1) Оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншлийн эхлэл: нарсны боргоцой (Pine Cone) ба сүнсний нүд (Eye of Soul)
Өрнө мянга мянган жилийн турш оюун ухаан ба зөн совинг тусад нь авч үзэж, оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншлийг эрэлхийлсэн. Грек, Египет, Ойрх Дорнодод тархины бүтэц оюун ухааны оршихуйг илэрхийлдэг гэж үзэж, түүнийг зураг, баримал дүрст илэрхийлсэн. Тэд хүнийг задлан шинжилбэл тархины бүтэц доторх эпифиз буюу нарсан булчирхай (Pineal gland) бол оюун ухаан юмуу сүнсний бодит хэлбэр гэж бодсон. Нарсан булчирхай гэдэг нь нарсны боргоцой шиг хэлбэртэй шүүрлийн булчирхайн анатомийн нэр юм. Байгаль дахь «нарсны боргоцой» (Pine cone) нарсан булчирхайтай хэлбэрээрээ тун төстэй болохыг анзаарсан. Тиймээс Өрнө зэрэг илчлэлтийн шашныг бүтээсэн соёл иргэншлүүд нарсан булчирхайтай төстэй нарсны боргоцой хэлбэрийн баримлыг чухалчилсан. Энэ нь хүний «сэтгэл, сүнс, оюун ухаан, ухаалаг сэтгэлгээ, эсвэл Бурханаас хүртсэн ойлгох чадвар»-ыг илэрхийлдэг гэж үзсэн. Мөн нарсны боргоцойн мушгиа бүтэц Фибоначчийн дараалал, алтан харьцааг агуулдаг тул хүнд байгаль дахь дэг журмыг харуулж, түүний тухай оюун санааны эрэл хайгуулыг холбох үүрэг гүйцэтгэсэн байх гэж таамагладаг.
Энэ үзэгдэл мянга мянган жилийн турш Месопотами, Египет, Грек, Ром, мөн сүүлийн үеийн Өрнөд ч өргөн хэрэглэгдэж ирсэн. Вавилончууд бурханаа баримлынхаа голд нарсны боргоцой барьж байгаа хэлбэрээр бурхны хөргийг сийлдэг байв: «Таммуз» бол Вавилон, Шумерын нутгийн бурхан юм. Баруун гартаа сүнсийг илэрхийлсэн «нарсны боргоцой» барьжээ. Египетийн Осирис бурхны очирт таягны голд хамгийн чухал газарт нарсны боргоцой сийлсэн байдаг: Египетийн бурхан Осирисын очирт таягт сүнсийг илэрхийлсэн «нарсны боргоцой»-г хоёр могой ороосон байна. Грекийн бурхан Гермес (Ромын бурхан Меркурийтэй адил) ч өөрийн таягны яг голд Осирис бурхны баримал шиг нарсны боргоцой сийлүүлжээ. Гермесийн таяг «кадуцей» (Caduceus)-г нарсны боргоцой, хоёр могой чимдэг. Грекийн бурхан Дионисийн таягны үзүүрт ч нарсны боргоцой сийлсэн байдаг. Дионисийн таяг «тирс» (Thyrsus)-ийн үзүүрийг сүнсийг бэлгэдсэн нарсны боргоцой чимдэг.
Баруун гартаа сүнсийг илэрхийлсэн «нарсны боргоцой» барьжээ.
Сүнсийг илэрхийлсэн «нарсны боргоцой»-г хоёр могой ороосон байна.
Нарсны боргоцой, хоёр могой чимдэг
Сүнсийг бэлгэдсэн нарсны боргоцой таягны үзүүрийг чимдэг
Оюун ухааны чадварыг шүтэх соёлын үзэгдэл эртний үеэс дундад зуун, шинэ үе хүртэл Өрнийн соёл иргэншилд тэр хэвээрээ үргэлжилж ирсэн. Дундад зуунд Ромын Пап ламын засаг захиргаа сүмийн үүдийг нарсны боргоцойн баримлаар чимэх болсон: Ромын Ватиканы сүмийн үүдэнд асар том «нарсны боргоцой»-н чимэглэл сүндэрлэн зогсож байна.
Шинэ үед ч АНУ-ын Нью-Йорк хот дахь Уайтхолл байрны (Whitehall Building) хананд голдоо нарсны боргоцойтой Гермесийн таягны баримал наалттай байдаг: Нью-Йорк хотын Уайтхолл байрыг чимсэн «кадуцей» таягны гол хэсэг болох «нарсны боргоцой»-н баримал тод харагдана
Таягны гол хэсэг болох «нарсны боргоцой»-н баримал тод харагдана
Ийнхүү нарсан булчирхай (Pineal gland) нарсны боргоцойн баримлаар Өрнө, Египет, Ойрх Дорнодод мянга мянган жилийн турш соёл иргэншлийн цөм болж гарч ирээд, нэг алхам цааш хөгжсөн. Нарсны боргоцой эцэстээ дүрслэгдэн «гурав дахь нүд» болж илэрхийлэгдсэн. Үнэндээ тархин дахь нарсан булчирхайн бүтцийг анатомийн хувьд тэр чигээр нь илэрхийлсэн баримал Египетэд өргөн дэлгэрч, түүнийг «нүд» болгон дүрсэлсэн. Үүнийг Египетэд бурхан «Ра-гийн нүд» буюу «Хорусын нүд» гэж нэрлэдэг. Энэ нүдийг цаашлаад Грект «гурав дахь нүд» буюу «сүнсний нүд» (Eye of Soul) гэж нэрлэх болсон.
Энэ нүдийг Грект «гурав дахь нүд» буюу «сүнсний нүд» гэж нэрлэх болсон
нарсан булчирхайн (pineal gland) анатомийн хэлбэрийг дүрсэлсэн юм.
Платон «Хорус»-ын нүдийг «гурав дахь нүд» буюу «сүнсний нүд» гэж илэрхийлсэн. Тэрээр оюун ухаанд агуулагдах сүнсний нүдээр орчлонгийн үнэнийг харж, илэрхийлж чадна гэж үзсэн.
Бид одоо сүнсний нүдээр бүх юмсыг нэвт гэрэлтүүлдэг орчлонгийн гэрлийг харж, мөнхийн үнэн рүү хандаж чаддаг байх ёстой. 167
Тэрээр бид бие махбодын нүдээр бус, түүнээс 10 000 дахин хүчтэй сүнсний нүдээр мөнхийг эрэлхийлэх ёстой гэж уриалсан. Тэрээр зөвхөн сүнсний нүд л үнэнд хүрдэг гэж тууштай нотолсон. Энэ бол шашин, метафизикийн нээлтэд үнэмлэхүй шинж өгдөг философи юм.
Сүнсний нүд бие махбодын нүднээс 10 000 дахин чухал. Учир нь зөвхөн сүнсний нүд л үнэнийг харж чадна. 168
Нарсны боргоцой оюун ухааныг төлөөлдөг гэсэн Ойрх Дорнод, Өрнийн энэхүү философи өргөн, удаан дэлгэрч, Энэтхэг болон Буддын шашинд ч нөлөөлсөн. Тиймээс Энэтхэгийн Шива бурхны хөргийг харвал магнай дээр нь сүнсний нүд зурсан байдаг. Афганистанаас олдсон Гандхарын Буддагийн хөргийн магнайд «гурав дахь нүд» бий. Ийм нөлөөгөөр Буддын шашны Буддагийн хөрөгт ч «сүнсний нүд»-ийг магнайд нь зурах болсон. Мөн Буддагийн үсийг нарсны боргоцой хэлбэрээр буржгар хэлбэртэй сийлдэг. Бид Буддагийн хөргөөс «гурав дахь нүд», «нарсны боргоцой хэлбэрийн үс засал»-аар чимэгдсэн Өрнийн соёл иргэншлийн нөлөөг авсан дүр төрхийг харж болно.
Сүнсний нүд Өрнийн оюун ухааны эрин болон түүнээс хойш ч хүчтэй гэрэлтсээр байв. 1789 онд Францад албан ёсоор гаргасан эрхийн тунхаглалын зургийн яг голд «сүнсний нүд» (Eye of Soul) буюу гурав дахь нүдийг зурсан байдаг. АНУ-д хэрэглэдэг 1 долларын дэвсгэртийн ар талд ч гурав дахь нүдийг Бурханы нүдний хэлбэрээр голд нь зурсан байдаг. АНУ-ын төрийн тамга (國章) АНУ-ын 1 долларын дэвсгэртийн ар талд зурагдсан байдаг. «Бурханы нүд» (Eye of Providence) пирамидын хэлбэрийн дээд хэсгийг чимдэг.
«Сүнсний нүд» (Eye of Soul)-ийг зурсан байна.
«Бурханы нүд» (Eye of Providence) пирамидын хэлбэрийн дээд хэсгийг чимдэг.
Ийнхүү нарсны боргоцой, сүнсний нүдээр дамжуулан хүний оюун ухааныг шүтэх үзэл санааны суурь Өрнийн соёл иргэншилд мянга мянган жилийн түүхийн турш тогтсон. Оюун ухааныг шүтэх явдал Өрнийн соёл иргэншлийн шинэ үед шинэ хэлбэрийг олдог. Нарсны боргоцой, гурав дахь нүд зэрэг зургаар оюун ухааныг шүтэхээс оюун ухаан дотор орж түүнийг илэрхийлэх арга барилд шилждэг. Энэ бол Өрнийн соёл иргэншил зөн совингоос тусгаарлагдсан оюун ухааныг чухалчилдаг «метафизик» юм.
2) Оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншлийн дэлгэрэлт: дүрслэлээс философийн тогтолцоо руу
Хүний мөн чанарыг зохиомлоор хувааж тайлбарлах төлөөлөх жишээ бол түүнийг зөн совин ба оюун ухаан (бие ба оюун ухаан, хүсэл тэмүүлэл ба оюун билиг, физиологи ба сэтгэл зүй, мэдрэмж ба ухаан, махбод ба сүнс) гэж хоёр хувааж тайлбарлах хандлага юм. Өрнийн соёл иргэншил хоёр мянган жилийн турш ийм ялгааг аргагүй зүйл гэж үзэж, оюун ухааныг бие махбодоос эсрэгцүүлэн нэгэн бие даасан үзэгдэл гэж харахыг хичээсэн. «Бид хэн бэ» гэсэн асуултад сүнс ба махбодын тэмцэл гэсэн хүний мөн чанарын онолыг дэвшүүлдэг. Эртний үед Платон сүнс санааны (идея) ертөнцийг эрмэлздэг боловч бие махбод мэдрэхүйн хүсэлд хүлэгдэж сүнсэнд саад болдог гэж үзсэн. Дундад зууны Христийн шашин оюун ухааныг тэнгэрлэг, сайн зүйл, бие махбодыг хүсэл, нүглийн эх үүсвэр болох тул оюун ухаантай эсрэгцдэг гэж үзсэн. Өрнөд Бурхан бол байгалийн бурхан бус, шударга ёсны Бурхан, сайн Бурхан буюу оюун ухааны бүтээгдэхүүн юм. Мөн юуны түрүүнд Гурвалын сургаалд тод илэрдгээр сүнслэг оршихуй юм. Тэр Бурханы дүрээр бүтээгдсэн хүнийг ч үндсэндээ сүнслэг, оюун санааны оршихуй гэж үздэг. Шинэ үеийн Өрнийн рационализмд Декарт оюун ухаан ба бие махбодыг тусдаа бодит биет гэж ялгадаг дуализм дотор оюун ухааны ач холбогдлыг баримталсан.
