Το Ντάο και ο Θεός: από πού προέρχονται η φύση και το σύμπαν, και πώς κινούνται;

1) «Το Ντάο υπήρχε πριν από τον Θεό» έναντι «ο Θεός υπήρχε πριν από το Ντάο»

Ο πολιτισμός του Ντάο (道) στην Ανατολή διατυπώνει ότι το Ντάο υπήρχε πριν από τον Θεό (神): «Το Ντάο έκανε θεϊκά τα πνεύματα και θεϊκό τον Ύψιστο Άρχοντα» (Τσουάνγκ Τσε, Εσωτερικά κεφάλαια). Την έννοια του Θεού τη δημιούργησαν οι άνθρωποι που ζουν μέσα στη φύση. Η φύση είναι το Ντάο.²⁹ Η φύση (自然, τζεράν) σημαίνει «αυτό που είναι έτσι από μόνο του». Η φύση είναι άπειρη και αιώνια.

Η φύση είναι άπειρη και αιώνια. Γιατί η φύση είναι άπειρη και αιώνια; Επειδή η φύση δεν έχει σκοπό και δεν επιθυμεί τίποτε. (Τάο Τε Τσινγκ 7)

Ο Έλληνας φιλόσοφος Ηράκλειτος είχε την ίδια κοσμολογία με τη φιλοσοφία του Ντάο. Εξηγούσε ότι το σύμπαν, ο κόσμος, υπήρχε πριν από τον Θεό.

Κόσμον τόνδε… οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν, ἀλλ’ ἦν ἀεὶ καὶ ἔστιν καὶ ἔσται. (Το σύμπαν, ο κόσμος, είναι αιώνιο· δεν το έφτιαξε ούτε θεός ούτε άνθρωπος· ήταν πάντα, είναι και θα είναι.)³⁰

Φιλόσοφοι όπως ο Μπέικον (1561–1626) ήταν γοητευμένοι από τη φύση. Κατά τα χίλια χρόνια του Μεσαίωνα, κάθε σκέψη ή φιλοσοφία που δεν είχε κέντρο τον Θεό ήταν απαγορευμένη στη Δύση. Κάτω από αυτή την επίδραση, ο Μπέικον δεν μπορούσε παρά να είναι προσεκτικός. Χωρίς να συνδέει τον Θεό με τη φύση, τονίζει τη σημασία της φύσης με τις πιο έντονες εκφράσεις.

Ο άνθρωπος είναι υπηρέτης και ερμηνευτής της φύσης. Η ανθρώπινη κατανόηση γεννιέται μόνο από τον στοχασμό πάνω στη φύση και από την παρατήρηση της αλήθειας της. Έξω από αυτά, ο άνθρωπος δεν μπορεί ούτε να γνωρίσει τίποτε ούτε να κάνει τίποτε.³¹

Μετά τον Μπέικον, η σημασία της φύσης βρίσκει αποφασιστική έκφραση στον φιλόσοφο Σπινόζα (1632–1677). Ο Σπινόζα έβλεπε τον Θεό ως φύση. Επειδή η μεσαιωνική φιλοσοφία της Δύσης είχε κέντρο τον Θεό, ο Σπινόζα εξηγεί τον Θεό με βάση τη φύση. Συνδέοντας τον Θεό με τη φύση, τοποθετεί τη φύση στο κέντρο της φιλοσοφίας του.

Η φύση δεν ενεργεί για κάποιον σκοπό. Αυτό το αιώνιο ον, που το ονομάζουμε Θεό ή αλλιώς Φύση, ενεργεί με την ίδια ακριβώς αναγκαιότητα με την οποία υπάρχει… Η φύση δεν υπάρχει για κανέναν σκοπό· το ίδιο ισχύει και για τη δράση της. Όπως η ύπαρξή της, έτσι και η δράση της δεν έχει ούτε αρχή ούτε σκοπό.³²

Οι εξ αποκαλύψεως θρησκείες της Δύσης κάνουν την «αρχή» πυρήνα του σύμπαντος. Η έννοια της αρχής περιλαμβάνει φυσικά την τελεολογία. Ο Μπέρτραντ Ράσελ το είπε έτσι: δεν υπάρχει κανένας λόγος να υποθέσουμε ότι ο κόσμος είχε αρχή· η ιδέα ότι ο κόσμος πρέπει να έχει αρχή οφείλεται στην πραγματικότητα στη φτώχεια της φαντασίας μας. Υποστήριζε μια θεωρία φυσικής φιλοσοφίας όμοια με εκείνη του Τάο Τε Τσινγκ: «η φύση δεν έχει σκοπό».

Η φύση δεν έχει δικό της σκοπό… Ένας τελικός σκοπός δεν είναι παρά δημιούργημα της ανθρώπινης φαντασίας. ³³

Αυτή η θεώρηση του Ντάο στην Ανατολή, όπως και εκείνες του Ηράκλειτου, του Μπέικον, του Σπινόζα και του Ράσελ στη Δύση, μπορούν όλες να περιγραφούν ως φυσική φιλοσοφία με κέντρο τη φύση. Μια διαφορετική κοσμοθεωρία αναπτύσσεται στη Δύση, όπως την υποστηρίζουν οι εξ αποκαλύψεως θρησκείες. Στη Δύση, επειδή ο Θεός δημιούργησε τη φύση, υποστηρίζεται ότι ο Θεός υπήρχε πριν από τη φύση. Επειδή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, πριν από τη δημιουργία του δεν υπήρχε φύση. Η Γη που δημιούργησε ο Θεός είναι το κέντρο του σύμπαντος, και ο άνθρωπος βρίσκεται στη μέση της. Η Γένεση, στην Πεντάτευχο, περιέχει την αφήγηση του Θεού που δημιουργεί από το τίποτα, από το μη ον (無), τον ουρανό και τη γη, τη φύση και τον άνθρωπο, για να περάσει στον κόσμο του όντος (有).

Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. (Γέν. 1:1)

ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος, καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, καὶ πνεῦμα θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος.

καὶ εἶπεν ὁ θεός· Γενηθήτω φῶς. καὶ ἐγένετο φῶς. καὶ εἶδεν ὁ θεὸς τὸ φῶς ὅτι καλόν. καὶ διεχώρισεν ὁ θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. καὶ ἐκάλεσεν ὁ θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν καὶ τὸ σκότος ἐκάλεσεν νύκτα. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωί, ἡμέρα μία. (Γέν. 1:2-5)

Σύμφωνα με τη Βίβλο, ο Θεός δημιουργεί το σύμπαν σε έξι μέρες, με την εξής σειρά. Την πρώτη μέρα, το φως. Τη δεύτερη μέρα, τον ουρανό. Την τρίτη μέρα, τη θάλασσα, την ξηρά και τα φυτά. Την τέταρτη μέρα, τον ήλιο, τη σελήνη και τα αστέρια. Την πέμπτη μέρα, τα ψάρια και τα πουλιά. Την έκτη μέρα, τα ζώα της ξηράς και τον άνθρωπο (ο άνθρωπος πλάστηκε κατ’ εικόνα του Θεού). Και την έβδομη μέρα αναπαύεται. Έτσι ο κόσμος περνά από την αταξία στην τάξη, από το χάος σε έναν κόσμο τακτοποιημένο. Αυτή η δημιουργία γίνεται με τον «λόγο» του Θεού.

Και η Κίνα έχει έναν μύθο για τη δημιουργία του ουρανού και της γης. Ένα ον που λεγόταν Πανγκού (盤古) έσχισε το χάος με ένα τεράστιο τσεκούρι και χώρισε τον ουρανό από τη γη. Στήριξε τον ουρανό για δεκαοκτώ χιλιάδες χρόνια, μεγαλώνοντας, και ύστερα πέθανε, και το σώμα του έγινε φύση. ³⁴ Τα μάτια του έγιναν ο ήλιος και η σελήνη, η ανάσα του ο άνεμος και τα σύννεφα, η φωνή του η βροντή, το αίμα του τα ποτάμια και οι θάλασσες, τα κόκαλά του οι οροσειρές, οι τρίχες του τα χόρτα και τα δέντρα, ο ιδρώτας του η βροχή, και οι ψύλλοι του τα ζώα και οι άνθρωποι.

Στην αρχή υπήρχε ένας θεός που λεγόταν Πανγκού… Όταν ήρθε η ώρα να πεθάνει, το σώμα του έγινε φύση… Τα μαλλιά και οι τρίχες του έγιναν τα χόρτα και τα δέντρα, τα μάτια του έγιναν ο ήλιος και η σελήνη… Οι ψύλλοι που ζούσαν πάνω στο σώμα του έγιναν τα πολλά ζώα και οι πολλές φυλές των ανθρώπων της γης.³⁵

Η ιδέα ότι το σώμα του Θεού έγινε τα διάφορα μέρη της φύσης εκφράζεται αυτούσια σε μία από τις κύριες έννοιες της ιουδαϊκής φιλοσοφίας της καμπάλα (Kabbalah), που επηρέασε τον Σπινόζα: την καμπαλιστική έννοια της συστολής, το τσιμτσούμ (Tzimtzum).³⁶ Ορίζει ότι «ο Θεός συστέλλει την ίδια του την απειρότητα για να δημιουργήσει τον κόσμο», μια έννοια της δημιουργίας πολύ κοντινή στον μύθο του Πανγκού. (Σε αυτή τη γραμμή ο Σπινόζα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «ο Θεός και η φύση είναι το ίδιο».)

Σύμφωνα με αυτόν τον μύθο, ο Πανγκού έγινε φύση πριν από 18.000 χρόνια. Πότε δημιούργησε τη φύση ο Θεός της Γένεσης; Σε αντίθεση με τον μύθο του Πανγκού, ο πολιτισμός της Δύσης, πολιτισμός της δημιουργίας, καταγράφει λεπτομερώς πώς ο Θεός δημιούργησε το σύμπαν. Οι δυτικοί φιλόσοφοι το πίστευαν επί χιλιετίες, και μέχρι πριν από λίγο καιρό υπολόγιζαν την «ημερομηνία» της δημιουργίας της φύσης. Μετά τις έξι μέρες της δημιουργίας, ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, έζησε 930 χρόνια, και είναι καταγεγραμμένο πόσο έζησε καθένας από τους απογόνους του (Γέν. 5). Και τα Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης καταγράφουν λεπτομερώς τη γενεαλογία από τον Αβραάμ ως τον Ιησού (Ματθ. 1:1-17).

Ακολουθώντας τη βιβλική αφήγηση, οι δυτικοί φιλόσοφοι υπολόγισαν τις ημερομηνίες από τη δημιουργία του ουρανού και της γης ως τη γέννηση του Ιησού. Σύμφωνα με αυτούς τους υπολογισμούς, η δημιουργία έγινε γύρω στο 4000 π.Χ. Οι υπολογισμοί αυτοί συνεχίστηκαν, και ήδη στον πρώιμο Μεσαίωνα προτάθηκε ακόμη και ακριβής ημερομηνία. Στη Δύση, ο υπολογισμός της ημερομηνίας της δημιουργίας συνεχίστηκε από διάφορους φιλοσόφους ως τον 17ο αιώνα. Αυτός ο τρόπος σκέψης χάθηκε με τον ντεϊσμό (理神論, Deism) του Διαφωτισμού και την πρόοδο των επιστημών. Ο ντεϊσμός υποστηρίζει ότι ο υπερβατικός Θεός, αφού δημιούργησε τη φύση, δεν επεμβαίνει πια στις ανθρώπινες υποθέσεις.³⁷ Ο ντεϊσμός αρνείται τους προφήτες και τα θαύματα του θεϊσμού, αλλά δεν διαφέρει από τον θεϊσμό στο ότι θεωρεί πως ο Θεός δημιούργησε τη φύση.

