Dao (道) na Mungu (神), mihimili ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi

1) Umahusiano wa Mashariki dhidi ya ubinafsi wa Magharibi

Katika Magharibi, falsafa ya “ubinafsi” (individualism) ni dhana iliyo kiini cha ustaarabu. Ubinafsi una tabia kubwa ya upinzani na kujitegemea. Kama kinyume cha neno ubinafsi, ustaarabu wa Magharibi unatumia “utawala wa kiimla” (totalitarianism) au “ukundi” (collectivism). Wakati mwingine hutumia neno “ujumuiya” (communitarianism). Maneno haya yote ni maneno ya Kimagharibi yaliyotokana na uchambuzi unaojikita katika ubinafsi ndani ya mfumo wa kifalsafa wa Magharibi. Utawala wa kiimla au ukundi hutumika kama kinyume cha ubinafsi kwa maana kwamba haukubali uhuru wa mtu binafsi. Tawala za kifashisti au za kikomunisti ni za kiimla. Ujumuiya hutumika kwa maana ya kuacha uhuru wa mtu binafsi kwa ajili ya jumla, kwa ajili ya upatanifu. Uendeshaji wa mtindo wa Sparta ndio hasa ujumuiya. Haya yote ni sehemu ya ukundi.

Ukundi ni falsafa inayomtoa mtu binafsi sadaka kwa ajili ya kundi. Kihistoria, ukundi umeonyesha mwelekeo wa kuishia kutafuta maslahi binafsi ya wale tu wanaolitawala kundi. Ujerumani ya Kinazi na ukomunisti wa Kisovieti vinatoa ushahidi wa kihistoria, na riwaya ya Orwell, Shamba la Wanyama, inalieleza hili waziwazi. Wakizingatia hali hii ya kihistoria, wanafikra wa Magharibi, wakipima matatizo ya ubinafsi, wametoa falsafa mpya ya kijamii: ujumuiya. Ubinafsi ni falsafa inayosema kwamba haki na uhuru wa mtu binafsi ndivyo muhimu zaidi katika jamii ya binadamu. Ujumuiya ni falsafa inayosema kwamba maslahi au lengo la pamoja ndilo muhimu zaidi katika jamii ya binadamu. Tatizo ni kwamba ukianza kutetea ujumuiya, maslahi ya pamoja yanakuwa muhimu na maslahi ya mtu binafsi yanapungua umuhimu. Ukundi, kama ilivyojitokeza kihistoria katika utekelezaji wa ukomunisti, una maana ya kuuharibu ubinafsi. Kwa mfano, amri kumi alizozitetea Karl Marx katika Ilani ya Chama cha Kikomunisti zote ni kanuni za ukundi zinazouharibu ubinafsi: ni ujumuiya mdogo wa mtindo wa Sparta uliopanuliwa hadi taifa zima na ulimwengu.

Fikra za ukundi za mtindo wa Magharibi ni vigumu kuzipata katika historia ya ustaarabu wa Mashariki. Mifumo ya kifalsafa ya Utao, Ukonfyushasi na Ubuddha, inayowakilisha ustaarabu wa Mashariki, yote inapinga ukundi na kutetea “umahusiano”. Watu wa Magharibi hasa wana mwelekeo wa kuita ukundi kila kisicho ubinafsi. Ni kwa sababu dhana ya umahusiano haipo katika ustaarabu wa Magharibi. Kwamba katika ustaarabu wa Mashariki kinyume cha ubinafsi wa Magharibi ni umahusiano, mtu hulitambua tu pale anapoweza kutoka katika kiunzi cha ustaarabu wa Magharibi ili kulinganisha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi.

Usipoelewa kwamba kiini cha umahusiano wa Mashariki ni falsafa iliyo kinyume cha kiini cha ubinafsi wa Magharibi, ni vigumu kuzielewa fikra za Mashariki. Kwa bahati mbaya, wanafikra wengi wa Magharibi bado wanaelewa kwamba kinyume cha ubinafsi ni ukundi, na bado wanafundisha na kuandika hivyo shuleni na katika vyombo vya habari. Ndiyo sababu Magharibi inaweza kuelewa Mashariki na Magharibi pale tu inapotoka katika Uhegeli. Watu wengi wa Magharibi wanatumia kauli “ubinafsi dhidi ya ukundi”, lakini wanaoelewa Mashariki na Magharibi wanapaswa kuweza kutumia kiunzi cha dhana “ubinafsi dhidi ya umahusiano”.

Umahusiano wa Mashariki una maana ya kulinda maslahi yangu kwa kumjali mwingine. Umahusiano una tabia kubwa ya ukamilishano na upatanifu. Kiini chake ni kujijali mwenyewe na kuwajali wengine kwa pamoja. Jambo muhimu ni kwamba, tofauti na ujumuiya wa Magharibi, umahusiano hauachi uhuru wa mtu binafsi. Ren (仁, utu), maadili yanayotangulizwa na Ukonfyushasi, ni neno lililoundwa kwa kuunganisha herufi zinazoashiria watu wawili (人+二). Lina maana ya kujitafuta “katika mahusiano ya kibinadamu”. Hiki ndicho hasa kiini cha “umahusiano” (relationalism) wa Mashariki. Falsafa ya ren haihusiani hata kidogo na utawala wa kiimla wala ukundi. Ren ina maana ya umahusiano unaowafikiria wengine huku ukijilinda mwenyewe. Inaashiria si “mimi” kama “mtu binafsi”, bali “uhusiano” wa mtu na mtu wa “sisi”, unaonijali mimi na mwingine kwa pamoja.

Ni kweli kuna neno umahusiano katika dhana za Magharibi. Lakini umahusiano wa Magharibi hutumika hasa kama neno la kisayansi kuliko la kibinadamu. Katika Magharibi, dhana ya umahusiano inatumika hasa katika fizikia ya kwanta. Fizikia ya Magharibi imeitumia kwa karibu miaka mia moja, lakini bado haijapata nafasi kama dhana ya kifalsafa ya Magharibi. Ni kama nadharia ya kutokuwa na uhakika ya Heisenberg au nadharia ya ukamilishano ya Bohr, zinazoelezwa katika mekaniki ya kwanta tu na bado hazijaelezwa katika falsafa ya Magharibi. Lakini umahusiano ambao fizikia ya Magharibi inataka kuueleza unafanana sana na umahusiano unaotumiwa na falsafa ya Mashariki. Katika ustaarabu wa Mashariki, nadharia ya kutokuwa na uhakika na nadharia ya ukamilishano tayari zinatumika sana katika dhana ya umahusiano, kiini cha fikra za Mashariki. Niels Bohr, aliyethamini umahusiano na kutumia kama ulivyo mchoro wa taiji, unaoashiria yin na yang ya Utao, katika nembo ya ukoo wake, ni mfano mmoja.

Hili linafanana na jinsi dhana ya ukamilishano, iliyochukua nafasi ya upinzani katika fizikia ya kisasa ya Magharibi, ilivyoimarika kisayansi lakini bado inapenya polepole katika elimu ya binadamu. Umahusiano wa Mashariki ni dhana isiyotumiwa, kuhusiana na mambo ya binadamu, na mfumo wa kifalsafa wa Magharibi unaojikita katika ubinafsi. Kwa hiyo tunapaswa kuona kwamba maneno ya Magharibi hayana dhana ya kifalsafa ya kueleza umahusiano, kiini cha mambo ya binadamu katika Mashariki. Ni kwa sababu kila kitu kimejumuishwa ndani ya dhana ya ubinafsi. Katika Magharibi, kinachojalisha ni ubinafsi, kwa maana kwamba mimi ndiye muhimu, pamoja na uhusiano wangu na imani za kidini, kweli za kifalsafa na kweli za kiitikadi ninazofungamana nazo.

Umahusiano wa Mashariki na ubinafsi wa Magharibi ni njia mbili za kuelewa jamii na mtu binafsi kutoka mitazamo tofauti ya kifalsafa. Ubinafsi wa Magharibi ni falsafa inayotanguliza kuliko yote uhuru wa kujiamulia na uhuru wa mtu binafsi. Una tabia kubwa ya upinzani na kujitegemea. Unaona kwamba mtu binafsi anapaswa kuweza kutafuta maslahi yake na kufanya maamuzi kwa uhuru. Dhana hii inaweza kuonekana kuwa imetokana na mandhari ya kihistoria, kiuchumi na kisiasa ya jamii ya Magharibi. Kinyume chake, umahusiano wa Mashariki unamwona mtu binafsi kama kiumbe wa pekee, lakini wakati huo huo kama mwanachama wa kundi analomo.

Umahusiano haumaanishi kuziona haki au maslahi ya mtu binafsi kama vitu vya pembeni vilivyo chini ya jumla. Badala yake, ni fikra inayotaka, kwa kujengea juu ya fikra ya yin na yang, kusimamia haki au maslahi ya wote, mimi na wengine kwa pamoja, sambamba na maslahi yangu mwenyewe. Matendo ya mtu binafsi yanapaswa kuzingatia athari yake kwa kundi analomo. Kinyume chake, matendo ya kundi yanapaswa kuzingatia athari yake kwa mtu binafsi. Hii ina maana ya kuthamini kutegemeana katika mahusiano ya binadamu, na kutafuta kutatua matatizo kwa njia ya yin na yang kwa mtazamo wa mtu binafsi na wa kundi. Una tabia kubwa ya ukamilishano na upatanifu. Dhana hii inaweza kuonekana kuwa imetokana na fikra ya yin na yang, kiini cha utamaduni na falsafa ya Mashariki.¹¹⁹ Kwa hiyo, ubinafsi na umahusiano vinaonyesha kwamba, kwa mujibu wa misingi ya kifalsafa iliyotokana na mandhari tofauti za kitamaduni, vinaelewa kwa njia tofauti uhusiano kati ya mtu binafsi na kundi.

Ubinafsi umeathiriwa kabisa na dini ya ufunuo ya Magharibi. Magharibi ilikuza ustaarabu unaomchukua Mungu kama mhimili wake. Mungu na mimi tumeunganishwa moja kwa moja kibinafsi. Kwa mtu anayemwamini Mungu, uhusiano kati ya Mungu na mimi, unaovuka mahusiano mengine yote ya mambo ya binadamu, ndio muhimu zaidi. Mtazamo wa ulimwengu unaomweka Mungu kitovuni, unaoendelea kutoka Ugiriki na Roma ya kale hadi ustaarabu wa Kikristo, unaelekea “ubinafsi”. Uliwaelewa binadamu na ulimwengu ndani ya uumbaji na maongozi ya Mungu, na ukajenga ustaarabu wa Mungu kupitia uchunguzi wa kidini na wa kimantiki. Kwa hiyo ustaarabu wa Magharibi ulikua ukizunguka imani ninayoiamini, ukweli kamili na kiumbe aliye juu ya yote.

Mkabala na ubinafsi wa Magharibi, Mashariki imeunda utamaduni ambao fikra yake ni umahusiano. Umahusiano umeenea katika Ukonfyushasi, Utao na Ubuddha, na umepenya kwa kina na kwa upana ndani ya utamaduni wa Mashariki.¹²⁰ Katika Magharibi, hatima ya jamii imejikita katika sheria na taasisi zinazostawisha ubinafsi. Maadili yanakuwa muhimu, lakini katika jamii ya Magharibi, “maadili” yanachukuliwa kama “adabu (etiquette) inayopaswa kushikwa katika kila nyanja ya jamii” tu. Kuzingatia “maadili”, ambayo ustaarabu wa Mashariki unayachukulia kuwa muhimu kuliko sheria, hakupewi umuhimu katika ustaarabu wa Magharibi.

Katika Mashariki kuna utamaduni unaofanya maadili kama kutotenda, bidii, kubana matumizi na kutokuwa na tamaa yajikite katikati ya moyo wa binadamu. Haya yote ni maadili yaliyotokana na mfumo wa kifalsafa wa umahusiano. Maadili ya kazi ya Mashariki yanatokana na usimamizi wa kujipendelea. Katika maisha ya kijamii, binadamu anapaswa kutafuta bidii na kubana matumizi kupitia elimu na kujikuza nafsi, na kujifunza huruma na unyenyekevu ili kujikinga dhidi ya kujipendelea kugeuka kuwa uchoyo.

Umahusiano na ubinafsi vinajitokeza katika elimu za ulimwengu za Mashariki na Magharibi. Fikra za binadamu zinazoutazama ulimwengu zimezoea hali za uwili. Tunaeleza maumbile na mambo ya binadamu kwa dhana mbili, yaani uwili (二元). ¹²¹ Ni uwili unaoonyeshwa na upande wa jua na upande wa kivuli, mwanamume na mwanamke, jua na mwezi, kiangazi na baridi, kushoto na kulia, juu na chini, mbele na nyuma, wakati uliopita na ujao, akili na silika. Falsafa ya mabadiliko ya Mashariki inavipa vipengele vya uwili “ukamilishano” unaojikita katika uhusiano. Falsafa ya kuwepo ya Magharibi inavipa vipengele vya uwili “upinzani” ambao kila kimoja kinao. Katika namna ya kuchambua uwili, ukamilishano na upinzani, kwa kufuata mifumo ya Dao na ya Mungu, tofauti kati ya Mashariki na Magharibi iko wazi. Falsafa ya mabadiliko na ukamilishano ya Mashariki na falsafa ya kuwepo na upinzani ya Magharibi zinafanya kazi kama kanuni zinazotenganisha ustaarabu huo miwili katika mambo ya binadamu.

Ukiingiza mitazamo ya kifalsafa au ya kimaadili katika uwili wa ukamilishano na uwili wa upinzani, ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi unatofautishwa kama “ukamilishano wa yin na yang” na “upinzani wa wema na uovu” wa Magharibi. Kanuni hizi mbili mara nyingi hugongana, lakini binadamu anazihitaji zote mbili. Falsafa ya mabadiliko inafaa kwa kuelewa mifumo yenye mwendo, na inaeleza maadili, mwendo wa ulimwengu na fizikia ya kisasa. Falsafa ya kuwepo inafaa kwa kuelewa mifumo iliyotulia, na inaeleza mifumo ya sheria, kanuni za kihisabati na fizikia ya kale.

Tofauti hii inaeleweka vizuri sana ukiuona ustaarabu wa Mashariki kama ustaarabu wa “yin” na ustaarabu wa Magharibi kama ustaarabu wa “yang”. Lakini hatujazoea kutumia dhana hizi za Mashariki. Ukitumia dhana za Magharibi, ustaarabu wa yin unaweza kutofautishwa kama ule wa ukamilishano wa yin na yang, na ustaarabu wa yang kama ule wa upinzani wa wema na uovu. Fikra ya yin na yang inakaribia mahusiano yote yaliyopo kati ya binadamu au katika maada kwa dhana ya ukamilishano au upatanifu, na fikra ya wema na uovu inayakaribia mahusiano hayo yote kwa dhana ya upinzani au kujitegemea.

Ustaarabu wa Mashariki unaonyesha sifa za kupokea, kujiamulia na kuzunguka; za uhusianifu, mahusiano na uvumilivu; za kuelekea ndani, kujihami na kukumbatia. Ustaarabu wa Magharibi unaonyesha sifa za kutenda, kuingilia na kusukuma mbele; za ukamilifu, ubinafsi na mwendo mkali; za kuelekea nje, kutenga na kuthubutu.

Mashariki ya kupokea, kujiamulia na kuzunguka dhidi ya Magharibi ya kutenda, kuingilia na kusukuma mbele

Sifa za Mashariki za kupokea, kujiamulia na kuzunguka, na sifa za Magharibi za kutenda, kuingilia na kusukuma mbele, zinaonekana wazi pia katika kanuni za dhahabu za Mashariki na Magharibi. Mafundisho ya Konfyushasi ni ya kupokea: “Usimtendee mwingine usichotaka akutendee wewe” (Maandiko Teule, sura ya 12, “Yan Yuan”). Mafundisho ya Yesu ni ya kutenda: “Watendeeni wengine kama mnavyotaka wao wawatendee ninyi” (Mathayo, sura ya 7).¹²² Mashariki na Magharibi zinaonyesha pia sifa zinazopingana kuhusu matokeo ya mtazamo wao kwa wengine. Katika Magharibi, kama Biblia inavyosema, yanafundishwa maisha ya bidii na ya matendo, kama “nuru na chumvi ya ulimwengu”. Kinyume chake, katika Mashariki, kama Daodejing kinavyosema, “chombo hutengenezwa kwa udongo, chumba hutengenezwa kwa madirisha na milango, lakini kinachofaa kweli ni nafasi tupu”; kwa hiyo yanaonywa maisha ya matendo na yanapendekezwa maisha ya kupokea. Fikra za Mashariki zinapendekeza tabia ya maji, laini na ya kupisha. Daodejing nacho kinaendelea kusisitiza sifa njema za maji. Ni kwa sababu kinaona kwamba maji ndiyo yenye ufanisi zaidi, mwishowe, katika kushinda kilicho kigumu na chenye nguvu.

Hali hii ya Mashariki ya kupokea na kuzunguka, na ya Magharibi ya kutenda na kusukuma mbele, inaonekana wazi pia katika maisha yetu ya kila siku. Katika Mashariki, uwezo wa kusikiliza vizuri unathaminiwa. Wazazi wanapowafundisha watoto wao, somo la kwanza daima ni kusikiliza vizuri maneno ya mwalimu na ya wengine. Kinyume chake, katika Magharibi, uwezo wa kuzungumza vizuri unathaminiwa. Kwa hiyo Mashariki inaonyesha tahadhari dhidi ya ufasaha wa maneno. Maandiko Teule yana mafundisho haya: “Maneno matamu na sura ya kupendeza viko mbali na ren (仁, utu).” “Uthabiti, udumifu, usahili na uzito wa kusema viko karibu na ren (仁).” Daodejing kinatoa mafundisho haya: “Maneno ya kweli hayapambwi, na maneno yaliyopambwa si ya kweli. Mtu mwema hagombani na wengine, na anayegombana na wengine si mwema. Anayejua si mwenye maarifa mengi, na mwenye maarifa mengi hajui.” Kwa mantiki hiyo hiyo, Daodejing kinashauri: “Pisha, nawe utashinda; inama, nawe utasimama wima; jiondolee, nawe utajazwa; chakaa, nawe utafanywa upya; miliki kidogo, nawe utajaa; ukimiliki vingi, vurugu itakuja.”

Mashariki inaonyesha mwelekeo wa kuzunguka, mkabala na mwelekeo wa Magharibi wa kusukuma mbele. Katika Mashariki, inayotafuta kutotenda kuliko kutenda kwa makusudi, inapendekezwa namna ya kutenda inayongoja wakati unaofaa, si matokeo ya papo hapo kama katika Magharibi. Neno kuzunguka lina maana ya kutochukua hatua mara moja, bali kuutazama mwendo wa shi (勢), msukumo wa hali, na kungoja wakati. Ni namna ya kutenda ambamo mtu anatenda mapema, wakati machipukizi yanapoota, na anangoja matokeo aliyoyatabiri, badala ya kutenda kwa kuchelewa siku zijazo. Inapendelewa namna ya kutenda iitwayo “kutenda bila kutenda” (wei wuwei, 爲無爲).