Эртний метафизик, дундад зууны Бурханыг төв болгох үзэл, шинэ үеийн рационализм
Сократаас өмнөх Грекийн соёл иргэншилд зөн совин, оюун ухааны хоорондох «тэнцвэр» гэсэн ойлголт нэлээд их жинтэй байв. Оюун ухааныг нийтлэг болгох юмуу оюун ухаан ба зөн совинг тодорхой салгах явдал хараахан байгаагүй, тэнцвэрт байсан үе бөгөөд аполлоны зүйл, дионисийн зүйл бие биеэ хязгаарлаж байв. Грекийн соёл иргэншилд Аполлон (Apollo) бол ухаалаг сэтгэлгээ, оюун ухааны бэлгэ тэмдэг. Дионис (Dionysus) бол мэдрэхүй, зөн совингийн бэлгэ тэмдэг. Оюун ухаан ба зөн совин, өөрөөр хэлбэл аполлоны зүйл ба дионисийн зүйл эсрэгцэж байв. Ницше энэ байдлыг ингэж тайлбарладаг:
Грекийн урлагийн хоёр бурхан Аполлон, Дионисоор дамжуулан бид Грекийн ертөнцөд аполлоны урлаг болох дүрслэх урлаг, дионисийн урлаг болох дүрслэлгүй хөгжмийн урлагийн хооронд үүсэл төдийгүй зорилгоороо ч ширүүн эсэргүүцэл байсныг мэднэ… Тэд нэг болж нэгдэн гарч ирж, энэ нэгдлээр аполлоны бөгөөд нэгэн зэрэг дионисийн урлаг бий болсон. Тэр бол Афины эмгэнэлт жүжиг юм.169
Энэхүү эсрэгцлийг шийдвэрлэх байдлаар эвдсэн нь Сократ, Платон, Аристотель гэсэн гурван философич юм. Тэд метафизикийг баримталсан. Өөрөөр хэлбэл оюун ухаан бол хүний мөн чанар, бие махбод бол матери бөгөөд ямар ч үнэ цэнэгүй гэж үзсэн. Хүний бүх хичээл зүтгэл бие махбодоос тусгаарлагдсан оюун ухааныг судалж, түүгээр дамжуулан мөнхийн үнэнд хүрэх ёстой гэж тэд үзсэн. Оюун ухааныг шүтэх уламжлал Грек болон Газар дундын тэнгисийн соёл иргэншилд үргэлжилсэн боловч түүнийг философи болгосон нь тэд юм. Тэд зөвхөн грекчүүд л Бурханы өгдөг оюун ухаан юмуу сүнстэй гэж боддог байв. Тэдний сүнсийг шүтэх үзэл Пифагороос сурсан зүйл юм. Тэд мөн оюун ухааныг хүний мөн чанар гэж илэрхийлсэн нь «мэдрэхүй хуурмаг бөгөөд зөвхөн оюун ухаан л үнэнийг танин мэддэг» гэсэн Парменидын үзэл санааг дагасан хэрэг юм. Ялангуяа Аристотелийн үед тэд оюун ухааныг судлахыг метафизик гэж нэрлэж, философийн цөм хэмээн чухалчилсан. Хүний зөн совинг доромжилж, хүний зөн совин амьтны зөн совинтой адил гэж шинжилсэн. Тэд Пифагорын сүнсийг шүтэх үзэл, Парменидын оюун ухааныг шүтэх үзлийг нэгтгэж, сүнс ба оюун ухааныг адилтган, оюун ухааныг шүтэх философийг Өрнийн соёл иргэншилд түгээхэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн.
Тэдний хувьд оюун ухаан буюу сүнс чухал байв. Ялангуяа Аристотель перс зэрэг зэрлэгүүдийг сүнсгүй амьтантай адил гэж үзсэн. Тиймээс тэднийг бүгдийг боол болгох ёстой гэж баримталсан. Зөн совин ба оюун ухааныг ялгадаг хоёрдмол эсрэгцэх үзлийн философи Сократ, Платоныг дамжин Аристотелийн үед төгөлдөржсөн. Оршихуйн философийн байр сууринаас тэрээр грекчүүд ба зэрлэгүүд, эрэгтэй ба эмэгтэй хүмүүсийн хоорондох сүнс, оюун ухааны ялгааг мөнхийн гэж үзсэн. Тэр агуу философич боловч арьс өнгөөр ялгаварлах, хүйсээр ялгаварлахын суурийг тавьсан. Аристотель Улс төр (Politics) номдоо дараах үгсийг үлдээжээ:
Зэрлэгүүдэд эмэгтэй хүн боолтой яг адил. Тэдэнд байгалийн удирдагч гарч чадахгүй: тэд бол зөвхөн боол, эрэгтэй, эмэгтэйгээс бүрдсэн бүлэг юм. Тиймээс Грекийн яруу найрагч ингэж хэлжээ: «Грекчүүд зэрлэгүүдийг захирах нь зүйн хэрэг.» Зэрлэг, боол хоёр нэг төрөл гэдэг нь зүйн хэрэг юм. 170
Сократаас өмнөх Грекийн эмгэнэлт жүжигт илэрдэг бурхдад хүний захирагдах явдал, өөрөөр хэлбэл хувь заяанд хүний дуулгавартай байдал нь Дорнын соёл иргэншилд илэрдэг байгаль ба хүний эв зохицолтой төстэй. Мөн Дорнын яруу найраг хүн ба байгалийн эв зохицлыг илэрхийлдэг шиг эллинист баримал оюун ухаан ба зөн совингийн эв зохицлыг онцолдог. Энэ утгаараа Сократаас өмнөх Грекийн соёл софросюне (Sophrosyne) гэж нэрлэгддэг дунджийг баримтлах соёлын онцлогтой байв. Ийм дундаж, тэнцвэрт байдал Сократаас өмнөх Грекийн соёлын хаа сайгүй илэрдэг. Грекчүүд шашинтай байсан ч нэг бурхны бус олон бурхны шашин байсан бөгөөд олон бурхан бие биеэ хязгаарлан тэнцвэрийг бүрдүүлж байв. Мөн Зевсийг оролцуулан бүх бурхад хувь заяанд захирагдах хувьтай байв.
Грекийн домогт «хувь заяаны бурхад» (God of Destiny) гурван дарь эх бөгөөд «Мойра нар» (Moirai, The Fates) гэж нэрлэгддэг байв. Зевс зэрэг үхэшгүй бурхад ч тэдний хувь заяанд захирагдах ёстой байв. Хувь заяа бурхдын үхэшгүй мөнх байдалтай тэнцвэрийг бүрдүүлж байв. Мөн Парменидаар толгойлсон Элейн сургуулийн нэг хэсэг бүлгийн илэрхийлсэн оюун ухааны үнэмлэхүй байдлыг баримтлах гэсэн метафизикийн хандлагыг биеийн тамирт ихээхэн анхаардаг грекчүүдийн боловсролын арга хязгаарлаж, тэнцвэр бүрдүүлж чадаж байв.
Грекийн энэхүү хүмүүнлэг үзэл хүний хувь заяаг эсэргүүцэх, бурхдын шийтгэлийг сэдэв болгосон Грекийн эмгэнэлт жүжгийн сэдвийг бүрдүүлдэг. Эсхилийн (Aeschylus) эмгэнэлт жүжиг ч хүний хувь заяаг эсэргүүцэх, бурхдын шийтгэлийн хооронд тэнцвэр бүрдүүлдэг боловч салхи аль хэдийн хүний эсэргүүцлийн талд үлээж байв. Ийм тогтворгүй тэнцвэр Сократад туйлын хурцадмал байдлаар илэрдэг. «Тасралтгүй асуух», «юу ч мэдэж болохгүй» гэсэн туйлын хандлагын хооронд Грекийн хүмүүнлэг үзлийн илэрхийлэл оргилдоо хүрдэг. Гэвч Сократ бол тэнцвэрийн төгсгөл цэг бөгөөд нэгэн зэрэг хуваагдлын эхлэл цэг юм. «Тасралтгүй асуулт» тавьсаар байж үргэлж «юу ч мэдэж болохгүй» гэсэн дүгнэлтэд хүрэх нь зөвхөн «хамгийн мэргэн» Сократад л боломжтой байв. Түүнээс бусад хүнд бараг боломжгүйг Сократаас хойшхи Өрнийн соёлын түүх бидэнд харуулдаг.
Эллинист соёл иргэншил оюун ухаан ба зөн совингийн эв зохицол, нэгдмэл байдлыг задалж, оюун санааны зүйлийн мөн чанарыг задлан шинжилж, тасралтгүй судалсаар оюун ухаанд үнэмлэхүй үнэ цэнэ өгөх ажлыг эхлүүлсэн. Эцэст нь мэргэн ухаанаас илүү мэдлэгийг чухалчлах болсон. Сократаас хойшхи Өрнийн соёл иргэншил мэдлэгийн үнэмлэхүй байдалд итгэж, мэргэн ухаанаас илүү мэдлэгийн эрэл хайгуулд умбасан. Оюун ухаан ба зөн совин салж, аполлоны зүйл ба дионисийн зүйл салснаар Грекийн эмгэнэлт жүжиг ч сүйрсэн:
Сократын онолын ач холбогдлыг авч үзье. Энэ нь «ямар нэг юм мэдэх» нь яг буян, хүн «зөвхөн мунхгаасаа л нүгэл үйлддэг», «буянтай хүн жаргалтай» гэсэн санаа юм. Өөдрөг үзлийг илэрхийлсэн эдгээр гурван сургаал үг яг Грекийн эмгэнэлт жүжгийн үхлийг илэрхийлдэг. 171
Грекийн эмгэнэлт жүжгийн үхэл нь Грекийн соёл иргэншлийн эдэлж байсан зөн совин ба оюун ухааны эв зохицол сүйрэх гэсэн утгатай. Зөн совин-оюун ухааны тэнцвэрийн сүйрэл Сократ-Платон-Аристотелийн философиос болсон. Тэд бол яг Гераклит зэргийн баримталсан илрээгүйн онолыг орхиж, оюун ухааныг шүтдэг илэрсний онолыг Өрнийн соёл иргэншилд сонгуулсан гол буруутнууд юм. Илэрсний онол Сократаас хойш дундад зууныг дамжин Сэргэн мандалтын үе хүртэл бараг хоёр мянган жил Өрнийн философийн түүхийг ноёлсон.