Στις απαντήσεις τους στο ερώτημα ποιος υπήρχε πρώτος, το Ντάο ή ο Θεός, η Ανατολή και η Δύση κατέληξαν σε διαφορετικές κοσμολογίες. Με αφετηρία αυτό, απέκτησαν διαφορετικές δομές πολιτισμού. Το ζήτημα αυτό συνδέεται άμεσα με την ερμηνεία των φυσικών φαινομένων, με τον τρόπο που ο άνθρωπος εξηγεί το σύμπαν. Εδώ υπεισέρχονται το ηλιοκεντρικό και το γεωκεντρικό σύστημα.

Το γεωκεντρικό σύστημα της εξ αποκαλύψεως θρησκείας έναντι του ηλιοκεντρικού συστήματος της φυσικής φιλοσοφίας

Το Τάο Τε Τσινγκ καταγράφει ότι «η φύση και το σύμπαν υπήρχαν πριν από τον Θεό» (Τάο Τε Τσινγκ, κεφάλαια 4 και 25). Στη Δύση, αντίθετα, είναι γραμμένο ότι «στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη», με άλλα λόγια ότι ο Θεός υπήρχε πριν από τη φύση και το σύμπαν (Γέν. 1:1). Εδώ γεννιέται ανάμεσα στην Ανατολή και στη Δύση μια διαφορά στην απάντηση στο ερώτημα: ποιος είναι ο άνθρωπος; Από κοσμολογική άποψη, ο δυτικός δημιουργισμός στηρίζεται στο γεωκεντρικό σύστημα, στην ιδέα ότι η Γη όπου ζει ο άνθρωπος είναι το κέντρο του σύμπαντος. Με άλλα λόγια, το γεωκεντρικό σύστημα είναι εγγενές στον δημιουργισμό. Η φυσική φιλοσοφία της Ανατολής, αντίθετα, δέχεται ότι το σύμπαν είναι το κέντρο και ότι ο άνθρωπος είναι ένα μέρος του σύμπαντος.

Υπό την επίδραση της Εκκλησίας, οι άνθρωποι της Δύσης διδάχτηκαν να πιστεύουν αυτές τις αφηγήσεις της δημιουργίας ως έχουν, χωρίς την παραμικρή αμφιβολία για ένα μόνο γράμμα. Γι’ αυτό σχεδόν όλοι οι άνθρωποι της Δύσης πίστευαν σταθερά στη δημιουργία ως τον Διαφωτισμό, στα τέλη του 17ου αιώνα. Και στο θεμέλιο αυτού του δημιουργισμού βρίσκεται το αξίωμα ότι ο Θεός έφτιαξε τη φύση για να την εξουσιάζει ο άνθρωπος όπως θέλει. Οι άνθρωποι της Δύσης πίστευαν ότι είναι όντα «πλασμένα κατ’ εικόνα του Θεού, για να εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας, τα πουλιά του ουρανού, ό,τι σέρνεται πάνω στη γη και ολόκληρη τη γη». Το γεωκεντρικό σύστημα (天動說) της εξ αποκαλύψεως θρησκείας πίστευε ότι η Γη και ο άνθρωπος ήταν το κέντρο του κόσμου και ότι το σύμπαν περιστρεφόταν γύρω από τη Γη. Έτσι μπορούσε κανείς, όπως ο Ιησούς του Ναυή, να προσευχηθεί στον Θεό να σταματήσει τον ήλιο:

Φώναξε μπροστά στον Ισραήλ: «Ήλιε, στάσου πάνω από τη Γαβαών, και εσύ, σελήνη, πάνω από την κοιλάδα της Αιαλών». Και ο ήλιος στάθηκε και η σελήνη σταμάτησε, ώσπου ο λαός να εκδικηθεί τους εχθρούς του… Ο ήλιος στάθηκε στη μέση του ουρανού και δεν βιάστηκε να δύσει σχεδόν μια ολόκληρη μέρα. Ποτέ ούτε πριν ούτε μετά δεν άκουσε ο Κύριος φωνή ανθρώπου όπως εκείνη τη μέρα. (Ιησ. Ναυή 10:12-14)

Ως τον 16ο αιώνα οι άνθρωποι της Δύσης υποστήριζαν το γεωκεντρικό σύστημα του Αριστοτέλη και του Πτολεμαίου, πιστεύοντας ότι η Γη είναι το κέντρο του κόσμου και ότι τα ουράνια σώματα περιστρέφονται γύρω της. Η υπόθεση αυτή συμφωνούσε με την περιγραφή της δημιουργίας στη Γένεση της Πεντατεύχου. Σύμφωνα με τον δημιουργισμό, ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο έναν σκοπό όταν τον δημιούργησε. Στον δυτικό δημιουργισμό, επειδή ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο την εξουσία να κυριαρχεί στη φύση, ο άνθρωπος βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντος. Γεννιέται με έναν σαφή σκοπό: να κυριαρχεί στη φύση και να λατρεύει τον Θεό. Γι’ αυτό οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι, και οι άνθρωποι της Δύσης στον Μεσαίωνα, ζούσαν με τη σταθερή πεποίθηση ότι είναι το κέντρο του σύμπαντος.

Για τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, η ναυσιπλοΐα έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι το κέντρο του σύμπαντος. Η ναυσιπλοΐα είναι δυνατή μόνο με την παρατήρηση των κινήσεων των ουράνιων σωμάτων. Προσπάθησαν να φανταστούν το σύμπαν με τη Γη, και τον άνθρωπο, ακριβώς στη μέση του, και τα ουράνια σώματα να κινούνται γύρω από τη Γη. Αυτή ήταν η «γεωκεντρική κοσμοαντίληψη», το γεωκεντρικό σύστημα, που υποστήριζαν η Βίβλος, ο Αριστοτέλης και άλλοι. Το γεωκεντρικό σύστημα που πίστευαν τότε οι περισσότεροι άνθρωποι της Δύσης θεωρούσε ότι η Γη στέκεται ακίνητη στο κέντρο του σύμπαντος και ότι ο ήλιος και όλα τα ουράνια σώματα περιστρέφονται γύρω της.

Αυτό το γεωκεντρικό σύστημα αμφισβητήθηκε από όσους παρατηρούσαν τον ουρανό και μελετούσαν τη φύση: ήταν η εμφάνιση του ηλιοκεντρικού συστήματος. Στη Δύση, η ικανότητα της ανθρωπότητας να σκέφτεται τη σχέση φύσης και ανθρώπου γνώρισε μια αποφασιστική αλλαγή στο πέρασμα από τον Μεσαίωνα στους νεότερους χρόνους. Κι αυτό γιατί παρουσιάστηκε η ευκαιρία να αναθεωρηθεί από τη ρίζα η σχέση ανθρώπου και φύσης. Συντελέστηκε το πέρασμα από το γεωκεντρικό στο ηλιοκεντρικό σύστημα. Το θαύμα του Ιησού του Ναυή, που σταμάτησε τον ήλιο στον ουρανό, αμφισβητήθηκε τον 16ο και τον 17ο αιώνα. Η «ηλιοκεντρική κοσμοαντίληψη», το ηλιοκεντρικό σύστημα (地動說), προτάθηκε με βάση τα επιστημονικά δεδομένα των αστρονομικών παρατηρήσεων του Κοπέρνικου (Copernicus, 1473–1543), του Κέπλερ (Kepler, 1571–1630) και του Γαλιλαίου (Galileo, 1564–1642). Υποστήριζαν ότι η Γη δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος, αλλά ότι περιστρέφεται γύρω από τον ήλιο.

Και τα επιστημονικά δεδομένα που πρόβαλλαν αμφισβητήθηκαν για μεγάλο διάστημα υπό την επίδραση μιας θρησκείας που υποστήριζε το γεωκεντρικό σύστημα. Δεν ήταν εύκολο για την πρόοδο της επιστήμης να ανατρέψει ένα φιλοσοφικό σύστημα βαθιά ριζωμένο στη δυτική ιστορία. Ακόμη και αφού το ηλιοκεντρικό σύστημα είχε διαδοθεί αρκετά ανάμεσα στους δυτικούς διανοουμένους, ο Λούθηρος, πρωτοπόρος της Μεταρρύθμισης, εξακολουθούσε να υποστηρίζει το γεωκεντρικό σύστημα στηριγμένος στο κύρος της Γραφής. Ο Μαρτίνος Λούθηρος αντιτάχθηκε σφοδρά στο ηλιοκεντρικό σύστημα του Κοπέρνικου:

Ο Κοπέρνικος είναι ένας νεόπλουτος αστρολόγος. Αυτός ο ανόητος θέλει να ανατρέψει ολόκληρη την αστρονομία. Η Αγία Γραφή όμως μας διδάσκει ότι ο Ιησούς του Ναυή διέταξε να σταματήσει ο ήλιος, όχι η γη. ³⁸

Το ηλιοκεντρικό σύστημα αρνιόταν τη «γεωκεντρική κοσμοαντίληψη» που ήταν εγγενής στο βιβλικό δόγμα ότι ο Θεός δημιούργησε με ιδιαίτερο τρόπο τη Γη και τον άνθρωπο. Ήταν ένα τεράστιο γεγονός, που κλόνισε το γεωκεντρικό σύστημα της Βίβλου· μια κοσμογονική ανατροπή, που κατήγγελλε ως εσφαλμένα το αλάθητο (無謬性) της Βίβλου και της Εκκλησίας, σύμφωνα με το οποίο δεν είχαν σφάλει ποτέ, και το ανεπίδεκτο σφάλματος (無誤性), σύμφωνα με το οποίο δεν μπορούσαν να σφάλουν.

Η Ρωμαϊκή Κουρία κατέστειλε με λύσσα το αποτέλεσμα των παρατηρήσεών τους, σύμφωνα με το οποίο η Γη κινείται γύρω από τον ήλιο. Γιατί, σύμφωνα με το γεωκεντρικό σύστημα, ο Θεός είχε σταματήσει τον ήλιο· σύμφωνα όμως με το ηλιοκεντρικό τους σύστημα, ο ήλιος ήταν ακίνητος, και θα έπρεπε να σταματήσει η περιστροφή της Γης. Ήταν τότε ζήτημα τόσο σοβαρό, ώστε να γυρίσει ο ουρανός ανάποδα. Όλοι οι άνθρωποι της Δύσης πίστευαν σταθερά στο ανεπίδεκτο σφάλματος της Γραφής, και κάθε ισχυρισμός που το αντέκρουε γινόταν αμέσως υπόθεση της Ιεράς Εξέτασης. Αν όμως το ανεπίδεκτο σφάλματος της Γραφής αμφισβητούνταν με βάση δεδομένα της επιστημονικής παρατήρησης, και αναγνωριζόταν σφάλμα έστω και σε ένα σημείο, το ρήγμα θα άνοιγε σαν φράγμα που υποχωρεί, και η αρχή του ανεπίδεκτου σφάλματος θα γινόταν κομμάτια. Μόνο ύστερα από μακρύ αγώνα κατόρθωσε με κόπο το ηλιοκεντρικό σύστημα να καθιερωθεί ως γεγονός. Το ηλιοκεντρικό σύστημα που υποστήριζαν για την κίνηση των ουράνιων σωμάτων δεν προερχόταν από το δόγμα της εξ αποκαλύψεως θρησκείας, αλλά από την παρατήρηση της φύσης.