Daodejing na Biblia vyote vinafundisha unyenyekevu na kuwapisha wengine. Miongoni mwa mafundisho ya Mahubiri ya Mlimani kuna maneno: “Wana heri walio maskini moyoni, kwa kuwa ufalme wa mbinguni ni wao”, yanayohimiza unyenyekevu na upole na kuwafariji wanaoteswa. Vivyo hivyo, Daodejing kina fundisho hili: “Pokea fedheha kwa heshima, usijifunge na faida wala hasara, bahati mbaya huwajia binadamu wote… Pokea kila jambo kwa unyenyekevu, nawe utaweza kusimamia mambo yote.” Lakini katika Magharibi hayafundishwi unyenyekevu na kuwapisha wengine tu, bali pia, wakati huo huo, mtazamo wa matendo ya bidii. Linasisitizwa fundisho: “Tenda kama mbegu na chachu: zaa mavuno mara mia, na uumue unga wa kutosha milo mitatu ya siku.” Mtazamo huu wa matendo haupo katika Daodejing, kinachojikita katika kukuza kujiamulia na kujizuia.

Daodejing na Biblia vyote vinaonya dhidi ya utajiri wa mali. Daodejing kinaonya kwamba utajiri wa mali unaweza kuharibu tabia ya binadamu. Biblia nayo inaonya: “Ni rahisi zaidi ngamia kupita katika tundu la sindano kuliko tajiri kuingia mbinguni.” Lakini pamoja na hilo, inadai pia mtazamo wa matendo ya bidii kuhusu utajiri wa mali, kwa maneno haya: “Msijiwekee hazina duniani, bali jiwekeeni hazina mbinguni.” Katika Daodejing wala katika Ukonfyushasi hakuna maandiko yanayodai mtazamo wa matendo wa kulimbikiza mali ili kutenda mema. Usimamizi wa mali (理財) unashughulikiwa katika ngazi ya maadili: si mtu binafsi kulimbikiza mali, bali “kuisimamia mali ili watu waishi kwa amani”.

Mashariki ya uhusianifu, mahusiano na uvumilivu dhidi ya Magharibi ya ukamilifu, ubinafsi na mwendo mkali

Ustaarabu wa Mashariki, unaofuata mfumo wa kifalsafa wa nadharia ya kisichodhihirika, unasisitiza sifa za uhusianifu na upatanifu. Konfyushasi, katika Maandiko Teule, anaeleza mtazamo wa uhusianifu na uvumilivu: “Ukiwashambulia kama wazushi wale wanaofikiri tofauti, madhara yatakurudia.” Magharibi, inayofuata nadharia ya kinachodhihirika, inatoa mafundisho thabiti na fikra ya wema na uovu, na kuyafanya yatekelezwe katika mambo ya binadamu: “Kuweni nuru inayoangaza ulimwengu.” Ikilisisitiza hili, Magharibi inadai “kutokosea” kwa Biblia na Kanisa, kwamba haviwezi kukosea, na inaonyesha tabia ya ukamilifu na ya kutenga.

Hatimaye, katika ustaarabu wa Magharibi, madhehebu ya kidini ya kila aina yanazuka, yote yakidai ukamilifu na kutokosea, na hivyo mapambano ya kimafundisho yanakuwa yasiyoepukika. Ulaya iliingia katika karne ya 16 na 17 katika vita virefu kati ya Wakatoliki na Waprotestanti, na hatimaye ikapigana Vita vya Miaka Thelathini, vinavyohesabiwa kuwa miongoni mwa vita vya kikatili zaidi. Karibu wakati huo huo, katika Mashariki, Mfalme Kangxi wa Qing alitoa mwaka 1692 amri ya uvumilivu wa kidini (容教令), iliyoruhusu kuhubiriwa kwa Ukristo. Wanafikra wa Magharibi wa enzi ya Mwangaza waliitathmini amri hii ya Kangxi, iliyotangaza uhuru wa dini, kuwa hatua yenye uvumilivu mkubwa mno.

Amri ya Kangxi haikuwa jambo la kipekee katika historia ya Mashariki, bali ilifuata falsafa ya kimapokeo ya kutumia mafundisho yenye manufaa ya dini zote, Ukonfyushasi, Ubuddha na Utao, katika uendeshaji wa taifa. Hili linaonekana wazi katika msimamo wa kifalsafa unaoonyeshwa na ustaarabu wa Mashariki: uchanganyaji (syncretism). Kuna maneno kama muungano, mchanganyiko au uteuzi, lakini kwa maana ya kujumuisha sifa njema za kila upande, uchanganyaji ndilo neno linalofaa zaidi. Uchanganyaji unatofautiana na nadharia ya kinachodhihirika, inayoweka kila kitu juu ya hitimisho moja na kuufuata ukweli wake. Sifa hii ya uchanganyaji inaonekana katika msimamo wa Utao unaosisitiza kiasi. Ndilo fundisho la Daodejing: “Mwenye hekima huepuka kupita kiasi, kufika ukingoni na kuzidisha.”

Msimamo huu wa Mashariki wa uchanganyaji ulitokea katika Magharibi baada tu ya Wapuritani, waliokimbia mateso ya kidini, kuanzisha Marekani katika Ulimwengu Mpya. Hatimaye katika karne ya 18, Marekebisho ya Kwanza ya Katiba ya Marekani yaliweka uhuru wa dini. Yalikataza kuanzisha dini ya taifa na kuhakikisha uhuru wa imani na wa ibada. Dola la Roma liliufanya Ukristo kuwa dini rasmi katika karne ya 4. Miaka 1,400 baadaye, uhuru wa dini, yaani “amri ya uvumilivu wa kidini”, hatimaye uliruhusiwa katika Magharibi.

Tofauti ya kitamaduni inayosisitiza sifa ya “Mashariki ya mahusiano dhidi ya Magharibi ya ubinafsi” inaonekana wazi pia katika maisha ya kila siku. Katika Mashariki, mtu anapoandika anwani yake, huandika jina la nchi, kisha jina la mji, kisha jina la mtaa. Anapoandika jina lake, huandika kwanza jina la ukoo, linalowakilisha familia, na jina lake mwenyewe mwishoni. Ni kujitafuta kwa njia ya mahusiano ndani ya jumla. Mtu binafsi yupo ndani ya mahusiano. Ren (仁, utu), maadili yanayotangulizwa na Ukonfyushasi, ni neno lililoundwa kwa kuunganisha herufi zinazoashiria watu wawili (人+二). Maana ya kujitafuta katika uhusiano kati ya watu wawili hatimaye ni huruma (compassion): kuelewa hali ya mwingine. Hiki ndicho hasa kiini cha “umahusiano” (relationalism) wa Mashariki.

Mifumo ya fikra ya umahusiano na ubinafsi imeakisiwa kwa kina na kwa upana ndani ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Katika Magharibi, mtu anapoandika anwani yake, huandika jina la mtaa, kisha jina la mji, kisha jina la nchi. Anapoandika jina lake, huandika kwanza jina lake mwenyewe, na baadaye jina la ukoo, linalowakilisha familia. Uwepo wa mtu binafsi unathaminiwa kuliko jumla iliyoungana. Uhusiano unampisha mtu binafsi. Hiki ndicho hasa kiini cha “ubinafsi” (individualism) wa Magharibi.

Katika Magharibi, kinachothaminiwa ni mtu binafsi kuwepo kwa kujitegemea na kutafuta maslahi na uhuru wake. Kwa hiyo taasisi za kisheria na kijamii zinaundwa ili kuhakikisha uhuru na kujitegemea kwa mtu binafsi. Kinyume chake, katika Mashariki, mtu binafsi yupo kama uhusiano kati ya jumla na yeye mwenyewe, na anazingatia athari ya matendo yake kwa jumla. Hili linaelekea kuthamini si utu wa mtu binafsi peke yake, bali pia mahali anapohusika na mahusiano yake na wengine. Kwa kufuata fikra ya yin na yang, yanatafutwa maadili ambamo jumla na mtu binafsi vyote ni muhimu. Katika Mashariki, kubadilishana kadi za biashara ni muhimu, na kutaja mahali unapohusika, pamoja na kuonyesha utu wako, kunasaidia kuelewa nafasi yako katika hali nzima.

Sifa hii ya kitamaduni inaonekana hata katika namna ya kuutazama wakati: katika Mashariki, wakati unashikwa kwa mpangilio wa mwaka, mwezi, siku, kwa kuzingatia muktadha na hali nzima. Mwelekeo wa kutafakari ni mkubwa. Wazo ni kwamba tatizo linapotokea, mtu aweze kulikabili ipasavyo kwa kuzingatia hali nzima na mfuatano wa mambo, si kwa tendo la papo hapo. Hili linahusiana na fikra ya Utao ya kutotenda (wuwei, 無爲): kuushika mkondo mzima na, ndani ya mipaka yake, kufanya kinachopaswa kufanywa sasa. Kinyume chake, katika Magharibi, tendo la papo hapo na uamuzi wa ghafla vinathaminiwa. Kwa ajili hiyo, siku inashikwa kwanza, kisha mwezi na mwaka, huku ikipimwa maana ya siku hiyo na athari yake kwa hali nzima. Sifa hii ya Magharibi inajengwa juu ya fikra kwamba, mkabala na kutotenda kwa Mashariki, tendo la papo hapo la kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲) la Magharibi ndilo muhimu.

Mashariki ya kuelekea ndani, kujihami na kukumbatia dhidi ya Magharibi ya kuelekea nje, kutenga na kuthubutu

Tofauti kati ya sifa ya ustaarabu wa Mashariki ya kuelekea ndani na sifa ya ustaarabu wa Magharibi ya kuelekea nje inaonekana hata katika matendo ya kila siku yasiyo ya kukusudia. Katika Mashariki, mtu anapohesabu, huhesabu kutoka moja hadi kumi kwa kukunja vidole ndani kutoka katika kiganja kilicho wazi. Kinyume chake, katika Magharibi, mtu anapohesabu, huhesabu kutoka moja hadi kumi kwa kunyoosha vidole kimoja kimoja kutoka katika ngumi iliyokunjwa. Pia, katika Mashariki, mtu anapompungia mtu aliye mbali aje karibu, hupunga mkono kuelekea chini; kinyume chake, katika Magharibi, hupunga mkono kuelekea juu. Pia, mtu anapokunywa mchuzi au supu kwa kijiko, katika Mashariki husogeza kijiko kutoka nje kuelekea ndani; kinyume chake, katika Magharibi husogeza kijiko kutoka ndani kuelekea nje.

Hali hii ya Mashariki ya kuelekea ndani na ya Magharibi ya kuelekea nje inajitokeza katika historia kama nguvu inayovuta kuelekea kitovu na nguvu inayosukuma kutoka kitovu. Katika Magharibi, mataifa na nchi hukua katika mazingira ya nje yaliyo wazi daima na yanayopanuka. Kwamba ustaarabu wa Magharibi ulianzia katika Bahari ya Aegea, mashariki mwa Mediterania, na kusonga mbele hadi Mediterania, Bahari ya Kaskazini, Atlantiki na Pasifiki, ukirudia ushindi na upanuzi, kunalionyesha hili. Vivyo hivyo, madola yote ya Magharibi yalikua na kuangamia kwa upanuzi kuelekea nje. Kinyume chake, katika Mashariki, hasa China, kuongezeka kwa idadi ya watu na kupanuka kwa ardhi mara nyingi kulitokana na nguvu ya kuvuta kuelekea kitovu iliyozileta nguvu na mataifa ya nje ndani ya China. Nasaba ya Yuan ya Wamongolia na nasaba ya Qing ya Wamanchu ni mifano mizuri. Japani wala Korea karibu hazijawahi kujitosa katika ushindi na upanuzi kwa nguvu ya kusukuma kutoka kitovu (ingawa kwa Japani kuna mifano ya kipekee ya enzi ya Toyotomi na enzi ya Meiji), na zinadumisha ardhi inayofanana na ile ya miaka elfu moja iliyopita. Tofauti hii ina dhima muhimu katika historia na utamaduni wa Mashariki na wa Magharibi, na inaendelea hadi katika maisha madogo ya kila siku, ambamo kuelekea ndani na kuelekea nje kunajitokeza kwa mazoea.

Katika Mashariki, msimamo wa kupokea unasisitizwa kama kiini. Daodejing kinadai: “Kuwajua wengine ni hekima. Kujijua mwenyewe ni uwazi.” Falsafa ya Wang Yangming nayo inasisitiza: “Ni rahisi kuwashinda majambazi wa milimani, lakini ni vigumu kuwashinda majambazi wa moyoni.” Katika Mashariki, ugumu au tatizo linapotokea, mtu kwanza hujitazama mwenyewe na kujaribu kutafuta chanzo cha tatizo ndani. Katika Magharibi, mtu kwanza hujaribu kutafuta chanzo cha tatizo nje. Katika Magharibi, kwa kuwa binadamu aliumbwa kwa mfano wa Mungu, inaonekana kwamba tatizo liko kwa watu wengine, kwa nchi nyingine. Katika Mashariki, kwa kuwa binadamu wote ni sawa bila kujali dini au itikadi, inaonekana kwamba tatizo likiwepo, njia bora kabisa ya kulitatua ni kuchunguza kama unaweza kuondoa mwenyewe chanzo cha tatizo, na kukiondoa hivyo.

Tofauti hii kati ya Mashariki ya kuelekea ndani na kujihami na Magharibi ya kuelekea nje na kuthubutu inaonekana hata katika michezo. Michezo ya jadi ya Mashariki, kama tunavyoona katika taekwondo, judo na kung fu, inalenga kujilinda, kujidhibiti na kujiongoza. Kinyume chake, katika Magharibi, tangu mapambano ya wapiganaji wa uwanjani wa Ugiriki na Roma hadi ndondi na mchezo wa upanga wa kisasa, lengo ni ushindi wa kumtiisha mpinzani kwa mashambulizi ya kuthubutu.

Vita vya Kwanza vya Dunia vilipozuka mwaka 1914, watu wengi wa Ulaya walifurahia na kushangilia kuzuka kwa vita. Waingereza na Wajerumani walimiminika viwanjani kushangilia matangazo ya vita. Wote walikuwa na hakika kwamba nchi zao zingeshinda katika miezi michache. Hawakuwazia kwamba wangepigana vita kwa miaka kadhaa bila ushindi.¹²³ Katika Mashariki, ni vigumu kuwazia watu wa nchi mbili zinazotangazana vita wote wakivishangilia vita kwa hiari yao. Ni kwa sababu vita, hasa vita vya kibeberu, vinaonekana kuwa matunda ya uchoyo. Inaonekana kwamba vita hupiganwa bila hiari tu katika hali ambapo amani haikuweza kulindwa. Kwa kawaida, katika Mashariki, mwisho wa vita unaadhimishwa kuliko kuzuka kwake.

2) Sayansi na falsafa: ukamilishano wa fizikia ya kisasa dhidi ya upinzani wa fizikia ya kale

Mitazamo hii ya kifalsafa ya Mashariki na Magharibi inaelezwaje katika sayansi za Mashariki na Magharibi? Sayansi na falsafa vina uhusiano gani? Fizikia inagawanywa kuwa fizikia ya kale na fizikia ya kisasa. Fizikia ya kisasa ni fizikia iliyoundwa upya katika karne ya 20 kutokana na mekaniki ya kwanta. Imejengwa juu ya mfumo wa kifalsafa ulio tofauti kabisa na ule wa fizikia ya kale. Fizikia ya kale iliunga mkono upinzani wa Magharibi, lakini fizikia ya kisasa inaunga mkono ukamilishano wa Mashariki. Hili linapatana na maelezo kwamba fizikia ya kale imejengwa juu ya falsafa ya kuwepo, na fizikia ya kisasa juu ya falsafa ya mabadiliko. Fizikia ya kale inaunga mkono falsafa ya kuwepo inayodai ukamilifu. Mekaniki ya kwanta na nadharia ya uhusianifu zinaunga mkono mtazamo wa falsafa ya mabadiliko, unaofasiri uhalisia si kama kuwepo, bali kama mchakato na mahusiano.

Katika Dao ya Fizikia (The Tao of Physics; kwa Kikorea kimetafsiriwa kwa jina “Fikra za Mashariki na Fizikia ya Kisasa”), Fritjof Capra anaeleza uhusiano kati ya falsafa na fizikia unaovuka ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Kiini cha kitabu hiki ni kutambua kwamba fizikia ya kisasa inashiriki fikra ya kifalsafa na fikra za Mashariki zilizojengwa juu ya mfumo wa ukamilishano. Fizikia ya kale ilikuwa imejengwa juu ya upinzani ambao Magharibi iliuchukulia hadi wakati huo kuwa kanuni ya dhahabu. Pamoja na kuvunjika kwa ukamilifu wa wakati na nafasi uliodaiwa na fizikia ya kale, na wa kisababishi pamoja nao, upinzani kati ya viumbe viwili nao uliachwa. Badala ya fizikia ya kale iliyotegemea ukamilifu, kisababishi na upinzani, uhusianifu, uwezekano na ukamilishano vilijitokeza upya kama dhana kuu za fizikia ya kisasa. Nadharia za fizikia ya kisasa zinasimama mahali ambapo nadharia za fizikia ya kale hazitumiki.

Sayansi ya Magharibi, hasa fizikia ya kale, tangu enzi za Ugiriki na Roma, kupitia Zama za Kati na katika kipindi chote cha nyakati za kisasa, ilijengwa juu ya mfumo wa kifalsafa wa uwili wa upinzani. Jiometri ya Euclid na mekaniki ya Newton zilikubali bila kusita ukamilifu na kisababishi. Ukamilifu na kisababishi ni kiini cha uwili wa upinzani. Jiometri ya Euclid na mekaniki ya Newton zilichukuliwa kuwa sheria thabiti zinazothibitishwa kikamilifu katika hali yoyote. Kisababishi kiliwekwa kama njia ya kuthibitisha hilo kwa ukamilifu: mantiki kwamba ukiijua sababu, unatabiri matokeo bila shaka. Imani hii ya binadamu katika ukamilifu na kisababishi ilifikia kilele chake katika Magharibi ya karne ya 19, hasa baada ya Mapinduzi ya Viwanda. Watu walikuza ndoto ya kufikia hali bora kwa ajili ya siku zijazo za binadamu kwa nguvu ya akili ya binadamu na ya maendeleo ya ajabu ya sayansi yaliyojengwa juu yake.

Lakini matumaini haya chanya yalitikiswa sana na kujitokeza kwa fizikia ya kisasa katika karne ya 20. Wanasayansi wa Magharibi walikuwa wameamini hadi wakati huo ukamilifu, kisababishi na kanuni nyingine kama kanuni zisizobadilika, lakini kutokana na ugunduzi wa kisayansi wa fizikia ya kisasa, kama mekaniki ya kwanta, walifikia hitimisho kwamba thamani hizo hazikuwa kamili. Ukamilifu ukipotea, kisababishi kinachouelezea nacho kwa kawaida kinaanguka. Matokeo yake, fizikia ya kisasa, kama mfumo wa kifalsafa, ilianza kudai uhusianifu na uwezekano badala ya ukamilifu na ulazima.