Учир нь Өрнийн соёл иргэншил Грекийн соёл иргэншлийн Сократ-Платон-Аристотель гэж нэрлэгдэх илэрсний сэтгэгчдийн онолыг хүлээн авч, шашны хүчинд түшиглэж байсан юм. Сократаас өмнөх Грекийн соёл иргэншилд Сократ хүртэл хэдэн зуун жилийн турш Аполлон, Дионис хоёрын хооронд тэнцвэр бүрдсэн үе байсан. Энэ үед илэрсний сэтгэгчдийн философийн хамт Гераклит зэрэг илрээгүйн сэтгэгчдийн философи ч нэгэн зэрэг ач холбогдолтой байсан бөгөөд энэ нь Грекийн соёл иргэншил оюун ухаан ба зөн совингийн хоорондох «тэнцвэр»-ийн ач холбогдлыг ухамсарлаж байсантай холбоотой. Тэд дунджийг баримтлах, биеэ барихыг онцолж байв. Гэвч Сократын үед аль хэдийн цаг үеийн урсгал Дионисоос нүүр буруулж Аполлоны талд зогссон байв.
Өрнийн ухаалаг сэтгэлгээ, оюун ухааныг шүтэх явдал юуны түрүүнд шашинтай холбоотой. Учир нь оюун ухааныг Бурхантай холбосон. Хүн «Бурханы дүр» (Imago Dei)-тэй: «Бурхан айлдав: Бид өөрсдийн дүрээр, өөрсөдтэйгөө адил хүнийг бүтээе» (Эхлэл 1:26). «Бурхан бол оюун санаа» (Иохан 4:24). Өрнөд Бурханы дүрээр бүтээгдсэн хүнийг ч үндсэндээ оюун санааны оршихуй гэж үзсэн нь аргагүй хэрэг байв.
Өрнөд шашны хамт метафизик хэмээх философийн салбарт ч оюун ухааны ач холбогдлыг онцолсон. Аристотель метафизикийг тодорхойлохдоо материтай эсрэгцэх оюун ухааны тухай судалгаа гэж үзсэн. Тэрээр метафизикийг оршихуй, бодит байдлын мөн чанарыг судалдаг философийн салбар гэж үзэж, түүнийг оршихуйн онол (ontology) зэрэг олон салбарт хуваасан. Ийм философийн хандлагыг дундад зууны шашинд ч хамгийн чухал салбар гэж үзэж байсан бөгөөд шинэ үеийн философи ч оюун ухааны ач холбогдлыг онцлох болсон. Шинэ үеийн Өрнийн философичийн хувьд рационализмд асар их нөлөө үзүүлсэн Лейбниц (1646–1716) хүний оюун ухааны агуу байдлын талаарх үзлээ илэрхийлсэн.
Хүн ертөнцийг мэдэж чаддаг нь огт гайхах зүйл биш. Учир нь хүн өөрийн дотор ертөнцийг агуулдаг бөгөөд өөрөө Бурханы жижигрүүлсэн дүр юм.172
Энэ бол Бурханыг төв болгох үзэл хүний оюун ухаан руу шилжих рационализмын эхлэл юм. Үүгээр Бурхан ба хүний оюун ухааны нягт холбоо Өрнийн соёл иргэншилд улам өргөн тархсан. Дундад зууны мянган жилийн турш шашны номоос бусдыг хэвлэхийг хориглож байв. Схоластик (схоластик философи) бол зөвхөн Библийг судалж, шашинд л төвлөрдөг Бурханыг төв болгосон философи юм. Сэргэн мандалтын эхэн үеийн хүмүүнлэг үзэлд тулгуурласан Боккаччогийн Декамерон, Макиавеллийн Хаан чухал болсон нь эдгээр нь Бурханыг төв болгох үзлээс хүмүүнлэг үзэл рүү шилжиж буйг зарласан анхны бүтээлүүд байсантай холбоотой. Сэргэн мандалтын үеийн суут уран бүтээлч Микеланжелогийн үлдээсэн Сикстийн сүмийн таазны ханын зурагт ч Бурхан хүнд оюун ухаан үлээж буй байдлыг дүрсэлсэн зураг бий. Тухайн үед Ромын Пап ламын засаг захиргаа хүний анатомийн дүрслэлийг хатуу хориглож байсан тул тэрээр Бурханы ард хүний тархийг байрлуулж, Бурханыг тархинд байлгах аргыг хэрэглэсэн. Микеланжелогийн 1510 оны орчим зурсан «Адамыг бүтээсэн нь» зурагт тархийг ар дэвсгэр болгосон Бурхан Адамд оюун ухааныг дамжуулж буй нь Өрнийн соёл иргэншилд оюун ухааны ач холбогдлыг онцолж байна.
Өрнийн соёл иргэншил оюун ухааны үзэгдлийг байгалиас дээгүүрх зүйл гэж үздэг. Байгалиас дээгүүрх Бурхан байгалиас дээгүүрх оюун ухааныг хүнд дамжуулсан гэж итгэдэг байв. Оюун ухааныг Бурхан бусад амьтнаас өөр зөвхөн хүнд өгсөн. Оюун ухаан бие махбодтой эсрэгцэх харилцаатай: «Махбодыг дагагчид махбодын зүйлийг, сүнсийг дагагчид сүнсний зүйлийг боддог. Махбодын бодол үхэл, харин сүнсний бодол амь ба амар тайван юм» (Ром 8:5–6). Оюун ухаан ба зөн совингийн салгаа, эсрэгцэл Христийн шашны чухал сургаал төдийгүй Грек-Ромын философид ч ийнхүү хүлээн авагдсан. Энэ нь Ромын эзэн хаан Юлиан (330–363) нас барахынхаа өмнө үлдээсэн үгнээс тод харагддаг: «Би философиос сүнс зөн совингоос хэчнээн чухал болохыг сурсан. Үхлийн үед сүнс салах нь зовлон бус, баяр баясгалангийн зүйл юм.»173
Оюун ухааныг шүтэх гэсэн хүний мөн чанарын тайлбар Өрнийн соёл иргэншлийн цөм болж тогтсон. Оюун ухааныг шүтэх философи Грекийн илэрсний онолоос эхэлж, дундад зууны шашны эрин, шинэ үеийн Декартын метафизикийг дамжин эцсийн шатандаа ордог. Тэр бол яг XX зууны үзэл суртлын эрин юм. Дундад зууны шашны эринд Өрнө зөвхөн илчлэлтийн шашны судалгаанд төвлөрсөн. Энэ бол Бурханы хүнд өгдөг оюун ухааны тухай судалгаа юм. Дундад зууны шашны философийг илчлэлтийн шашин, Платоны философийг залгахыг хичээсэн IV зууны Августин төлөөлдөг. XI зуунаас хойш Томас Аквинасаар төлөөлүүлсэн схоластик бол шашин ба Аристотелийн философийг холбох гэсэн хичээл зүтгэл байв. Оюун ухаанд төвлөрөх гэсэн ийм хичээл зүтгэл Сэргэн мандалтын дараа Декартад нөлөөлж, Декарт рационализмаар төлөөлүүлсэн шинэ үеийн метафизикийн суурийг тавьсан. Тэрээр дундад зууны Христийн шашны «оюун ухаан»-ыг метафизикийн «оюун ухаан»-аар орлуулах үүрэг гүйцэтгэсэн.
Христийн шашин ноёлсон дундад зуун, Сэргэн мандалтын үеийг давж Өрнө XVII–XVIII зуунд философийн өөрчлөлттэй золгосон. Бидний Гэгээрлийн үе буюу оюун ухааны эрин гэж нэрлэдэг энэ үед Өрнө шашин, Библитэй холбоотой догмоос ангижрах «гэгээрэл»-ийг туулсан. Газар төвт онол зэрэг Библид бичигдсэн зүйлийг тэр чигээр нь үнэн гэж итгэх бус, хүний эзэмшсэн оюун ухаанаар хянаж, үнэн худлыг нь шүүе гэсэн хэрэг. Ийм хянан шалгалт Өрнөд хөгжиж байсан одон орон судлалын ачаар газар төвт онолыг нар төвт онол орлосон асар том парадигмын өөрчлөлтөөс түлхэц авсан.
Ийнхүү Библид тэмдэглэгдсэн үнэмлэхүй үнэний зарим үнэн эргэлзээтэй болсноор Бурханы шинж чанарын талаар эргэлзээ төрсөн. Ялангуяа эш үзүүлэгчдийн Бурхантай уулзаж дамжуулсан үнэн, зарлиг, хууль цааз үнэхээр Бурханаас ирсэн үү, эсвэл эш үзүүлэгчдийн төсөөллөөс ирсэн үү гэдгийг хянах шатанд хүрсэн. Тиймээс Өрнийн сэтгэгчид Бурхан оршдог ч хүний хэрэг явдалд оролцдоггүй гэсэн деизм (理神論) хэмээх шинэ үзэл санааг тогтоосон. Деизмээр Өрнийн хүмүүс гайхамшиг, там, сатан зэргээс ангижирсан.
Деистууд эш үзүүлэгчийн дамжуулсан Бурханы үг үнэмлэхүй үнэн бус, хүний оюун ухааны дүгнэлт л зөв гэж үзсэн. Бурханыг төв болгох үзэл бус, оюун ухаанд түшиглэх нь мэдлэгийн эх булаг гэж тэд итгэж байв. Оюун ухааны тулгуурласан сэтгэлгээ, шинжлэх ухаанд итгэх итгэлийг өсгөснөөр XVIII–XIX зууны аж үйлдвэрийн хувьсгалын суурийг тавьж, Бурхантай байгуулсан гэрээнд тулгуурласан сүмийн эрх мэдэл бус, хүний мөн чанарын шинэ онолд тулгуурласан засгийн газрын бүтцийг эрэлхийлж, сүм ба төрийг салгахыг баримталсан. Гэгээрлийн эхлэл XVII зууны Фрэнсис Бэкон, Рене Декарт, Барух Спиноза, Исаак Ньютон зэргийн бүтээлээс санаа авсан.
Гэвч Өрнийн соёл иргэншилд оюун ухааны чадварын үнэлгээ оюун ухааны эринийг туулахын хэрээр улам хүчирхэгжсэнд анхаарах хэрэгтэй. Философийн хувьд шинжилбэл Өрнийн соёл иргэншил оюун ухааны эринийг туулахдаа хоёр сонголтын боломжтой байсан. Өрнө оюун ухаан ба зөн совингийн эв зохицлыг баримталдаг философийг дагаж, оюун ухааны хүчийг зохих байранд нь тавих боломж байсан, мөн оюун ухааныг нийтлэг болгох философийг дагаж, зөн совинг улам үл тоож, оюун ухааны хүчийг улам өсгөх боломж байсан. Энд Өрнө сүүлчийнхийг буюу оюун ухааны ач холбогдлыг онцолдог оюун ухааныг нийтлэг болгох замыг сонгосон.