Το ηλιοκεντρικό σύστημα, απέναντι στο γεωκεντρικό, είχε προταθεί ήδη τον 3ο αιώνα π.Χ., έμεινε όμως θαμμένο στην ιστορία για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια, ενώ αγνοούνταν ακόμη και η ύπαρξή του, και ανακαλύφθηκε ξανά μόλις την Αναγέννηση. Στη Δύση, τον 3ο αιώνα π.Χ., στην Αλεξάνδρεια, τότε κέντρο του δυτικού κόσμου, γίνονταν ζωηρές γεωμετρικές και αστρονομικές παρατηρήσεις. Ο Αρίσταρχος (περ. 310–230 π.Χ.) υπολόγισε ρεαλιστικά την απόσταση της Γης από τη Σελήνη και από τον Ήλιο. Υποστήριξε ότι, αν και η Σελήνη και ο Ήλιος φαίνονται με γυμνό μάτι ίδιου μεγέθους, ο Ήλιος, επειδή είναι μακριά, είναι περισσότερο από είκοσι φορές μεγαλύτερος από τη Σελήνη. Ο Ερατοσθένης (περ. 276–195 π.Χ.) μέτρησε ήδη τον 3ο αιώνα π.Χ. την περιφέρεια της Γης σχεδόν με ακρίβεια. Ήξερε ότι η Γη είναι σφαιρική και ήταν επίσης ο επιστήμονας που επινόησε την εμβόλιμη ημέρα. Έτσι έγιναν οι πρώτοι στην ιστορία της ανθρωπότητας που πρότειναν το ηλιοκεντρικό σύστημα. Το ηλιοκεντρικό τους σύστημα όμως καταδικάστηκε ως αιρετικό από τους φιλοσόφους της εποχής τους, που πίστευαν σταθερά στο γεωκεντρικό σύστημα.

Αυτή η διαφορά ανάμεσα στο γεωκεντρικό και στο ηλιοκεντρικό σύστημα περιείχε μια κεφαλαιώδη αλλαγή παραδείγματος, ικανή να μεταμορφώσει τα πάντα: την ανθρώπινη κοσμοαντίληψη, τη σχέση ανθρώπου και φύσης, τη θέση του ανθρώπου στο σύμπαν, τον σκοπό της ζωής. Όμως το ηλιοκεντρικό σύστημα του Αρίσταρχου ήταν πολύ μπροστά από τις ανάγκες της εποχής του. Παραμερισμένο από την ισχύ του γεωκεντρικού συστήματος, το ηλιοκεντρικό σύστημα χρειάστηκε να περιμένει περίπου δύο χιλιάδες χρόνια: ώσπου ο Κολόμβος να διασχίσει τον Ατλαντικό και να φτάσει στην Αμερική το 1492, ο Βάσκο ντα Γκάμα να φτάσει στην Ανατολή μέσω του Ινδικού Ωκεανού το 1497, και ο Μαγγελάνος και ο Ελκάνο να κάνουν τον γύρο της Γης μέσω του Ατλαντικού και του Ειρηνικού ανάμεσα στο 1519 και στο 1522.

Αυτή η ιστορία του γεωκεντρικού και του ηλιοκεντρικού συστήματος λέει πολλά για τη λεγόμενη «καταλληλότητα» μιας αλήθειας ή ενός παραδείγματος: μια αλήθεια δεν έχει καταλληλότητα όσο η ανθρώπινη δραστηριότητα δεν κάνει φανερή την ανάγκη της. Η φιλοσοφία δεν αποτελεί εξαίρεση. Όσο η ιστορία δεν κάνει τους ανθρώπους να νιώσουν την ανάγκη μιας φιλοσοφίας, αυτή δεν έχει καταλληλότητα, είτε συμφωνεί με την αλήθεια είτε όχι.

Το ηλιοκεντρικό σύστημα, που οι θαλάσσιες αποστολές είχαν κάνει πρακτική ανάγκη, αναγνωρίστηκε σιγά σιγά ως γεγονός καθώς ο Κοπέρνικος, ο Κέπλερ, ο Γαλιλαίος και άλλοι δημοσίευαν τις παρατηρήσεις τους ότι η Γη κινείται γύρω από τον ήλιο. Το ηλιοκεντρικό σύστημα προκάλεσε αλλαγή παραδείγματος σε ολόκληρη την ανθρώπινη σκέψη, και στην κοσμοαντίληψή της. Πόσο απέραντο είναι το σύμπαν; Έχει το σύμπαν σκοπό; Από πού προέρχεται; Πώς κινείται; Πού πηγαίνει; Γι’ αυτά τα κοσμικά ερωτήματα δεν ξέρουμε τίποτε.³⁹

Το ζήτημα του γεωκεντρικού και του ηλιοκεντρικού συστήματος έθετε υπό αμφισβήτηση μόνο τη δημιουργία της Γης, δηλαδή της φύσης· η δημιουργία του ανθρώπου γλίτωσε. Η κατάσταση αυτή όμως αμφισβητήθηκε ξανά τον 19ο αιώνα, από τη θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Ο Δαρβίνος έδειξε, με επιστημονική βάση, ότι ο άνθρωπος δεν πλάστηκε από τον Θεό από πηλό, όπως περιγράφει η Βίβλος, αλλά προήλθε μέσω της εξέλιξης από άλλα ζώα. Έτσι ο πυρήνας του ανθρωποκεντρικού δημιουργισμού και της ανθρωποκεντρικής κοσμοαντίληψης που παρουσιάζει η Βίβλος αμφισβητήθηκε για μία ακόμη φορά.

2) Το Ντάο, η φύση, έναντι του Θεού, του υπερφυσικού

Το Ντάο είναι ο νόμος της φύσης· ο Θεός είναι ένα υπερφυσικό ον. Το Ντάο παίρνει τη φύση ως πρότυπο (道法自然): εκφράζει τη φύση. Το Ντάο είναι η φύση. Σε σύγκριση με τις «εξ αποκαλύψεως θρησκείες», που δέχονται τα υπερφυσικά θαύματα, το Ντάο που κυβερνά τον πολιτισμό της Ανατολής είναι μια «φυσική φιλοσοφία», που εκφράζει τη φύση. Το Ντάο, νόμος της φύσης, δεν σκέφτεται κανένα ον που θα υπερέβαινε τους νόμους της φύσης και του σύμπαντος. Φυσικά, μια υπερφυσική θρησκεία δεν γεννιέται σε έναν πολιτισμό της Ανατολής που στηρίζεται στη φυσική φιλοσοφία.⁴⁰ Ακόμη και σήμερα, εκτός από την Κορέα, όσοι πιστεύουν σε μια εξ αποκαλύψεως θρησκεία, μαζί και τον χριστιανισμό, αποτελούν στις χώρες της Ανατολικής Ασίας μόνο το 2-3% του πληθυσμού.

Το Τάο Τε Τσινγκ δεν περιέχει καμία αναφορά ή ανάλυση για κάποιον υπερφυσικό θεό. Υπάρχει μόνο η περιγραφή της φύσης. Δεν υπάρχει ούτε προφήτης ούτε νόμος. Ο Λάο Τσε δεν είναι προφήτης. Ο Μωυσής, αντίθετα, είναι προφήτης. Σύμφωνα με την Πεντάτευχο, ο Θεός της Δύσης, ενδίδοντας στις ικεσίες του Μωυσή, του λέει το όνομά του, κάνει θαύματα, του μιλά πρόσωπο με πρόσωπο, του δείχνει ένα μέρος της μορφής του στο όρος Σινά, παρουσιάζεται ως Θεός της δικαιοσύνης, της οργής, της ζηλοτυπίας, και χαράζει ο ίδιος με το δάχτυλό του τις Δέκα Εντολές στην πέτρα για να τις παραδώσει στον Μωυσή. Όλα αυτά είναι σημάδια της επέμβασης του Θεού στις ανθρώπινες υποθέσεις. Ο προφήτης γίνεται ο αντιπρόσωπος του Θεού· καταλήγει να σχηματίσει μια ιερατική τάξη και να μπει στην κορυφή της. Διαμορφώνεται μια εξ αποκαλύψεως θρησκεία. Εμφανίζονται και διάδοχοι. Διάδοχος του Μωυσή είναι ο Ιησούς του Ναυή, που ζητά από τον Θεό το θαύμα να σταματήσει τον ήλιο, και το πετυχαίνει. Έτσι μπορεί να κερδίσει τον πόλεμο και να καταλάβει τη γη της επαγγελίας.

Η εικόνα του Θεού της Δύσης συμπυκνώνεται στο γεγονός όπου ο Μωυσής λαμβάνει τις Δέκα Εντολές στο όρος Σινά και ο Θεός και ο άνθρωπος συνάπτουν διαθήκη. Μία από τις διαφορές του Θεού της Δύσης από το Ντάο της Ανατολής είναι ότι, όταν επεμβαίνει στην ανθρώπινη κοινωνία, χρησιμοποιεί υπερφυσικά «θαύματα». Ο Θεός είναι ένα υπερφυσικό ον που δημιούργησε τη φύση. Το θαύμα είναι υπερφυσικό και παρά φύσιν: είναι μια πράξη πάνω από την τάξη της φύσης ή αντίθετη σε αυτήν.⁴¹ Ο Μωυσής έλαβε από τον Θεό την αποστολή να σώσει τον λαό του Ισραήλ. Για να την εκπληρώσει, ζήτησε τη βοήθεια του Θεού, και η βοήθεια αυτή πήρε τη μορφή θαυμάτων:

Τότε ο Μωυσής απάντησε: «Κι αν δεν με πιστέψουν και δεν ακούσουν τη φωνή μου, αλλά πουν: “Δεν σου φανερώθηκε ο Κύριος”;» Ο Κύριος τον ρώτησε: «Τι είναι αυτό που κρατάς στο χέρι σου;» Εκείνος απάντησε: «Ραβδί». Και ο Κύριος είπε: «Ρίξ’ το στη γη». Ο Μωυσής έριξε το ραβδί στη γη, και έγινε φίδι. (Έξ. 4:1-3)

Έτσι, ύστερα από το αίτημα του Μωυσή, ο Θεός αρχίζει να κάνει θαύματα. Με τα θαύματα των δέκα πληγών, από τα νερά του Νείλου που γίνονται αίμα ως τον θάνατο των πρωτοτόκων της Αιγύπτου, ανθρώπων και ζώων, ο Θεός πείθει και απειλεί τον φαραώ και βοηθά τον λαό του Ισραήλ να δραπετεύσει. Και αργότερα ακόμη, ο Θεός προστατεύει τον Μωυσή καθώς οδηγεί τους Ισραηλίτες από την Αίγυπτο στη γη της επαγγελίας, όπου ρέει γάλα και μέλι· κάνει γι’ αυτόν το θαύμα να ανοίξει ένα πέρασμα στην Ερυθρά Θάλασσα και το θαύμα να βρέξει στην έρημο το μάννα και τα ορτύκια για να τους θρέψει.

Το Τάο Τε Τσινγκ, αντίθετα, δεν λέει απολύτως τίποτε για το φαινόμενο των υπερφυσικών θαυμάτων. Κι αυτό γιατί δεν δέχεται ούτε το υπερφυσικό ούτε το παρά φύσιν, και θεωρεί ότι όλα εξηγούνται μέσα στη φύση. Έβλεπε το Ντάο της φύσης να ενυπάρχει σε όλα τα πράγματα του κόσμου, και όλα όσα συμβαίνουν στον κόσμο ως φυσικά φαινόμενα. Σε αυτό ο ταοϊσμός και ο κομφουκιανισμός παίρνουν την ίδια θέση. Τα λόγια και οι πράξεις του Κομφούκιου που καταγράφονται στα Ανάλεκτα δείχνουν ότι δεν πίστευε στα θαύματα. Ο κομφουκιανισμός προτρέπει να μη δείχνει κανείς ενδιαφέρον για θαύματα, μαγεία, ταχυδακτυλουργίες και δεισιδαιμονίες.

