kutokuwepo, si kama zilizopo kila moja kivyake, bali kama zinazokamilishana huku zikibadilika. Kwa hiyo hamu ya falsafa ya kuwepo kusikobadilika, au hoja kuihusu, haikukua katika ustaarabu wa Mashariki. Kutokukua kwa falsafa ya kuwepo au nadharia ya maarifa ya Magharibi katika historia ya falsafa ya Mashariki kunaweza kuelezwa kwa falsafa ya mabadiliko ya Mashariki. Badala yake, Mashariki ilikuza falsafa ya shi (勢), msukumo wa hali, inayohusu kuushika na kuutumia mkondo uliofichika katika mabadiliko, pamoja na falsafa ya shu (術), ustadi wa kiutawala, iliyojengwa juu ya asili ya binadamu, na mtazamo wa maadili unaothamini maadili (倫理) kuliko sheria. Katikati ya ustaarabu wa Mashariki kunasimama mfumo wa kifalsafa wa shi (勢), shu (術) na sheria (法) inayotanguliza maadili, pamoja na falsafa za kiutendaji za maadili ya kisiasa na za uchumi wa kisiasa zinazojengwa juu yake. Mfumo wa kifalsafa wa sheria inayotanguliza maadili, wa shi na wa shu, ni dhana zisizoweza kukua katika fikra za Magharibi zilizojengwa juu ya falsafa ya kuwepo.

Hadi karibu milenia ya 1 K.K., ustaarabu wa Mashariki, kama Magharibi, ulitumia dhana ya gangrou (剛柔, ugumu na ulaini) na uliweka thamani ya ugumu juu ya thamani ya ulaini. Lakini baada ya karibu milenia ya 1 K.K., mwelekeo wa wazi unajitokeza wa kuthamini ulaini kuliko ugumu. Kipindi hiki ndicho hasa kinachoonyesha mgeuko ambapo fikra ya yin na yang ilichukua nafasi ya fikra ya ugumu na ulaini na kuwa fikra muhimu ya ustaarabu wa Mashariki.⁵⁰ Ushahidi wake unaonekana katika Yijing: hadi karibu milenia ya 1 K.K., Yijing kilitumia fikra ya ugumu na ulaini, kisha, baada ya kipindi hicho, fikra ya yin na yang ikachukua nafasi yake. Mabadiliko haya ya fikra yanaonekana katika thamani za msingi za Utao na Ukonfyushasi, vinavyowakilisha falsafa ya Mashariki. Utao na Ukonfyushasi vilitanguliza upole, ulaini, kiasi na kujikuza nafsi.

Tukilinganisha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, tunagundua jambo la kuvutia. Tunapaswa kuzingatia kwamba kipindi ambapo, katika ustaarabu wa Mashariki, fikra ya ugumu na ulaini ilibadilishwa na fikra ya yin na yang, ni karibu sawa na kipindi ambapo, katika ustaarabu wa Magharibi, imani ya miungu mingi ilibadilishwa na imani ya mungu mmoja. Wakati imani ya miungu mingi ilipokuwa imeenea sehemu kubwa ya Magharibi na ya Mashariki ya Kati, imani ya mungu mmoja ilijitokeza Misri, Uajemi na Uyahudi. Tunaweza kukadiria kwamba wakati huu ulikuwa karibu milenia ya 1 K.K. Baada ya kipindi hiki, katika Mashariki fikra ya yin na yang ilienea badala ya fikra ya ugumu na ulaini, na katika Magharibi imani ya mungu mmoja ilienea badala ya imani ya miungu mingi.

Yijing (易經) dhidi ya kauli ya miungu (神託): Yijing kiko hai katika fikra za Mashariki kupitia Utao na Ukonfyushasi

Kwa maelfu ya miaka, Yijing na kauli ya miungu vimekuwa na dhima ya kupima siku zijazo katika nyakati muhimu za historia ya Mashariki na ya Magharibi. Katika namna ya kutumia Yijing na kauli ya miungu inajitokeza tofauti kati ya falsafa ya mabadiliko ya Mashariki na falsafa ya kuwepo ya Magharibi. Neno 神託, linaloashiria kauli ya miungu, lina maana kwamba mungu (神) anajibu maswali ya binadamu kwa kuazima (託) mwili wa binadamu. Mpatanishi anajitokeza kati ya Mungu na binadamu. Kuhani wa kike aliyeishi hekaluni na kutoa kauli za miungu alikuwa na dhima inayofanana na ile ya nabii katika dini ya ufunuo. Kwa kuwa siku zijazo zimekwisha kuamuliwa na Mungu, kiumbe aliye juu ya yote, lengo ni kuzijua mapema kupitia mpatanishi. Uamuzi wa Mungu una nguvu kubwa ya kushawishi kwamba binadamu lazima auafuate. Kwa hiyo saikolojia ya kuomba nguvu kutoka kwa Mungu kamili imo ndani ya asili ya binadamu.