Jiometri ya Euclid haiwezi kutumika katika upana mkubwa wa ulimwengu. Wakati kamili, ambao watu wa Magharibi waliuamini kwa uhakika mkubwa na kuuthamini sana, uliporomoka bila shaka mbele ya nadharia ya uhusianifu ya Einstein. Ilibidi wakubali kwamba ndani ya ulimwengu (宇: nafasi; 宙: wakati), wakati na nafasi lazima vieleweke kama dhana moja ya jumla. Ni kwa fikra hii mpya (新思考) tu ndipo safari za angani ziliwezekana.

Fizikia ya Newton imejengwa juu ya kisababishi kamili. Lakini nadharia ya kwanta (量子論) ya Magharibi ya karne ya 20, baada ya miongo kadhaa ya mahangaiko, iliwafanya watu wa Magharibi waache kisababishi walichokithamini mno. Methali “maumbile hayarukaruki”, ambayo wanasayansi na wanametafizikia wa Magharibi waliiheshimu kama kibao kitakatifu, ililazimika kuachwa mbele ya ugunduzi wa kushangaza kwamba elektroni kwa kweli huruka (quantum jump) kati ya hali ya msingi (基礎狀態: ground state) na hali ya msisimko (勵起狀態: excited state).¹²⁴ Yaani, mwendelezo wa taratibu, msingi wenye nguvu uliotegemeza utamaduni wa Magharibi, uliporomoka mbele ya ukweli kwamba elektroni zina nishati isiyoendelea (discrete energy).¹²⁵

Hasa, walipolazimika kukubali, kuhusu asili ya nuru iliyowahangaisha kwa muda mrefu, kwamba ina tabia mbili za wimbi na chembe, mkanganyiko ambao kwa dhana za Magharibi ni kinzani, na walipogundua kwamba chembe ndogo kabisa inagawanyika, mbali na protoni, elektroni na nyutroni, kuwa mamia ya chembe za msingi, hawakuwa na budi kuacha kwa pamoja imani yao kuhusu asili ya maada na kushikwa kwa chembe ndogo kabisa, na imani yao katika ukweli kamili.

Katika ugunduzi huu mpya wa kifizikia, kilichowahangaisha zaidi wanafizikia wa Magharibi ni ukosefu wa dhana za kifalsafa za kueleza hali hizi mpya zilizogunduliwa. Ni kwa sababu fizikia ya kale ilikuwa imekataa kabisa dhana za uwili wa ukamilishano zilizohitajika na mekaniki ya kwanta. Lakini mwanzilishi wa mekaniki ya kwanta, Dkt. Bohr, alipouona mchoro wa taiji wa yin na yang (陰陽) wa Mashariki, aliweza kupata uvuvio aliouhitaji kwa uwili wa ukamilishano aliokuwa akiubuni.¹²⁶ Dhana zilizohitajika na mekaniki ya kwanta zilikuwa uhusianifu, nadharia ya uwezekano wa kitakwimu, uwezekano na uwili wa ukamilishano: dhana ambazo watu wa Magharibi walizichukia sana, lakini Mashariki ilizielewa kama thamani za juu.¹²⁷

Einstein alidai kwamba wakati na nafasi, maada na nishati, si dhana kamili zilizo tofauti, bali ni dhana za kiuhusianifu zinazoweza kubadilishana. Mlinganyo wake maarufu, E = mc², unaonyesha kwamba nishati inalingana na masi mara mraba wa kasi ya nuru. Kwa hiyo dhana potofu ya ulimwengu wa kifizikia wa kimitambo na kamili wa Newton ilivunjika, na dhana za wakati na nafasi zikapata uhusianifu. Huo ndio ulikuwa kuzaliwa kwa nadharia ya uhusianifu (relativity theory). Fikra ya Einstein ilitikisa mfumo wa fikra wa Newton, nguzo ya falsafa ya Magharibi ya nyakati za karibuni:

Nadharia ya uhusianifu na nadharia ya kwanta zilivunjavunja dhana zote kuu zilizounda mtazamo wa ulimwengu wa Newton. Dhana hizo kuu ni dhana za nafasi kamili, wakati kamili na chembe ndogo kabisa, kisababishi kinachotumika kwa ukali katika matukio ya kifizikia, na wazo kwamba maelezo yasiyoegemea upande wowote ya maumbile yanawezekana.¹²⁸

Dai la “kuufanya uwezo wa akili kuwa kamili”, linalopatikana kwa pamoja katika dini ya ufunuo na kwa Sokrates, Plato na Aristoteli, liliendana vizuri, kama metafizikia, kuwa nadharia ya kifalsafa iliyohitajika kwa sayansi na dini ya Magharibi. Lakini sayansi ya Magharibi iliyodai ukamilifu, yaani fizikia ya kale, ilipoona ukamilifu wake ukiharibiwa na fizikia ya kisasa, misingi ambayo teolojia na metafizikia zilikuwa zimeitegemea kwa miaka elfu mbili, yaani jiometri ya Euclid na mekaniki ya Galileo na Newton, ilifikia mipaka yake. Einstein anasema kwamba kile ambacho watu wa Magharibi walikiamini kama Mungu, yaani ukweli wa kisayansi, hakiwezi kuwa kamili, na kwamba kuamini kuwa kamili kile ambacho binadamu amekigundua ni dhana potofu.

Dhana ya ‘ukweli’ haiwezi kutumika kwa kauli za jiometri safi. Kwa sababu neno ‘ukweli’ hatimaye linamaanisha kupatana na kitu au jambo ‘halisi’. Lakini ‘jiometri’ haishughulikii uhusiano kati ya dhana za kijiometri na vitu vya majaribio, bali inashughulikia tu uhusiano wa kimantiki kati ya dhana za kijiometri zenyewe.¹²⁹

Mwanafizikia wa nyuklia wa Denmark, Bohr (1885–1962), anajulikana sana kwa “kanuni ya ukamilishano” (Complementarity Principle) katika uwanja wa mekaniki ya kwanta, na alipokea Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka 1922 kwa utafiti wake wa muundo wa atomu. Alijenga nadharia yake kwa kuacha upinzani, yaani migongano ya uwili na kutengana kwa pande mbili, uliothaminiwa na sayansi na falsafa ya Magharibi, na kwa kukubali ukamilishano kama upatanifu na fikra ya yin na yang. Niels Bohr aliguswa sana alipouona mchoro wa taiji wa Mashariki. Yaani, aligundua katika mchoro wa taiji wa yin na yang dhana za Mashariki za upatanifu na ukamilishano zinazosimama mkabala na dhana za Magharibi za kutengana na mpambano.¹³⁰ Aliuchukua mchoro wa taiji wa yin na yang kama nembo ya ukoo wake, na akaandika katika nembo yake kauli “Vinavyopingana vinakamilishana” (Contraria sunt complementa).

Nembo ina kauli mbiu aliyoitumia, Contraria sunt complementa (vinavyopingana vinakamilishana)

Falsafa hii ya Bohr ilifuata ukamilishano wa yin na yang wa mchoro wa taiji wa Mashariki

Heisenberg (Werner Karl Heisenberg, 1901–1976) alipokea Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka 1932 kwa mchango wake wa kuanzisha mekaniki ya kwanta, na anajulikana sana kwa “kanuni ya kutokuwa na uhakika” (Uncertainty Principle). Kwa kuchunguza mwendo ndani ya kwanta, aligundua kwamba haiwezekani kuweka mahali pa uhakika, na kwamba kuingilia kwa mchunguzi kunaathiri mahali hapo. Alijenga nadharia yake kwa kuacha dhana za uhakika, kama ukamilifu au kisababishi, zilizounda msingi wa sayansi ya Magharibi, na kukubali dhana zisizo za uhakika, kama uwezekano au bahati.

Ukichunguza mifumo ya kifalsafa ambayo fizikia ya kale na fizikia ya kisasa zinaitegemea, mfumo wa kifalsafa unaotolewa na fizikia ya kisasa kwa kweli una maana ya mabadiliko ya dhana katika historia ya fikra za Magharibi. Ni kwa sababu mifumo ya kifalsafa iliyokuwa msingi wa dini ya ufunuo, kisha nadharia ya kinachodhihirika ya Sokrates, Plato na Aristoteli, falsafa ya mantiki ya Descartes, metafizikia ya Kant na Hegel, nadharia ya mageuko ya Darwin, itikadi za Magharibi na Udarwini wa kijamii (Social Darwinism), yote haijaweza kutoka katika mfumo wa kifalsafa wa fizikia ya kale ya Magharibi.

Kwa maelfu ya miaka, Magharibi ilikubali kama sheria thabiti, katika sayansi asilia na katika elimu ya binadamu, dhana ya msingi kwamba “vinavyopingana ni vya upinzani”. Kwa msingi huo, Magharibi ilifikia hata kujaribu kuyashinda maumbile kwa sayansi.

Lakini kwa “nadharia ya vurugu” (chaos theory), binadamu alilazimika kuacha pia ndoto ya kuweza kutabiri matokeo ya ulimwengu wa maumbile. Uwanja huu ulionyesha wazi mipaka yetu, hasa kuhusu utabiri wa hali ya hewa. Hadi miaka ya 1960, watu waliamini kwamba kwa maendeleo ya kompyuta, hesabu za kiwango cha juu zimewezekana na kwamba michanganyiko tata ya hali inaweza kudhibitiwa, na kwa hiyo kwamba binadamu anaweza kudhibiti hali ya hewa. Lakini punde ilionekana kwamba ilikuwa dhana iliyopuuza uwezekano wa vurugu. Yaani, binadamu hakuwa na budi kukubali kwamba katika kila sehemu ya kila mchakato, uwezekano wa mabadiliko kuelekea mwelekeo mpya unavizia daima.

Sayansi ya Magharibi ilipolazimika kukubali mkanganyiko kwamba nuru, ambayo asili yake iliihangaisha kwa muda mrefu, ina tabia mbili za wimbi na chembe, na ilipogundua kwamba chembe ndogo kabisa inagawanyika, mbali na protoni, elektroni na nyutroni, kuwa mamia ya chembe za msingi, wanasayansi hawakuwa na budi kuacha imani yao ya kuelewa asili ya maada au chembe ndogo kabisa, na imani yao katika ukweli kamili. Katika ugunduzi huu mpya wa kifizikia, kilichowahangaisha zaidi wanafizikia wa Magharibi ni ukosefu wa dhana za kifalsafa za kuuelezea. Ugunduzi wa kisayansi kwa kawaida hujulikana kuwa wa kutoka mahususi kwenda jumla, lakini pia ni wa kutoka jumla kwenda mahususi kwa kiasi cha kushangaza: yaani, nadharia na dhana zinahitajika ili kupanga na kueleza ugunduzi mpya.

Ugunduzi wa ulimwengu mkubwa wa anga na ulimwengu mdogo kabisa wa chembe haukuweza kuelezwa kwa dhana kamili, za kimitambo, za taratibu na za kutenga zilizounda mkondo mkuu wa utamaduni wa Magharibi. Kwa kuwa dhana hizi, msingi wa ustaarabu wa Magharibi, zilikubaliwa kama kanuni za msingi za ulimwengu na falsafa ya Magharibi, kama vile jiometri ya Euclid, fizikia ya Newton na nadharia ya mageuko ya Darwin, kujinasua kutoka kwazo kuliiletea sayansi ya Magharibi matatizo mengi. Nadharia ya uhusianifu, kanuni ya kutokuwa na uhakika na kanuni ya ukamilishano, zinazoeleza matukio ya ulimwengu na mekaniki ya kwanta, pamoja na nadharia ya msawazo uliokatizwa (punctuated equilibrium) ya Profesa Gould, inayoeleza mageuko kwa njia ya kushawishi, yote ilikuwa ugunduzi ambao ulikuwa vigumu kwa watu wa Magharibi kuukubali kwa dhana zao za fizikia ya kale. Lakini katika Mashariki, dhana za uhusianifu, kutojulikana, uwezekano na upatanifu zilieleweka kuwa zinafaa zaidi kwa kuelewa maumbile kuliko dhana za msingi za ustaarabu wa Magharibi, kamili, za kimitambo, za taratibu na za kutenga. Hali imezuka ambapo dhana zilizoshikwa na fizikia ya kisasa ya Magharibi na dhana za msingi za falsafa ya Mashariki zinakutana. ¹³¹

Mwishowe, sayansi yetu inatumia mifumo yote miwili, ya fizikia ya kale na ya fizikia ya kisasa. Jiometri ya Euclid bado inatumika duniani. Lakini ukienda angani, inapoteza ukamilifu wake. Fizikia ya Newton inatumika kwa manufaa kwa vitu vinavyosonga kwa kasi za kawaida katika maisha ya duniani. Lakini nje ya wigo huo, ni lazima kutumia kanuni ya uhusianifu ya Einstein.

Kulikuwa na mjadala kati ya Niels Bohr na Einstein kuhusu swali kama mifumo hii miwili ya kifalsafa, yaani ya fizikia ya kale na ya fizikia ya kisasa, ni tofauti au inaweza kuunganishwa kuwa mmoja. Akipinga nadharia ya Niels Bohr kwamba katika fizikia ya kisasa ulimwengu wa kwanta unaweza kufasiriwa kwa uwezekano tu, Einstein alisema: “Mungu hachezi kete” (He does not play with dice).¹³² Einstein alidai kwamba mifumo hiyo miwili ya kifalsafa inaweza kuunganishwa, na kwamba lazima kuwe na nadharia ambayo bado hatujaigundua. Lakini badala ya mtazamo wa Einstein wa majaaliwa yaliyoamuliwa, maoni ya Niels Bohr kwamba katika ulimwengu wa vitu vidogo kabisa maumbile hufanya kazi kwa uwezekano yanakubalika polepole.

Sayansi inatumia uwili wa upinzani na uwili wa ukamilishano, yaani mfumo wa kifalsafa wa Magharibi na mfumo wa kifalsafa wa Mashariki, vyote viwili. Yaani, inatumia fikra zilizotokana na dhana ya Mungu na dhana ya Dao, zote mbili. Kwa hiyo uamuzi wa “kifalsafa” na wa “kimantiki” kuhusu nani yuko sahihi kati ya Mungu na Dao hauna ufaafu mkubwa katika maisha yetu halisi. Dhana za Mungu na Dao zinaishi pamoja nasi ndani ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi kwa mujibu wa kanuni ya kujihifadhi. Kiakili, udumifu wa fikra ya yin na yang ndio sahihi, na fikra ya wema na uovu iko hatarini kujipinga yenyewe. Lakini kwa upande wa silika, iliyo mwaminifu kwa kujihifadhi, fikra ya wema na uovu na dini ya ufunuo bado zinampa binadamu kitu anachokihitaji. Hatimaye, kama tunavyohitaji fizikia ya kale na fizikia ya kisasa zote mbili, fikra ya wema na uovu na fikra ya yin na yang zinaonyesha tu, kupitia ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, pande mbili za jinsi binadamu anavyouona ulimwengu na mambo ya binadamu.

3) Mazungumzo ya Dao na Mungu katika karne ya 17 na 18

Hadi sasa tumechunguza Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi. Tumechambua mitazamo ya ulimwengu iliyomo katika dhana za Dao na Mungu, na tumelinganisha ni ustaarabu gani mitazamo hiyo iliwapa binadamu walioishi Mashariki na Magharibi. Dhana hizi mbili zilizaliwa na kukua kila moja kivyake, bila uhusiano kati yao, kwa maelfu ya miaka. Mashariki na Magharibi zilibadilishana tangu kabla ya Kristo kupitia Njia ya Hariri, lakini mabadilishano hayo yalihusu bidhaa tu; kuhusu falsafa, katika hali ya kuvuka mipaka isiyohesabika ya lugha tofauti, kwa safari ya miaka miwili kwenda tu, kiini cha ustaarabu hakikuwasilishwa. Lakini kuanzia karne ya 16 na 17, njia za moja kwa moja za baharini kati ya Mashariki na Magharibi zilipofunguliwa, mabadilishano ya watu na falsafa yaliwezekana. Hatimaye mifumo miwili ya kifalsafa, Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi, ilikutana.

Kukutana huku kwa Mashariki na Magharibi kulifanywa na watu wa Magharibi waliojitosa katika Enzi ya Uvumbuzi wa Bahari (The Age of Discovery). Kwa kweli, katika Enzi ya Uvumbuzi wa Bahari, iliyotimiza ushindi wa Magharibi juu ya ulimwengu, wamisionari wa Magharibi waliandamana na washindi. Vitabu vya Ukonfyushasi na vya Utao vilipotambulishwa Magharibi na wamisionari waliotumwa China, wanafikra wa Magharibi walikutana na falsafa ya asili ya Mashariki. Watu wa Magharibi, kwa kuwa walikuwa wameitumikia dini ya ufunuo kwa kina na kwa muda mrefu, walidhani kwamba kila ustaarabu lazima uwe na dini, wakauita Ukonfyushasi na Utao dini, dini za asili. Lakini Ukonfyushasi na Utao havina maudhui yoyote yanayoweza kuitwa dini. Hakuna Mungu wala nabii. Ni kweli kwamba sehemu ya Utao, baada ya Ubuddha kuingia Mashariki, iliwafanya watu fulani wa Utao kuwa miungu katika imani za watu wa kawaida, lakini Daodejing na maandiko ya Utao hayana maudhui ya kidini. Hata kwa wakati wake, Magharibi, ikiingia enzi ya Mwangaza, ilipendezwa sana na “falsafa ya asili” ya Mashariki, mkabala na dini yake ya ufunuo.¹³³ Lakini mbali na hamu hii ya kifalsafa, kihistoria kilichojitokeza ni mgongano kati ya Ukonfyushasi na Ukristo.

Wakati deismu ilipokuwa ikienea katika Magharibi, wamisionari wa Kijesuiti waliotumwa na makao makuu ya Papa huko Roma, wakisukumwa na bidii ya kueneza dini, walikuja Mashariki kueneza roho ya Kikristo na wakaanza mazungumzo na Mashariki. Magharibi ilipoingia katika enzi ya deismu, yaani enzi ya Mwangaza ya karne ya 17 na 18, ndipo Mashariki na Magharibi zilipoweza hatimaye kuanza mabadilishano ya fikra kifalsafa. ¹³⁴ Mabadilishano haya ya kifalsafa kati ya Mashariki na Magharibi yalipaswa kuanza kwa kulinganisha Dao na Mungu, lakini kwa sababu ya hali ya kihistoria ya wakati huo, yakawa ulinganisho wa Konfyushasi na Yesu badala ya Laozi na Musa. Kwa kuwa Konfyushasi naye aliikubali Dao ya maumbile, na Ukristo ulishiriki pamoja na Uyahudi Mungu wa Agano la Kale, ulinganisho wa Dao na Mungu ulifanyika kwa njia isiyo ya moja kwa moja kupitia ulinganisho wa Ukonfyushasi na Ukristo. Ndiyo maana, badala ya ulinganisho wa moja kwa moja kati ya Dao ya maumbile na Mungu aliye juu ya maumbile, suala lilibadilika kuwa la ibada ya mababu na ibada ya Mungu. Konfyushasi na ibada kwa mababu vikawa jambo kuu kabisa lililoshughulisha Magharibi.