Ο Δάσκαλος δεν μιλούσε για τα παράξενα (怪), για τα κατορθώματα δύναμης (力), για τις αναταραχές (亂) ούτε για τα πνεύματα (神). (Ανάλεκτα 7:20)

Και προειδοποιεί να μη μελετά κανείς τις διδασκαλίες που σχετίζονται με αυτά τα «παράξενα, κατορθώματα, αναταραχές και πνεύματα». Για να τονίσει αυτή τη διάσταση, ο ηγούμενος (τζιουντζί, 君子· στον Κομφούκιο ο άνθρωπος καλλιεργημένου ήθους, ικανός να οδηγεί τους άλλους, που η μετάφραση αυτή, ακολουθώντας τον συγγραφέα, τον αποδίδει «ηγούμενο») δεν παίζει τον ρόλο ενός σκεύους που θα ακολουθούσε ως έχει την παράξενη λογική που έθεσαν άλλοι. Είναι μια προειδοποίηση απέναντι στη μεταφυσική λογική, που την εκφράζει η φράση «ο ηγούμενος δεν είναι σκεύος»:

Ο ηγούμενος δεν είναι σκεύος (君子不器). (Ανάλεκτα 2:12)

Τη στάση αυτή την εκθέτει ακόμη πιο καθαρά ο Σιούν Τσε (荀子, περ. 310–235 π.Χ.), στοχαστής του τέλους της Εποχής των Εμπόλεμων Βασιλείων που προσπάθησε να ενώσει την κομφουκιανή με την ταοϊστική σκέψη. Είναι μια φιλοσοφία που αντιπαρατίθεται στον πολιτισμό της Δύσης, ο οποίος πιστεύει στα θαύματα.

Αστέρια πέφτουν από τον ουρανό, τα δέντρα του δάσους βογκούν. Οι άνθρωποι φοβούνται. Αναρωτιούνται με φόβο τι προμηνύει αυτό. Δεν προμηνύει τίποτε. Είναι μόνο μια μεταβολή της φύσης, μόνο το έργο του γιν και του γιανγκ, μόνο ένα φαινόμενο που συμβαίνει σπάνια. Καλό είναι να βρίσκουμε αυτά τα φαινόμενα παράξενα· λάθος είναι να τα φοβόμαστε. (Σιούν Τσε 17:8)

Στον πολιτισμό της Δύσης, αντίθετα, ο Θεός αφήνει, σε αντίθεση με το Ντάο της Ανατολής, ίχνη θαυμάτων. Όταν ο Θεός που κάνει θαύματα δίνει στον Μωυσή τις Δέκα Εντολές κοντά στο όρος Σινά, συνάπτεται επιτέλους μια αυστηρή «διαθήκη» ανάμεσα στον λαό του Ισραήλ και στον Θεό. Ο Θεός της Δύσης δεν έπαψε να κάνει θαύματα και να τηρεί τη διαθήκη του με τον λαό του Ισραήλ.⁴² Στην Έξοδο 34:11 λέει: «Να τηρείς ό,τι σε προστάζω σήμερα. Ιδού, θα διώξω από μπροστά σου τους Αμορραίους, τους Χαναναίους, τους Χετταίους, τους Φερεζαίους, τους Ευαίους και τους Ιεβουσαίους». Ο Θεός γνωστοποίησε επίσης στον Ιησού του Ναυή, τον διάδοχο του Μωυσή, τη στρατηγική και την τακτική που χρειάζονταν για να κατακτήσει τη γη της επαγγελίας· έριξε από τον ουρανό μεγάλο χαλάζι για να σκοτώσει τους εχθρούς και σταμάτησε τον ήλιο για μια μέρα για να οδηγήσει τον Ιησού του Ναυή στη νίκη.

Το Ντάο της Ανατολής δεν συνάπτει καμία διαθήκη με τους ανθρώπους. Επομένως κανένα άτομο, καμία φυλή, κανένα κράτος δεν μπορεί να διεκδικήσει το Ντάο ως δικό του. Το φιλοσοφικό σύστημα της Ανατολής πιστεύει στο Ντάο, μια φυσική φιλοσοφία, ως απόλυτη αλήθεια. Στην ελληνορωμαϊκή εποχή, αντίθετα, οι φυλές και τα κράτη της Δύσης είχαν όλα τους δικούς τους θεούς. Αυτή η δυτική πίστη στον Θεό ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο αφού ο χριστιανισμός, μια εξ αποκαλύψεως θρησκεία, έγινε τον 4ο αιώνα μ.Χ. η επίσημη θρησκεία της Ρώμης, και συνεχίστηκε στα χίλια χρόνια του Μεσαίωνα. Στον Διαφωτισμό, στους νεότερους χρόνους, γεννήθηκε στη Δύση ένα κίνημα που αρνιόταν τα θαύματα στο όνομα του ντεϊσμού (理神論), η πίστη όμως ότι ο Θεός δημιούργησε το σύμπαν παρέμεινε. Το Ντάο της Ανατολής και ο Θεός της Δύσης πλησιάζουν τον άνθρωπο ως συστήματα φυσικής φιλοσοφίας και εξ αποκαλύψεως θρησκείας.

3) Από πού προέρχεται το σύμπαν: το μη ον (無) έναντι του όντος (有)

Το Τάο Τε Τσινγκ και η Πεντάτευχος ορίζουν πρώτα ποιος έρχεται πρώτος, το Ντάο ή ο Θεός, και ύστερα εξηγούν την αρχή και τους νόμους του σύμπαντος. Οι έννοιες που προτείνουν εδώ από κοινού τα φιλοσοφικά συστήματα της Ανατολής και της Δύσης είναι το μη ον (ου, 無) και το ον (γιου, 有). Ποια είναι η αρχή του σύμπαντος; Ο άδειος χώρος, δηλαδή το μη ον; Ή το γεμάτο ον, δηλαδή τα αστέρια; Οι πολιτισμοί της Ανατολής και της Δύσης διαφέρουν θεμελιωδώς στο ποια είναι η αρχή του σύμπαντος. Ο πολιτισμός της Ανατολής εξηγεί ότι το ον βγήκε από το μη ον και ότι όλα επιστρέφουν τελικά στο μη ον. Αυτός είναι ο νόμος της φύσης όπως τον εκφράζει η Ανατολή. Το μη ον και το ον συνδέονται, αλλά το μη ον είναι το κέντρο.

Τα μύρια όντα κάτω από τον ουρανό γεννιούνται από το ον, και το ον γεννιέται από το μη ον. (Τάο Τε Τσινγκ, κεφάλαιο 40)

Στον πολιτισμό της Δύσης, αντίθετα, κεντρική είναι η διαδικασία της δημιουργίας, που εκφράζεται ως δημιουργία από την αταξία. Τονίζοντας το δημιουργημένο ον, εξηγεί ότι η αρχή του σύμπαντος δεν είναι το μη ον, η ανυπαρξία, αλλά το ον, η ύπαρξη. Το ον είναι η αρχή της ύπαρξης, που νίκησε το μη ον. Το μη ον δεν έχει νόημα· το ον έχει όλο το νόημα. Η δράση του Θεού που κάνει υπερφυσικά θαύματα, δηλαδή το ον, είναι το κέντρο της ύπαρξης. Το ον παριστάνεται ως το φως που αντικαθιστά το σκοτάδι του μη όντος.

καὶ εἶπεν ὁ θεός· Γενηθήτω φῶς. καὶ ἐγένετο φῶς. (Γέν. 1:3)

Η φιλοσοφία της εξ αποκαλύψεως θρησκείας συμφωνεί με την ιδέα που υποστήριξε ο Παρμενίδης στην Ελλάδα τον 5ο αιώνα π.Χ.: «μόνο το ον (有) είναι αληθινό, και το μη ον (無) είναι απάτη». Στο ποίημά του Περί φύσεως ο Παρμενίδης εκθέτει μια φιλοσοφία όχι των φαινομένων ή των μεταβολών της φύσης, αλλά της αλήθειας και του όντος. Υποστήριζε ότι μόνο το ον (η ύπαρξη) είναι αληθινό και ότι το μη ον (η ανυπαρξία) δεν μπορεί να υπάρχει: το μη ον είναι μια πλάνη που δεν μπορεί κανείς ούτε να την πει ούτε να τη σκεφτεί. Ήταν πεπεισμένος ότι οι αισθήσεις απατούν και ότι μόνο το πνεύμα γνωρίζει την αλήθεια. Υποστήριζε ότι το ον είναι ένα, αμετάβλητο και αιώνιο. Επιπλέον, επειδή δεν μπορούμε να σκεφτούμε ό,τι δεν υπάρχει, διατύπωσε στο ποίημά του ότι η σκέψη και το είναι ταυτίζονται: «τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναι» («γιατί το ίδιο είναι το νοείν και το είναι»). Οι θέσεις αυτές έγιναν γνωστές από τα παραθέματα μεταγενέστερων φιλοσόφων, όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Συνέβαλαν αποφασιστικά στο να γεννηθεί ένα μεταφυσικό ρεύμα στο δυτικό φιλοσοφικό σύστημα.

Συγκροτήθηκαν δύο εντελώς διαφορετικές προσεγγίσεις στην κατανόηση του κόσμου, που διήρκεσαν χιλιετίες. Οι δύο προσεγγίσεις αφορούν τις ανθρώπινες υποθέσεις, τον τρόπο κατανόησης του κόσμου και της φύσης, και διαφορετικούς τρόπους πορείας της σκέψης. Αυτές οι διαφορετικές προσεγγίσεις, η δυτική και η ανατολική, παράχθηκαν και μεγάλωσαν χωριστά, χωρίς να επηρεαστούν η μία από την άλλη. ⁴³

Στην ανατολική κοσμοαντίληψη, το μη ον δεν σημαίνει απλώς «την απουσία»· είναι μια έννοια αντιθετική προς το ον. Σύμφωνα με την ανατολική φιλοσοφία της μεταβολής, το μη ον και το ον μετατρέπονται το ένα στο άλλο. Το μη ον δηλώνει μια πιο θεμελιώδη ύπαρξη, αυτό που δεν έχει φτιαχτεί, ή την αρχική κατάσταση πριν από τη διαμόρφωση του κόσμου. Το ον, σε σύγκριση, δηλώνει τον κόσμο που ζούμε καθημερινά, τη μεταβαλλόμενη κατάσταση των πραγμάτων, τον κόσμο της γένεσης και της φθοράς. Γι’ αυτό το ουτζί (無極), ή το μη ον, δεν σημαίνει στον ταοϊσμό απλώς «δεν υπάρχει». Δηλώνει μια βαθύτερη, πιο θεμελιώδη ύπαρξη ή κατάσταση, που προηγείται του όντος και που οι καθημερινές μας αισθήσεις δύσκολα την αντιλαμβάνονται.

Αυτό που δεν μπορεί να ονομαστεί είναι η πηγή του ουρανού και της γης· αυτό που μπορεί να ονομαστεί είναι η μητέρα των μύριων όντων… Τα δύο αυτά είναι στο βάθος το ίδιο, αλλά, καθώς φανερώνονται, παίρνουν διαφορετικά ονόματα.

(Τάο Τε Τσινγκ, κεφάλαιο 1)

Στη Δύση κυκλοφόρησε μια συλλογή ξυλογραφιών που παρίστανε με εικόνες και σχόλια τα κύρια γεγονότα της Βίβλου: την αρχή της δημιουργίας του σύμπαντος, την πρώτη μέρα του κόσμου κ.ά. Φτιάχτηκε στη Νυρεμβέργη της Γερμανίας και ονομάζεται Χρονικό της Νυρεμβέργης (Nuremberg Chronicle)· η πρώτη του έκδοση κυκλοφόρησε το 1493. Η συλλογή αρχίζει ακριβώς με μια ξυλογραφία της πρώτης μέρας της δημιουργίας. Αναδεικνύει, για τον πολιτισμό της Δύσης, την ύπαρξη του όντος που δημιουργήθηκε από το μη ον, την αταξία. Αναγγέλλει την αρχή της δημιουργίας, από το χάος (την αταξία) στο σύμπαν (την τάξη). Με τη δημιουργία του όντος, το μη ον, η ανυπαρξία, εξαφανίζεται. Ό,τι υπάρχει από τη δημιουργία στηρίζεται από εκεί και πέρα σε μια «φιλοσοφία του αμετάβλητου όντος».