Аполлоны тал руу хэлбийсэн ийм хандлага Өрнийн соёл иргэншлийн суурийг бүрдүүлж байсан тул Сэргэн мандалтын үед оюун ухаан, зөн совин хамт оршиж байсан үе богинохон байсан бөгөөд урсгал нь аль хэдийн оюун ухааны чадварыг нийтлэг болгох талд зогсож байв. Оюун ухаан ба зөн совингийн хооронд адилхан нэг талын үнэн, нэг талыг барьсан бодлыг агуулж байсан Декарт, Макиавелли хоёроос Декарт магтагдаж, Макиавелли олон хүний буруушаалтын бай болсон.
Оюун ухааныг нийтлэг болгох эринийг ноёлсон Декартаас Маркс хүртэлх Өрнийн оюун санааны түүхийг дараах байдлаар загварчилж болно: Декарт — би боддог, тиймээс би оршдог (reason); Кант — боддоггүй би оршдоггүй (pure reason); Гегель — над шиг боддоггүй хүн оршдоггүй (absolute reason); Маркс — над шиг боддоггүй хүн оршдоггүй гэдгийг улс төрийн бодит байдлаар (praxis) нотлох ёстой. Тэд бүгд өөрсдийн баримталсан оюун ухаан үнэмлэхүй үнэ цэнэтэй гэдэгт итгэдэг байв. Ялангуяа Марксын үед түүний түүхэн оюун санааны үнэмлэхүй үнэ цэнэ эсэргүүцэгчдийг устгахыг шаардаж, үнэмлэхүй шинжээ улам онцлох болсон.
Маркс энэ ертөнцийг хар цагааны логикоор харж, өөрт нь нэгдээгүй хүнийг болзолгүйгээр дайсан гэж үздэг байв. Тэрээр өөрөө хэний талд зогсож байгаагаа тодорхой ухамсарлаж, тэдний төлөө тэмцэнэ, тэд эцэст нь ялна гэдэгт итгэлтэй байв.174
Оюун ухаан тархин дотор тусдаа оршдог гэж итгэсэн Декартаас ёс суртахууны үүргийн онолыг баримталсан Кант, Гегель хүртэл Өрнийн философийг рационалистууд ноёлсон. Тэдний нөлөөгөөр хүнд хамгийн чухал нь оюун ухаан бөгөөд оюун ухаан бүх зүйлийг бүтээдэг гэж эндүүрэх үе Өрнөд дэлгэрсэн. Хүний мөн чанарын онолын үүднээс авч үзвэл Өрнийн философичдын гаргасан хамгийн чухал асуудал нь «оюун ухаан зөн совинд байхгүй зүйлийг бүтээж чадна» гэсэн асар том эндүүрэлд хүрсэнд оршино. Өрнийн рационалистуудын бий болгосон энэ хандлага үзэл суртлын эриний эмгэнэлээр төгссөн. Хүний мөн чанарын онолд бидний дахин дахин онцолж, хүлээн зөвшөөрөх ёстой зарчим бий. Тэр нь «зөн совинд байхгүй зүйлийг оюун ухаан өөрөө бүтээж чадахгүй» гэдэг юм.
Өрнийн рационалистууд цаг хугацаа өнгөрөх тусам зөн совингоос улам холдож, зөвхөн оюун ухааны чадварт түшиглэх үзэгдлийг туйлд нь хүргэсэн. Энэ бол яг «оюун ухааныг үнэмлэхүй болгох» буюу «оюун ухааны чадварыг үнэмлэхүй болгох» үзэгдэл юм. Гэвч оюун ухааны үүрэг өсөх тусам мэдээж зөн совин энэ оюун ухааны чадварыг эсэргүүцэх нь гарцаагүй. Өрнийн соёл иргэншил зөн совинг басамжилж, зөвхөн оюун ухааныг эрэлхийлэх ерөнхий хандлагыг харуулахад үүний эсрэг үйлчлэл зайлшгүй гарахаас өөр аргагүй байв.
Профессор Палья (Paglia) оюун ухаан ба зөн совингийн харилцааг хүнд зайлшгүй байдаг анатомийн тархи буюу шинэ тархи, хуучин тархины харилцаа гэж илэрхийлдэг. «Аполлон бол дэг журам vs Дионис бол эмх замбараагүй байдал» гэж бус, «Аполлон бол дэг журам vs Дионис бол энерги» гэж илэрхийлсэн нь гүн ухаарал юм. Зөн совин бол хүчний эх булаг болох энерги, оюун ухаан бол энергийг зохицуулах дэг журам болно.
Аполлон, Дионис хоёрын тэмцэл бол тархин дахь шинэ тархи (the higher cortex), хуучин тархи (the older limbic and reptilian brains) хоёрын тэмцэл юм. Эцэст нь урлаг бол хүний үргэлж тээдэг хоёрдмол байдлын илэрхийлэл юм. Тэр хоёрдмол байдал нь Аполлоноор илэрхийлэгддэг дэг журам, Дионисоор илэрхийлэгддэг энерги хоёрын хоорондох хоёрдмол байдал юм. 175
Макиавеллиас Хоббс, Шопенгауэрыг дамжин Ницше хүртэл Өрнийн философийн түүхэнд оюун ухаанаас илүү зөн совиндоо үнэнч философичид байсан. Макиавеллийн оюун ухаанаас илүү зөн совиндоо үнэнч байх урсгал Декартаас Маркс хүртэлх рационалистуудын урсгал шиг тод биш ч Шопенгауэр, Ницшед түүний ул мөрийг хангалттай олж болно. Үүний зэрэгцээ Ницше санаатай ч, санаагүй ч түүний философи Муссолини, Гитлерийн фашизмд онолын шийдвэрлэх тулгуур болсон. Гитлер Ницшегийн зэрэг ийм нөлөөгөөр фашизмыг өсгөсөн. Гитлерийн залуучуудын байгууллагын уриа яг Ницшегээс авсан юм: «Намайг устгаж чадаагүй зүйл намайг хүчирхэг болгоно» (What does not kill me makes me stronger).
Энэ урсгалын эх болох Макиавелли Декарт хүний мөн чанарыг ойлгохдоо оюун ухаанд хэт хэлбийх алдаа гаргасантай адил хүний мөн чанарыг ойлгохдоо зөн совинд хэт хэлбийх алдаа гаргаж байв. Макиавеллийн ноцтой алдаа нь түүнийг ёс суртахуунгүй байсанд бус, улс төрд ёс суртахууны хүчин зүйлийг хангалттай харгалзаагүйд оршино. Макиавелли хүний үйл хөдлөлийг ёс суртахуунаас ангид (amoral) үүднээс ажигласан. Хүн лимбийн систем (limbic system)-ийн хамт неокортекс (neocortex)-тэй. Хөлсний цэргийн дөрвөн ахлагчийг заль мэхээр алсан Чезаре Борджиа (Cesar Borgia) улс төрийн ноцтой алдаа гаргаж байгаа юм.176 Оюун ухааныг төв болгосон хүний мөн чанарын онолын гажуудал гарч, үүний зэрэгцээ түүний эсрэг үйлчлэлээр зөн совинг төв болгосон хүний мөн чанарын онолын гажуудал хамт гарах үзэгдлийг Өрнийн шинэ үеийн философийн түүх харуулдаг.
Энэ утгаараа Өрнийн оюун санааны соёлын түүхийг метафизикчдийн баримталсанчлан оюун ухааны хөгжил гэж үзэх философи нэгэн үе дэлгэрч байсан. Гэвч энэ философи үнэнийг ойлгох гэсэн хэрэг бус, оюун ухаан руу хэлбийсэн рационалистуудын санаагаар тухайн үеийн Өрнийн нөхцөл байдлыг философиор зөвтгөх үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Өрнийн шинэ үеийн түүхийг оюун ухааны хөгжил бус, «хөндийрсөн оюун ухаан» санаачилгаа хадгалахын зэрэгцээ түүний эсрэг «хөндийрсөн зөн совин» эсэргүүцэх хэлбэрийн диалектик байдал гэж ойлгох нь бодит байдалд илүү ойр юм.
Макиавеллиас Гитлер хүртэлх хөндийрсөн зөн совингийн урсгалыг дараах байдлаар загварчилж болно: Макиавеллийн ёс суртахуунгүй, зөвхөн ялалтын төлөөх амьдралыг зөвтгөхөөс (amoral) Шопенгауэрын амьдрах хүсэл зориг (will to live)-ийн философи, улмаар Ницшегийн эрх мэдлийн төлөөх хүсэл зориг (will to power)-ийг дамжин эцэст нь Гитлерийн хүчтэй нь амьдрах орон зайг (lebensraum) монопольчлох философи руу үргэлжилдэг.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны оюун санааны соёлын түүхэн дэх ач холбогдол нь фашизм ялагдснаар коммунизмын хамгийн хүчирхэг өрсөлдөгч устсанд оршино. Коммунизмыг зарим хүрээнд зөвтгөж, магтаж байхад фашизм бүх хүний хараал, буруушаалтыг хүлээсэн. Пикассо коммунизмд хандах сэтгэлээ «цангасан араатан булаг руу тэмүүлэх сэтгэл» гэж ичих зовохгүй зарласан бөгөөд Сартр зэргийн ноёлсон дайны дараах Өрнийн сэхээтний давхарга зүүний мэт аашилж байж хүндлэл хүлээдэг, түүнийгээ бахархал гэж үздэг уур амьсгалд дайны дараах хэдэн арван жилийг өнгөрөөсөн юм.177
Хөндийрсөн оюун ухаан болох коммунизмын эсрэг тэмцэх хэрэгсэл болгон зөвхөн хөндийрөөгүй хүний эрүүл саруул ухаан, Өрнийн философичдын чухалчилдаггүй дундаж ёс, мөн Спиноза, Вольтер, Гёте, Лессинг нарын хүсэл тэмүүлэл, эмх замбараагүй Өрнийн философийн түүхийн дунд ч хадгалж ирсэн гүн ухаарал л үлдсэн. Сэргэн мандалтаас хойшхи Өрнийн философийн түүхийг харвал «теологи бол олон түмний метафизик, метафизик бол философичдын теологи»178 гэсэн үгийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй.
Оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншлийн шүүмжлэл: Вольтер, Ницше, Хайдеггер
Өрнийн соёл иргэншил метафизикийн философи руу хэлбийх асуудлын ноцтой байдлыг илэн далангүй онцолсон хүмүүс бий. Тэд бол XVIII зууны сэтгэгч Вольтер, XIX зууны сэтгэгч Ницше, XX зууны сэтгэгч Хайдеггер юм. Вольтер, Ницше хоёр Өрнийн шинэ үеийн соёл иргэншлийн түүхийн үндэс болох теологи, метафизикийн үндсэн асуудлыг онцолсон. Хайдеггер оюун ухаанд төвлөрдөг Өрнийн философийн тогтолцоог шүүмжилж, хүний оршихуйд өөрт нь төвлөрөх ёстой гэсэн санааг дэлгэрүүлсэн. Тэд цаашлаад Өрнийн шинэ үеийн түүхээр хязгаарлагдалгүй, Өрнийн соёл иргэншилд тулгарсан асуудлын шалтгааныг Сократ, Платоны Грекийн философиос эрэхийг хичээсэн. Тэдний илэрсний онолыг шүүмжилсэн юм. Эдгээр гурван сэтгэгч метафизикийн асуудлыг онцлохдоо мэдээж Өрнийн философийн түүхэнд түүнийг гол урсгал болгосон Платоныг хамт шүүмжилдэг. Платон оюун ухааныг «сүнсний нүд» гэж илэрхийлж, оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншлийг Өрнийн философийн тогтолцоог ноёлоход хүргэсэн хүн юм.