Mmisionari wa kwanza maarufu wa Magharibi aliyefika Mashariki kupitia njia ya baharini ya Vasco da Gama ni Matteo Ricci (Matteo Ricci, 1552–1610). Matteo Ricci alifika Macau mwaka 1582, akaishi China hadi alipofariki Beijing mwaka 1610, na akajifunza lugha na utamaduni wa Kichina. Akiwa mshauri wa ikulu ya mfalme, kwa ruhusa ya ikulu alichapisha hata kwa Kichina Maana Halisi ya Bwana wa Mbingu (天主實義), kilichotambulisha Mashariki dhana ya Magharibi ya Mungu kupitia Ukatoliki. Akiwa Mkristo, alijifunza Ukonfyushasi, na alipofariki alizikwa katika hekalu la Kibuddha huko Beijing. Matteo Ricci alikuwa na bidii ya kueneza fikra za Magharibi nchini China kupitia Ukristo, lakini kwa kutafsiri Maandiko Teule na maandiko mengine na kuyaeneza Magharibi, alichangia pia kwa uamuzi katika kueneza fikra za Mashariki katika Magharibi.

Kadiri wamisionari wa Kijesuiti wa Magharibi, wakiongozwa na Matteo Ricci, walivyoeneza fikra za Mashariki katika Magharibi, fikra hizo zilipata umaarufu mkubwa na kukaribishwa vizuri na wanafikra wa enzi ya Mwangaza. Wakati huo Magharibi ilikuwa ikijitahidi kuchunguza upya mapokeo yake, dini ikiwemo, na kuingiza katika kila jambo fikra za kiakili na za kimantiki. Fikra za Mashariki zilizoingia Magharibi wakati huo hasa zilikataa mafundisho yasiyohojiwa, miujiza na ushirikina, na zilisisitiza sana upande wa kiakili, kwa hiyo zilikuwa na athari kubwa chanya kwa wanafikra wa Mwangaza walioweza kukutana nazo.

Wakati huo, mazungumzo kati ya Dao na Mungu yaliendelea katika nyanja mbili. Katika Mashariki kulikuwa na mazungumzo na mgogoro kati ya Ukonfyushasi na Ukatoliki, na katika Magharibi kulikuwa na mazungumzo na mgogoro kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi kwa maana pana. Hapo awali China ilimfungulia Matteo Ricci njia ya kuhubiri Ukatoliki. Wakati Matteo Ricci alipofanya kazi ya kuhubiri, mazingira yalikuwa tayari yameandaliwa kwa wakati wake ili fikra za Magharibi zienee Mashariki. Kwa kuwa fikra za Mashariki zina tabia ya kuunganisha mafundisho mbalimbali, msimamo mkuu ulikuwa kufungua moyo kwa kila dini na falsafa yenye manufaa kwa binadamu. Wakati huo huo, saa za kengele na mashine nyingine za kisayansi zilizoboreshwa alizoleta Matteo Ricci, pamoja na maarifa yake kuhusu ramani za dunia, viliionyesha Mashariki ulimwengu mpya, na sayansi na teknolojia hizo zilifanya kazi kwa njia chanya sana. Mapadri wa Kijesuiti waliokuwa Beijing walikuja kuona kwamba ibada ya Ukonfyushasi kwa mababu na ibada ya Kikristo kwa Mungu vinaweza kuishi pamoja. Kwa hiyo walitetea kwamba ibada kwa mababu iruhusiwe katika kuhubiri Ukristo, na kupitia hilo kulikuwa na jaribio la kuanza mazungumzo kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi.

Katika Mashariki, Mfalme Kangxi wa Qing alitoa mwaka 1692 “amri ya uvumilivu”, yaani amri ya uvumilivu wa kidini (容教令), iliyoruhusu kuhubiriwa kwa dini zote, Ukristo ukiwemo. Kwa amri hii Ukristo uliruhusiwa kuhubiri kwa uhuru, na hili ndilo jambo ambalo, kinyume chake, Magharibi haikulielewa vizuri, kwa sababu ya fikra yake isiyovumilia kuhusu Mungu mmoja waliyemwamini. Hata wakati mkondo wa Mwangaza ulipokuwa ukienea katika Magharibi, wanafikra wa Mwangaza wenyewe waliitathmini amri ya Kangxi, iliyoruhusu kuhubiriwa kwa dini zote, kuwa hatua yenye uvumilivu kupita kiasi.

Juu ya ardhi hii iliyo wazi ya Mashariki, tofauti na mkondo usiovumilia wa dini ya Magharibi, katika karne ya 17 China ilikuwa tayari kuanza kwa dhati mazungumzo kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, kati ya Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi, na kati ya Ukonfyushasi na Ukatoliki. Kwa juhudi za Matteo Ricci na wengine, upande wa Magharibi nao ulikuwa na msimamo, katika kazi yake ya kuhubiri, wa kuheshimu mapokeo na desturi za Mashariki kwa ajili ya mazungumzo na fikra za Mashariki.

Msitende kwa jazba. Msibishane na watu wa nchi hiyo ili kuwafanya wabadili ibada zao au desturi zao, isipokuwa ibada au desturi hizo zinapingana waziwazi na mafundisho na maadili ya Kikristo. Itakuwa upumbavu mkubwa tukijitahidi kupeleka Ufaransa, Hispania, Italia au nchi nyingine yoyote ya Ulaya ili Wachina waziige. Wala msiwalazimishe kuwa kama nchi za Ulaya. Badala yake, wapeni imani, nayo imani hiyo haipaswi kukana wala kudhuru ibada au desturi zao. Isipokuwa ni jambo zito, hifadhini na mlinde yaliyo yao.¹³⁵

Lakini msimamo huu wa uvumilivu wa mapadri wa Kijesuiti punde ulipingwa na mapadri Wadominiko wa Kihispania walioishi Ufilipino. Walitoa hasa hoja tatu: kukataza ibada kwa Konfyushasi, kukataza ibada kwa mababu, na kupinga desturi ya mapadri wa Kijesuiti, hasa wa Kifaransa, ya kumwita Mungu wa Kikristo Mbingu (天) au Shangdi (上帝), na kumwita Tianzhu (天主, Bwana wa Mbingu) tu.¹³⁶

Mjadala huu ulichukuliwa kuwa muhimu, na makao makuu ya Papa huko Roma yakajiingiza. Katika mvutano kati ya Wajesuiti wa Beijing na mapadri Wadominiko wa Ufilipino, Papa wa wakati huo, Clement XI (Clemente), aliunga mkono upande wa mapadri Wadominiko. Alitoa mwaka 1704 agizo la Papa (papal decree), ambalo katika agizo hilo aliwakataza Wakristo wa China ibada kwa Konfyushasi na kwa mababu, akakataza kumwita Mungu wa Kikristo Tian au Shangdi, na akaagiza aitwe Tianzhu (天主) tu. Na Clement XI alituma mwaka 1705 mjumbe maalumu kumfikishia Mfalme Kangxi agizo hilo.

Mfalme Kangxi alimshughulikiaje mjumbe maalumu? Alimfukuza hadi Macau. Papa wa Roma alijibu kwa ukali kwa kutangaza hati ya Papa (papal bull) iliyokataza rasmi ibada na desturi za Kichina. Mfalme Kangxi naye alijibu kwa ukali kwa kutoa mwaka 1721 amri iliyokataza kuhubiriwa kwa Ukatoliki nchini China. Katika amri hiyo, Kangxi alitoa maoni haya kuhusu msimamo wa Papa.

Baada ya kusoma agizo la Papa, nimetambua kwamba watu wa Magharibi kwa kweli wana mawazo finyu. Nimefikia hitimisho kwamba haiwezekani kuzungumza na watu wa Magharibi kwa akili. Sababu ni kwamba hawaielewi njia yetu ya Kichina ya kujikita katika masuala makubwa. Siwezi kukutana hata na mtu mmoja wa Magharibi anayeuelewa ustaarabu wa China, na maneno na matendo yao kwa kweli hayaaminiki na ni ya kipumbavu. Nikiliona agizo la Papa, dini yao kwa kweli haitofautiani na madhehebu madogo na ya ukaidi ya Kibuddha au ya Kitao ya Mashariki. Sijawahi kuona hati yenye madai mengi ya kipumbavu kama hiyo. Kuanzia sasa, ili kuepuka usumbufu zaidi, nakataza watu wa Magharibi kuhubiri.¹³⁷

Tofauti hii ya maoni kati ya Papa na mfalme wa China punde ilizaa mabishano kati ya Wakatoliki na makundi ya mapadri nchini China. Wakatoliki wa Kichina waliwaunga mkono mapadri wa Kijesuiti. Kinyume chake, katazo la Papa dhidi ya Ukonfyushasi liliungwa mkono na mapadri Wadominiko na maaskofu walioko China waliotoka rasi ya Iberia. Matatizo yalipozuka hivyo ndani ya nchi, serikali ya China iliimarisha ukandamizaji dhidi ya Ukatoliki, na hatimaye mwaka 1770 Mfalme Qianlong, akiimarisha uamuzi wa babu yake Kangxi, aliwafukuza mapadri wa Kikatoliki kutoka China.¹³⁸

Wanafikra wa mwishoni mwa enzi ya Mwangaza walitafuta jamhuri kuliko mfalme mwenye mwangaza. Walipochochea uchunguzi wa Ugiriki na Roma ya kale na kutamani jamhuri, ambayo Mashariki haikuwa nayo, mtazamo hasi kwa jumla kuhusu fikra za Mashariki ulipanuka. Pia, karibu wakati huo huo, nchini China maoni kuhusu wamisionari wa Magharibi yalizidi kuwa mabaya, na wamisionari wa Magharibi wakafukuzwa. Kutokana na hatua hii ya China, wasomi wa Magharibi walianza kuitathmini China kwa namna hasi zaidi. Katika mandhari ya hili kulikuwa na nguvu kubwa ya ukweli kwamba Magharibi, ikitegemea mafanikio ya Mapinduzi ya Viwanda, ilikuwa ikiishinda Mashariki. Hasa ilianza kutathmini kwamba ustaarabu wa Mashariki una upungufu katika upande wa kiakili. Tathmini hii ilijengwa juu ya falsafa ya mantiki inayojikita katika akili, iliyoongoza mifumo ya kifalsafa ya bara la Magharibi tangu Descartes.

Licha ya juhudi za Matteo Ricci, hatimaye kuhubiri kwa Ukatoliki hakukupata mafanikio makubwa nchini China katika karne ya 16 na 17. Kifalsafa, kwa kuwa fikra ya Utao ya Dao ya maumbile na fikra ya Ukonfyushasi inayokataa miujiza na ushirikina zilikuwa zimejikita tangu zamani, tunaweza kusema kwamba Mungu aliyevikwa sifa za kibinadamu na anayefanya miujiza, mwenye dhima muhimu katika mafundisho ya Kikristo, hakuwa na nafasi kubwa ya kupenya. Kwa vitendo, mgongano ulioelezwa hapo juu kati ya makao makuu ya Papa huko Roma na ikulu ya China ulikuja kuzuia maisha ya kila siku. Hatimaye njia ya mazungumzo na kuathiriana ilizibwa: kati ya ustaarabu wa Mashariki na ustaarabu wa Magharibi, na kati ya mifumo ya kifalsafa ya Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi.

Deismu (理神論) na falsafa ya uzoefu ya Magharibi, na falsafa ya asili ya Mashariki

Katika mazungumzo kati ya Dao na Mungu, ingawa mazungumzo kati ya mataifa yalikumbana na vikwazo katika enzi ya Mwangaza, kulikuwa na kipindi ambapo yalifanya kazi kwa njia chanya katika fikra za kifalsafa za Mashariki na Magharibi. Ni kwa sababu, kwa kujitokeza kwa deismu katika Magharibi, watu walianza kutilia shaka miujiza ya Mungu, na wakaanza kuitathmini kwa njia chanya falsafa ya asili ya Mashariki, isiyokubali miujiza. Wakati huo huo, falsafa ya uzoefu ya Kiingereza, kwa kuthamini maumbile, ilishiriki ulinganifu wa kifalsafa na falsafa ya asili ya Mashariki.

Tatizo kubwa zaidi kati ya mifumo ya dini ya ufunuo na ya falsafa ya asili ni tathmini ya miujiza. Katika Magharibi, swali la miujiza liliibuliwa kimsingi katika karne ya 18. Kwa karibu miaka elfu mbili hadi tatu, dini ya ufunuo ilichukulia miujiza kuwa kazi ya kawaida ya Mungu aliye juu ya maumbile. Lakini katika Mashariki, tayari kabla ya Kristo, katika vipindi vya Masika na Mapukutiko na vya Madola Yanayopigana, swali la miujiza lilikuwa limeshatatuliwa kwa uwazi na Utao na Ukonfyushasi, na zaidi na Xunzi. Athari hii ya falsafa ya asili ya Mashariki ndiyo iliyoathiri moja kwa moja deismu ya Magharibi. Hata katika ulimwengu wa fikra wa Magharibi kulikuwa na watu walioona kwamba fikra za Mashariki ni za kideismu. Waliiona China kuwa ustaarabu pekee duniani wenye mfumo wa kideismu, na waliona kwamba ustaarabu wa Mashariki una deismu isiyotegemea mamlaka ya Kanisa au ya ufunuo, bali nuru iitwayo akili, aliyo nayo kila binadamu. Walitathmini kwamba maadili ya Ukonfyushasi yana thamani sawa na mafundisho ya Kikristo, lakini yamejengwa si juu ya ufunuo, bali juu ya akili. ¹³⁹ Waliukaribia Ukonfyushasi na Utao wa Mashariki kwa mtazamo chanya sana.

Deismu ya Magharibi ilijitokeza mwishoni mwa karne ya 17 na ikatawala ulimwengu wa fikra wa Magharibi kwa takriban miaka mia moja. Deismu ilifikia kilele chake mwishoni mwa karne ya 18, wakati wa Mapinduzi ya Ufaransa, na serikali ya mapinduzi ya Ufaransa iliitangaza hata kuwa dini rasmi ya Jamhuri ya Ufaransa. Deismu ilikua kwa michango ya wanafikra na wanasayansi wengi wa Magharibi wa enzi ya Mwangaza, na viongozi wengi walioijenga Marekani walikuwa wafuasi wa deismu. Katiba ya Marekani, iliyoruhusu uhuru wa dini, ilitokana na deismu. Deismu ilihimizwa hasa na wanafikra wa bara la Ulaya, na ilichanua kikamilifu kwa Spinoza, kisha Voltaire na Rousseau. Lakini kwa kuwa nguvu ya dini ilibaki kubwa hadi enzi ya Mwangaza, walilazimika ama kuficha fikra zao kama Spinoza, ama, kama Voltaire na Rousseau, kuzichapisha kwa ujasiri na kukimbia huku na huko ili kuepuka kukamatwa na kuteswa. ¹⁴⁰

Wakati wanafikra wa bara la Ulaya walipokuwa wakipitia enzi ya Mwangaza ya Magharibi kwa mandhari ya deismu, wanafikra wa Uingereza walifuata mtindo mwingine wa kifalsafa. Walitanguliza kama mkondo mkuu wa kifalsafa si falsafa ya mantiki ya bara, bali falsafa ya uzoefu ya Kiingereza. Falsafa ya mantiki na falsafa ya uzoefu zote zilijitenga na hali ya kuwa juu ya maumbile ya Mungu wa Ukristo wa jadi na kujikita katika akili ya binadamu na maumbile. Falsafa ya mantiki iliichukulia akili kuwa msingi wa maarifa, ilithamini mawazo ya kuzaliwa nayo, na kwa msingi wa hoja za kutoka jumla kwenda mahususi ilichangia maendeleo ya sayansi, metafizikia na falsafa ya maadili. Falsafa ya uzoefu ya Kiingereza, ikidai kwamba maarifa yote yanatokana na uzoefu wa hisi, ilitoa njia ya hoja za kutoka mahususi kwenda jumla inayothamini uchunguzi na uzoefu ndani ya maumbile.

Falsafa ya mantiki, ikitegemea akili, ilidai kwamba maarifa ya binadamu ni “ya kiakili na ya kutoka jumla kwenda mahususi”, na kwamba yanathibitishwa kwa jiometri, hisabati, maadili na metafizikia. Falsafa ya uzoefu ilidai kwamba maarifa ya binadamu yanathibitishwa “kwa kutoka mahususi kwenda jumla kupitia hisi”, na kwamba hayapaswi kutegemea mawazo ya kuzaliwa nayo (innatism) wala mapokeo. Ili kukaa mbali na mawazo ya kuzaliwa nayo na mapokeo, walijitahidi kuchukua “maumbile” kama msingi. Maandishi ya Bacon, Locke na Hume yanasisitiza falsafa ya uzoefu inayojikita katika maumbile.

Kwa maana hii, wanafalsafa wa uzoefu wa Magharibi wana mfanano na ustaarabu wa Mashariki wa Dao, unaoamini “maumbile kama ukweli kamili”. Lakini kwa kuwa nguvu ya dini ilikuwa tayari ikiwaathiri sana wanafikra wa Magharibi, mfanano unaoakisiwa kweli katika falsafa yao si mkubwa. Ustaarabu wa Mashariki unafikia fikra ya Dao kwa kujengea, bila maoni ya awali, juu ya falsafa safi ya uzoefu iliyodumishwa kama ilivyo kwa maelfu ya miaka. Fikra ya Dao ina kiini chake katika nadharia ya kisichodhihirika. Lakini wengi wa wanafalsafa wa uzoefu wa Magharibi walikuwa wanafikra wa kinachodhihirika walioamini kuwepo kwa Mungu. Kwa hiyo falsafa yao iliyakaribia maumbile si katika ngazi ya simulizi kubwa linalolinganisha Mungu na maumbile (Dao), bali katika ngazi ya nadharia ya maarifa.

Na wanafalsafa wengi wa uzoefu walitetea katika nadharia ya maarifa wazo la ubao mtupu. Wazo la ubao mtupu halikubali asili ya binadamu kama “uhuru ndani ya majaliwa”. Asili ya binadamu kama ustaarabu wa Mashariki ulivyoielewa inaweka mkazo katika kuwekea mipaka uwezekano wa binadamu katika ngazi ya “silika”. Lakini wazo la ubao mtupu linakataa kuweka mipaka kwa uwezekano wa binadamu. Badala yake, kwa kumfungulia binadamu uwezekano usio na kikomo kupitia wazo la ubao mtupu, lina mfanano na falsafa ya mantiki. Kwa hiyo wanafalsafa wa uzoefu wa Magharibi hawakufikia kiwango cha kutaja sifa za msingi zinazodaiwa na ustaarabu wa Mashariki: kutodhihirika, uwezekano, uhusianifu na ukamilishano. Kwa kawaida, fikra zao zilibaki ndani ya simulizi kubwa la ustaarabu wa Magharibi: kudhihirika, kisababishi, ukamilifu na upinzani. Ndani ya kiunzi hiki kikubwa, wanafalsafa wa uzoefu wa Magharibi walijadili nadharia ya maarifa (epistemology), inayotafuta uhakika katika falsafa. Katika nadharia ya maarifa ya Magharibi, mbali na falsafa ya mantiki na falsafa ya uzoefu zilizotajwa hapo juu, tunaweza kuchunguza falsafa ya kutilia shaka (skepticism).