Από τον 15ο αιώνα, περίπου την εποχή που κυκλοφόρησε το Χρονικό της Νυρεμβέργης, ο ταοϊσμός άρχισε να χρησιμοποιεί το διάγραμμα του τάιτζι (太極), που περιέχει την ανατολική κοσμοαντίληψη. Το διάγραμμα του τάιτζι ξεκινά από το ουτζί (無極), που σημαίνει το μη ον, για να σχηματίσει το τάιτζι. Το τάιτζι χωρίζεται σε δύο μέρη, που σημαίνουν το γιν και το γιανγκ. ⁴⁴ Το σχέδιο του διαγράμματος του τάιτζι άρχισε να χρησιμοποιείται τον 15ο αιώνα, όμως η έννοια του γιν και του γιανγκ που περιέχει περιγράφεται καθαρά ήδη στο Τάο Τε Τσινγκ, δύο χιλιάδες χρόνια νωρίτερα: «Τα μύρια όντα φέρουν στην πλάτη τους το γιν και αγκαλιάζουν το γιανγκ» (Τάο Τε Τσινγκ, κεφάλαιο 42). Αυτή η κοσμοαντίληψη διατυπώνει την αρχή ενός σύμπαντος όπου όλα τα πράγματα εναρμονίζονται μέσα σε μια «φιλοσοφία της μεταβολής που αποτελείται από γιν και γιανγκ».

4) Πώς κινείται το σύμπαν: η φιλοσοφία της μεταβολής (變化論) έναντι της φιλοσοφίας του όντος (存在論)

Η Ανατολή και η Δύση τοποθετούν την «αρχή του σύμπαντος», τη ρίζα του, σε αντίθετα σημεία. Η Ανατολή κατανόησε τον κόσμο ως αδιάκοπη μεταβολή και σχέση· η Δύση τον συνέλαβε μέσα από την ουσία και τη δομή του όντος. Με άλλα λόγια, η Ανατολή προσηλώθηκε στο ότι «όλα αλλάζουν», η Δύση επικεντρώθηκε στο «τι υπάρχει». Αυτοί οι τρόποι σκέψης προέρχονται από τη διαφορά Ανατολής και Δύσης ως προς την αρχή του σύμπαντος, ως προς το ερώτημα από πού προέρχεται. Το μη ον (無) της Ανατολής και το ον (有) της Δύσης: αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στις αρχές του σύμπαντος που είδαν. Από αυτή τη διαφορά της «αρχής του σύμπαντος», η Ανατολή και η Δύση ορίζουν διαφορετικούς «νόμους του σύμπαντος»: τη φιλοσοφία της μεταβολής της Ανατολής και τη φιλοσοφία του όντος της Δύσης.

Στην Ανατολή, καθώς τα πράγματα περνούν από το μη ον στο ον, και το μη ον και το ον έχουν αξία. Η φιλοσοφία της μεταβολής ανάμεσα στο μη ον και στο ον είναι ο πυρήνας. Η Δύση, αντίθετα, κάνει πυρήνα της φιλοσοφικής της σκέψης μια φιλοσοφία του όντος που αποδίδει κάθε αξία στο ον, στην ύπαρξη. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια «φιλοσοφία της μεταβολής με κέντρο το μη ον» και μια «φιλοσοφία του όντος με κέντρο το ον». Η Ανατολή συλλαμβάνει την ύπαρξη ως μεταβολή, μέσα στη ροή και στη σχέση. Η Δύση βλέπει την ύπαρξη ως σταθερή υπόσταση και ουσία.

Η δυτική φιλοσοφία ξεκινά από ένα ερώτημα για την υπόσταση, «τι είναι το ον;», και η πράξη κατανοείται ως ένας τρόπος να φανερωθεί η ουσία του όντος. Τονίζεται η κεντρική θέση του ατόμου, ενός ανεξάρτητου υποκειμένου που ορίζει την πράξη του με τις δικές του επιλογές και την ελευθερία του. Έτσι η ορθολογικότητα εκτιμάται ιδιαίτερα, η πράξη κρίνεται με λογικά και ηθικά κριτήρια, και οι κανόνες διαμορφώνονται μέσα στην αναζήτηση του νοήματος του όντος. Η ανατολική φιλοσοφία της μεταβολής είναι μια φιλοσοφική σκέψη για το σύμπαν που αντιπαρατίθεται στη δυτική φιλοσοφία του όντος. Στον πυρήνα της δυτικής φιλοσοφίας βρίσκεται η φιλοσοφία του όντος, της ύπαρξης που ξεκινά με τη δημιουργία του ουρανού και της γης από τον Θεό. Η φιλοσοφία του όντος τονίζει τη σημασία του νόμου, θεμελιωμένου σε μια αμετάβλητη ανθρώπινη φύση. Ο νόμος του ιουδαϊσμού είναι η αποκάλυψη που έλαβαν οι προφήτες του ιουδαϊσμού από τον Θεό, ο «λόγος του Θεού» (Word of God). Αυτό που έχει σημασία είναι ότι ο Θεός, ως «Έσχατο Ον» (Ultimate Being), είναι η φανέρωση της δημιουργημένης ύπαρξης: το ον (有) είναι η αρχή όλων των πραγμάτων. Στις ανθρώπινες υποθέσεις της Δύσης, η παράδοση και η φιλοσοφία που εκτιμούν τον νόμο, θεμελιωμένες στη σκέψη της σκόπιμης πράξης, συνεχίστηκαν αυτούσιες ως τη σύγχρονη κοινωνία. Συνέλαβαν την ύπαρξη ως «σταθερή υπόσταση» και κύλησαν προς μια μεταφυσική που ερευνά την ουσία και τη δομή του όντος. Η Ανατολή κατέληξε να τονίζει μια δυναμική και ενοποιητική κοσμοθεωρία· η Δύση, μια στατική και αναλυτική.

Με την ανάπτυξη του πολιτισμού της Δύσης, αυτή η παράδοση και αυτή η φιλοσοφία παίρνουν μια μορφή που εκτιμά ιδιαίτερα τους νόμους, τους θεσμούς και τα πρότυπα της Δύσης. Ας το επαναλάβουμε: αυτή η φιλοσοφία στηρίζεται σε μια φιλοσοφία του όντος σύμφωνα με την οποία ό,τι δημιουργήθηκε υπάρχει αιώνια. Γι’ αυτό η Δύση, θεωρώντας ότι οι θεσμοί και τα πρότυπά της θεμελιώνονται σε μια αιώνια φιλοσοφία του όντος, τους δίνει μεγάλη σημασία· και επειδή οι θεσμοί και τα πρότυπα αυτά συνδέονται με το σύνολο, τα εκτιμά και τα κάνει μέσο διάδοσης του πολιτισμού της Δύσης.

Η φιλοσοφία της μεταβολής είναι μια έννοια κλειδί για την κατανόηση του πολιτισμού της Ανατολής· όμως η Δύση, βυθισμένη στη μεταφυσική του όντος, δυσκολεύεται να την κατανοήσει. Στα αγγλικά η φιλοσοφία της μεταβολής αποδίδεται ως transformationism και η φιλοσοφία του όντος ως ontology. ⁴⁵ Ο πολιτισμός της Ανατολής κατανόησε τη μεταβολή του σύμπαντος από τη σκοπιά του ι (易). Το ιδεόγραμμα 易 σημαίνει «μεταβολή». Προέρχεται από ένα εικονόγραμμα που παριστάνει την αλλαγή του χρώματος του δέρματος της σαύρας ή την κυκλική εναλλαγή του ήλιου και της σελήνης. Η έννοια μιας φιλοσοφίας της μεταβολής είναι ευρέως αποδεκτή στην Ανατολή ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. Το Ι Τσινγκ (易經, Το βιβλίο των μεταβολών), που περιέχει αυτή τη φιλοσοφία της μεταβολής, είναι το αρχαιότερο κινεζικό φιλοσοφικό κλασικό κείμενο· ξεκίνησε γύρω στην 1η χιλιετία π.Χ. και εμφύτευσε τη φιλοσοφία της μεταβολής στην ταοϊστική και στην κομφουκιανή φιλοσοφία.⁴⁶

Η μεταβολή είναι μια θεμελιώδης ιδιότητα της πραγματικότητας. Η φιλοσοφία της μεταβολής που υποστηρίζει η κβαντομηχανική, στη σύγχρονη φυσική, μοιράζεται αυτή την ιδιότητα. Αντιπαρατίθεται στη φιλοσοφία του όντος της κλασικής φυσικής, όπου υπάρχουν ανεξάρτητες υποστάσεις. Η αρχή του σύμπαντος όπως την είδε η Ανατολή είναι μια φιλοσοφία της μεταβολής, που πηγαινοέρχεται ανάμεσα στο μη ον και στο ον. Η ανατολική σκέψη ξεκινά όχι από ένα αμετάβλητο ον, αλλά από μια φιλοσοφία της μεταβολής όπου όλα αλλάζουν αδιάκοπα. Η φιλοσοφία της μεταβολής θέλει να κατανοεί την ύπαρξη όχι ως σταθερή υπόσταση, αλλά ως σχέση και διαδικασία. Αν το αναλύσουμε με τη φιλοσοφία της μεταβολής, «υπάρχω» σημαίνει «μεταβάλλομαι».

Στη δυτική κοσμολογία το μη ον δεν υπάρχει· γίνεται έτσι μια «κοσμολογία του όντος». Επικεντρωμένη μόνο στο ον, περιγράφεται φιλοσοφικά ως φιλοσοφία του όντος. Ο Παρμενίδης υποστήριζε: «Το ον είναι αγέννητο και άφθαρτο, ολόκληρο, αμετάβλητο και τέλειο. Ήταν, είναι και θα είναι πάντα το ίδιο». Υποστήριζε επίσης: «Το μη ον ούτε να ειπωθεί ούτε να νοηθεί μπορεί, και δεν υπάρχει. Μπορούμε να σκεφτούμε μόνο ό,τι υπάρχει». Αυτή η φιλοσοφία του όντος έγινε το θεμέλιο της θεωρίας του φανερωμένου και της μεταφυσικής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Ο πυρήνας μιας δυτικής κοσμολογίας που «δημιουργεί το ον» βρίσκεται στο ον. Το ον, που δημιουργήθηκε από την αταξία του χάους, διατηρεί ανέπαφες τις αμετάβλητες ιδιότητές του χάρη στη φιλοσοφία του όντος. ⁴⁷

Η δυτική φιλοσοφία του όντος ενισχύθηκε καθώς η φιλοσοφική σκέψη ενώθηκε με τη θρησκευτική πίστη. Στη σκέψη της εξ αποκαλύψεως θρησκείας, θεμέλιο είναι η φιλοσοφία του όντος, σύμφωνα με την οποία ό,τι δημιούργησε ο Θεός δεν πρέπει να αλλάζει. Ακόμη και όταν δέχεται τη μεταβολή, η Δύση δίνει σημασία στο αμετάβλητο στοιχείο μέσα στη μεταβολή, και τη χειρίζεται πάντα μέσα στα όρια της φιλοσοφίας του όντος. Αυτή είναι η θέση της φιλοσοφίας του Πλάτωνα ότι πίσω από τις μεταβολές της πραγματικότητας υπάρχουν οι Ιδέες, αμετάβλητες ουσίες: μια φιλοσοφία του όντος όπου η μεταβολή είναι δευτερεύον φαινόμενο και η ουσία αμετάβλητη. Αυτή τη σκέψη την παρέλαβε τον 17ο αιώνα ο Καρτέσιος. Οι στοχαστές αυτοί οικοδόμησαν τα φιλοσοφικά τους συστήματα θεωρώντας την ύλη ή το πνεύμα, αμετάβλητες υποστάσεις, θεμέλιο της ύπαρξης. Η φιλοσοφία του όντος, και η μεταφυσική που στηρίζεται σε αυτήν, έχουν τόσο μεγάλη σημασία στη Δύση, ώστε ο Καρτέσιος ονομάστηκε πατέρας της νεότερης φιλοσοφίας.