Lakini enzi ya kauli ya miungu, ambapo binadamu waliamini miujiza na mantiki ya Mungu kuingilia moja kwa moja mambo ya binadamu, ilitoweka katika historia pamoja na maendeleo ya sayansi. Mifumo ya fikra iliyotokana na Mwangaza, deismu na falsafa ya mantiki ya Magharibi iliifanya kauli ya miungu ya Magharibi kuwa masalia ya enzi za Ugiriki na Roma. Lakini Yijing ya Mashariki, au angalau falsafa yake ya mabadiliko, bado inabaki kuwa na manufaa kama ilivyo katika kiini cha fikra za Mashariki. Hii ni hasa kwa sababu, kwa mujibu wa uchanganyaji (syncretism) ulio sifa ya ustaarabu wa Mashariki, falsafa ya mabadiliko ya Yijing inaakisiwa kama ilivyo katika mifumo ya kifalsafa ya Utao na Ukonfyushasi. Fikra ya Utao ya kutotenda na fikra ya Ukonfyushasi ya kiongozi zimefungamana na falsafa ya mabadiliko ya Yijing.

Fikra ya Yijing ya Mashariki imejengwa juu ya falsafa ya mabadiliko: kwamba siku zijazo za binadamu hazijaamuliwa tayari, bali zinatiririka kwa kuathiriana kati ya maumbile na binadamu. Jambo muhimu ni kwamba binadamu aushike mkondo huu ili kuathiri mkondo wa siku zijazo. Kauli ya miungu ya Magharibi inaendeshwa kwa mujibu wa nadharia ya majaaliwa yaliyoamuliwa, lakini uchaguzi wa Yijing unafanya kazi ndani ya kiunzi cha falsafa ya mabadiliko kinachojumuisha uchaguzi wa binadamu:

Kila hali ya binadamu inategemea kama binadamu anatenda mema au mabaya. Dhima ya Yijing ni kumsaidia binadamu kuchagua kutenda mema. Kwa hiyo Yijing ni cha kiwango tofauti kabisa na ubashiri unaotabiri siku zijazo ⁵¹

Yijing kinavuka tabia ya kitabu cha ubashiri kinachotabiri tu siku zijazo na kumpa binadamu uamuzi wa mbingu kama majaliwa yaliyokwisha kutolewa.⁵² Kile ambacho Yijing kinampa binadamu si ratiba tu inayosema “siku zijazo zitakuwa hivi”, bali nafasi ya kuchagua: “nifanye nini?” Kwa hiyo katika Yijing ya Mashariki, tofauti na kauli ya miungu ya Magharibi, dhima ya binadamu inathaminiwa. Mistari mitatu ya alama za Yijing inaweka mbingu, nchi, na katikati yake dhima ya binadamu. Ni lazima kuchunguza vizuri majira ya mbingu na mpangilio wa nchi, lakini ndani ya hayo binadamu anapaswa kugundua dhima inayomfaa zaidi na kuitekeleza, na hivyo kuamua na kujifungulia njia ya majaliwa yake mwenyewe.

Kwa mujibu wa Yijing, kwa kila hali kuna tendo linalolingana nayo kwa binadamu. Katika kila hali iliyotolewa, tendo sahihi na tendo lisilo sahihi vipo kama nafasi za kuchagua. Yijing si kitabu cha unabii au cha ubashiri tu, bali ni kitabu cha falsafa kinachobeba hekima na maadili. “Usiache kupiga ramli, wala usiiamini kabisa. Lakini hakikisha unaizingatia” (agizo la Mfalme Sejong kwa jemadari wake wa msafara wa kaskazini, kutoka Kumbukumbu za Nasaba ya Joseon). Tendo sahihi huleta bahati njema, na tendo lisilo sahihi huleta bahati mbaya.