Falsafa ya kutilia shaka inaelezwa kama kutilia shaka utambuzi wa falsafa ya mantiki na falsafa ya uzoefu. Katika zama za kale iliitilia shaka falsafa ya Sokrates, Plato na Aristoteli, katika enzi ya Mwamko iliutilia shaka uskolastiki na Ukalvini, na katika nyakati za karibuni ilikuwa na dhima ya kuutilia shaka Udekarti, uliowakilisha falsafa ya mantiki. Falsafa ya kutilia shaka ya Magharibi ina pia mfanano na nadharia ya kisichodhihirika ya Mashariki. Nadharia ya kisichodhihirika inaamini ukweli kamili lakini inapinga binadamu kuueleza. Falsafa ya kutilia shaka ya Magharibi inatofautiana na nadharia ya kisichodhihirika ya Mashariki kwa kuwa inatilia shaka si kuelezwa tu, bali hata kuwepo kwa ukweli kamili. Kwa hili, falsafa ya kutilia shaka kama falsafa ya kisasa ya Magharibi inatofautiana na falsafa ya kutilia shaka ya falsafa ya Kigiriki ya kabla ya Sokrates, iliyofanana na nadharia ya kisichodhihirika. Wakati huo wanafalsafa wa Kigiriki, kama nadharia ya kisichodhihirika ya Mashariki, walihoji si kuwepo kwa ukamilifu, bali kuelezwa kwake.

Katika karne ya 17 na 18, wakati wa enzi ya Mwangaza, Uingereza, ikijibu dhidi ya falsafa ya mantiki, ilitetea falsafa ya uzoefu, na ikaeneza falsafa kwamba falsafa ya uzoefu inapaswa kuchukua maumbile kama kitovu. Wanafikra wa Uingereza walichangia maendeleo ya enzi ya Mwangaza ya Magharibi kupitia falsafa ya maumbile na falsafa ya uzoefu. Lakini hadi mwanafikra wa karne ya 18 Hume, walibaki wahafidhina kuhusu dini. Bacon (1561–1626), huku akisisitiza waziwazi umuhimu wa maumbile, alishikilia msimamo kwamba hayagongani na Maandiko na imani. Alidai kwamba, kwa kuwa maarifa yote ya binadamu yanatokana na maumbile, uzoefu kupitia uchunguzi ni muhimu, lakini aliona kwamba Maandiko na maumbile vyote ni ufunuo wa Mungu. Aliikosoa njia ya Aristoteli ya kutoka jumla kwenda mahususi na akahimiza falsafa ya uzoefu ya kutoka mahususi kwenda jumla kupitia uchunguzi na majaribio. Locke (1632–1704) alitetea, pamoja na wazo la ubao mtupu la falsafa ya uzoefu, linalosema kwamba utambuzi wa binadamu unaundwa kupitia uzoefu unaopatikana baada ya kuzaliwa, nadharia ya mkataba wa kijamii inayosema kwamba binadamu mwenye haki ya kujiamulia anaelekea uliberali. Hili lilichangia mawazo ya msingi ya Katiba ya Marekani. Wakati huo huo, ingawa alitetea uvumilivu, kauli mbiu ya enzi ya Mwangaza, aliona kwamba serikali haipaswi kuwavumilia wasiomwamini Mungu. Kuhusu Maandiko, alitaka kuyaamini kama yalivyo, uumbaji na miujiza ikiwemo.

Nchini Uingereza, nguvu hii ya dini iliendelea. Hata Hume (1711–1776), aliyekuwa na athari kubwa ya kifalsafa baada ya kifo chake, hakuteuliwa kuwa profesa kwa sababu ya mtazamo wake wa kutilia shaka kuhusu dini, na aliendelea kupata madhara. Hume alidai kwamba akili ya binadamu ina mipaka mno kuweza kuelewa kiini cha Mungu, na kwamba imani ya kidini inajengwa juu ya hisia na mazoea kuliko juu ya akili. Kazi yake mwakilishi, Mazungumzo kuhusu Dini ya Asili, nayo ilichapishwa bila jina lake baada ya kifo chake. Maadili yake na nadharia yake ya maarifa havikuthaminiwa katika wakati wake, lakini baada ya kifo chake vilipata umaarufu wake huru. Katika kitabu hiki anaeleza msimamo wake kupitia mazungumzo ya watu watatu: muumini wa jadi wa Mungu, mtetezi wa dini ya asili na mtilia shaka. Katika Magharibi, skeptics wanaitwa watilia shaka, na wanatathminiwa kuwa wanawakilisha falsafa ya Hume. Lakini kama ilivyoelezwa kuhusu wanafalsafa wa Kigiriki, tunaweza kusema kwamba watilia shaka wa Magharibi wana mfumo wa kifalsafa unaokaribia kuwa sawa na ule wa wanafalsafa wa asili (natural philosophy) wa Mashariki.¹⁴¹ Kwa maana hii, Hume ana upande tofauti na Bacon, Berkeley na Locke, waliokuza falsafa ya uzoefu ndani ya mfumo wa dini ya ufunuo. Hume anakuwa mwanafalsafa aliyekuza falsafa ya asili iliyo huru kutoka katika dini ya ufunuo. ¹⁴² Kwa upande wa fikra za kifalsafa, falsafa ya Hume inaunda “ulinganifu wa kifikra” (parallelism) na falsafa ya asili ya Mashariki.

4) Kukutana kwa fikra za Mashariki na Magharibi: Konfyushasi na Voltaire, Laozi na Rousseau, Xunzi na Spinoza

Miongoni mwa wanafikra wa Mashariki na wa Magharibi, kuna watu waliokuwa na dhima ya kupandikiza ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi kimoja ndani ya kingine: watu watatu, Spinoza (1632–1677), Voltaire (1694–1778) na Rousseau (1712–1778). Spinoza, Voltaire na Rousseau wa Magharibi walifuata, moja kwa moja au kwa njia isiyo ya moja kwa moja, mifumo ya kifalsafa sawa na ile ya Xunzi, Konfyushasi na Laozi wa Mashariki; kwa hiyo ukiwalinganisha, unagundua kukutana kwa kuvutia kwa mifumo ya kifalsafa ya Dao na Mungu ya Mashariki na Magharibi.

Spinoza ni mwanafalsafa aliyetoa fikra ya kushangaza inayolinganisha maumbile (Dao) na Mungu kuwa kitu kimoja. Mfumo wake wa kifalsafa unafanana mno na Utao, na hasa na mfumo wa kifalsafa wa Xunzi, kiasi kwamba ni vigumu kuvitofautisha. Fumbo la Kiyahudi la Kabbalah (Kabbalah), lililomwathiri Spinoza, lilitoa dhana zinazofanana sana na Dao. Kati ya dhana muhimu za Kabbalah, kuna dhana za msingi zinazopatana na Dao: dhana za Ein Sof na Sephirot. Hizi ni dhana za “kiumbe kisicho na kikomo” na za “kuwa ndani ya vitu vyote”.¹⁴³

Mungu ni kiumbe asiye na kikomo na asiyeelezeka. Hawezi kufafanuliwa kwa dhana yoyote. (Ein Sof)

Mungu si kiumbe aliye nje ya ulimwengu, bali yumo ndani ya ulimwengu na yupo katika vitu vyote. (Sephirot)

Maelezo haya ndiyo hasa yanayoeleza sifa za falsafa ya asili ya Dao ya Mashariki. Fikra maarufu ya Spinoza “Mungu au Maumbile” (God or Nature) inatokana hasa na Kabbalah. Mungu wa dini ya ufunuo ya Magharibi na Dao ya falsafa ya asili ya Mashariki vinapaswa kuwa kitu kimoja. Kwa sababu hiyo, miongoni mwa wanafalsafa wa Magharibi, Malebranche wa Ufaransa na Hegel wa Ujerumani walimfasiri Spinoza kama anayerudia falsafa ya Mashariki.¹⁴⁴

Baada ya Spinoza, kupitia Voltaire na Rousseau tunaweza kuchunguza hali ya mgongano na upatanifu kati ya Dao na Mungu. Spinoza, katika ustaarabu wa Mashariki na Magharibi, aliwatangulia Voltaire na Rousseau kwa wakati, lakini fikra zake zinaweza kutathminiwa kuwa za kimapinduzi zaidi kuliko zao. Kama Voltaire au Rousseau nao wangelinganisha maumbile na Mungu kuwa kitu kimoja kama Spinoza, kwa kuzingatia muundo wa mamlaka wa ulimwengu wa fikra wa Magharibi wa karne ya 18, shughuli zao za kifalsafa zisingevutia watu. Katika Magharibi ya wakati huo, mtazamo wa kideismu uliweza kukubalika, lakini dai kwamba “maumbile yenyewe ndiye Mungu” halikuwa na budi ila kukataliwa na kupingwa vikali, au kupokelewa kwa kutojali kifalsafa kama jambo lililotangulia mno. Kwa maana hii, ulinganisho wa kweli wa fikra za Mashariki na Magharibi ni mgumu mpaka Magharibi itakapoielewa kikamilifu falsafa ya Spinoza.

Lakini kwa kuwa mwanzo huu ni mgumu mno, wanafalsafa wa Magharibi bado wanaendelea kuukwepa au kuuogopa. Ni kwa sababu unahitaji ujasiri wa kupindua kabisa nadharia ya kinachodhihirika ya Magharibi. Hata katika historia ya falsafa ya Magharibi, wanafalsafa wa Magharibi wa baada ya Spinoza walikutana na falsafa ya asili ya Mashariki huku wakikwepa kiini cha Spinoza, “maumbile na Mungu ni kitu kimoja”. Ndani ya mipaka ya kile kiitwacho deismu, waliikaribia dini ya ufunuo ya Magharibi na mfumo wa falsafa ya asili ya Mashariki kila kimoja kivyake.

Baada ya Spinoza, Voltaire na Rousseau walitoa mifumo ya kifalsafa inayofanana na falsafa ya asili ya Mashariki. Voltaire alivuviwa na falsafa ya asili ya Ukonfyushasi, na Rousseau alieleza mfumo wa kifalsafa unaofanana sana na fikra za Utao. Mwanafalsafa wa Marekani Will Durant naye alibainisha mfanano kati ya Rousseau na Voltaire na fikra za Mashariki:

Falsafa ya Rousseau ilifanana mno na wanafalsafa wa Utao wa China, kiasi kwamba mara nyingi tunamlinganisha Rousseau na Laozi na Zhuangzi. Ni kwa sababu ile ile Voltaire analinganishwa na Konfyushasi na Mengzi: alifikiri kama wao kwa kiasi kikubwa mno.¹⁴⁵

Voltaire alimheshimu Konfyushasi hadharani, na Rousseau alieneza fikra zinazofanana sana na mfumo wa kifalsafa wa Utao. Watu wengi wa Magharibi na watu wengi wa Mashariki wanapuuza jambo hili. Katika enzi ya deismu, wanafalsafa wa Magharibi walikuwa wakihangaika na matatizo ya dini ya ufunuo ya Magharibi, na ili kuyakabili walipata uvuvio mwingi kutoka katika mfumo wa kifalsafa uliotolewa na falsafa ya asili ya Mashariki. ¹⁴⁶ Tukizingatia mfumo wa kifalsafa wa kimapinduzi wa Spinoza kuhusu dini ya ufunuo, wigo mdogo wa shughuli za Rousseau kwa upande wa ulinganisho wa Mashariki na Magharibi unafanana na ule wa Voltaire. Kwa kuwa mtazamo wa Spinoza wa Mungu kama maumbile ulichukuliwa katika ulimwengu wa fikra wa wakati huo kuwa ni kumkana Mungu, yaani kutoamini Mungu, inaonekana kwamba Rousseau naye alifanya kazi akizingatia hali hii. Matokeo yake, badala ya kumkana Mungu moja kwa moja, Rousseau aliukosoa ustaarabu wenyewe ulioundwa na binadamu aliowaumba Mungu, na akadai kwamba ni lazima kurudi katika hali ya maumbile. Hata hivyo, ukosoaji wa Rousseau wa ustaarabu ulikandamizwa na mamlaka ya kidini na ya kidunia ya wakati wake, na vitabu vyake vilipigwa marufuku mara kadhaa. Rousseau naye, kama Voltaire, alilazimika kukimbilia mahali pengi kwa ajili ya uhuru wa fikra zake.

Spinoza alidai waziwazi katika Maadili yake kwamba “maumbile ndiye Mungu”, na akajenga fikra ya kimfumo. Kupitia hilo tunaweza kupata mfanano mkubwa na fikra za Utao, zinazoelewa uhusiano kati ya binadamu na maumbile kama Dao. Kwa upande mwingine, Rousseau alisisitiza kwamba binadamu arudi katika hali ya maumbile, lakini, tofauti na Spinoza, alikubali haja ya dini. Jambo muhimu linalomtofautisha Rousseau na Spinoza hapa ni kwamba Rousseau hakukana kwamba msingi wa ustaarabu wa Magharibi ulikuwa Mungu na dini. Kwa kuwa Rousseau hakuwahi kudai waziwazi kwamba “Mungu na maumbile ni kitu kimoja”, mfanano kati ya fikra zake na fikra za Utao si wazi kama mfanano kati ya Spinoza na Utao. Hata hivyo, kwa kuwa fikra zake kimsingi zinajikita katika kiini cha uhusiano kati ya binadamu na maumbile na zinautazama ustaarabu kwa jicho la ukosoaji, tunaweza kusema kwamba zina mambo mengi yanayofanana na fikra za Utao.

Sababu mfanano huu karibu haujawahi kubainishwa ni kwamba wanafikra wa Magharibi hawakuujua Utao. Kwa upande mwingine, wanafikra wa Mashariki walijaribu kumwelewa Rousseau ndani ya muktadha wa historia ya falsafa ya Magharibi tu, na karibu hawakujaribu kumlinganisha na fikra za Mashariki, hasa fikra za Utao. Ukimwacha Spinoza, si rahisi kupata mwanafikra wa Magharibi aliye na fikra kuhusu uhusiano kati ya binadamu na maumbile zinazofanana na Utao kama Rousseau. Kwa hiyo kumkaribia Rousseau kwa mtazamo huu kunawasaidia sana watu wa Magharibi kuuelewa Utao, na watu wa Mashariki kuelewa fikra za Rousseau.

Voltaire na Konfyushasi: “Mungu hahitaji dhabihu wala sala za binadamu”

Voltaire aliithamini sana fikra ya Ukonfyushasi, na alitumia sana falsafa ya asili ya Mashariki ili kuiongoza enzi ya Mwangaza ya Magharibi. Mwaka 1755 alitoa tamthilia Yatima wa China (kwa Kifaransa: L’Orphelin de la Chine; kwa Kiingereza: The Orphan of China). Humo alijaribu kuieleza Magharibi utaratibu wa kimaadili wa falsafa ya asili ya Mashariki. Kazi hii ni marekebisho ya tamthilia Yatima wa Ukoo wa Zhao (赵氏孤儿), iliyoandikwa China wakati wa nasaba ya Yuan. Kisa chake kinaeleza jinsi, baada ya ukoo wa Zhao, ukoo wa maafisa wakuu wa dola la Jin (晉), kuangamizwa, mtoto pekee aliyenusurika anakua, analipiza kisasi kwa ajili ya ukoo wake na kurejesha haki. Humo Voltaire alijaribu kueleza falsafa ya Mashariki iliyojengwa juu ya falsafa ya asili ya Ukonfyushasi. Aliiweka falsafa hii kama mwelekeo ambao Magharibi inapaswa kujifunza baada ya enzi ya Mwangaza.

Voltaire aliamini kwamba “haja ya sala, ibada na dhabihu si haja ya Mungu, bali ni haja ya binadamu”. Hili linafanana na fikra ya Konfyushasi wa Mashariki. Konfyushasi alidai kwamba ibada ya pepo si ya msingi kwa binadamu, na kwa kuwa mahusiano ya binadamu ni muhimu zaidi, ni lazima kujikita katika ren.

Konfyushasi: Heshimu pepo, lakini ukae nao mbali (Maandiko Teule, “Yong ye”, 20). Kiongozi (junzi, 君子) hufanya ren kuwa mzizi wake. (Maandiko Teule, “Wei Ling gong”, 15)

Voltaire: Mungu hahitaji kabisa dhabihu zetu wala sala zetu. Ni sisi tu tunaohisi haja ya kufanya hivyo. Si Mungu aliyetufanya tumwabudu, bali ni sisi wenyewe.¹⁴⁷

Voltaire aliisifu moja kwa moja falsafa ya Ukonfyushasi na akaacha maandishi kuihusu. Voltaire aliithamini sana dhima ya Konfyushasi, na aliona kwamba Ukonfyushasi umekusanya mafundisho ya maadili ya kisiasa yenye manufaa zaidi katika historia ya binadamu. Voltaire anatoa tathmini ifuatayo kuhusu Konfyushasi.

Ni mchezo gani huu wa majaliwa, wenye kutuaibisha sisi watu wa Magharibi? Tunaweza kumpata mwenye hekima tu katika ncha ya mbali ya Mashariki. Yeye ni sahili, hana makuu, hana udanganyifu, na tayari mwaka 600 K.K., wakati Wagiriki walipokuwa ndio kwanza wanaanza kutambua hekima ni nini, na watu wengine wa kaskazini mwa Ulaya hawakujua hata herufi ni nini, alikuwa akiwafundisha watu njia ya kuishi kwa furaha. Yeye ndiye Konfyushasi. Miongoni mwa walimu wa kale, Konfyushasi ndiye pekee ambaye hakutaka kuwadanganya watu wengine. Katika ulimwengu mzima, tangu Konfyushasi, ni nani aliyewahi kutoa kanuni za mwenendo nzuri kuliko yeye? “Mambo ya taifa yanapaswa kushughulikiwa kama mambo ya nyumbani. Mambo ya nyumbani yanaweza kushughulikiwa tu kwa kuongoza kwa mfano…” Hatuna budi kukiri kwa unyoofu kwamba hakuna mwalimu aliyewahi kuwafundisha binadamu kweli zenye manufaa kuliko hizi.¹⁴⁸

Voltaire, akilinganisha falsafa ya asili ya Mashariki, inayowakilishwa na Ukonfyushasi na Utao, na dini ya ufunuo ya Magharibi, aliwahi kubainisha hivi:

Dini ya wasomi wa China nayo inastahili heshima. Hawana ushirikina wowote, hekaya za kipumbavu, wala mafundisho yasiyohojiwa yanayopingana na akili na maumbile.¹⁴⁹

Voltaire alijiita mfuasi wa deismu. Maandishi mengi ya Voltaire yanajikita katika kukosoa kutovumilia kwa kidini, mafundisho yasiyohojiwa na mambo yasiyo ya kiakili. Kwa upande mwingine, Rousseau alipendekeza nadharia na suluhisho mbalimbali kuhusu ustaarabu wenyewe. Voltaire aliithamini akili, na Rousseau aliithamini hisia. Wawili hao walibaki wapinzani na kuendeleza uhusiano wa ushindani. Rousseau alipata uungwaji mkono mkubwa kutoka kwa umma na watu wenye tabia ya kimapinduzi, na Voltaire kutoka kwa tabaka la wasomi. Rousseau alichambua, katika ngazi ya ustaarabu, upotovu na ukosefu wa usawa wa binadamu, na akapendekeza hatua. Voltaire, hasa katika ngazi ya dini na falsafa, alisisitiza uvumilivu na akili, na akakosoa kutovumilia na ushirikina usio wa kiakili.

Katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi, sura ya kimantiki na ya kiakili ya ustaarabu wa Mashariki ilikuwa na mvuto mkubwa kwa wanafikra wa Magharibi. Hasa katika uwanja wa fikra za maadili ya kisiasa, Leibniz na Voltaire waliutathmini ustaarabu wa Mashariki kwa njia chanya na kuuakisi katika maandishi yao. Katika uwanja wa fikra za uchumi wa kisiasa, Quesnay (Quesnay) na Vincent de Gournay (Vincent de Gournay) walitambulisha dhana kama Utao na fikra ya kutotenda (wuwei, 無爲), na wakapitisha athari yake kwa Adam Smith wa Uingereza.

Kile ambacho wafuasi wa deismu walikitilia shaka ni Mungu anayefanya miujiza. Muujiza unamaanisha kukiuka matukio ya maumbile. Kwa hiyo Mungu anayefanya miujiza hawezi kuwa ila kiumbe kilichotengana na maumbile, kinachoyavuka maumbile. Hekaya za Kigiriki zinaonyesha vizuri mchakato ambao binadamu alikuja kutambuliwa kama aliyetengana na maumbile, na kwa kiasi fulani kama kiumbe kilicho juu ya maumbile. Na katika utambuzi huu wa binadamu ulioundika hivyo, binadamu anaweza kuangukia kishawishi cha kujilinganisha na Mungu ili kukuza nguvu zake mwenyewe. Wanakuja kutaka Mungu awafanyie miujiza iliyo juu ya maumbile inayopingana na maumbile. Miongoni mwa wafuasi wa deismu, mwakilishi wa wale waliopinga fundisho hili ndiye hasa Voltaire. Kwa hiyo Voltaire anatathminiwa kuwa mwanafikra mwakilishi wa enzi ya Mwangaza ya Magharibi.

Baada ya enzi ya Mwangaza, deismu haikujipatia nafasi yake yenyewe kama mfumo wa kifalsafa. Lakini kwa kukana miujiza, ufunuo na mamlaka ya Kanisa, na kujaribu kumwelewa Mungu kupitia maumbile na akili, ina athari kubwa kwa uvumilivu wa kidini na falsafa ya mantiki ya kisasa. Hata kwamba wafuasi wengi wa deismu wanatathminiwa kuwa wasiomwamini Mungu, watu wa msimamo wa kutojua au wa kidunia, ni kwa sababu ya athari kubwa ya deismu.

Baada ya swali la miujiza, tatizo kuu la deismu kuhusu Mungu wa Magharibi lilikuwa tatizo la wema na uovu. Watu wa Magharibi walimfanya Mungu kuwa Mungu mwenye haki na mwema. Wanafikra walijitokeza walioona kwamba haki na wema ni mahitaji ya binadamu tu, na kwamba Mungu anapaswa kuwa ng’ambo ya haki na udhalimu, wema na uovu. Wema na uovu, kama Spinoza alivyosema, mwishowe vinarudi kuwa kinachotufaa na kisichotufaa.¹⁵⁰ Matukio ya maumbile, kama vimbunga, mafuriko, ukame au baridi, si mema wala maovu. Ni binadamu tu anayeyahisi kuwa mazuri (yanapompata adui au mpinzani wake) au mabaya (yanapompata yeye mwenyewe). Russell (1872–1970) alitumaini kwamba “kama tungetumia dhana za kinachopendeza na kisichopendeza badala ya dhana za wema na uovu, tungeweza kuishi katika ulimwengu bora zaidi”. ¹⁵¹

Wanafikra wa Magharibi walitambua kwa wakati mmoja matatizo ya ufafanuzi wa Mungu wa imani ya mungu mmoja ya Uyahudi na Ukristo na matatizo ya deismu. Hata hivyo, suluhisho walizopendekeza zote zilijikita katika dhana ya Mungu. Ni kwa sababu walisita kuingiza dhana ya maumbile badala ya Mungu. Kwa kumwita Mungu asiyeingilia ulimwengu wa binadamu baada ya uumbaji Mungu wa deismu, na Mungu anayewakilisha maumbile, aliye sawa na kila kitu, Mungu wa panteismu, hawakuweza kuweka wala kufafanua uhusiano kati ya maumbile na binadamu bila dhana ya Mungu. Tunaona hata mtazamo usio na dhana yoyote ya Mungu ukiitwa “kutoamini Mungu”. ¹⁵²

Voltaire hakukubaliana na mtazamo wa Spinoza wa Mungu kama maumbile, yaani dai kwamba “Mungu ndiye maumbile”, lakini aliyakosoa mapokeo na dini ya Magharibi kwa mtazamo wa deismu. Kwa kuwa Magharibi ya karne ya 18 haikuwa bado tayari kukubali kikamilifu mtazamo wa Spinoza wa Mungu kama maumbile, Voltaire alikosoa kwa mtazamo wa deismu. Hali ambapo mtazamo wa Spinoza wa Mungu kama maumbile ulichukuliwa kuwa “kutoamini Mungu” iliendelea hadi enzi ya Mwangaza ya karne ya 18. Kwa madai ya deismu peke yake, Voltaire alijikuta hatarini, akafungwa gerezani, na alilazimika kukimbilia mahali pengi kwa ajili ya uhuru wa fikra zake.

Katika Magharibi mgongano ulizuka kati ya Ukristo wa kiorthodoksi na deismu. Wale waliotetea deismu, wakishambulia mafundisho yasiyohojiwa, miujiza, ibada na mambo mengine yasiyo ya kiakili ya Ukristo wa kiorthodoksi, na kuhimiza uvumilivu, walikuwa wanafikra wa Mwangaza. Kwa deismu, iliyobuniwa ndani ya Magharibi yenyewe, Magharibi ilipata jukwaa la kuuelewa ustaarabu wa Mashariki. Ustaarabu wa Mashariki uliotambulishwa Magharibi wakati huo ulikuwa fikra za Konfyushasi. Voltaire alivutiwa sana na falsafa ya asili ya Konfyushasi. Wanafikra wa Mwangaza wa Ufaransa wa wakati huo walikuwa na hamu na tathmini chanya kuhusu mtazamo wa Mashariki wa dini wenye uvumilivu na mfumo wake wa maadili ya kiakili.

Sababu hasa Ufaransa ilipendezwa kwa namna ya pekee na mfumo wa maadili ya kiakili ni chuki ya kufa na kupona iliyokuwepo kati ya Wakatoliki na Waprotestanti. Katika karne ya 16 na 17, wanafikra wa Magharibi, hasa wa Ufaransa, walilazimika kukabiliana na mazingira ya kutovumilia kwa kidini kwa kiwango cha juu kabisa. Kanisa Katoliki lilijaribu kudumisha uhalali wake kwa njia mbalimbali, kama mahakama za kidini. Hasa baada ya kuanza kwa Matengenezo ya Kanisa, mgogoro na Waprotestanti ulizidi. Mwishoni mwa enzi ya Mwamko, amri ya uvumilivu ilitolewa kwa mara ya kwanza katika Magharibi: ilikuwa amri ya Saint-Germain (Edict of Saint-Germain), iliyotangazwa mwaka 1562 na Catherine de Médicis, aliyekuwa akitawala kwa niaba ya Mfalme Charles IX wa Ufaransa. Ilikuwa hatua ya kwanza ya uvumilivu baada ya karibu miaka 1,200, tangu Ukristo ulipotangazwa dini rasmi ya Dola la Roma katika karne ya 4. Lakini mara tu baada ya amri hii kutolewa, Waprotestanti waliuawa kwa wingi na nguvu za Kikatoliki, na amri ya uvumilivu ikapoteza maana kwa vitendo. Kisha nchini Ufaransa vikazuka vita vya kidini vya Ufaransa (1562–1598) visivyo na huruma kati ya Waprotestanti na Wakatoliki, vilivyodumu miaka thelathini na sita. Ili kumaliza vita hivi, ilitolewa amri iliyowapa Waprotestanti wa Ufaransa, Wahuguenoti (Huguenots), uhuru wa imani: ilikuwa amri maarufu ya Nantes (Edict of Nantes), iliyotolewa na Henri IV mwaka 1598.

Lakini nje ya Ufaransa, vita kati ya Waprotestanti na Wakatoliki vilikuwa vikipanuka katika Ulaya nzima. Hivi ndivyo vilivyokuwa Vita vya kikatili vya Miaka Thelathini (1618–1648), vinavyoitwa “vita vya mwisho vya kidini, vita vya kwanza vya dunia”, ambamo mataifa yote ya Ulaya, yakigawanyika kuwa ya Kiprotestanti na ya Kikatoliki, yalipambana. Baada ya kumaliza vita kwa mikataba ya Westphalia, Ulaya hatimaye iliingia katika ulimwengu mpya: mataifa-dola (nation state) yanayovuka dini yalijitokeza. Na kati ya mataifa-dola haya, dhima ya kuhakikisha uhuru wa fikra ilipata umaarufu, na ikachangia kutimizwa kwa fikra za Mwangaza.

Lakini bila kutarajiwa, nchini Ufaransa kulitokea jambo lililopingana na uvumilivu huu wa Ulaya. Amri ya Fontainebleau (Edict of Fontainebleau) iliyotolewa na Louis XIV ilitangazwa mwaka 1685. Amri hii ilifuta amri ya Nantes, iliyokuwa imehakikisha uhuru wa dini mwaka 1598. Matokeo yake, mamia ya maelfu ya Waprotestanti Wahuguenoti waliondoka Ufaransa. Miaka mia tatu baadaye, mwaka 1985, Rais Mitterrand wa Ufaransa alitoa tamko la kuomba radhi kwa Waprotestanti Wahuguenoti wa Ufaransa waliopata madhara kwa sababu ya amri ya Fontainebleau.

Hata hivyo, hatua hii ya kutovumilia ya Louis XIV ilikuwa tendo la upendeleo la mfalme, na haikuungwa mkono na umma. Katika hali hii, ilianza kuzuka, hasa miongoni mwa wanafikra wa Ufaransa, hamu ya pekee kuhusu ustaarabu wa Mashariki, hasa dini yake ya uvumilivu, mtazamo wake wa maadili ya kiakili, na wafalme wa China, watawala wenye mamlaka yote lakini wenye mwangaza. Ni kwa sababu Ufaransa, ikiwa imeumia kuliko nchi nyingine yoyote ya Magharibi kutokana na mapambano yasiyo na uvumilivu kati ya Waprotestanti na Wakatoliki, ilikuwa na kiu kubwa zaidi ya falsafa ya uvumilivu. Hivyo, wakati deismu (理神論, Deism) ilipokuwa ikikua katika Magharibi, fikra za Mashariki ziliingia Ulaya na kuenea sana, na deismu, katika mchakato wa kuundika kwake, iliathiriwa sana na fikra za Mashariki.

Jambo moja liko wazi: kupitia deismu, Magharibi ilikaribia sana namna ya Mashariki ya kuyakaribia maumbile. Yaani, ilimfanya binadamu ayakaribie maumbile moja kwa moja zaidi, bila kupitia Mungu. Ingawa haikukua kuwa mfumo hai wa falsafa na maadili kama Dao ya Mashariki, tunaweza kusema kwamba deismu ya Magharibi ina mambo mengi yanayofanana na Utao wa Mashariki katika kufasiri uhusiano kati ya binadamu na maumbile.

Tathmini za Voltaire kuhusu Mashariki zinajulikana vizuri, lakini kwa Rousseau na Spinoza ni tofauti. Hakuna ushahidi wala maudhui yanayoonyesha kwamba walikutana moja kwa moja na Utao au fikra ya Dao ya Mashariki na kupata uvuvio kutoka kwake. Lakini mifumo ya fikra waliyoikuza, wakionyesha hamu kuhusu falsafa ya asili, inafanana kwa kushangaza na fikra za Mashariki.

Rousseau na Laozi: “Rudini kwenye maumbile”

Rousseau, akikosoa hali ya kisiasa na kijamii iliyowakilishwa na Utawala wa Kale (Ancien Regime) wa Ufaransa, alipaza sauti: “Rudini kwenye maumbile!” Kwa wito huu, Rousseau aliukosoa vikali utaratibu bandia wa ufalme wenye mamlaka yote, na akafungua milango ya Mapinduzi Makuu ya Ufaransa. Nchini Ujerumani, Herder, Goethe, Schiller na wengine, wakiitikia kwa kina wito wa Rousseau, walianzisha pamoja na vijana vuguvugu la kifasihi la Sturm und Drang, lililomimina hasira kali dhidi ya utaratibu wa kimwinyi. Msimamo kama wa Rousseau, unaokosoa kikamilifu nyanja nyingi za ustaarabu, zikiwemo siasa, uchumi, sanaa na maadili, ni nadra hata miongoni mwa wanafikra wa Magharibi.

Dao ni mfumo wa fikra unaojikita katika “maumbile”. Dao inatambulika kama falsafa ya asili inayosimama mkabala na dini ya ufunuo ya Magharibi. Rousseau wa Magharibi naye ni mtu aliyepaza sauti kwamba “binadamu lazima arudi kwenye maumbile”. Rousseau alikuwa mmoja wa wanafikra wa Magharibi walioeneza mikondo ya fikra za Mashariki katika Magharibi. Lakini mtazamo wake kuhusu fikra za Mashariki kwa sehemu kubwa haujulikani. Sababu ni kwamba Rousseau si tu hakuzitazama fikra za Mashariki kwa wema, bali pia aliacha maandishi yanayozitathmini kwa namna hasi. Sehemu alizozitathmini kwa namna hasi zilihusu hasa Ukonfyushasi. Mwishoni mwa enzi ya Mwangaza, Rousseau aliona jamhuri kuwa mfumo bora wa kisiasa, na akauchukulia Ukonfyushasi kuwa fikra inayotetea ufalme, akaukosoa na kuukataa. Kwa hiyo kwa kawaida inadhaniwa kwamba fikra za Rousseau hazina uhusiano mkubwa na fikra za Mashariki.

Lakini Rousseau alifuata mfumo wa kifalsafa unaofanana sana na fikra za Utao za Mashariki. Hasa ukosoaji wa Rousseau wa ustaarabu wa binadamu na jaribio lake la kurejesha tabia ya binadamu ya kabla ya ustaarabu vinaonyesha mfanano wa kushangaza na fikra ya Utao ya kutotenda. Kwa upande mwingine, katika nadharia ya mkataba wa kijamii na madai kuhusu mifumo ya kisiasa aliyoyatoa Rousseau baada ya ukosoaji wake wa ustaarabu wa binadamu, hakuna uhusiano unaoweza kupatikana na fikra za Utao. Madai hayo kwa sehemu kubwa yanapingana na fikra za msingi za Utao.

Fikra za kimapinduzi za Rousseau kuhusu ustaarabu wa binadamu zinafanana sana na fikra za Utao kwa mtazamo wake wa ulimwengu unaojikita katika kutokuwepo (無), na kwa kuona kutotenda kuwa mwenendo ambao binadamu anapaswa kuufuata. Katika mandhari ya hili kulikuwa na fikra ya msingi ya kuheshimu maumbile, tofauti na dini ya ufunuo. Kwa hiyo Rousseau ana upande ambao, kama Utao, aliiheshimu falsafa ya asili na akadai kwamba binadamu arudi kwenye maumbile.

Rousseau ana nafasi ya kipekee kabisa na ya ajabu miongoni mwa wanafikra wa Magharibi. Ni kwa sababu aliipinga kwa kina fikra ya jadi ya Magharibi, iliyotawala kwa zaidi ya miaka elfu mbili, inayofasiri uhusiano kati ya binadamu na maumbile kupitia kiumbe kiitwacho Mungu. Rousseau alitafuta katika ngazi mbalimbali uhusiano wa moja kwa moja kati ya binadamu na maumbile. Wito wa Rousseau “Rudini kwenye maumbile” unaweza kueleweka kama ukosoaji wa matatizo ya ustaarabu wa Magharibi uliojengwa juu ya dini ya ufunuo, unaobainisha kwamba kwa sababu ya ustaarabu binadamu ametengwa na kutenganishwa na maumbile, na kumwita binadamu arudi kwenye maumbile.¹⁵³

Kwa hiyo Rousseau alitaka kuitazama kwa mtazamo mpya dini ya karne ya 18 na ustaarabu wote wa Magharibi uliohusiana nayo. Kwa kuwa mawazo yake ya kibunifu yalikuwa ya kushtua wakati huo, kupitia kazi zilizofuatana mfululizo alifungua upeo mpya katika historia ya ustaarabu wa Magharibi. Maandishi ya Rousseau yalizua mwitikio mkubwa katika Magharibi ya wakati huo. ¹⁵⁴ Kwa watu wa Magharibi wa wakati huo, wasiozoea ustaarabu wa Mashariki na fikra za Utao, mawazo ya Rousseau yalipokelewa kama mapya na ya ajabu.

Rousseau alidai kwamba katika hali ya maumbile binadamu aliishi bila vizuizi vya sheria au adili, na kwamba, ushirikiano katika maisha ya kijamii ulipohitajika, aliacha “enzi ya dhahabu isiyohitaji sheria wala adili”. Wazo hili lina mfanano na enzi bora ya Yao na Shun inayozungumzwa na Ukonfyushasi, na linaweza pia kuonekana kupatana na falsafa ya Utao ya kutokuwepo (無), dhana yake ya jamii ya mwanzo.

Dao inapopotea, wema hujitokeza; wema unapopotea, ren hujitokeza; ren inapopotea, taratibu hujitokeza. Taratibu si kitu ila ubunifu uliovaa kinyago cha uaminifu na uadilifu. Uaminifu na uadilifu ni mwanzo wa vurugu. (Daodejing, sura ya 38)

Kwa mtazamo wa Utao, Rousseau ni mtu wa kipekee miongoni mwa wanafikra wa Magharibi, mwenye ufahamu wa ndani wa falsafa ya asili. Ni kwa sababu wanafikra wengi wa Magharibi walikosoa na kulinganisha ustaarabu mwingine kwa mtazamo wa dini ya ufunuo, fikra inayojikita katika kuwepo (有), lakini Rousseau alitanguliza falsafa ya asili inayojikita katika kutokuwepo (無), kama Utao. Rousseau alitaka kupindua kabisa mtazamo wa Kikristo wa uumbaji wa mbingu na nchi, yaani dhana kwamba ulimwengu uliopangika ulizaliwa kutoka katika vurugu. Fikra yake kuu ni kwamba “binadamu aliishi ndani ya maumbile maisha ya furaha, huru, ya usawa na yaliyojaa upendo, lakini kwa kuingia katika jamii na ustaarabu alitumbukia katika ulimwengu wa utumwa, ukosefu wa usawa na wivu, na akawa na huzuni”.

