Sisi ni nani: umoja wa akili na mwili (心身一體) dhidi ya mapambano ya roho na mwili (靈肉鬪爭)

Mwanzoni mwa mageuko yake, binadamu alishangazwa na uwezo wa kiakili usio na mfano. Wafu walijitokeza katika ndoto, na watu walipokea mafunuo ya ajabu. Jinsi ya kushughulikia matukio haya ya kiakili, ambayo kiumbe hai alikuwa akiyapitia kwa mara ya kwanza duniani, likawa tatizo. Matukio ya kiakili yanapaswa kutazamwaje? Uhusiano kati ya viwili hivi, moyo na mwili, roho na mwili, akili na mwili, unapaswa kutazamwaje? Katika nadharia za asili ya binadamu, ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi unatengana tangu chanzo. Mashariki inavieleza viwili hivyo kama upatanifu wa akili na mwili (心身), na Magharibi inavieleza kama mapambano ya roho na mwili (靈肉). Hapa yanaanza majibu ya Mashariki na Magharibi kwa swali: sisi ni nani?

Magharibi, inayochukulia akili na silika kuwa viumbe tofauti na kujikita katika akili, inaipa akili majina mbalimbali: nafsi, akili, busara. Nafsi ilitumika sana zamani za kale, na inahusiana na dini. Inaaminika kwamba nafsi inaishi baada ya kifo na iko pamoja na Mungu. Neno akili lilitumika hasa na itikadi ya Mungu-kitovu (神本主義) ya Zama za Kati. Neno busara lilitumika hasa na falsafa ya mantiki ya Magharibi ya nyakati za karibuni. Wakati mwingine busara huwekewa mipaka kuwa sehemu ya akili, sehemu inayofikiri kimantiki, sehemu ya akili pana zaidi. Mashariki haijazoea migawanyo kama hiyo. Katika Mashariki, isiyojishughulisha sana na dini ya ufunuo na metafizikia, migawanyo kama hiyo haihitajiki hata kidogo. Katika Mashariki, ambayo nadharia yake ya asili ya binadamu imejengwa juu ya ukamilishano wa akili na mwili, hutumika neno akili-na-mwili (心身), linalojumuisha vyote. Katika kitabu hiki kinachochambua ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, nafsi, akili na busara vinachukuliwa kuwa kitu kimoja. Ni kwa sababu vyote vinatokana na neokoteksi. Kuingia ndani ya neokoteksi ili kuchambua nafsi, akili na busara si lengo la kitabu hiki.

Kutokana na hali yake ya kijiografia na kisiasa, Magharibi ilihitaji juhudi kubwa zaidi kuliko Mashariki ili kujihifadhi. Ilianza kuiabudu akili na kuungana kuizunguka. Ustaarabu wa Magharibi unatofautisha akili na silika na kuichukulia akili kama kiumbe cha pekee. Ukichunguza ustaarabu wa Magharibi, mwanzoni uliueleza uwepo wa akili kwa koni ya msonobari na jicho la nafsi, na ukaviabudu. Misingi hii ilianza kujengwa katika ustaarabu wa Ugiriki na Roma. Kisha, ibada ya akili ilipoungana na dini, Magharibi ilipitia Zama za Giza za Kati, ikiwa na itikadi ya Mungu-kitovu katikati ya ustaarabu wake.¹⁶³ Katika nyakati za karibuni, ibada ya akili ilikua, katika falsafa ya mantiki, kuwa mfumo wa kifalsafa unaojikita katika busara. Hatimaye, ibada ya akili ikawa kwa maelfu ya miaka kiini cha mfumo wa kifalsafa wa ustaarabu wa Magharibi.