Basi, kwa kila hali iliyotolewa, tendo sahihi linalofaa ni lipi? Kuligundua hilo ndilo jambo ambalo binadamu anapaswa kuliamua katika hali aliyopewa. Yijing kinasisitiza kwamba, ikiwa tendo la binadamu litatekelezwa mapema iwezekanavyo, mwanzoni mwa hali inayobadilika daima, linaweza kuwa na athari kubwa zaidi kwa siku zijazo. Yijing kina upande mkubwa wa kimaadili, na kina maana ya kutumika kama hekima ya kujifungulia njia katika hali mbalimbali.

Watu wengi wanachukulia Yijing kwa ujumla kuwa kitabu cha ubashiri au mojawapo ya maandiko ya kale ya ajabu ya Mashariki.⁵³ Lakini uzito wa Yijing katika utamaduni wa Mashariki ni mkubwa kiasi kwamba kinaweka mtazamo wa Mashariki wa ulimwengu na wa uhusiano kati ya maumbile na binadamu.

Katika utamaduni wa Mashariki, kupitia kuathiriana kwa karne nyingi na Utao, Ukonfyushasi na wengineo, Yijing kiliweka falsafa yake katika msingi wa fikra za Mashariki. Katika mchakato wa kuundika na kukamilika kwa maelezo ya Yijing katika vipindi vya Masika na Mapukutiko na vya Madola Yanayopigana, uhusiano wa kina wa kubadilishana fikra uliundika kati ya Yijing, Utao na Ukonfyushasi. Katika kujifunza na kufasiri Zhouyi, wasomi wa Utao na wa Ukonfyushasi walifyonza katika fikra zao falsafa na mwelekeo uliomo ndani ya Zhouyi, na wakaukuza. Kupitia mabadilishano haya, Zhouyi kilikuza, kupitia Utao na Ukonfyushasi, mfumo wa fikra uliokuwa katika Yijing cha awali, na kwa maelezo yake kikaongeza fikra zilizoathiriwa na Utao na Ukonfyushasi: mtazamo wa maumbile, mtazamo wa maadili na falsafa ya kisiasa. Kwa sababu ya athari kubwa ya Yijing kwa Utao na Ukonfyushasi, athari yake bado iko hai kabisa katika nchi za eneo la utamaduni wa Utao na Ukonfyushasi.

Hakuna shaka kwamba Yijing ni mojawapo ya vitabu muhimu zaidi duniani… Ni kitabu muhimu kabisa na chenye maana kubwa kinachobeba historia ya kitamaduni ya China ya miaka elfu tatu. Historia yote ya kitamaduni ya China imevuviwa na kitabu hiki, au imeathiri tafsiri yake. Kwa hiyo Yijing kinabeba hekima iliyonolewa kwa maelfu ya miaka. Ni jambo la kawaida kwamba Ukonfyushasi na Utao, vilivyo kitovu cha falsafa ya Kichina, vyote viwili vimejengwa juu ya falsafa ya Yijing. ⁵⁴

Kwa mtazamo huu, jambo muhimu zaidi ni kwamba mtazamo wa ulimwengu unaojikita katika maumbile na falsafa ya mabadiliko vilivyomo ndani ya Yijing vinaungana kuwa kitu kimoja na falsafa za kimaadili, kisiasa na kiuchumi zilizomo ndani ya fikra za Utao na Ukonfyushasi. Hii ina maana kwamba maadili, siasa na falsafa ya Mashariki viliundika juu ya maumbile na kuyazunguka maumbile. Umuhimu wa mfumo huu wa kifalsafa unaakisiwa katika mifumo ya kifalsafa ya Korea, Japani na Vietnam. Unaashiriwa hata katika bendera zao za taifa (國旗).⁵⁵

Nadharia kwamba ni lazima kujenga msingi wa kifalsafa unaojikita katika maumbile ilitetewa katika Magharibi miaka elfu mbili baadaye, mwanzoni mwa enzi ya Mwangaza, na Bacon, Spinoza na wengine. Iliwezekana kadiri Magharibi ilivyojinasua kutoka katika mapokeo ya dini ya ufunuo. Ili kusisitiza umuhimu wa maumbile katika falsafa, Bacon alitangaza: “Uwezo wa binadamu wa kuelewa hutokana tu na kutafakari maumbile na kuchunguza ukweli unaoonyeshwa na maumbile. Nje ya hayo, binadamu hawezi kujua chochote wala kufanya chochote.” Spinoza alienda mbali zaidi na kutangaza kwamba “Mungu ni sawa na maumbile”.