Msingi wa falsafa ya Rousseau unafanana na falsafa ya Mashariki ya “kuwa na tamaa chache na za juujuu” (情慾寡淺, maisha ya kupunguza na kudhibiti tamaa). Falsafa hiyo ilifundisha kwamba “hisia na tamaa alizo nazo binadamu anapozaliwa kwa asili si kubwa, lakini katika jamii ya binadamu hisia na tamaa hizo hupanuliwa kibandia”. Rousseau hakumwona binadamu kama mhusika wa dhambi ya asili wala kama kiumbe aliyeumbwa kwa namna ya pekee. Badala yake, alimchukulia binadamu kuwa sehemu ya maumbile. Tofauti na wanafikra wengi wa Magharibi, walioona ustaarabu kuwa kitu cha kujivunia, Rousseau aliutaja ustaarabu kuwa chanzo cha upotovu wa binadamu. Kwa mtazamo huu, Rousseau, kama fikra kuu ya Utao, aliona tatizo la msingi katika ustaarabu ulioundwa na binadamu.

Miongoni mwa wanafikra wa Magharibi, wengi walibainisha matatizo ya ustaarabu. Lakini wengi wao waligawanya pande chanya na hasi za ustaarabu, sehemu zenye manufaa na zenye madhara; tunaweza kusema kwamba karibu hakuna mwanafikra aliyeuona ustaarabu wenyewe kuwa hasi na wenye madhara kama Rousseau. Katika ustaarabu wa Mashariki pia, wanafikra wengi, wa Ukonfyushasi wakiwemo, waliona matatizo ya ustaarabu na jamii, na wakatoa njia za kuyarekebisha au suluhisho. Lakini Utao uliona kwamba ustaarabu wenyewe una tatizo la msingi; uliwazia hali ya maumbile ya kabla ya ustaarabu, ukagundua humo Dao, na kupitia Dao ukatafuta utaratibu wa jamii na utulivu wa moyo. Kwa hiyo katika mahali pa kuanzia pa fikra za Rousseau na za Utao tunaweza kupata mifanano mingi.

Kadiri makatazo yanavyozidi duniani, ndivyo moyo unavyozidi kuwa maskini;

Kadiri vifaa vya ustaarabu vinavyoongezeka, ndivyo jamii inavyozidi kuvurugika;

Kadiri ufundi unavyokua, ndivyo nadharia za ajabu zinavyozidi kupata nguvu;

Kadiri sheria na taasisi zinavyoboreshwa, ndivyo wezi wanavyoongezeka. (Daodejing, sura ya 57)

Rousseau alidai kwamba binadamu, ingawa sasa ana ustaarabu na lugha, hapo mwanzo hakuwa na chochote. Alidai kwamba ustaarabu wa jamii ya binadamu haufai binadamu wa asili, kwa hiyo binadamu hawezi kuepuka kuwa na huzuni. Kwa mantiki hiyo hiyo, alidai kwamba binadamu alikuwa na shauku tukufu kama ya wanyama, lakini akaipoteza kupitia lugha na akili, na kwamba hatimaye akili imechangia tu kujenga jamii tata ya binadamu na imetumika kwa njia hasi tu. Watu wa Magharibi wa wakati huo, kwa athari ya dini, waliona kwamba binadamu alikuwa na lugha tangu Mungu alipomuumba, karibu miaka 4,000 K.K., na kwamba binadamu aliyeumbwa na Mungu ana asili ile ile alipoumbwa na sasa. Kwa hiyo kutofautisha binadamu wa asili aliye mwema na binadamu mwovu aliyepotoshwa na ustaarabu ilikuwa falsafa ya kimapinduzi.

Hivyo Rousseau, kwa kuitenganisha asili ya binadamu na athari ya dini na kumweka binadamu ndani ya maumbile, aliushtua ulimwengu wa fikra wa Magharibi. Kwa hiyo Rousseau aliona kwamba ustaarabu daima ni wa kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲) na wa kibandia, na kwamba unazaa ukosefu wa usawa, wivu na tamaa zisizo za asili. Alitofautisha “kujipenda” (amour de soi, yaani self-love) na “kujiona” (amour-propre, yaani pride). Aliona kwamba kujipenda ni silika ya asili ya kujihifadhi, ilhali kujiona ni kwa kibandia: kunachochea ushindani na wengine, kunazua wasiwasi usio wa lazima, na kunamfanya mtu afurahie udhaifu au maumivu ya wengine.

Katika Mashariki, kwa athari ya Utao na Ukonfyushasi, asili ya binadamu ilikuwa tayari imewekwa ndani ya maumbile miaka elfu mbili kabla ya Rousseau kufanya kazi. Kwa hiyo kwa watu wa Mashariki, mawazo mengi ya Rousseau, isipokuwa nadharia ya mkataba wa kijamii, si mapya, na wanaweza kuyakaribia kwa kawaida na kuyaelewa kwa urahisi. Utao unachukulia “kutojiweka mbele ya wengine” (謙下不爭, unyenyekevu bila ushindani) kuwa mojawapo ya maadili muhimu. Hii ina maana kwamba katika ushindani na wengine mtu hapaswi kutanguliza kujiona kwake. Huu ni, katika Daodejing, muundo unaofanana sana na ule wa kujipenda na kujiona aliotetea Rousseau. Daodejing kinaona kwamba ustaarabu, lugha, kujiona na mengineyo yanayafanya maisha ya binadamu kuwa tata na magumu.

Usiwatukuze watu kwa sababu ni wenye busara, na ugomvi kati ya watu utatoweka.

Usithamini kile kinachoitwa cha thamani, na wizi kati ya watu utakoma.

Usitamani kinachochochea uchoyo, na moyo hautavurugika. (Daodejing, sura ya 3)

Rousseau aliyatazama maendeleo ya sanaa na utamaduni kwa jicho la ukosoaji. Hili ni tofauti na wanafikra wengi wa Magharibi, walioyaona maendeleo ya sanaa na sayansi kwa fahari na kwa namna chanya. Rousseau hakuona maendeleo ya sanaa na sayansi kuwa lazima yana manufaa kwa binadamu. Aliona sanaa na sayansi si mahitaji halisi ya binadamu, bali matunda ya kujiona na majivuno. Zaidi ya hayo, aliona kwamba sanaa na sayansi zilimpotosha binadamu kwa kuwezesha maisha ya uvivu na anasa. Mtazamo huu ulimletea lawama kutoka kwa wasanii wenzake wengi wanaopenda sanaa. Lakini fikra hii ya Rousseau ndiyo hasa inayofanana na fikra za Daodejing.

Rangi za kila aina huyapofusha macho ya mtu, sauti za kila aina huyaziba masikio ya mtu,

na vyakula vya kila aina humfanya mtu apoteze ladha halisi. (Daodejing, sura ya 12)

Kufuatia Daodejing, fikra za Utao zilizoelezwa katika Zhuangzi nazo zina pande zinazofanana sana na fikra za Rousseau:

Maarifa makubwa ni mapana na yenye utulivu, lakini maarifa madogo ni ya kuchambua kila kitu na ya woga.

Usemi mkubwa hubana maneno na una uzito, lakini usemi mdogo ni wa maneno mengi na mwepesi. (Zhuangzi, sura za ndani, “Kuhusu Usawa wa Vitu”)

Rousseau alidai kwamba maendeleo ya mali yanaharibu urafiki wa kweli, na kwamba badala ya urafiki wivu, hofu na shaka vimeingia. Rousseau aliamini kwamba katika hali ya maumbile binadamu kwa asili ana tabia njema. Aliona kwamba binadamu walipoanza maisha ya kijamii, walianza kujiona kupitia macho ya wengine, na kwa hiyo kupata mtazamo mzuri wa wengine kukawa muhimu, na upotoshaji wa tabia ya binadamu ukaanza. Alifikiri kwamba kwa mabadiliko haya, asili njema ya awali ilipitia mchakato wa upotovu.

Mtazamo huu kwamba asili ya binadamu kwa asili ni njema una sehemu zinazofanana na nadharia ya Mengzi kwamba asili ya binadamu ni njema. Pia, kusisitiza kwake umuhimu wa elimu, pamoja na dai kwamba jamii na ustaarabu vinaiharibu asili njema ya binadamu, kunafanana na Mengzi. Rousseau alisisitiza umuhimu wa elimu, na falsafa yake ya elimu ilijikita si katika kupitisha maarifa tu, bali katika elimu ya tabia inayojikita katika maadili. Kwa maana hii, tunaweza kusema kwamba fikra za Rousseau ziko katika mkondo mmoja na ustaarabu wa Mashariki. Nadharia yake ya elimu ilitaka kuweka lengo la elimu kuwa si kupitisha taarifa au dhana, bali kukuza tabia na wema wa mtu binafsi, ili ajifunze kujidhibiti mwenyewe. Lengo lake la mwisho lilikuwa watu waishi wakidumisha wema hata katika mazingira ya kijamii yaliyo tata na yasiyo kamili.

Hivyo Rousseau na Dao ya Mashariki vina mfanano mkubwa katika kuchunguza jamii ya binadamu na ustaarabu. Kwa kukana kuwepo na kusisitiza umuhimu wa kutokuwepo, Rousseau ana mambo mengi yanayofanana na Utao wa Mashariki. Pia, jaribio lake la ujasiri la kuunganisha moja kwa moja binadamu na maumbile, badala ya kupitia uwepo wa Mungu unaotolewa na dini ya jadi, nalo lina uhusiano wa kina na Dao. Lakini suluhisho zinazotolewa na Rousseau na Daodejing zinapingana. Suluhisho la Rousseau ni la kupindukia, kinyume kabisa cha fikra ya Dao ya kutotenda. Mbinu ya Rousseau si kukubali hali iliyopo, bali kuipindua. Pia, katika imani yake kwamba suluhisho analopendekeza linaweza kutimizwa, kuna tofauti kubwa na uhalisia wa Dao.

Dao inajumuisha kutokuwepo na kuwepo kwa wakati mmoja, na ingawa inachukulia kutokuwepo kuwa kwa msingi zaidi kuliko kuwepo, haikani kuwepo kabisa. Kwa hili, Utao unatofautiana na Rousseau, kwa kuwa unakubali haja ya kuwepo katika jamii ya binadamu. Katika namna ya kuchunguza matatizo ya ustaarabu na kutoa suluhisho lake, fikra za Rousseau na fikra za Dao zinapingana kwa kiasi kikubwa. Mapendekezo na suluhisho zinazotolewa na Dao zote ni sehemu ya ustaarabu, kwa hiyo zimejengwa juu ya kuukubali uhalisia. Kwa hiyo Utao unatoa, kwa ajili ya utaratibu na upatanifu wa jamii na ustawi wa mtu binafsi, mwelekeo unaojikita katika Dao, kutotenda na maadili yanayotokana navyo. Kinyume chake, Rousseau, kwa shauku na imani iliyo wazi, anapendekeza suluhisho za kimapinduzi: njia mpya za kisheria, za kitaasisi na za kiitikadi za kuupindua uhalisia.

Rousseau alitetea kwa shauku uhuru, usawa na udugu, mawazo makuu ya Mapinduzi ya Ufaransa. Wanafalsafa wengine wa Mwangaza nao walitetea usawa, lakini usawa wao ulibaki katika usomi-tabaka wa jadi, kama ulivyosisitizwa tangu Aristoteli. Kinyume chake, Rousseau alikuwa wa kwanza katika Magharibi kusisitiza usawa wa binadamu wote. Kwa kujikita katika watu wote, anafanana na Utao. Lakini tofauti yake na Utao ni kwamba Rousseau alitetea mfumo mpya wa kisiasa. Akipinga utawala wa wakuu na ufalme, alitetea jamhuri kwa ajili ya usawa wa wananchi katika taifa.

Ili kurejesha katika jamii uhuru, usawa na udugu ambao binadamu aliufurahia katika hali ya maumbile, alitoa nadharia ya “mamlaka ya wananchi”, na akadai kwamba utekelezaji wa mamlaka ya taifa lazima ujengwe juu ya “nia ya jumla”, na kwamba maamuzi yanaweza kufanywa kwa maoni ya wengi katika jamhuri yenye ukubwa unaofaa. Hapa ndipo tofauti kati ya Rousseau na Utao ilipo. Inatokana na tathmini yao ya asili ya binadamu. Inaonekana kwamba Rousseau aliiona asili ya binadamu kwa namna chanya na akawazia kwamba watu wangekubaliana na fikra ya mamlaka ya wananchi. Lakini Utao haujawahi kutoka katika uhalisia kwamba asili ya binadamu daima hutafuta maslahi yake mwenyewe. Tofauti hii kati ya Daodejing na Rousseau kuhusu asili ya binadamu inajitokeza tukichunguza jinsi fikra za kimapinduzi za Rousseau zilivyoendelea katika historia. Katika historia, nadharia ya Rousseau ya mamlaka ya wananchi na ya nia ya jumla, kwa kweli haikuakisi nia ya wote, bali iliendelea kuelekea kufutilia mbali maoni na mitazamo ya walio wachache. Mapinduzi ya Ufaransa, yakipotea njia chini ya utawala wa umati, yaliendelea kuelekea Ujakobini uliopindukia.

Rousseau aliukosoa hasa mfumo wa mali binafsi. Aliona kwamba mali binafsi ni mwanzo wa ustaarabu, na mwanzo wa ukosefu wote wa usawa, mauaji na vita. Rousseau aliona kwamba mgawanyo wa kazi kati ya binadamu na mfumo wa mali binafsi, vilivyozuka kadiri jamii ilivyokua, vilimfanya binadamu akubali mfumo wa sheria. Aliona kwamba ndani ya sheria na taasisi hizo, matokeo mawili yalitokea: kwanza, binadamu aliingia katika ushindani mkali zaidi na binadamu wenzake, na pili, wakati huo huo, aliwategemea binadamu wenzake zaidi na zaidi. Rousseau aliona kwamba shinikizo hizi mbili zilitishia kuishi na uhuru wa binadamu, na binadamu akajikuta katika hatari. Rousseau aliona kwamba maendeleo ya maarifa yaliwafanya watawala kuwa na nguvu zaidi na yalitumika kukandamiza uhuru wa mtu binafsi.

Lakini Utao haukuuhoji wala kuukosoa mfumo wa mali binafsi wenyewe kama Rousseau. Badala yake, ulikosoa uchoyo wa viongozi, na ukasisitiza umuhimu wa viongozi kutenda kama viongozi, kwa kuendesha siasa ambayo watu wanaweza kuiga.

Siasa ikiwa tulivu bila kujionyesha, watu wanakuwa wanyoofu.

Siasa ikirukaruka kwa vurugu, watu wanapoteza unyoofu wao. (Daodejing, sura ya 58)

Baadhi ya wanafikra wanaona kwamba ukosoaji wa Rousseau wa mfumo wa mali binafsi ulimwathiri sana Marx, na kwa hiyo ukawa msingi wa kiungo cha kinadharia na ukomunisti. Wanafikra wengine wanadai kwamba kuthamini kwake shauku na silika kulichangia kuzaliwa kwa ufashisti.

Hoja na mawazo haya ya kibunifu ya mageuzi aliyoyatoa Rousseau ndiyo hasa sehemu ambayo Utao haukuikubali na uliitahadhari. Utao unakubali mali binafsi kama jambo la kawaida linalotokana na asili ya binadamu, na haujawahi kulihoji. Tofauti hii inaweza kuonekana kuwa inatokana na tofauti ya mitazamo yao kuhusu asili ya binadamu. Utao unaweka msingi wa asili ya binadamu isiyobadilika, na juu ya msingi huo unatafuta uwiano na upatanifu wa maisha. Kinyume chake, Rousseau anaona kwamba asili ya binadamu hubadilika katika historia ndefu kulingana na hali za kisiasa, kiuchumi na kijamii. Kwa hiyo alikuja kutetea mabadiliko ya mfumo na mageuzi ya kijamii.

Kinyume chake, katika Mashariki, chini ya athari pana ya fikra za Utao, ulijikita utamaduni unaotambua faida za falsafa ya asili huku ukitambua waziwazi matatizo yake. Mtazamo huu unatokana na msimamo wa fikra ya yin na yang katika mtazamo wa ulimwengu wa Utao, unaokubali kuwepo lakini kimsingi unachukulia kutokuwepo kuwa muhimu zaidi kuliko kuwepo. Lakini katika Magharibi, ukimwacha Rousseau, wanafikra wengi walikuwa na mwelekeo mkubwa wa kusifu na kukubali faida za ustaarabu. Msimamo huu unaanzia katika mtazamo wa jadi wa elimu ya ulimwengu ya dini ya ufunuo, unaokipa kutokuwepo thamani hasi na kuweka thamani yote katika kuwepo.

Ilidaiwa kwamba Dao ni kanuni ambayo binadamu lazima aifuate, lakini haiwezi kuwekewa mipaka wala kufafanuliwa. Maumbile nayo binadamu lazima ayafuate na kuyaheshimu, lakini hawezi kuyawekea mipaka wala kuyafafanua. Hata hivyo, kila enzi na kila mtu lazima awe na njia yake ya kuishi, nayo inatokana na tafsiri ya enzi na ya mtu binafsi kuhusu Dao. Hatimaye, ukweli kamili hauwezi kupatikana, lakini ni lazima kila enzi ipate jibu lake, yaani ukweli wa kiasi. Kuhusu ukweli huo, hali zinazomkabili binadamu ni za lazima na muhimu katika ulimwengu halisi. Hili linaonekana wazi katika mtazamo wa Konfyushasi kwamba “chanzo ni kamili, lakini kuelezwa kwake ni kwa kiasi”, na katika msimamo wa Lessing wa “kuthamini mchakato wa kutafuta ukweli kuliko ukweli wenyewe”.

Daodejing hakikusema lolote kuhusu majibu haya ya enzi fulani au ya mtu binafsi, bali kilidhihaki na kuonya dhidi ya juhudi za kutafuta majibu kama hayo. Kwa njia hiyo, utamaduni wa Mashariki uliepuka hatari ya kufanya jibu la enzi fulani, yaani ukweli wa kiasi, kuwa kamili. Kinyume chake, Rousseau alionyesha shauku katika kutoa majibu ya enzi na ya mtu binafsi. Tofauti kati ya falsafa ya Dao na falsafa ya Rousseau inaonyesha tofauti kati ya fikra ya Mashariki inayotaka kuepuka uharibifu usio wa lazima kwa kuukubali uhalisia, na fikra ya Magharibi inayolenga kuupindua uhalisia na kutafuta maendeleo kupitia hilo.

Spinoza na Xunzi: “Mungu na maumbile ni kitu kimoja”

Baada ya enzi ya Mwamko, watu wa Magharibi waligundua umuhimu wa maumbile, na wakagundua kwamba sheria za maumbile zinagongana na mafundisho ya dini ya ufunuo. Katika Magharibi, waliobainisha umuhimu wa maumbile walikuwa wanasayansi. Katika Magharibi iliyotawaliwa na dini ya ufunuo, watu wasiokubali mafundisho ya dini ya ufunuo mara moja walikuwa wahanga wa uwindaji wa wachawi. Mwanafikra kama Jan Hus (1372–1415) alikosoa vikali uuzaji wa vyeti vya msamaha wa dhambi na akasisitiza imani inayojikita katika Biblia. Makao makuu ya Papa yalimwita Hus kwenye Mtaguso wa Konstanz. Hus alikuwa ameahidiwa usalama, lakini aliuawa kwa kuchomwa moto.