Тэдний шүүмжлэл теологи, метафизик, Грекийн илэрсний сэтгэгчдээр дамжин хүний мөн чанарын асуудалд хүрдэг. Мэдээж Вольтер, Ницшегийн метафизикийн шүүмжлэлээс өмнө Спиноза зөн совин ба оюун ухааныг салгаж болохгүйг онцолж Өрнийн рационалистуудын асуудлыг онцолсон ч Өрнийн соёл иргэншил хүний мөн чанарын дотроос оюун ухааны чадварыг чухалчлах чиглэлд философи, соёл иргэншлээ хөтөлсөн. Мөн зөн совинг дорд үзэх юмуу басамжлах болсон. Өөрөөр хэлбэл Өрнийн шинэ үеийн түүхээс хойш Өрнийн соёл иргэншил хүний мөн чанарыг гажуудуулах асуудалд хүрсэн. Хүн төвт үзэл хүний мөн чанарыг гажуудуулдаг философи дээр тогтсон юм.
Өрнийн соёл иргэншил Христийн шашнаас ёс зүйн тухай зүйлийг, Грек-Ромын уламжлалаас мэдлэгийн тухай зүйлийг хүлээн авсан. Христийн шашин хүн ба байгаль, хүн ба хүн, оюун ухаан ба зөн совингийн харилцаанд эв зохицлоос илүү салгалтыг сонгодог оршихуйн философи дээр бүтээгдсэн. Өрнийн соёл иргэншил ийм философи дээр тогтсон шашныг хүлээн авч, Грекийн соёлоос ч эв зохицлоос илүү салгалтад, дунджаас илүү ахиц дэвшилд тохирох зүйлийг авч шингээсэн.
Шинэ үеийн түүхэнд Өрнө «метафизикийн үнэн»-ийг дундад зууны шашны Бурхан мэт шүтэх болсон. Ийм Өрнийн соёл иргэншил хүний оюун ухаан буюу хүний оюун ухааны чадварыг хэт үнэлж, түүнд согтох философид түшиглэх болсон. Оюун ухааныг нийтлэг болгох явдал эцэстээ хүний мөн чанарын онолд хүний мөн чанарыг гажуудуулах үзэгдлийг өдөөсөн бөгөөд энэ үзэгдлийг тууштай эсэргүүцсэн философич бол Вольтер юм.
Би метафизикийн тухай бүх бодлоо урьдынхаас ч илүү няцаахаар шийдлээ. Мөн би доороо тасралтгүй суулт өгөх хөдөлгөөнт элсэн дээр алхаж буй сул дорой амьтан бөгөөд үргэлж зөв гэж итгэхээс илүү галзуу зүйл байхгүй гэж дүгнэлээ.179
Вольтер үнэмлэхүй зүйлийг баримталдаг, эсвэл өөрийн баримталсан зүйл үргэлж зөв гэж үздэг метафизикийн үнэ цэнэгүй байдлын талаар ингэж өгүүлдэг:
Бараг бүх метафизикийн номын төгсгөлд Ромын шүүгчдийн санал нийлэхгүй үедээ хэрэглэдэг байсан хоёр үгийг бичье. Өөрөөр хэлбэл «энэ тодорхой биш» гэж.180
Метафизикийн талаар Фейербах ч адил үзлийг илэрхийлдэг. Ялангуяа метафизик, теологи хоёрын нийтлэг зүйл нь илэрсний онол, өөрөөр хэлбэл үнэмлэхүй зүйлийг хүн илэрхийлж чадна, түүнийг үнэн гэж бат итгэдэгт оршдогийг тэр онцолсон. Тэрээр «Гегелийн философийг орхихгүй гэдэг нь теологийг орхихгүй гэдэгтэй адил»181 гэж хэлжээ. Энэ утгаараа метафизикчид илэрсний онолыг эрэлхийлсэн түвшинд теологитой адил түвшинд үлдэж, жинхэнэ философийн хөгжилд саад болсон гэж үзэж болно.
Метафизик бол эцсийн дүндээ философи уусч, хялбарчлагдаж байгаад аажмаар түгшиж эхэлсэн теологийн нэгэн төрөл төдий юм. 182
Эцэст нь Сэргэн мандалтаас хойшхи Өрнийн метафизик хүн үнэмлэхүй зүйлийг илэрхийлж, түүнд итгэдгээрээ том урсгалынхаа хувьд дундад зууны теологийн үргэлжлэл гэж үзэж болно. Эдгээр теологийн метафизикчид метафизикийн үнэнийг эрэлхийлэхийн зэрэгцээ хамгийн тохиромжит ертөнцийг дэвшүүлж, хүнийг тэр чиглэлд хөтлөхийг хичээсэн:
Германчууд хуучин «хамгийн тохиромжит ертөнц»-ийг эргүүлэн олж, «хамгийн тохиромжит ертөнц», үнэн хоёрыг дахин нэгтгэх арга мэхийг олсон. Гэвч энэ нь эцсийн дүндээ шинжлэх ухааныг үгүйсгэх эрх, худал хэлэх эрхийг зөвтгөх хэрэгсэл төдий байв. Лейбниц, Кант! Тэд бол Өрнийн оюуны шударга байдлыг хамгийн ихээр гажуудуулсан хоёр хүн юм.183
Ницше үүнийг заан «Лейбниц ч, Кант ч метафизикийн хальс нөмөрсөн теологичид» гэж үзэж болно гэж онцолжээ:
Кантын амжилт бол теологичийн амжилт төдий. Лютерийг дуурайж, Лейбницыг дуурайсан Кант урагшлахад саад болох үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд Германы хөшүүн байдлын зохимжгүй хэмнэлийг цохисон бас нэгэн модон гутал төдий.184
Тэд теологи юмуу метафизикаар хүрч үл болох үнэнийг эрэлхийлэхэд шимтэж, амьдралын хэвийн баяр баясгаланг тасралтгүй дарж ирсэн бөгөөд хэний төлөө, юуны төлөө болох нь тодорхойгүй үүргийг л тэргүүнд тавьж амьдралыг харанхуй, хуурай болгосон. Кальвины Женевт байгуулсан Бурханы улс ч, Лютерийн дүрсэлсэн Протестант нийгэм ч, Кромвелийн Англид түр хэрэгжүүлсэн ертөнц ч бүгд Кантын төсөөлсөн ёс суртахууны хууль хэрэгжсэн нийгмээс төдийлөн ялгаагүй.
Баяр баясгалангүй, зөвхөн үүрэгтэй автомат хүүхэлдэй болж, ямар ч гүн хувийн сонголтгүйгээр ажиллаж, бодож, мэдрэхээс илүү хурдан сүйрүүлдэг зүйл байх уу? Энэ бол яг доройтол, тэнэглэлийг үйлдвэрлэх арга юм…… Кант тэнэглэлийг өөрөө сонгосон. Тэр Гётетэй нэг цаг үеийн хүн байсан гэж! 185
Амьдралд хандах Өрнийн соёл иргэншлийн ийм сөрөг хандлага Христийн шашны анхны нүглийн үзэлд илэрдэг хандлагатай үндсээрээ нийцдэг. Христийн шашны ийм сургаал Грекийн философийн дотроос амьдралын баяр баясгаланг үнэлдэггүй Сократ, Платоны их нөлөөг авсан нь аргагүй гэж үзэж болно. Амьдралын баяр баясгаланг хүлээн зөвшөөрөх нь Дорнын соёл иргэншлийн чухал онцлогуудын нэг юм. Энэ талаараа Энэтхэгийн Буддын шашнаас ч эрс ялгаатай.
Энэтхэгийн Буддын шашин «амьдрал бол зовлон» гэсэн томьёоллоос эхэлдэг. Эдгээр нь бүгд Дорнын соёл иргэншлийн илэрхийлдэг амьдралын баяр баясгаланг үл тоох юмуу мартсан байдаг. Гэвч хүний хувьд «амьдралын жам (生理) үндэс бөгөөд гажуу ёс (怪理) юмуу эмгэг (病理) үндэс байж чадахгүй.»186 Дорнын философи амьдралын жамыг (амьдрал бол баяр баясгалан, joy) үндсээ болгосон бол Өрнийн философи гажуу ёсыг (амьдрал бол нүгэл, sin), Энэтхэгийн философи эмгэгийг (амьдрал бол зовлон, suffering) үндсээ болгосон гэж үзэж болно.
Лүньюй-гийн «Шянь Жинь» (先進) бүлэгт цэргийн ялалт, улс төрийн гавьяа, өвөг дээдсийг шүтэхээс ч өндрөөр үнэлэгдсэн «хаврын сүүлчээр хаврын хувцас бэлэн болоход насанд хүрсэн тав, зургаан хүн, хүүхэд зургаа, долоогийн хамт И голд (沂水) биеэ угааж, Ү Юйн (舞雩) тахилын тавцанд салхинд сэрүүцэж, дуулсаар буцах»187 «амьдралын баяр баясгалан» Өрнийн соёл иргэншилд ор мөргүй алга болсон. Күнзийн сургаалд хамгийн чухалд тооцдог Лүньюй «Нөхөр хол газраас ирэх нь бас жаргал биш гэж үү?» гэсэн «амьдралын баяр баясгалан»-г илэрхийлсэн үгээр эхний өгүүлбэрээ эхэлдэг. Күнз «Мэддэг хүн дуртай хүнд хүрэхгүй, дуртай хүн таашаадаг хүнд хүрэхгүй»188 гэж дүгнэж, «амьдралыг таашааж чаддаг чадварыг мэдлэгээс өндрөөр үнэлдэг».
Амьдралын баяр баясгаланг үүргийн төлөөх хүсэл тэмүүллээр орлуулах хандлага Өрнийн дундад зууны Христийн шашин, шинэ үеийн метафизикт тод илэрдэг. Гэвч энэ хандлагын эх үүсвэрийг Грекийн соёл иргэншил дэх Сократаас хойшхи илэрсний онолоос олж болно. Платоны дүрсэлсэн Сократ «хүнийг уурлуулж, бухимдуулдаг». Логик нь цэгцтэй, илэрхийлэл нь сүрлэг, гоёмсог боловч Вольтерын хэлсэнчлэн «өглөөний анхны тахиа донгодож, чөтгөр шулмас арилах үед» ухаан сэргэж бодоод үзвэл ухаангүй хуурмаг үндэслэл олон. «Сократын өмгөөлөл»-д Платон Сократын сэтгэл хөдөлгөм эцсийг дүрсэлдэг. Гэвч Лаоз, Күнзээр толгойлсон Хятадын бүх мэргэдийн сэрэмжилж, няцааж байсан гоёмсог үг хэллэг, хачин илэрхийллийг хасаж, зөвхөн гол санааг нь хураангуйлбал үхэл ба амьдралын тухай Платоны философийг ингэж илэрхийлж болно: «Үхэл бол урт нойр төдий, эсвэл хойд насанд холбогдоно гэсэн хоёрын нэг. Тиймээс урт нойронд автах нь ч сайн хэрэг, хойд насанд очиж түрүүлж очсон өмнөх үеийн мэргэдтэй уулзаж таатай ярилцлагаа үргэлжлүүлэх нь ч сайн хэрэг. Иймээс амьдрал, үхэл хоёрын аль нь дээр болохыг хэн ч мэдэхгүй.» Ойролцоогоор ийм. Энэ ямар аймшигт хуурмаг үндэслэл вэ?