Katika ustaarabu wa kuabudu akili, mgogoro unazuka kati ya silika na akili, na binadamu hawezi kudumisha ukamilifu wake na anatengwa (alienated). Na ili kushinda hisia hii ya kutengwa, au ili kuthibitisha hali ya akili kuwa juu ya maumbile, analazimika kuunda kiumbe kilicho juu ya maumbile na kuiunganisha akili nacho (identify). Anaumba Mungu anayefanana na binadamu lakini aliye juu ya maumbile. Baada ya kumuumba Mungu, inatosha kumwachia Mungu, aliye juu ya yote, juhudi ya kueleza matukio ya kiakili. Kama Fromm anavyosema, “teolojia huishia katika ufumbo”, na kama Feuerbach naye anavyobainisha, “kwa binadamu, Mungu ndiye akili yake na nafsi yake”. ¹⁶⁴ Akili inapoungana na Mungu, mwili unachukuliwa kama maada, na mgawanyo wa roho na mwili unakuwa wazi. Kwa kuyachukulia maumbile kuwa maada, mgawanyo wa upinzani kati ya binadamu na maumbile (dichotomy) unatokea, pamoja na mgawanyo wa upinzani kati ya Mungu na maumbile.

Ukiishughulikia akili iliyo juu ya maumbile kwa kimantiki kwa upande wa kifalsafa, hapo ndipo chanzo cha metafizikia. Mtu anatumbukia katika msokoto wa kulazimika kueleza kimantiki matukio ya kiakili ambayo kwa asili hayana mantiki, na utafutaji huu usio na mwisho na usioweza kujulikana hatimaye hauna budi kuachwa njiani; hili linajitokeza kama kuzaliwa kwa jitu liitwalo “Mungu wa kimantiki”. Binadamu anachukua nafasi ya Mungu. Hiyo ndiyo njia kutoka akili ya Parmenides hadi Roho Kamili ya Hegel. Katika ustaarabu wa Magharibi wa baada ya Mwamko, mtu anatambua kwamba “dini ni metafizikia ya umma, na metafizikia ni dini ya wanafalsafa”. Akili inayotangazwa na dini inaendelea katika Magharibi hadi falsafa ya mantiki ya nyakati za karibuni na kisha enzi ya itikadi ya karne ya 20.¹⁶⁵

Hapa ndipo vurugu ya falsafa ya Magharibi ya karne ya 20 ilipo. Juu ya ardhi ambapo teolojia ya Zama za Kati na metafizikia ya nyakati za karibuni zimeanguka, sayansi peke yake ndiyo iliyobaki. Magharibi inapaswa kujenga upya msingi wa kifalsafa ambao sayansi inaweza kuutegemea. Hatuwezi kuweka siku zijazo za binadamu juu ya sayansi iliyokuzwa na Magharibi, wala juu ya akili bandia (AI), mzao wa Mapinduzi ya Viwanda. Ili kukuza mfumo madhubuti wa kifalsafa, Magharibi lazima ichukue mbinu mpya kuhusu asili ya binadamu.

Mashariki inachukua msimamo wa kuyaelewa matukio ya kiakili kama uwezo mmoja alio nao binadamu, kuyaona kuwa ya kawaida na kuyaona kama sehemu ya matukio ya maumbile. Fikra za umoja wa akili na mwili na nadharia ya li na qi zinategemea hili. Pia hakuna mwelekeo wa kuyaunganisha na dini au metafizikia inayotegemea akili iliyotengwa. Mkazo unawekwa katika maadili, siasa na uchumi wa kisiasa ulio madhubuti. Katika ustaarabu wa Mashariki, akili inapatana na silika, na ina dhima ya kuunganisha binadamu na maumbile. Katika Mashariki, falsafa ya Dao ina dhima ya kuunganisha binadamu na maumbile, na Ukonfyushasi una dhima ya kuunganisha binadamu na binadamu. Kupitia mafungamano haya, binadamu anadumisha ukamilifu wake (integrity) bila kutengana. Kama Goethe alivyosema, “anayeyatambua maumbile ni binadamu mzima, na binadamu anayeishi ni binadamu mzima”.¹⁶⁶ Katika ustaarabu wa Mashariki, inawezekana kutafuta asili kamili ya binadamu kupitia nadharia ya asili ya binadamu iliyo ya kawaida. Fikra hii inaunda msingi wa ustaarabu wa Mashariki. Nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu inatafuta agano kati ya Mungu na binadamu, au mkataba wa kijamii kati ya binadamu unaotegemea asili ya binadamu. Sheria na taasisi zinakuwa muhimu. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inajikita katika kukuza tabia kwa juhudi za kila mtu, ndani ya mipaka ya asili ya binadamu ya kuzaliwa nayo. Nadharia hii ya Mashariki ya asili ya binadamu inaelekea maendeleo ya maadili na uchumi wa kisiasa.