Kwa hiyo ugunduzi wa wanasayansi haukuwa na budi ila kuongoza maendeleo ya maoni yanayopinga. Wanasayansi hawa walikuwa wanaastronomia kama Copernicus (1473–1543), Kepler (1571–1630) na Galileo (1564–1642). Kupitia uchunguzi wa magimba ya angani, walithibitisha sheria za maumbile zilizo tofauti na ufunuo wa Mungu. Walidai kwamba nadharia ya dunia kuwa kitovu, iliyotetewa na Biblia, Aristoteli na wengine, haina msingi, na kwamba nadharia ya jua kuwa kitovu ni sheria ya maumbile iliyothibitishwa kisayansi. Hatimaye walisababisha mgongano kati ya sheria za maumbile na mafundisho ya dini ya ufunuo.

Kufuatia ugunduzi huu wa wanasayansi wa enzi ya Mwamko, wanafalsafa kama Bacon (1561–1626) walivutiwa sana na maumbile. Akiwa mtu wa mwishoni mwa enzi ya Mwamko, aliyeishi chini ya ukandamizaji mkali wa dini ya ufunuo, aliepuka kutaja dini moja kwa moja, lakini alisisitiza umuhimu wa maumbile kwa nguvu kubwa kabisa.

Binadamu ni mtumishi na mfasiri wa maumbile. Uwezo wa binadamu wa kuelewa hutokana tu na kutafakari maumbile na kuchunguza ukweli wa maumbile. Nje ya hayo, binadamu hawezi kujua chochote wala kufanya chochote. ¹⁵⁵

Wanasayansi, Bacon na wengine waliishia kusisitiza umuhimu wa maumbile tu. Kama wangeunganisha umuhimu wa maumbile na mafundisho ya dini, wote wangekuwa wahanga wa uwindaji wa wachawi. Lakini Spinoza (1632–1677) alieleza falsafa yake kwa kuunganisha dini ya ufunuo na falsafa ya asili. Alitangaza kwamba “Mungu na maumbile ni kitu kimoja”. Katika kitabu chake Maadili, akitumia mara kwa mara kauli “Mungu au Maumbile” (God or Nature), alilinganisha Mungu na maumbile, yaani Mungu na Dao, kuwa kitu kimoja. Akawa mwanafikra wa kwanza kutoa mfumo wa kifalsafa unaounganisha Mungu na Dao, viini vya ustaarabu wa Magharibi na wa Mashariki.

Haiwezekani binadamu asiwe sehemu ya maumbile… Nguvu ya Mungu, yaani ya Maumbile, ndiyo inayodumisha uwepo wa binadamu. (Spinoza, Ethics, vol.1, IV–Prop. IV)

Alifundisha kwamba binadamu ni sehemu ya maumbile, na kwamba kiumbe kinachoitwa Mungu katika Magharibi hakiwezi kuwa ila sawa na maumbile. Kihistoria, Spinoza si mwanafikra wa kwanza aliyechukulia Mungu na maumbile kuwa kitu kimoja. Wazo kwamba Mungu na maumbile ni kitu kimoja lilitetewa katika karne ya 3 K.K. na mwanafalsafa wa Kigiriki aitwaye Chrysippus (Chrysippus). Alitangaza: “Ulimwengu wenyewe ni Mungu” (The Universe itself is God). Lakini maandishi ya Chrysippus hayajabaki; madai yake yametufikia kupitia kutajwa katika maandishi ya watu wengine.

Falsafa ya Spinoza ni tamko la kimapinduzi linalovunja kiunzi cha mfumo wa kifalsafa wa Magharibi uliozama katika nadharia ya kinachodhihirika inayofuata ufunuo wa Mungu. Ni kwa sababu ilikana kuwepo kwa nafsi, miujiza, Utatu Mtakatifu na mengineyo. Kwa kuwa Spinoza aliyathamini maumbile na ustaarabu wa Mashariki umejengwa juu ya falsafa ya asili, baadhi ya watu walidai kwamba Spinoza aliathiriwa na fikra za Mashariki na wakamlaani kama mzushi. Lakini, tofauti na Voltaire, hakuna kumbukumbu wala alama inayoonyesha kwamba Spinoza au Rousseau waliathiriwa na falsafa ya asili ya Mashariki.

Spinoza na Xunzi walikuwa na mfumo mmoja wa kifalsafa. Sifa za Dao alizozielewa Xunzi zinajitokeza pia katika fikra za watangulizi wa Kiyahudi waliomwathiri Spinoza. Spinoza aliathiriwa na Maimonides (Maimonides) wa karne ya 12 na Kabbalah (Kabbalah), falsafa ya kifumbo ya Uyahudi. Falsafa ya Kabbalah ya kisichodhihirika kimsingi ni sawa na falsafa ya Dao. Dhana kwamba Mungu ni “kiumbe kisicho na kikomo kisichoweza kufafanuliwa” na “aliyemo ndani ya vitu vyote” ndiyo hasa dhana ya Dao na falsafa ya Xunzi. Xunzi alikataa kuifafanua Dao na aliamini kwamba Dao imo ndani ya vitu vyote vya maumbile. Maimonides alishikilia “teolojia hasi” (Apophatic Theology), yaani kwamba “Mungu hawezi kuelezwa moja kwa moja kwa lugha ya binadamu; anaweza kukaribiwa kwa njia ya kukanusha tu”. Maimonides alidai kwamba Mungu hana sifa za kimaada, jambo linalolingana na jinsi Dao, kwa kukataa kuvikwa sifa za kibinadamu, haikubali sifa za kimaada. Kwa hiyo mfanano wa fikra za Xunzi na Spinoza ulitokea bila uhusiano wowote wa kifikra kati yao. Hatupaswi kuuona kama athari ya falsafa ya asili ya Mashariki kwa Spinoza, bali kama matokeo ya juhudi huru: yaani “ulinganifu wa kifikra” (parallelism).

Spinoza aliandika katika Maadili madai yanayopinga mafundisho makuu ya dini ya ufunuo: “Mungu hana lengo lolote.” “Mungu haingilii mambo ya binadamu.” “Binadamu anapaswa kumpenda Mungu, lakini hawezi kutarajia kupendwa na Mungu.” “Mungu na maumbile ni kitu kimoja.” Zaidi ya hayo, Spinoza alieleza chanzo cha dini ya ufunuo:

Kila mtu, kwa kadiri ya uwezo wake, hubuni njia yake ya kumwabudu Mungu anayemtaka, ili Mungu ampende yeye kuliko jirani yake, na ili Mungu abadili mwendo wa maumbile kama apendavyo ili kujaza uchoyo wake usio na mwisho na tamaa yake kipofu. Upendeleo huu hukua kuwa ushirikina na kujikita kwa kina moyoni mwa binadamu. (Spinoza, Maadili, I, Kiambatisho)

Ukandamizaji wa Uyahudi na Ukristo dhidi ya Spinoza ulikuwa mkali sana.¹⁵⁶ Ukristo ulibaki dini rasmi ya Magharibi tangu Roma ilipoutangaza kuwa dini rasmi katika karne ya 4 B.K. Kwa karne nyingi Spinoza aliitwa “Shetani, mtu mwovu, mtu ambaye hakupaswa kuzaliwa”. Kwa sababu hiyo wanafikra wengi wa Magharibi walisoma vitabu vyake kwa siri na kuguswa sana navyo. Wanafalsafa kama Lessing (Lessing, 1729–1781) na Goethe (Goethe, 1749–1832) ni miongoni mwao. Lessing alitetea uhuru wa fikra kama wa Spinoza na akapinga kudhihirishwa kwa Mungu kupitia manabii, na kwa sababu hiyo alikumbana na upinzani mwingi na matatizo yaliyofuata kutoka kwa wanafalsafa wa udhanifu waliotawala falsafa ya Ujerumani wakati huo. Kwa hiyo Lessing hakuweza kutangaza hadi kifo chake fikra nyingi alizojifunza kutoka kwa Spinoza. Lakini aliiamini falsafa ya Spinoza hadi kifo chake:

Bila kuzingatia falsafa ya Spinoza (Spinozism), hakuna falsafa inayoweza kusimama.¹⁵⁷

Goethe, kama Spinoza, aliitwa mfuasi wa panteismu. Goethe anaeleza kwamba alisoma Maadili ya Spinoza na akajenga humo msingi wa mfumo wake wa fikra: “Nilipokuwa nikijitahidi kupanga fikra nyingi zilizokuwa kichwani mwangu, hatimaye nilisoma Maadili ya Spinoza. Ni vigumu kueleza ni mambo mangapi nilijifunza kwa kumsoma Spinoza.”¹⁵⁸ Ukiri huu uliandikwa na Goethe mwaka 1774, akiwa na miaka 25, na ulichapishwa mwaka 1836, miaka minne baada ya kifo cha Goethe mwaka 1832. Kwa kuwa Spinoza alikuwa na athari kubwa mno kwa Goethe, mshairi wa Kijerumani Heine alimwita Goethe “Spinoza wa fasihi”.¹⁵⁹

Kauli ya Spinoza “Mungu au Maumbile” ilizua matatizo makubwa ya kifalsafa, kidini, kijamii na kisiasa katika Magharibi iliyomwamini “Mungu aliyeumba maumbile”. Kwa sababu kama Mungu na maumbile ni kitu kimoja, mambo yote yaliyothaminiwa na ustaarabu wa Mungu, kama uumbaji wa mbingu na nchi na Mungu, miujiza na kuwepo kwa nafsi, yanakuwa na tatizo. Ili kukubali fikra za Spinoza, Mungu wa Magharibi lazima awe sawa na Dao ya Mashariki. Hapo nadharia ya kinachodhihirika, inayothibitisha kuwepo kwa Mungu kupitia manabii, inageuka kuwa nadharia ya kisichodhihirika inayotetewa na Dao, kwamba ukweli kamili hauwezi kuelezwa.¹⁶⁰ Tungeshuhudia mifumo mikuu ya ustaarabu wa Magharibi na wa Mashariki ikibadilika.

Katika Mashariki, tatizo la mgongano kati ya maumbile (Dao) na Mungu halikutokea sana. Hata baada ya karne ya 19, dhana ya Magharibi ilipoitawala Mashariki, mfumo wa kifalsafa wa Mashariki wa Dao haujabadilika. Nchini China na Japani, wanaoabudu dini za ufunuo wanabaki karibu asilimia 1 hadi 2. Nchini Korea (Kusini), zaidi ya asilimia 30 ya watu wanatangaza kwamba wanaamini Ukristo, lakini wanavumilia sana fikra nyingine, na mapambano kati ya dini hayatokei.

Hii ni kwa sababu katika Mashariki, kupitia kipindi cha Madola Yanayopigana cha karne ya 5 hadi ya 3 K.K., mataifa-dola yalizaliwa miaka elfu mbili kabla ya Magharibi, na kupitia hayo falsafa ya asili na fikra ya minben (民本思想), utawala kwa ajili ya watu, zilisimama katikati ya mfumo wa kifalsafa.¹⁶¹ Falsafa ya asili ya Xunzi (荀子, 310–235 K.K.) wa kipindi cha Madola Yanayopigana inaliakisi hili. Xunzi, akiunganisha fikra za Utao na Ukonfyushasi, alidai kwamba binadamu wasiishi katika ushirikina na uganga uliokuwa maarufu wakati huo. Daodejing kina misingi yote ya mtazamo wa Mashariki wa maumbile, lakini ni Xunzi aliyeieleza kwa uhalisia na kwa uwazi.

Kuhusu mbingu, tunaweza kujua tu mwendo wake na matukio yake… Je, utulivu na vurugu za jamii huamuliwa na mbingu? Hapana. Jua, mwezi na nyota husonga vivyo hivyo wakati wa mwenye hekima na wakati wa dhalimu. Lakini wakati wa mwenye hekima kuna utulivu, na wakati wa dhalimu kuna vurugu. Utulivu na vurugu havitegemei mbingu. (Xunzi 17:9)

Xunzi anauliza, “Je, utulivu na vurugu za jamii huamuliwa na mbingu?” na anaeleza kwamba jibu ni “hapana”. Mtazamo huu ulitolewa vivyo hivyo katika Magharibi karibu miaka elfu mbili baadaye na Shakespeare (1564–1616):

Rafiki Brutus, kwamba sisi ni wasaidizi (wa Julius Caesar) hakukuamuliwa na nyota zetu angani. Usisahau kwamba ni tatizo tulilojiletea wenyewe. ¹⁶²

Katika maandishi ya Xunzi hakuna mahali popote panapoeleza Dao ikichukua sura ya binadamu na kuwaonyesha binadamu maneno na matendo yake. Pia, hajawahi kuichora ikifanya miujiza ili kuwafanya binadamu waifuate. Anasisitiza kwa nguvu: “Hata bila ibada ya kuomba mvua, mvua inanyesha.”

Ni jambo la kawaida kuona matukio ya ajabu ya maumbile kuwa ya kipekee. Lakini ni kosa kuhisi vurugu na hofu… Hata bila ibada ya kuomba mvua, mvua inanyesha. Hata ukifanya ibada ya kuomba mvua, mvua inanyesha. Kiongozi huchukulia ibada ya kuomba mvua kama tukio la kitamaduni. Kuiona kama tukio la kitamaduni ni vizuri. Watu wanadhani kwamba pepo ndio wanaoleta mvua, lakini kudhani kwamba pepo ndio wanaoteremsha mvua ni bahati mbaya. (Xunzi 17:9)

Xunzi anatoa fikra ya kifalsafa iliyo sawa na falsafa ya Spinoza: “Kinachodumisha uwepo wa binadamu ni nguvu ya Mungu, au ya maumbile.” Ila tu Xunzi aliiweka Dao, na Spinoza alimweka Mungu, katikati ya fikra yake: “Dao (Mungu) haiingilii mambo ya binadamu.” “Binadamu anapaswa, kwa ajili yake mwenyewe, kuifuata njia ya Dao (Mungu).” “Njia ya Dao (Mungu) inajitokeza katika asili ya binadamu.” “Anayeipenda Dao (Mungu) hawezi kutarajia kwamba Dao (Mungu) itampenda.” “Haiwezekani kukana kwamba binadamu ni sehemu ya maumbile.” “Vitu vyote ulimwenguni, binadamu akiwemo, vipo kwa nguvu ya Dao (Mungu).”

Maneno haya yanayoonyesha “ulinganifu wa kifikra” kati ya watu hawa wawili yanapatikana, kwa Xunzi, katika sura ya “Kuhusu Mbingu”, na kwa Spinoza katika Maadili. Vifungu vifuatavyo ni ufafanuzi wa Mungu alioutoa Spinoza katika kitabu chake Maadili, ulioandikwa kama ulivyo lakini neno Mungu likiwa limebadilishwa kwa Dao, ili kusisitiza mfanano kati ya falsafa za Xunzi na Spinoza:

Dao ni kiumbe kisicho na kikomo; Dao, yenye sifa zisizo na kikomo, ipo kwa lazima; Dao, dutu isiyo na kikomo, haiwezi kugawanywa; nje ya Dao hakuna dutu yoyote inayoweza kuwepo wala kuwaziwa; kila kilichopo kimo ndani ya Dao, na bila Dao hakuna kitu kinachoweza kuwepo wala kuwaziwa; binadamu hawezi kuwa ila sehemu ya maumbile; maarifa bora kabisa ambayo moyo unaweza kuwa nayo ni Dao; wema bora kabisa ambao moyo unaweza kuwa nao ni Dao; Dao haimpendi mtu yeyote wala haimchukii mtu yeyote, kwa sababu Dao haiongozwi na hisia yoyote ya furaha wala ya maumivu; nguvu ambayo kwayo vitu vyote duniani, binadamu akiwemo, hujihifadhi ndiyo hasa nguvu ya maumbile, yaani ya Dao; kwa hiyo nguvu ya binadamu, yaani nguvu kama udhihirisho wa kiini cha binadamu, ni sehemu ya nguvu isiyo na kikomo ya maumbile, yaani ya Dao. Hakuna anayeweza kuichukia Dao; binadamu anayeipenda Dao hawezi kutarajia kupendwa na Dao kama malipo.

Falsafa za Xunzi na Spinoza zinatupa katika karne ya 21 maelezo yanayotufaa. Zina mantiki kubwa kwa kiasi hicho. Lakini tunapaswa kukumbuka kwamba utamaduni uliundwa na ubongo wa Homo sapiens, kwa akili na silika vikifanya kazi pamoja, na kamwe si kwa akili peke yake, ubongo mpya wa Homo sapiens. Ukihukumu kwa mantiki tu, falsafa za kinachodhihirika na kisichodhihirika, yaani za Mungu na Dao, zingeweza kuunganika kuwa moja na zinapaswa kuunganishwa. Mgongano kati ya Mungu na Dao ungeweza kutoweka. Lakini katika uhalisia, Mungu na Dao vipo kwa tofauti kubwa kiasi cha kuunda mifumo tofauti ya ustaarabu. Sifa za ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi zinajitokeza katika falsafa, fasihi, elimu na mwenendo.

Kupitia ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, kinachodhihirika na kisichodhihirika vinaishi pamoja duniani. Katika Magharibi, idadi ya watu wanaokwenda kanisani imepungua sana, lakini mfumo wa fikra bado unafuata mfumo wa kinachodhihirika. Katika mgongano kati ya hukumu ya akili na mahitaji ya uhalisia, uhalisia wa kihisia wa binadamu hatimaye unafuata silika ya kujihifadhi kuliko hukumu ya akili. Moyo wa binadamu unaofikiri ulikuwepo tayari kabla ya kujitokeza kwa dhana za Mungu na Dao. Sababu viumbe vyote, maumbile na binadamu, hufuata kanuni au silika ya kujihifadhi ni kwamba binadamu hategemei akili peke yake, bali asili ya binadamu inayounganisha akili na silika.

Lakini katika hali halisi ya kihistoria, mambo hayaendi kwa kuungana kwa Mungu na Dao, bali kwa mgongano wao. Mgongano wa ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi unaelezwa kama mgongano wa falsafa ya asili ya Mashariki na dini ya ufunuo ya Magharibi. Mgongano huu ulitokea Magharibi kuliko Mashariki. Ni kwa sababu ya pengo kati ya uwepo wa Mungu aliye juu ya yote na maumbile ambayo binadamu hawezi ila kuyategemea. Kihistoria, mgongano huu, kabla ya kuwa mgongano wa mifumo ya kifalsafa, ulichukua umbo la kulinda haki na marupurupu waliyokuwa nayo. Tabia zote za binadamu, mifumo ya kifalsafa ikiwemo, zinarudi katika kanuni ya kujihifadhi. Kanuni ya kujihifadhi inatokana na asili ya binadamu.