Uhusiano wa kifalsafa kati ya Yijing, Utao na Ukonfyushasi unaonekana katika jinsi mfumo wa kifalsafa wa Yijing kuhusu ulimwengu na mambo ya binadamu unavyoakisiwa kama ulivyo katika fikra ya Utao ya kutotenda na fikra ya Ukonfyushasi ya kiongozi. Kiini cha fikra ya Ukonfyushasi ya kiongozi ni umuhimu wa maadili. Mahali pa kuanzia pa fikra ya kiongozi ni kwamba maadili lazima yatangulie sheria. Wakati huo huo, fikra ya Utao ya kutotenda, ikisimama mkabala na fikra ya Magharibi ya kutenda kwa makusudi, imejengwa juu ya falsafa ya mabadiliko ya Yijing. Kwa kuwa Dao ni ya milele, haibadiliki na si mali ya mtu yeyote, inayapa maadili ukamilifu, huku ikimzuia mtu yeyote kudai kwamba anashikilia au amegundua maadili kamili. Ukonfyushasi unasisitiza tabia hii ya maadili, inayotofautiana sana na fundisho la kidini la Magharibi. Konfyushasi alisisitiza: “Katika ren (仁, utu), hakuna mwalimu wa kumpisha” (Maandiko Teule 15:35), na Mengzi alieleza: “Kama mtu angeamini kila kitu kilichomo katika Shujing (書經), ingekuwa bora kutokuwa na Shujing” (Mengzi 7, “Jin xin, sehemu ya pili”, 盡心章句下). Kinyume chake, Ukristo unathibitisha waziwazi msimamo wake kuhusu umuhimu wa sheria kupitia sheria iliyo wazi: “Sheria ya Mungu ni mbili. Ya kwanza ni kumwabudu Mungu, na ya pili ni kumpenda jirani yako kama nafsi yako” (Marko 12:30-31, Mathayo 22:36-40). Hii ina maana hasa kwamba ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi uliundika, kila mmoja, kuzunguka maadili na kuzunguka sheria.

Tofauti kati ya maadili na sheria inatokana hasa na tofauti ya msingi kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi: Dao na Mungu, yaani nadharia ya kisichodhihirika na nadharia ya kinachodhihirika. Utao ulikuza fikra kuhusu mtazamo wa ulimwengu, maadili na asili ya binadamu zilizokuwa ndani ya Yijing, na ukajenga mfumo kamili wa fikra kuhusu uhusiano kati ya binadamu na maumbile, uliojengwa juu ya maumbile. Kwa kuiachia fikra ya yin na yang ya Yijing na fikra ya Dao ya Utao tafakari kuhusu uhusiano kati ya maumbile na binadamu, Ukonfyushasi uliweza kujikita katika maadili na fikra za kisiasa. Yijing kilianza kama kitabu cha ubashiri, lakini kwa msaada wa juhudi za kukipanua na kukiongezea kina kuwa kitabu cha falsafa na cha fikra, kama vile Maelezo Makuu (繫辭傳), kinahifadhi, pamoja na Daodejing na Maandiko Teule, hekima ya Mashariki katika ngazi ya elimu ya ulimwengu. Ukikilinganisha na dini za ufunuo za Magharibi, zenye mandhari ya kipindi kinachofanana na Yijing ya Mashariki, unahisi tofauti kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Ukikilinganisha na maandiko matakatifu ya Uyahudi na Ukristo, yanayotegemea sheria kali za Mungu, unapata fursa ya kukaribia kiini cha ustaarabu wa Mashariki ambao, kwa msingi wa maadili, hujifungulia njia ya maisha kwa nguvu zake wenyewe.

Yijing kimejengwa si juu ya wema na uovu, bali juu ya dhana ya yin na yang. Katika ulimwengu unaobadilika daima, falsafa ya kuwepo ya milele wala fikra ya wema na uovu haviwezi kutumika. Dhana ya yin na yang haijatulia, bali ina mwendo. Ndani ya yin kuna mbegu ya yang, na ndani ya yang kuna mbegu ya yin. Vyote viwili vina tabia ya kubadilika tu huku vikikamilishana. Hivyo “yi” inatanguliza si “kujikita katika nafsi yangu”, kunakojengwa juu ya falsafa ya kuwepo, bali “kujikita katika mahusiano” kwa fikra ya yin na yang. Mbinu hii ya kifalsafa inatoa msingi wa fikra za ustaarabu wa Mashariki.