Η οπτική της ανατολικής φιλοσοφίας της μεταβολής αντανακλάται αυτούσια στο φιλοσοφικό σύστημα της Ανατολής. Πουθενά στα ανατολικά κλασικά κείμενα δεν υπάρχει η έννοια του δημιουργού ή της δημιουργίας. Όλα στο σύμπαν και στη φύση υπήρχαν ήδη, και όχι ως καρπός μιας πράξης όπως η δημιουργία· μεταβαλλόμενα αδιάκοπα, παράγουν τα φαινόμενα που βλέπουμε. Αν κοιτάξουμε το απέραντο σύμπαν, όλα βρίσκονται πάντα σε κίνηση και σε μεταβολή. Τίποτε δεν σταματά ποτέ. Η μεταβολή δεν έχει σκοπό, και δεν μπορούμε να συλλάβουμε τον πυρήνα της. Γι’ αυτό η σταθερότητα της φιλοσοφίας της μεταβολής είναι, κατά κάποιον τρόπο, το θεμέλιο που κάνει δυνατή κάθε μεταβολή. Από αυτή τη φιλοσοφία, από τη μεταβολή του σύμπαντος, γεννιέται ακριβώς η έννοια του Ντάο (道), που ακολουθεί τη ροή της μεταβολής.

Η ανατολική φιλοσοφία της μεταβολής επιχειρεί να κατανοήσει το σύμπαν μέσα από τη σχέση ανάμεσα σε ό,τι δεν είναι (το μη ον) και σε ό,τι είναι (το ον). Το μη ον δεν σημαίνει μια απλή απουσία· είναι η πηγή που κάνει δυνατό το ον. Το μη ον είναι η δυνατότητα της δημιουργίας, και το ον είναι η πραγμάτωσή της. Η αρχή του σύμπαντος είναι το μη ον, και το μη ον δεν είναι κενότητα, αλλά πηγή δυναμικότητας και δυνατότητας. Η ροή του σύμπαντος είναι η κίνηση του μη όντος και του όντος· μέσα από τη γένεση και τη φθορά, την ακμή και την παρακμή, τις μεταβολές του γιν και του γιανγκ, το σύμπαν κυκλοφορεί ατέλειωτα ανάμεσα στο μη ον και στο ον. Η φιλοσοφία της μεταβολής σημαίνει ότι «η ίδια η μεταβολή είναι η αρχή του σύμπαντος», και όχι το ον. Δίνει έμφαση όχι στη «μεταβολή των πραγμάτων που υπάρχουν», αλλά στην «ίδια τη μεταβολή», και καθόλου στα πράγματα. Γιατί, καθώς υπάρχει μεταβολή, αλλάζουν και τα πράγματα.

Η φιλοσοφία του όντος, αντίθετα, έχει κέντρο το υπάρχον πράγμα. Αυτό διατηρεί την αξία της ύπαρξής του ως έχει, ανεξάρτητα από τη μεταβολή. Εδώ η μεταφυσική, η οντολογία (ontology), η τελεολογία (teleology) και η γνωσιοθεωρία (epistemology) που τις γνωρίζει, αποτελεί τον πυρήνα της δυτικής φιλοσοφίας. Στο δυτικό φιλοσοφικό σύστημα, το αντίθετο του όντος είναι η ανυπαρξία. Με μια τέτοια δυτικοκεντρική σκέψη, η σύγκριση Ανατολής και Δύσης είναι αδύνατη. Σε αυτή τη σύγκριση, η φιλοσοφία του όντος μπορεί να συγκριθεί όχι με την ανυπαρξία, αλλά με τη φιλοσοφία της μεταβολής: το αντίστοιχο του όντος δεν είναι το μη ον, αλλά «η μεταβολή ανάμεσα στο μη ον και στο ον». Τελικά, η φιλοσοφία της μεταβολής και η φιλοσοφία του όντος τοποθετούν τη σκέψη των δύο πολιτισμών πάνω σε εντελώς διαφορετικά φιλοσοφικά συστήματα. Ό,τι δημιούργησε ο Θεός πρέπει να έχει σκοπό. Φιλοσοφικά συστήματα μεταφυσικής κλίσης, όπως η οντολογία, η τελεολογία και η γνωσιοθεωρία, δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν σε μια ανατολική σκέψη που έχει πυρήνα τη φιλοσοφία της μεταβολής, και είναι έννοιες χωρίς σημασία στην ανατολική φιλοσοφία.⁴⁸

Σύμφωνα με τη φιλοσοφία της μεταβολής, το σύμπαν δεν είναι η σταθερή υπόσταση που προϋποθέτει η φιλοσοφία του όντος, αλλά μια διαδικασία μεταβολής. Το σύμπαν και η φύση δεν είναι ο σκοπός ή το εργαλείο που προϋποθέτει η φιλοσοφία του όντος, αλλά αυτό που υπάρχει από μόνο του και μεταβάλλεται αιώνια σύμφωνα με τη φιλοσοφία της μεταβολής. Στην κβαντομηχανική της σύγχρονης φυσικής, το μη ον του κενού γίνεται ένας χώρος δυνατοτήτων που δεν είναι άδειος. Στην κλασική φυσική το κενό δεν σημαίνει τίποτε· είναι ο άδειος χώρος όπου δρουν μια απόλυτη ύλη και μια απόλυτη ενέργεια. Γι’ αυτό, στη δυτική φιλοσοφία του όντος, η αληθινή ανθρώπινη σοφία είναι η σκόπιμη πράξη, που ακολουθεί τη δημιουργία η οποία προέρχεται από το ον. Στην Ανατολή, αντίθετα, η αληθινή ανθρώπινη σοφία είναι η μη-πράξη (ου-γουέι, 無爲), που ακολουθεί όχι το μεταβαλλόμενο ον, αλλά «το μη ον, την πηγή του όντος».

Στη Δύση, τη φιλοσοφία της μεταβολής την εξέφρασε ο Ηράκλειτος, στην Ελλάδα. «Ποταμῷ γὰρ οὐκ ἔστιν ἐμβῆναι δὶς τῷ αὐτῷ» («δεν μπορεί κανείς να μπει δύο φορές στο ίδιο ποτάμι») είναι η περίφημη φράση του για τη μεταβολή. Όμως η φιλοσοφία του της μεταβολής παραμερίστηκε από τη φιλοσοφία του Παρμενίδη, που την ακολούθησε μετά τον Σωκράτη η δυτική θεωρία του φανερωμένου, και χάθηκε. Στη Δύση, μόλις τον 20ό αιώνα φιλόσοφοι όπως ο Γουάιτχεντ υποστήριξαν μια φιλοσοφία της μεταβολής.⁴⁹ Υποστήριζε ότι το σύμπαν είναι το άθροισμα αδιάκοπων διαδικασιών δημιουργίας και διαμόρφωσης, μια αλληλουχία γεγονότων, χωρίς σταθερή υπόσταση. Η φιλοσοφία της μεταβολής έχει κέντρο τη δυναμικότητα, την ουσία της πραγματικότητας: γένεση, φθορά, αλληλεπίδραση. Έτσι τα πράγματα ορίζονται όχι ως ανεξάρτητες υποστάσεις, αλλά μέσα σε «διαδικασίες» ή «σχέσεις».

Η ανατολική φιλοσοφία ερμηνεύει τις δύο θεμελιώδεις αρχές, το ον και το μη ον, όχι ως ανεξάρτητα υπάρχουσες, αλλά ως συμπληρωματικές και σε μεταβολή. Γι’ αυτό το ενδιαφέρον για μια φιλοσοφία του αμετάβλητου όντος, ή ο συλλογισμός γύρω της, δεν αναπτύχθηκε στον πολιτισμό της Ανατολής. Η ανατολική φιλοσοφία της μεταβολής εξηγεί γιατί η δυτική οντολογία ή γνωσιοθεωρία δεν αναπτύχθηκαν στην ιστορία της ανατολικής φιλοσοφίας. Στη θέση τους η Ανατολή ανέπτυξε τη φιλοσοφία του σι (勢), της δύναμης της θέσης, που συνίσταται στο να συλλαμβάνεις και να αξιοποιείς τη ροή που κρύβεται μέσα στη μεταβολή, καθώς και τη φιλοσοφία του σου (術), της πολιτικής τέχνης, θεμελιωμένη στην ανθρώπινη φύση, και μια αντίληψη της ηθικής που θέτει την ηθική (倫理) πάνω από τον νόμο. Στο κέντρο του πολιτισμού της Ανατολής βρίσκονται το φιλοσοφικό σύστημα του σι (勢), του σου (術) και ενός νόμου (法) που βάζει πρώτη την ηθική, καθώς και οι πρακτικές φιλοσοφίες της πολιτικής ηθικής και της πολιτικής οικονομίας που στηρίζονται σε αυτό. Ένα φιλοσοφικό σύστημα νόμου που βάζει πρώτη την ηθική, του σι και του σου, δεν μπορούσε να αναπτυχθεί σε μια δυτική σκέψη θεμελιωμένη στη φιλοσοφία του όντος.

Ως γύρω στην 1η χιλιετία π.Χ., ο πολιτισμός της Ανατολής, όπως και η Δύση, χρησιμοποιούσε την έννοια γκανγκρόου (剛柔, το σκληρό και το εύκαμπτο) και έθετε την αξία της σκληρότητας πάνω από την αξία της ευκαμψίας. Μετά την 1η χιλιετία π.Χ. περίπου, όμως, εμφανίζεται μια σαφής τάση να προτιμάται η ευκαμψία από τη σκληρότητα. Η περίοδος αυτή δείχνει την καμπή όπου η θεωρία του γιν και του γιανγκ αντικατέστησε τη θεωρία του σκληρού και του εύκαμπτου και έγινε η σημαντικότερη σκέψη του πολιτισμού της Ανατολής.⁵⁰ Η απόδειξη φαίνεται στο Ι Τσινγκ: ως γύρω στην 1η χιλιετία π.Χ. χρησιμοποιούσε τη θεωρία του σκληρού και του εύκαμπτου, ενώ μετά από εκείνη την εποχή τη θεωρία αυτή την αντικατέστησε η θεωρία του γιν και του γιανγκ. Αυτή η αλλαγή σκέψης εκφράζεται στις κεντρικές αξίες του ταοϊσμού και του κομφουκιανισμού, που αντιπροσωπεύουν την ανατολική φιλοσοφία. Ο ταοϊσμός και ο κομφουκιανισμός πρόβαλαν την πραότητα, την ευκαμψία, τη συγκράτηση και την αυτοκαλλιέργεια.

Η σύγκριση των πολιτισμών της Ανατολής και της Δύσης φέρνει στο φως ένα ενδιαφέρον γεγονός. Πρέπει να προσέξουμε ότι η εποχή όπου, στον πολιτισμό της Ανατολής, η θεωρία του σκληρού και του εύκαμπτου αντικαταστάθηκε από τη θεωρία του γιν και του γιανγκ είναι σχεδόν η ίδια με εκείνη όπου, στον πολιτισμό της Δύσης, ο πολυθεϊσμός αντικαταστάθηκε από τον μονοθεϊσμό. Ενώ ο πολυθεϊσμός σάρωνε το μεγαλύτερο μέρος της Δύσης και της Μέσης Ανατολής, ο μονοθεϊσμός εμφανίστηκε στην Αίγυπτο, στην Περσία και στην Ιουδαία. Μπορούμε να τοποθετήσουμε αυτή τη στιγμή γύρω στην 1η χιλιετία π.Χ. Μετά από εκείνη την εποχή, στην Ανατολή διαδόθηκε η θεωρία του γιν και του γιανγκ στη θέση της θεωρίας του σκληρού και του εύκαμπτου, και στη Δύση ο μονοθεϊσμός στη θέση του πολυθεϊσμού.