Амьдралын баяр баясгалан бүгд хаашаа явчихав аа? Хэрэв Сократ үхлийг тийм таатай, сайн зүйл гэж үзсэн бол бусад алахад хайхрамжгүй, бүр талархах ёстой биш гэж үү? Үнэндээ Сократ үхлийг тайван хүлээн авсан мэт харагддаг. Түүний эхнэр Ксантиппа «Чи ийм шударга бусаар үхэх гэж!» гэж гомдоход Сократ «Тэгвэл би шударгаар цаазлуулсан нь дээр гэж үү?» гэж эсэргүүцэх юмуу тайтгаруулсан гэдэг. Платон амьдралын баяр баясгалангийн тухай огт дурдаагүй бөгөөд үхлээр тэр баяр баясгаланг алдах гунигийг огт харгалзаагүй.
Сократаас өмнөх Грекийн Сизифын домогт ч там орны хаан Аидыг (Hades) хүртэл хуурах хэмжээнд хүчтэй Сизифын амьдралын баяр баясгаланд татагдах сэтгэл мартагдаж, чулуу өнхрүүлэх хувь заяаг эсэргүүцсэн Сизифын дүр л Өрнийн соёл иргэншилд баатрын дүр болон өргөмжлөгдсөн. Сократ хүнд хязгааргүй ахиц дэвшил боломжтой гэсэн өөдрөг үзлийг үндэслэсэн тууштай хүн байж болох юм. Гэвч хэрэв ахиц дэвшил хуурмаг төдий бол ахиц дэвшлийн нэрээр «зөн совингийн амьдралын баяр баясгалан»-г устгасан хуурмаг үндэслэгч байж ч болох юм. Платон зөвхөн мэдлэг л үнэ цэнэтэй бөгөөд амьдралын баяр баясгаланг оролцуулан бусад бүх зүйл ямар ч үнэ цэнэгүй гэж зүтгэж, метафизикийн үүргийг юу юунаас илүү чухалчилдаг философийг Өрнийн соёл иргэншилд дамжуулсан.
Амьдралд Дорнын мэдэрдэг баяр баясгалан шашны үнэмлэхүй оршихуйг шүтэх, метафизикийн үнэмлэхүй байдалд захирагдахаас үүсдэг хөөрөл баясгалангаас огт өөр хүний мөн чанарын онолоос үүдэлтэй. Дорнын хүний мөн чанарын онол зөн совин ба оюун ухааны нэгдлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс эхэлдэг бол Өрнийн хүний мөн чанарын онол зөн совинг үл тоож, оюун ухааны давуу байдлыг хүлээн зөвшөөрөхөөс эхэлдэг. Ийм хүний мөн чанарын онол байгалийн үзэл, байгалиас дээгүүрхийн үзлийн эхлэл цэг болдог. Зөн совин ба оюун ухааны тэнцвэр, эв зохицлыг эвдэж, оюун ухааны давуу байдлыг баримтлах нь илэрсний онолын суурь болдог. Мөн байгалиас дээгүүрх шинжтэй зохицдог. Шашны нэрийг зээлсэн янз бүрийн мухар сүсэг, догмын эсрэг тэмцсэн Вольтер Бурханы илэрсэн шинж чанарыг Өрнийн хүмүүс хэрэгцээндээ зориулж бүтээсэн бөгөөд Бурхан хүнд мэдүүлж, тушаасан зүйл хэзээ ч байж болохгүй гэж үзсэн.
Вольтерын хэлснээр Өрнийн хүмүүс өөрсдийн хэрэгцээгээр Бурханы шинж чанарыг гуйвуулан дураараа ашиглаж, бусдыг ятгахын тулд Бурханаар гайхамшиг хүртэл үйлдүүлдэг. Тэнгэр газар, түмэн бодисыг бүтээж, дэг журмыг тогтоосон Бурханаар өөрөөр нь тэр дэг журмыг зөрчиж гайхамшиг үйлдүүлэх нь хамгийн том доромжлол биш гэж үү?
Бурхан яагаад гайхамшиг үйлдэх ёстой гэж? Хэрэв зарим хүнд Бурханы санаа зорилгыг хэрэгжүүлэхийн тулд тэгдэг бол Бурхан ингэж хэлэх болно. Би орчлонг бүтээснээр ч, орчлонгийн бүх дэг журмаараа ч, мөнхийн хуулиараа ч санаа зорилгынхоо нэг хэсгийг биелүүлж чадахгүй байна. Тиймээс мөнхийн хууль, бодлынхоо нэг хэсгийг засаж, хууль, бодлоороо хийж чадахгүй зүйлийг хэрэгжүүлэх ёстой. Ийм үг Бурханы чадварыг бус, чадваргүй байдлыг илэрхийлдэг бөгөөд төсөөлшгүй өөртөө зөрчилдөл юм. Тиймээс Бурханаар гайхамшиг үйлдүүлнэ гэж зүрхлэн төсөөлөх нь (хэрэв хүн Бурханыг доромжилж чаддаг бол) ариун зүйлийг доромжлох нүгэл үйлдэх явдал юм. Энэ нь Бурханд «Та сул дорой, уялдаагүй оршихуй» гэж хэлэхтэй адил. Тиймээс гайхамшигт итгэх нь тэнэг хэрэг бөгөөд Бурханыг үл хүндэтгэх явдал болно.189
Гегель ийм гайхамшгийг зөвтгөх гэсээр «Гайхамшиг бол туйлын харьцангуй зүйл бөгөөд соронзны үзүүлдэг үзэгдэл ч яг гайхамшгийн нэг»190 гэсэн ухаангүй зүтгэлийг өөрийн алдарт түүхийн философидоо дэлгэсэн байдаг. Гайхамшиг үйлддэг Бурхан мэдээж байгалиас тусгаарлагдаж, байгальтай эсрэгцдэг буюу байгалиас давсан оршихуй байхаас өөр аргагүй. Мөн түүний дүрээр бүтээгдсэн хүн өөрийгөө тэр Бурхантай адилтгаснаар хүн ч байгалиас тусгаарлагдаж, байгалиас дээгүүрх оршихуй болж хувирах явцыг туулдаг. Спинозагийн философийн баримталсанчлан эцэст нь Бурханыг байгальтай адилтгахаас өөр аргагүй.
Сократын дэлгэрүүлсэн «Өөрийгөө мэд» (know thyself) гэсэн үг бол яг өөрийн дотоод ертөнц рүү нүдээ хандуул гэсэн илэрхийлэл бөгөөд Платон, Аристотелийн метафизикийн хандлагаар өөрийн мөн чанарыг мэдэж чадна гэсэн санаа болон хувирсан. Үнэнийг олж мэдэж чадна, үнэмлэхүй зүйлийг мэдэж чадна гэсэн хандлага бол яг илэрсний онолын цөм юм. Илэрсний онолын ийм хандлага Платоны дүрсэлсэн Сократад тод илэрдэг.
Энэ бол яг онолчдын дотроос хамгийн илэн далангүй Лессинг үнэнээс өөрөөс нь илүү үнэнийг эрэлхийлэхэд гол анхаарлаа хандуулна гэж зоригтой хэлсэн шалтгаан юм. Тэр энэ үгээрээ бүх эрдэмсэг ихэрхэгчдийг гайхшруулж, уурлуулсан ч шинжлэх ухааны гүн нууцыг илчилсэн. Туйлын илэн далангүй илэрхийлэл болох энэхүү ховор наминчлалын хажууд Сократад анх илэрсэн гүн үндэстэй хуурмаг төсөөлөл оршдог. Тэр нь оюун ухааны чадвар учир шалтгааны хуульд тулгуурлан хүний оршихуйн үндэс хүртэл хүрч, түүнийг мэдэж чадна төдийгүй засаж ч чадна гэсэн ганхашгүй итгэл юм. Энэхүү эрхэмсэг метафизикийн хуурмаг төсөөлөл шинжлэх ухаанд зөн совин мэт наалдаж, урлаг болж хувирах хүртэл шинжлэх ухааныг тасралтгүй хөтөлдөг. Үүнд яг энэ механизмын зорилго оршдог.191
Гэвч «Өөрийгөө мэд» гэсэн сургаалыг метафизиктэй холбовол өөрийн нээсэн үнэнийг үнэмлэхүй хэмээн баримтлах дүгнэлттэй нийлдэг. Мэдэх боломжгүй мөн чанарыг мэдэж чадна, нээсэн гэж зарлах хандлага теологи, метафизикийн мөн чанар болох илэрсний онолтой нийлдэг. Гэвч Бурханаас өөр хэн ч өөрийн мөн чанарыг мэддэггүй. Энэ бол Вольтерын санаа юм:
Хэрэв өөрийн сүнсийг харж чаддаг бол үнэхээр сайхан хэрэг болох байсан. «Өөрийгөө мэд» гэдэг бол гайхалтай сургаал. Гэвч түүнийг хэрэгжүүлж чадах нь зөвхөн Бурхан. Бурханаас өөр хэн өөрийн мөн чанарыг мэдэж чадах вэ? Бид ямар нэг хөдөлгөж, сэргээж буй зүйлийг сүнс гэж нэрлэдэг. Оюуны хязгаарын ачаар бид түүнээс илүүг мэддэггүй. Хүн төрөлхтний дөрөвний гурав нь үүнд сэтгэл хангалуун байж, сэтгэдэг оршихуй гэдэгт цаашид бухимддаггүй. Үлдсэн дөрөвний нэг нь үүнийг мэдэхийг хичээдэг. Гэвч хэн ч үүнийг олоогүй бөгөөд олохгүй ч болно.192
Германы философич Теодор Лессинг (Theodor Lessing, 1872–1933) Европын соёл иргэншил дэх ийм хүнийг «хүн бол өөрийн оюун ухаан гэгдэх зүйлийнхээ талаар аажмаар их зантай болсон махчин сармагчны төрөл» гэж үнэлжээ. 193 Ийм оюун санааны зүйл, Ницшегийн үгээр бол аполлоны зүйлд дарагдсан Европын соёл иргэншилд бүхнийг ойлгосон Гёте шиг бүхэл бүтэн хүн (全人) л «Байгалийн цөм нь хүний сэтгэл биш гэж үү?»194 гэж хашхирч чадсан.