Yijing cha awali kilikuwepo, kikabadilika na kukua kwa zaidi ya miaka elfu mbili kabla ya vipindi vya Masika na Mapukutiko na vya Madola Yanayopigana, kabla Utao na Ukonfyushasi havijaanzishwa, na kikaunda msingi mkubwa wa fikra za Mashariki. Hili tunalijua kupitia hadithi aliyoiacha Konfyushasi, “kamba za ngozi zilikatika mara tatu” (韋編三絶): Konfyushasi alisoma Yijing kwa bidii kiasi kwamba kamba za ngozi zilizofunga vibao vyake vya mianzi zilikatika mara tatu. Tunapaswa kuzingatia kwamba alama za heksagramu na mistari inayounda msingi wa Yijing zilitumika kwa muda mrefu kama ishara na alama kabla ya kubuniwa kwa maandishi. Hii ina maana kwamba, tangu mwanzo wa ustaarabu wa Mashariki, Yijing kilikuwa tayari kimeweka na kuimarisha msingi na mwelekeo wa fikra na dhana za Mashariki. Yaani, falsafa inayofasiri mabadiliko ya vitu vyote kwa mistari migumu na mistari laini, yaani kwa fikra ya yin na yang, pamoja na mtazamo wa maumbile ulio ndani yake, vilikuwa tayari vimeimarishwa kupitia Yijing.

Yijing kina uhusiano wa kina sana na Ukonfyushasi, kiasi kwamba katika enzi zilizotawaliwa na wasomi wa Ukonfyushasi mara nyingi kilikuwa miongoni mwa masomo ya mitihani ya kuajiri maafisa wa serikali. Kwa sababu hiyo, Yijing kikawa mojawapo ya maandiko ya Ukonfyushasi na kina nafasi muhimu katika Ukonfyushasi. Bila shaka, tofauti na Maandiko Teule, Daodejing hakitaji moja kwa moja Yijing; lakini katika sehemu mbalimbali za Daodejing kuna vifungu vingi vinavyoakisi fikra zilizomo katika Yijing. Utao nao una uhusiano wa kina na Yijing, kiasi kwamba hatimaye ulichukua mchoro wa taiji, wenye asili yake katika Yijing, kama alama yake. Mwishowe, Yijing kinatumika kama chanzo cha pamoja cha mtazamo wa ulimwengu, nadharia ya asili ya binadamu na mtazamo wa maadili kwa Ukonfyushasi na Utao, safu mbili kuu za milima za ustaarabu wa Mashariki.

Hapa, wakati wa kutenda ni muhimu. Kutafuta “uchaguzi wa kutotenda” kunaakisi uchaguzi wa kimkakati: kupunguza juhudi zisizo za lazima kwa kuchukua hatua inayofaa katika hatua ya mwanzo. Hili linafuata falsafa ya kutabiri siku zijazo, na kwa tendo la mapema linalotokana na utabiri huo, kuacha matokeo yajitokeze kwa kawaida, kwa njia ya kutotenda. Njia hii inaelekeza kupunguza kwa kiwango cha chini upotevu wa nishati usio wa lazima na kujikita katika ufanisi na kufikia lengo.

Yijing kina lengo la kusaidia kuchunguza mchakato wa mabadiliko na kuingilia mapema iwezekanavyo. Hatua ya mwanzo ndiyo ya kuamua. Kadiri unavyoingilia mapema katika hali inayobadilika, ndivyo inavyokuwa rahisi kuutawala mkondo wa mambo. Kuingilia kwa kuchelewa hakufai, kwa sababu kila kitu kimekwisha kutimia, na hata ukichukua hatua, huwezi kubadili matokeo ⁵⁶

Yijing kilivutia usikivu hata katika Magharibi. Mwanzoni mwa karne ya 18, katika enzi ya Mwangaza, Leibniz aliielewa fikra iliyomo ndani yake; mwaka 1835, nchini Ujerumani, padri Mjesuiti Régis alichapisha Yijing kwa Kilatini; na baadaye Carl Jung alikichunguza Yijing kwa kina na kuonyesha hamu kubwa juu yake. Leibniz aliona kwamba Yijing na fikra ya Mashariki ya yin na yang vinampa binadamu miongozo ya kiutendaji na ya kimaadili kwa kutumia mfumo wa alama uliojengwa juu ya maumbile; alipoona heksagramu za Zhouyi, alizihusisha na mfumo wa namba mbili na akazitumia katika hisabati ya Magharibi. Mstari wa yin (--) unaweza kulingana na 0, na mstari wa yang (─) na 1. Inasemekana kwamba alivuviwa na Yijing katika kubuni mfumo wa namba mbili unaotumika kama utaratibu wa msingi wa kompyuta.⁵⁷