Το Ι Τσινγκ (易經) έναντι του μαντείου (神託): το Ι Τσινγκ ζει στην ανατολική σκέψη μέσα από τον ταοϊσμό και τον κομφουκιανισμό

Επί χιλιετίες, το Ι Τσινγκ και το μαντείο χρησίμευσαν στην ιστορία της Ανατολής και της Δύσης για να διερευνηθεί το μέλλον στις κρίσιμες στιγμές. Στον τρόπο χρήσης του Ι Τσινγκ και του μαντείου φαίνεται η διαφορά ανάμεσα στην ανατολική φιλοσοφία της μεταβολής και στη δυτική φιλοσοφία του όντος. Ο όρος 神託, που δηλώνει το μαντείο, σημαίνει ότι ένας θεός (神) απαντά στις ερωτήσεις των ανθρώπων δανειζόμενος (託) ένα ανθρώπινο σώμα. Ανάμεσα στον Θεό και στον άνθρωπο εμφανίζεται ένας μεσάζων. Η ιέρεια που ζούσε στον ναό και έδινε τους χρησμούς έπαιζε ρόλο παρόμοιο με τον ρόλο του προφήτη στην εξ αποκαλύψεως θρησκεία. Επειδή το μέλλον έχει οριστεί από τον Θεό, ένα υπερβατικό ον, πρόκειται να το γνωρίσει κανείς από πριν μέσω του μεσάζοντα. Η απόφαση του Θεού έχει μια ισχυρή πειστική δύναμη: ο άνθρωπος πρέπει να την ακολουθήσει. Γι’ αυτό η ψυχολογία που ζητά δύναμη από έναν απόλυτο Θεό είναι εγγενής στην ανθρώπινη φύση.

Όμως η εποχή του μαντείου, όπου οι άνθρωποι πίστευαν στα θαύματα και στη λογική ενός Θεού που επεμβαίνει άμεσα στις ανθρώπινες υποθέσεις, χάθηκε στην ιστορία με την πρόοδο των επιστημών. Τα συστήματα σκέψης που γεννήθηκαν από τον δυτικό Διαφωτισμό, τον ντεϊσμό και τον ορθολογισμό έκαναν το δυτικό μαντείο κειμήλιο της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας. Το ανατολικό Ι Τσινγκ όμως, ή τουλάχιστον η φιλοσοφία της μεταβολής του, παραμένει χρήσιμο, αυτούσιο, στον πυρήνα της ανατολικής σκέψης. Κι αυτό κυρίως επειδή, σύμφωνα με τον συγκρητισμό (syncretism) που χαρακτηρίζει τον πολιτισμό της Ανατολής, η φιλοσοφία της μεταβολής του Ι Τσινγκ αντανακλάται αυτούσια στα φιλοσοφικά συστήματα του ταοϊσμού και του κομφουκιανισμού. Η ταοϊστική σκέψη της μη-πράξης και η κομφουκιανή σκέψη του ηγούμενου συνδέονται με τη φιλοσοφία της μεταβολής του Ι Τσινγκ.

Η σκέψη του Ι Τσινγκ στηρίζεται στη φιλοσοφία της μεταβολής: το ανθρώπινο μέλλον δεν είναι ήδη καθορισμένο, αλλά κυλά σύμφωνα με την αλληλεπίδραση φύσης και ανθρώπου. Το σημαντικό είναι να συλλάβει ο άνθρωπος αυτή τη ροή για να επηρεάσει τη ροή του μέλλοντος. Το δυτικό μαντείο, ο χρησμός, λειτουργεί σύμφωνα με τον ντετερμινισμό, ενώ οι επιλογές του Ι Τσινγκ λειτουργούν στο πλαίσιο μιας φιλοσοφίας της μεταβολής που περιλαμβάνει την ανθρώπινη επιλογή:

Κάθε ανθρώπινη κατάσταση εξαρτάται από το αν ο άνθρωπος πράττει καλά ή κακά. Ο ρόλος του Ι Τσινγκ είναι να βοηθά τον άνθρωπο να επιλέγει να πράττει καλά. Το Ι Τσινγκ ανήκει επομένως σε εντελώς άλλη τάξη από τη μαντεία που προλέγει το μέλλον ⁵¹

Το Ι Τσινγκ ξεπερνά τον χαρακτήρα ενός μαντικού βιβλίου που απλώς προλέγει το μέλλον και μεταφέρει στον άνθρωπο την απόφαση του ουρανού ως ήδη δοσμένη μοίρα.⁵² Αυτό που προσφέρει το Ι Τσινγκ στον άνθρωπο δεν είναι απλώς ένα πρόγραμμα, «το μέλλον θα είναι έτσι», αλλά ένα περιθώριο επιλογής: «τι πρέπει να κάνω;». Γι’ αυτό στο ανατολικό Ι Τσινγκ, σε αντίθεση με το δυτικό μαντείο, ο ρόλος του ανθρώπου έχει μεγάλη σημασία. Οι τρεις γραμμές των τριγράμμων του Ι Τσινγκ τοποθετούν τον ουρανό, τη γη, και στο κέντρο τους τον ρόλο του ανθρώπου. Πρέπει να παρατηρεί κανείς καλά τον καιρό του ουρανού και τη διάταξη της γης, αλλά μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο άνθρωπος πρέπει να βρει τον ρόλο που του ταιριάζει καλύτερα και να τον εκπληρώσει, αποφασίζοντας και χαράζοντας έτσι τη μοίρα του.

Σύμφωνα με το Ι Τσινγκ, σε κάθε κατάσταση αντιστοιχεί για τον άνθρωπο μια πράξη. Σε κάθε δεδομένη κατάσταση, η σωστή πράξη και εκείνη που δεν είναι σωστή υπάρχουν ως δυνατές επιλογές. Το Ι Τσινγκ δεν είναι απλώς βιβλίο προφητειών ή μαντείας, αλλά φιλοσοφικό βιβλίο που περιέχει σοφία και ηθική. «Δεν πρέπει ούτε να αρνείσαι τη μαντεία ούτε να την πιστεύεις ολοκληρωτικά. Να τη συμβουλεύεσαι όμως πάντα» (διάταγμα του βασιλιά Σεγιόνγκ προς τον διοικητή της βόρειας εκστρατείας, από τα Χρονικά της δυναστείας Τσοσόν). Η σωστή πράξη φέρνει καλοτυχία· η αντίθετη, κακοτυχία.

Ποια είναι λοιπόν, για κάθε δεδομένη κατάσταση, η σωστή πράξη που της ταιριάζει; Το να την ανακαλύψει είναι αυτό που πρέπει να αποφασίσει ο άνθρωπος μέσα στην κατάσταση που του δίνεται. Το Ι Τσινγκ τονίζει ότι, αν ο άνθρωπος πράξει όσο το δυνατόν νωρίτερα, στην αρχή μιας κατάστασης που αλλάζει διαρκώς, η πράξη του μπορεί να έχει μεγαλύτερη επίδραση στο μέλλον. Το Ι Τσινγκ έχει έντονη ηθική διάσταση και προορίζεται να χρησιμεύει ως σοφία για να ανοίγει κανείς δρόμο μέσα στις καταστάσεις.

Πολλοί θεωρούν αόριστα το Ι Τσινγκ μαντικό βιβλίο ή ένα από τα μυστηριώδη αρχαία κείμενα της Ανατολής.⁵³ Όμως το βάρος του Ι Τσινγκ στον πολιτισμό της Ανατολής είναι τόσο μεγάλο, ώστε ορίζει την ανατολική κοσμοαντίληψη και τη σχέση φύσης και ανθρώπου.

Στον πολιτισμό της Ανατολής, μέσα από αιώνες αλληλεπίδρασης με τον ταοϊσμό, τον κομφουκιανισμό και άλλα ρεύματα, το Ι Τσινγκ έθεσε τη φιλοσοφία του στο θεμέλιο της ανατολικής σκέψης. Κατά τη διαμόρφωση και την ολοκλήρωση των σχολίων του Ι Τσινγκ, την Εποχή των Ανοίξεων και των Φθινοπώρων και την Εποχή των Εμπόλεμων Βασιλείων, δημιουργήθηκε μια βαθιά σχέση ανταλλαγής σκέψεων ανάμεσα στο Ι Τσινγκ, στον ταοϊσμό και στον κομφουκιανισμό. Μελετώντας και ερμηνεύοντας το Τζόου Ι, οι ταοϊστές και οι κομφουκιανοί λόγιοι απορρόφησαν στη σκέψη τους τη φιλοσοφία και τον προσανατολισμό που ήταν εγγενή σε αυτό, και τα ανέπτυξαν. Μέσα από αυτές τις ανταλλαγές, το Τζόου Ι ανέπτυξε, μέσω του ταοϊσμού και του κομφουκιανισμού, το σύστημα σκέψης του παλαιού Ι Τσινγκ, και, μέσω των σχολίων του, ενσωμάτωσε σκέψεις επηρεασμένες από τον ταοϊσμό και τον κομφουκιανισμό: αντίληψη της φύσης, αντίληψη της ηθικής, πολιτική φιλοσοφία. Εξαιτίας της βαθιάς επίδρασης του Ι Τσινγκ στον ταοϊσμό και στον κομφουκιανισμό, η επίδρασή του παραμένει ζωντανή στις χώρες του ταοϊστικού και κομφουκιανού πολιτισμικού χώρου.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το Ι Τσινγκ είναι ένα από τα σημαντικότερα βιβλία του κόσμου… Είναι το πιο σημαντικό και πιο πλούσιο σε νόημα βιβλίο, που περιέχει τρεις χιλιάδες χρόνια πολιτισμικής ιστορίας της Κίνας. Όλη η πολιτισμική ιστορία της Κίνας είτε εμπνεύστηκε από αυτό το βιβλίο είτε επηρέασε την ερμηνεία του. Γι’ αυτό το Ι Τσινγκ περιέχει μια σοφία που λειάνθηκε επί χιλιετίες. Είναι φυσικό ότι ο κομφουκιανισμός και ο ταοϊσμός, στο κέντρο της κινεζικής φιλοσοφίας, στηρίζονται και οι δύο στη φιλοσοφία του Ι Τσινγκ. ⁵⁴

Το σημαντικότερο σημείο, από αυτή την οπτική, είναι ότι η φυσιοκρατική κοσμοαντίληψη και η φιλοσοφία της μεταβολής που ενυπάρχουν στο Ι Τσινγκ ενώνονται σε ένα σύνολο με την ηθική, πολιτική και οικονομική φιλοσοφία που ενυπάρχει στην ταοϊστική και στην κομφουκιανή σκέψη. Αυτό σημαίνει ότι η ηθική, η πολιτική και η φιλοσοφία της Ανατολής διαμορφώθηκαν με βάση τη φύση και γύρω από αυτήν. Η σημασία αυτού του φιλοσοφικού συστήματος αντανακλάται στα φιλοσοφικά συστήματα της Κορέας, της Ιαπωνίας και του Βιετνάμ. Συμβολίζεται μάλιστα ακόμη και στις εθνικές τους σημαίες (國旗).⁵⁵

Η θέση ότι πρέπει να οικοδομηθεί ένα φιλοσοφικό θεμέλιο με κέντρο τη φύση υποστηρίχτηκε στη Δύση δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, στις αρχές του Διαφωτισμού, από τον Μπέικον, τον Σπινόζα και άλλους. Έγινε δυνατή καθώς η Δύση απελευθερωνόταν από την παράδοση της εξ αποκαλύψεως θρησκείας. Για να τονίσει τη σημασία της φύσης για τη φιλοσοφία, ο Μπέικον διακήρυξε: «Η ανθρώπινη κατανόηση γεννιέται μόνο από τον στοχασμό πάνω στη φύση και από την παρατήρηση της αλήθειας που δείχνει η φύση. Έξω από αυτά, ο άνθρωπος δεν μπορεί ούτε να γνωρίσει τίποτε ούτε να κάνει τίποτε». Ο Σπινόζα προχώρησε πιο πέρα και διακήρυξε ότι «ο Θεός είναι το ίδιο με τη φύση».