Homo sapiens бусад бүх төрөл зүйлд байдаг физиологийн хэрэгцээ, шаардлагаас гадна онцгой хөгжсөн соёл, нийгмийн амьдралын хэрэгцээ, шаардлагатай болдог. Энэ бол хүний онцлог. Хүнийг нийгмийн амьтан (social animal) гэсэн нь яг энэ онцлогийг хэлсэн хэрэг. Гэвч энэ илэрхийлэлд онцгой анхаарал хэрэгтэй. Хүн бол «нийгмийн амьтан» болохоос «нийгмийн» амьтан ч биш, нийгмийн «амьтан» ч биш.
«Оюун ухааны чадварыг нийтлэг болгох» үзэгдэл метафизикийн хувьд Өрнийн шинжлэх ухаантай онол, суурийн хувьд харилцан нөхөх харилцааг хадгалж ирсэн. Гэвч үнэмлэхүй байдлыг баримталдаг Өрнийн шинжлэх ухаан буюу илэрсний онолын сонгодог физик илрээгүйн онолын орчин үеийн физикт багтсанаар хоёр мянга гаруй жилийн турш теологи, метафизикийн түшиглэж ирсэн философи болох Евклидийн геометр, Ньютоны механик хязгаартаа тулсан. Эйнштейн Өрнийн хүмүүсийн Бурхан мэт итгэж байсан шинжлэх ухааны үнэн гэдэг зүйл үнэмлэхүй байж чадахгүй бөгөөд хүний нээсэн зүйлийг үнэмлэхүй гэж итгэх нь хий хоосон төсөөлөл гэж хэлдэг.
«Үнэн» гэсэн ойлголтыг цэвэр геометрийн илэрхийлэлд хэрэглэж болохгүй. Учир нь «үнэн» гэсэн нэр томьёо эцсийн дүндээ «бодит» биет, объекттой нийцэхийг хэлдэг. Гэвч «геометр» геометрийн ойлголт ба туршлагын объектын харилцааг бус, зөвхөн геометрийн ойлголтуудын хоорондох логик харилцааг л авч үздэг.195
Гэвч шинжлэх ухааны парадигмын өөрчлөлтийг үүсгэсэн ийм шийдвэрлэх хөгжлийг үл харгалзан Өрнийн философи түүхэн Бурхан, оюун ухааныг шүтэх хандлагаас ангижирч чадахгүй байна. Шинэ үеийн метафизик дундад зууны теологийг өвлөсөн шиг Протестант Католикийг өвлөсөн. Лютер Христийн шашны түүхэн уламжлалыг өвлөн сэргээн босгосон.
Лютер, тэр хувь заяаны лам сүмийг сэргээн босгосон. Гэвч үүнээс ч ноцтой асуудал нь тэр Христийн шашин алга болох гэж байсан яг тэр үед Христийн шашныг сэргээн босгосонд оршино.196
Ийнхүү Өрнийн соёл иргэншил илэрсний онолын хүрээнээс гарч чадахгүй байгаа нь Өрнийн соёл иргэншлийн уламжлалаас болж байна. Өрнийн соёл иргэншил Сократаас хойш 2 500 жилийн турш илрээгүйн онолоос зайгаа барьж, зөвхөн илэрсний онолд умбасан тул шашин, метафизик, үзэл суртал гэсэн илэрсний онолын уламжлалаас ангижрах нь туйлын хэцүү болжээ. Тэдний илэрсний онол яг оюун ухаан ба зөн совингийн хоорондох тэнцвэрийг эвдэж, зөвхөн оюун ухааныг чухалчлах урсгалыг Өрнийн соёл иргэншлийн гол хүчин зүйл болгосон.
Оюун ухаан-зөн совингийн тэнцвэрийн сүйрэл, оюун ухааныг шүтэх метафизикийн асуудлыг Өрнийн хүмүүс ухамсарлах нь шинэ үед хүрч байж л боломжтой болсон. Ялангуяа Ницшегийн философид Сократын оюун ухааныг төв болгосон философи, метафизикийг эсэргүүцсэн байр сууриа тодорхой илэрхийлдэг. Германы философич Хайдеггер Өрнийн соёл иргэншлийг оюун ухааныг төв болгосон соёл иргэншил гэж онцолж, «оюун ухааныг давж оршихуйд өөрт нь» төвлөрөх хэрэгтэйг онцолсон. Хүний мөн чанарын үүднээс харвал хүний оршихуй өөрөө зөн совин, оюун ухаан хоёуланг нь агуулдаг. Хайдеггер оюун ухаанд төвлөрдөг Өрнийн оюун санааны түүхийн нэг талыг барьсан байдлыг хурцаар онцолсон. Оюун ухааныг бус, зөн совинг оролцуулсан хүний оршихуйг бүхэлд нь төвлөрье гэсэн философи яг Дорнын оюун ухаан ба зөн совинг холбодог философийн тогтолцоотой нэг судалтай.
Хайдеггер Платоны оюун ухааны чадвар руу хэлбийсэн философийг шүүмжилсэн. Тэрээр Платон, Аристотель зэргээс үүдэлтэй метафизик асуудал гэж үзэж, энэ нь Өрнийн соёл иргэншил үнэнийг гажуудуулж эхэлсэн шалтгаан гэж үнэлсэн. Өрнийн соёл иргэншлийн энэ гажуудал Грекийн үе, дундад зууны шашныг дамжин шинэ үе, орчин үе хүртэл үргэлжилсээр байгаа тул эцэст нь Өрнийн философийн уламжлалыг бүхэлд нь үндсээр нь дахин нягтлах ёстой гэж үзсэн. Платоны санааны (идея) онол эцэстээ оршихуйг санааны онолд захируулж метафизик болгосон бөгөөд ийм философийн үзэл илчлэлтийн шашинтай хүчээ нэгтгэснээр Өрнийн соёл иргэншлийг хоёр мянга гаруй жил хөтөлсөн. Ялангуяа XX зуунд хүрээд метафизик туйлдаа хүрснээр оюун ухаан, эсвэл оюун ухааныг эсэргүүцдэг зөн совин руу хэлбийсэн үзэл суртал нэгэн үе дэлхийг ноёлсон. Оюун ухаан руу хэлбийсэн эхнийх нь коммунизм, зөн совинг дагасан сүүлчийнх нь фашизм юм. XX зууны үзэл суртал биелэх боломжгүй хамгийн тохиромжит зорилгыг хэрэгжүүлэхийн тулд ёс зүйгээр төлөөлүүлсэн хүний зан төлөвийг өөрийг нь сүйтгэхийг хэвшил болгосон.
Хайдеггер Өрнийн оюун ухааныг төв болгосон философийг онцолж, энэ нь хүний оюун ухааныг бус, оршихуйн сэтгэлгээ буюу хүнийг бүхэлд нь харах чадварыг алдсан гэж үзсэн. Тэр Декартын «Би боддог, тиймээс би оршдог» гэсэн томьёоллыг шинэ үед шинээр эхэлсэн Өрнийн метафизикийн, оюун ухааныг төв болгосон сэтгэлгээний эхлэл гэж үзсэн. Түүний философийг дагавал «оюун ухааныг давж оршихуй өөрөө»-г төв болгодог хүний хувьд «Би оршдог, тиймээс би боддог» гэх ёстой. Хайдеггер оюун ухаан-оршихуйн харьцуулсан философид оршихуйг төв болгон сэтгэх аргыг шинээр сурах ёстой гэж үзсэн. Тэрээр Өрнийн рационализмыг оршихуйг мартсан сэтгэлгээ хэмээн шүүмжилсэн.
Соёлын түвшинд авч үзвэл Грекийн соёл гүн ухаарлаа алдаж мөхсөн нь Сократын жишээнээс харагдах шиг юуны өмнө оюун ухааныг туйлд нь хүргэсэнтэй холбоотой. Оюун ухааныг туйлд нь хүргэх нь оюун ухаан ба зөн совингийн хоорондох эв зохицол, тэнцвэрийг эвдэх, өөрөөр хэлбэл гүн ухаарлыг эвдэх гэсэн утгатай. Дунджийг зөвлөсөн Периклийн гэрээсийг няцааж, бодлогогүй Сицилийн аян дайныг зүрхэлсэн нь Афины уналтын шалтгаан байсантай адил дунджийг сахь гэсэн Дельфийн сүмийн самбарт сийлсэн мэргэн ухааныг эвдэж, оюун ухааны чадварыг нийтлэг болгох замд орсонд Грекийн тэнцвэрийн сүйрлийн шалтгаан оршдог. Түүний гол буруутанг Сократ гэж үзэх ёстой биз.
Сократ болон түүний залгамжлагчид аполлоны грекчүүдийн дундаж ёс гэж нэрлэсэн, хүрэхэд бэрх хамгийн дээд ёс суртахууны энэрэл, үнэнч зүтгэл, баатарлаг үйлс, тогтвортой сэтгэл (恒心)-ийг хүртэл мэдлэгийн диалектикаар эргэцүүллээ үргэлжлүүлсээр зааж болох мэт болгочихсон.197
Күнз «Дундаж ёсны буян агуу юм. Хүмүүс дундаж ёсыг удаан сахих нь ховор»198 гэж номложээ. Теологи, метафизикаас зайгаа барьж байсан Дорнын соёл иргэншил дундаж ёсыг сахиж ирж чадсан. Христийн шашны теологи болон Платон, Аристотелийн хөгжүүлсэн Грекийн метафизик Өрнийн хүмүүст мэдэх боломжгүй хүний мөн чанар юмуу байгалийн мөн чанарыг мэдэж чадна гэж хоёр мянга гаруй жил баримтлуулсан. Ийм метафизикийн хандлага ялангуяа бидний Атлантын эрин гэж нэрлэдэг XVI зуунаас XX зууны дунд үе хүртэлх 450 шахам жилд Өрнө дэлхийг эзэлж байсан «нээлттэй ертөнц»-д үйл ажиллагаа явуулж байх хугацаанд хүчирхэг хүчээ гаргасан. Гэвч дэлхийг эзлэх явдал дуусч, нээлттэй ертөнц төгсөхийн хамт метафизикийн үүрэг ч дуусах шатандаа орж байна.
Оюун ухааны үзэгдлийг нийтлэг болгох явцад нэгэн зэрэг гарч ирдэг үзэгдэл бол учир шалтгааны хуульд зууралдах явдал юм. Учир шалтгааны хуулийг хувирлын философийг баримталдаг Дорнын соёл иргэншилд үгүйсгэдэг бол Өрнөд учир шалтгааны хууль нь оюун ухааны үзэгдлийг нийтлэг болгохыг зөвтгөдөг ахиц дэвшлийн үзэлд зайлшгүй шаардлагатай тулгуур чулуу юм. Хүн үнэмлэхүй үнэн рүү аажмаар ахиж байна гэсэн философи дэлгэрэх болсон. Платон, Аристотелиар тууштай илэрхийллээ олсон учир шалтгааны хууль Сэргэн мандалтын дараа Лейбницаар дахин хүчтэй сэргэж, ахиц дэвшлийн соёлыг амьд байлгахад хувь нэмэр оруулсан. Мөн Дарвины хувьслын онолоос харсанчлан Дарвинд «аажим» хувьслыг баримтлах боломж олгоход ч хувь нэмэр оруулсан. Вольтер Өрнийн соёлын энэ хуурмаг шинжийг хурцаар шүүмжилдэг.