Η φιλοσοφική σχέση ανάμεσα στο Ι Τσινγκ, στον ταοϊσμό και στον κομφουκιανισμό φαίνεται στο ότι το φιλοσοφικό σύστημα του Ι Τσινγκ για το σύμπαν και τις ανθρώπινες υποθέσεις αντανακλάται αυτούσιο στην ταοϊστική σκέψη της μη-πράξης και στην κομφουκιανή σκέψη του ηγούμενου. Ο πυρήνας της κομφουκιανής σκέψης του ηγούμενου είναι η σημασία της ηθικής. Αφετηρία της είναι ότι η ηθική πρέπει να προηγείται του νόμου. Ταυτόχρονα, η ταοϊστική σκέψη της μη-πράξης, αντίθετη στη δυτική σκέψη της σκόπιμης πράξης, στηρίζεται στη φιλοσοφία της μεταβολής του Ι Τσινγκ. Επειδή το Ντάο είναι αιώνιο, αμετάβλητο και δεν ανήκει σε κανέναν, προσδίδει στην ηθική απόλυτο χαρακτήρα, ενώ ταυτόχρονα εμποδίζει τον καθένα να ισχυριστεί ότι κατέχει ή ότι ανακάλυψε μια απόλυτη ηθική. Ο κομφουκιανισμός τονίζει αυτό το γνώρισμα της ηθικής, που διαφέρει πολύ από το δυτικό θρησκευτικό δόγμα. Ο Κομφούκιος τόνισε: «Όταν πρόκειται για το ρεν (仁), δεν υποχωρείς ούτε στον δάσκαλό σου» (Ανάλεκτα 15:35), και ο Μένκιος εξήγησε: «Αν πιστεύεις όλα όσα λέει το Βιβλίο των εγγράφων (書經), καλύτερα να μην υπήρχε το Βιβλίο των εγγράφων» (Μένκιος 7, «Τζιν Σιν, δεύτερο μέρος», 盡心章句下). Ο χριστιανισμός, αντίθετα, διατυπώνει καθαρά τη στάση του για τη σημασία του νόμου με έναν ρητό νόμο: «Ο νόμος του Θεού είναι διπλός. Ο πρώτος είναι να λατρεύεις τον Θεό, και ο δεύτερος να αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου» (Μάρκ. 12:30-31, Ματθ. 22:36-40). Αυτό σημαίνει ακριβώς ότι οι πολιτισμοί της Ανατολής και της Δύσης διαμορφώθηκαν, αντίστοιχα, γύρω από την ηθική και γύρω από τον νόμο.

Η διαφορά ανάμεσα στην ηθική και στον νόμο πηγάζει ακριβώς από τη θεμελιώδη διαφορά ανάμεσα στους πολιτισμούς της Ανατολής και της Δύσης: το Ντάο και τον Θεό, δηλαδή το αφανέρωτο και το φανερωμένο. Ο ταοϊσμός ανέπτυξε τη σκέψη για το σύμπαν, την ηθική και την ανθρώπινη φύση που ενυπήρχε στο Ι Τσινγκ, και οικοδόμησε ένα συνολικό σύστημα σκέψης για τη σχέση ανθρώπου και φύσης, θεμελιωμένο στη φύση. Αφήνοντας τον στοχασμό για τη σχέση φύσης και ανθρώπου στη σκέψη του γιν και του γιανγκ του Ι Τσινγκ και στην ταοϊστική σκέψη του Ντάο, ο κομφουκιανισμός μπόρεσε να επικεντρωθεί στην ηθική και στην πολιτική σκέψη. Το Ι Τσινγκ ξεκίνησε ως μαντικό βιβλίο, όμως χάρη στις προσπάθειες να διευρυνθεί και να εμβαθυνθεί σε έργο φιλοσοφίας και σκέψης, όπως το Μεγάλο σχόλιο (繫辭傳), διασώζει μαζί με το Τάο Τε Τσινγκ και τα Ανάλεκτα τη σοφία της Ανατολής σε κοσμολογικό επίπεδο. Αν το συγκρίνουμε με τις εξ αποκαλύψεως θρησκείες της Δύσης, που ανήκουν σε παρόμοια εποχή, νιώθουμε τη διαφορά ανάμεσα στους πολιτισμούς της Ανατολής και της Δύσης. Σε σύγκριση με τα ιερά κείμενα του ιουδαϊσμού και του χριστιανισμού, που στηρίζονται σε αυστηρούς νόμους του Θεού, μας δίνει την ευκαιρία να πλησιάσουμε τον πυρήνα ενός πολιτισμού της Ανατολής που, με φόντο την ηθική, ανοίγει δρόμο στη ζωή με τις δικές του δυνάμεις.

Το Ι Τσινγκ θεμελιώνεται όχι στο καλό και στο κακό, αλλά στην έννοια του γιν και του γιανγκ. Σε έναν κόσμο που αλλάζει αδιάκοπα, δεν μπορούν να εφαρμοστούν ούτε μια φιλοσοφία του αιώνιου όντος ούτε μια θεωρία του καλού και του κακού. Η έννοια του γιν και του γιανγκ δεν είναι στατική αλλά δυναμική. Μέσα στο γιν υπάρχει ο σπόρος του γιανγκ, και μέσα στο γιανγκ ο σπόρος του γιν. Και τα δύο έχουν απλώς την ιδιότητα να μεταβάλλονται συμπληρώνοντας το ένα το άλλο. Έτσι το ι προβάλλει όχι το «κέντρο στο εγώ», θεμελιωμένο στη φιλοσοφία του όντος, αλλά το «κέντρο στη σχέση» της θεωρίας του γιν και του γιανγκ. Αυτή η φιλοσοφική προσέγγιση δίνει το θεμέλιο της σκέψης του πολιτισμού της Ανατολής.

Το αρχικό Ι Τσινγκ υπήρξε, άλλαξε και εξελίχθηκε για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια πριν από την Εποχή των Ανοίξεων και των Φθινοπώρων και την Εποχή των Εμπόλεμων Βασιλείων, πριν γεννηθούν ο ταοϊσμός και ο κομφουκιανισμός, και σχημάτισε ένα μεγάλο θεμέλιο της ανατολικής σκέψης. Αυτό το ξέρουμε από την ιστορία που άφησε ο Κομφούκιος, «τα δερμάτινα λουριά κόπηκαν τρεις φορές» (韋編三絶): ο Κομφούκιος διάβαζε το Ι Τσινγκ με τόση επιμέλεια, ώστε τα δερμάτινα λουριά που έδεναν τα μπαμπού πινακίδια του κόπηκαν τρεις φορές. Πρέπει να προσέξουμε ότι τα εξάγραμμα και οι γραμμές που αποτελούν τη βάση του Ι Τσινγκ χρησιμοποιούνταν για πολύ καιρό ως σημεία και σύμβολα πριν από την επινόηση της γραφής. Αυτό σημαίνει ότι ήδη από τις αρχές του πολιτισμού της Ανατολής το Ι Τσινγκ είχε ορίσει και σταθεροποιήσει το θεμέλιο και τον προσανατολισμό της ανατολικής σκέψης και των εννοιών της. Με άλλα λόγια, η φιλοσοφία που ερμηνεύει τη μεταβολή όλων των πραγμάτων με τις σκληρές και τις εύκαμπτες γραμμές, δηλαδή με τη σκέψη του γιν και του γιανγκ, και η αντίληψη της φύσης που ενυπάρχει σε αυτήν, είχαν ήδη εδραιωθεί μέσω του Ι Τσινγκ.

Το Ι Τσινγκ συνδέεται τόσο βαθιά με τον κομφουκιανισμό, ώστε την εποχή που κυριαρχούσαν οι κομφουκιανοί λόγιοι περιλαμβανόταν συχνά στα μαθήματα των εξετάσεων για τη δημόσια διοίκηση. Γι’ αυτό το Ι Τσινγκ έγινε ένα από τα κομφουκιανά κλασικά κείμενα και κατέχει σημαντική θέση στον κομφουκιανισμό. Βέβαια, σε αντίθεση με τα Ανάλεκτα, το Τάο Τε Τσινγκ δεν αναφέρει άμεσα το Ι Τσινγκ· πολλά όμως χωρία του Τάο Τε Τσινγκ, εδώ κι εκεί, αντανακλούν τις ιδέες που περιέχει. Και ο ταοϊσμός συνδέεται τόσο βαθιά με το Ι Τσινγκ, ώστε κατέληξε να υιοθετήσει ως σύμβολό του το διάγραμμα του τάιτζι, που προέρχεται από το Ι Τσινγκ. Τελικά, το Ι Τσινγκ χρησιμεύει ως κοινή πηγή της κοσμοαντίληψης, της θεωρίας της ανθρώπινης φύσης και της ηθικής για τον κομφουκιανισμό και τον ταοϊσμό, τις δύο μεγάλες οροσειρές του πολιτισμού της Ανατολής.

Εδώ σημαντική είναι η στιγμή της πράξης. Η επιδίωξη της «επιλογής της μη-πράξης» αντανακλά μια στρατηγική επιλογή: να μειωθεί η περιττή προσπάθεια με κατάλληλη πράξη ήδη από το πρώτο στάδιο. Αυτό ακολουθεί μια φιλοσοφία που συνίσταται στο να προβλέπεις το μέλλον και, με μια έγκαιρη πράξη στηριγμένη σε αυτή την πρόβλεψη, να αφήνεις το αποτέλεσμα να εμφανιστεί φυσικά, μέσω της μη-πράξης. Αυτός ο τρόπος επιδιώκει να περιορίσει στο ελάχιστο τη σπατάλη ενέργειας και να επικεντρωθεί στην αποτελεσματικότητα και στην επίτευξη του στόχου.

Σκοπός του Ι Τσινγκ είναι να βοηθά να παρατηρούμε τη διαδικασία της μεταβολής και να παρεμβαίνουμε όσο το δυνατόν νωρίτερα. Το πρώτο στάδιο είναι αποφασιστικό. Όσο νωρίτερα παρεμβαίνει κανείς σε μια μεταβαλλόμενη κατάσταση, τόσο πιο εύκολα κυριαρχεί στη ροή. Η καθυστερημένη παρέμβαση είναι μάταιη, γιατί όλα έχουν ήδη συντελεστεί και, ό,τι κι αν κάνει κανείς, δεν μπορεί πια να αλλάξει το αποτέλεσμα ⁵⁶

Το Ι Τσινγκ τράβηξε την προσοχή και της Δύσης. Στις αρχές του 18ου αιώνα, την εποχή του Διαφωτισμού, ο Λάιμπνιτς συνέλαβε τη σκέψη που περιέχει· το 1835, στη Γερμανία, κυκλοφόρησε το Ι Τσινγκ στα λατινικά του ιησουίτη πατέρα Ρεζίς· και αργότερα ο Καρλ Γιουνγκ μελέτησε εντατικά το Ι Τσινγκ και έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον γι’ αυτό. Ο Λάιμπνιτς έκρινε ότι το Ι Τσινγκ και η ανατολική σκέψη του γιν και του γιανγκ δίνουν στον άνθρωπο πρακτικές και ηθικές κατευθύνσεις μέσα από ένα σύστημα σημείων θεμελιωμένο στη φύση· βλέποντας τα εξάγραμμα του Τζόου Ι, τα συνέδεσε με το δυαδικό σύστημα και τα εφάρμοσε στα δυτικά μαθηματικά. Η γραμμή γιν (--) μπορεί να αντιστοιχεί στο 0 και η γραμμή γιανγκ (─) στο 1. Λέγεται ότι εμπνεύστηκε από το Ι Τσινγκ για να αναπτύξει το δυαδικό σύστημα που χρησιμοποιείται ως κεντρικός μηχανισμός των υπολογιστών.⁵⁷