Би Платоныг анх уншихдаа хамгийн хөнгөн атомаас хамгийн дээд оршихуй хүртэлх бүх амьд биетийг шатлалаар ангилсныг хараад их сэтгэл хөдөлсөн. Гэвч сайтар ажиглавал эрт урьдын үед бүх сүнс чөтгөр өглөөний анхны тахиа донгодоход алга болдог шиг тэр асар том хий үзэгдэл алга болчихдог байв.199
Мөхөж буй Грекийн нийгэмд дунджийг ойлгосон төдийгүй хэрэгжүүлсэн гэдгээрээ сүүлчийн грек гэж нэрлэж болох Перикл афинчуудыг туйлширсан замд орох бүрт дундаж зам руу буцаан авчирдаг байв.
Перикл афинчуудыг цаг бусаар бардамнаж, зоригжих үед айлгадаг байсан бөгөөд афинчууд шалтгаангүйгээр айх үед итгэлийг нь сэргээдэг байв.200
Мэргэн ухааныг төлөөлдөг Дельфийн уриа ч, Периклийн дундаж ёс ч алга болж буй яг тэр үед, өөрөөр хэлбэл Афин мөхөж буй үед Платон, Аристотель түүнээс хойш хоёр мянга орчим жил Өрнөд дийлэнх нөлөө үзүүлэх илэрсний онол хэмээх философийн ертөнцийг дэлгэрүүлсэн бөгөөд тэр философийн ертөнц Өрнийн соёл иргэншлийг удирдах болсон. Энэ нь дундад зууны теологи, шинэ болон орчин үеийн метафизикийн хэлбэрийг олж хувирсаар ирсэн.
Грекчүүд сульдаж, доройтож байх үедээ өөдрөг, өнгөц, үг хэллэгт шимтсэн болж, логик эрэлхийлж, ертөнцийг оновчтойгоор тайлбарлахыг хүсээгүй гэж үү? Өөрөөр хэлбэл илүү «тайван», илүү «шинжлэх ухаанч» болоогүй гэж үү? Шинэ үеийн бүх үзэл санаа, ардчиллын өрөөсгөл үзлийг үл харгалзан өөдрөг үзэл болон түүний орчин үеийн илэрхийлэл болох ардчиллын ялалт гэсэн бүх үзэгдэл сульдаж, хөгширч, физиологийн хувьд ядарсны шинж биш гэдгийг хэн мэдэх вэ.201
Ялангуяа сүүлийн хэдэн зуун жилд гайхамшигтай хөгжлийг тэмдэглэсэн шинжлэх ухаан хүртэл Өрнийн хүмүүсийн тэгтлээ итгэж байснаас ялгаатай нь хүнд гэгээлэг ирээдүйг авчирна гэдэг нь илэрсний онолоор зэвсэглэсэн нээлттэй ертөнц дуусахын хамт цаашид баттай зүйл байхаа больсон. Шинжлэх ухааны мөн чанар юу вэ, шинжлэх ухаан хүн төрөлхтний ирээдүйд ямар нөлөө үзүүлэх вэ?
Бидний шинжлэх ухаан, тэр шинжлэх ухаан бүхэлдээ амьдралын илэрхийллийн хувьд угтаа юуг илэрхийлдэг вэ? Шинжлэх ухаан хаашаа явж, хаанаас ирсэн бэ? Шинжлэх ухааны сэтгэлгээ гутранги үзлээс айх айдас төдий, түүнээс зугтах нэгэн хамгаалах арга биш гэж үү? Ёс суртахууны хувьд нэгэн хууран мэхлэлт, хулчгар үйлдэл биш гэж үү? Ёс суртахуунгүйгээр хэлбэл нэгэн заль мэх гэж үү? Сократ аа, Сократ аа, чиний нууц яг энд байна уу? Нууцлаг ёгтлолын эзэн минь, чиний ёгтлол яг энд байна уу?202
Өрнийн ихэнх философичид асуултаа үргэлжлүүлсээр ямар нэг юм нээлээ гэж бодвол түүнийгээ үнэмлэхүй зүйл болгон тодотгодог. Илэрсний онол, ахиц дэвшлийн философи хоорондоо холбоотой. Тэгж байж нээлттэй нийгэмд «ахиц дэвшил» тасралтгүй зөвтгөгддөг. Гэвч хэрэв «үнэмлэхүй үнэн» үнэндээ хүний гар хүрэхгүй газар байдаг бол Лессингийн хэлсэнчлэн хүн «үнэнээс илүү үнэнийг эрэлхийлэх замыг чухалчлах» ёстой байж магадгүй. Хэрэв энэ нь хүний нөхцөл бол Күнзийн хэлсэнчлэн «мэдэх зүйлээ мэднэ гэж, мэдэхгүй зүйлээ мэдэхгүй гэж хэлэх» нь хүний эзэмшиж болох мэдлэгийн хязгаар болно. «Амьдрал хязгаартай боловч мэдлэг хязгааргүй» гэсэн даосизмын философийг хүлээн авбал метафизикийг баримталдаг Өрнийн соёл иргэншлийн оюун ухааны чадварыг сонгосон сонголт хязгаартаа тулж, эцэстээ мөхлийн замаар явна гэж үзэж болно.
3) Оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншлийн уналт: үзэл суртал, оюун ухаан ба шинжлэх ухааны үгсэн хуйвалдаан
Эцэс төгсгөлгүй урагш давхиж байсан Өрнийн оюун ухааныг шүтэх үзэл санаа XX зуунд мөхлийн замд орсон. «Рационализм»-аар зэвсэглэсэн оюун ухаан «шинжлэх ухааны» нийгмийн дарвинизмтай үгсэн хуйвалдаж, үзэл суртлын эринийг бий болгосон. Гэвч үзэл суртал буруу хүний мөн чанарын онолд тулгуурласан тул Өрнийн оюун санааны ертөнцийг сүйрлийн замд оруулсан. Оюун ухаан, шинжлэх ухааны үгсэн хуйвалдаан Өрнөд хэрэгжсэн. Оюун ухаан зөн совингоос тусдаа үйл ажиллагаа явуулж чадахгүй атал Өрнийн рационализм үүнийг боломжтой гэж эндүүрсэн бөгөөд нийгмийн дарвинизмын аажим тэмцлийн онол гэсэн нотлогдоогүй үзэл санаа шинжлэх ухаан болон XX зууны Өрнийн ертөнцөд тархсан. Тусгаарлагдсан оюун ухаан, хуурмаг шинжлэх ухаан хоёр залгагдсан нь үзэл суртлын мөн чанар юм.
Дарвин хүн Бурханы онцгой бүтээлээр бий болоогүй гэсэн хувьслын онолыг баримталсан ч анхны амьд биетийг оролцуулан байгалийн бүтээл Бурханаар бүтсэн гэдэгт итгэлтэй байв. Ингэж Дарвин өөрийн шашны итгэл үнэмшил, хувьслын онол зэрэгцэн оршиж болно гэж үзээд Бурханд итгэх итгэл нь өөрчлөгдөөгүй гэж тайлбарласан:
Эхэнд нэг буюу хэдэн амьд биетэд Бүтээгч амьсгал үлээж эхлүүлсэн гэсэн амьдралын эхлэлийн агуу байдалд бишрэхээс өөр аргагүй. Дэлхий анхнаасаа тогтоосон хууль, таталцлын хүчээр эргэлтээ үргэлжлүүлж байх хооронд тийм энгийн эхлэлээс тоолж баршгүй сайхан, гайхамшигтай хэлбэрүүд хувьсан гарч ирсэн бөгөөд хувьсаар байгаа нь тэр юм.203
Дарвины хувьслын онол эцэстээ «Бурханы бүтээл ба байгалийн хувьсал»-ыг нэгтгэсэн зүйл болсон. Дарвины хувьслын онол бол нэг мөсөн байгалийн үзэлд суурилсан хувьслын онол бус, Бурханы бүтээл ба байгалийн хувьсал нэгэн зэрэг зэрэгцэн оршдог онол юм. Гэгээрлийн үеийн деизмыг оролцуулан Өрнийн олон сэтгэгчийн адилаар тэд Өрнийн үзэл санааг байгалийн үзэл болгон бүрэн хувиргаж чадалгүй, Бурхан ба байгалийг зэрэгцүүлэн оршуулах аргыг сонгосон. Дарвин ч агуу үзэл санааг өгсөн ч философийн тогтолцоо нь Өрнийн философийн сэтгэлгээг тэр хэвээр нь өвлөсөн. Грек-Ромын үеийн илэрсний онол, дундад зууны шашны нэг мөсөн илэрсний онолын хандлага тэдний үзэл санаанд тэр хэмжээгээр их нөлөөлсөөр байв.
Нийгмийн дарвинизм: «Байгаль үсрэлт хийдэггүй», «бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн»
Нийгмийн дарвинизм (Social Darwinism) дарвинизмаас (Darwinism) эхэлсэн ч Дарвины таамаглаагүйгээр үзэл суртлын эринийг нээхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Дарвинизм бол хүн юмуу дэлхийн амьд биетийг Бурхан тус бүрчлэн бүтээгээгүй, байгаль дотор хувьслаар бий болсон гэсэн санаа юм. Энэ бол илчлэлтийн шашны догмын цөм болох бүтээлийн онолыг эвддэг хувьсгалт онол юм. Дарвины хувьслын онол 1859 онд хэвлэгдсэн.
Асуудал нь Дарвины хувьслын онол өөрөө бус, түүнээс салбарласан нийгмийн дарвинизм юм. Нийгмийн дарвинизм оюун ухааны хүчийг туйлд нь хүргэхэд шаардлагатай философи ба шинжлэх ухааны үгсэн хуйвалдааны үр дүнг бий болгоход шинжлэх ухааны үүрэг гүйцэтгэсэн. «Агуу нээлт бол нээгчийн хичээл зүтгэл бөгөөд түүнд агуулагдах асуудал бол цаг үеийн асуудал» гэсэн бодлыг нэвтрүүлбэл хувьслын онол бол Дарвины агуу гавьяа юм. Гэвч Дарвин Өрнийн үзэл санаанд гүн шингэсэн тэмцлийн онол, аажмын онолыг хувьслын онолдоо тэр чигээр нь хэрэглэсэн нь алдааны дээд алдаа байв.
Хувьслын онол Өрнийн сэтгэлгээний тогтолцоон дотор бүрэлдсэн. Үүнээс болж Өрнийн шинэ үеийн философийн тогтолцоонд бүгд аргагүй шинжлэх ухааны үнэн хэмээн хүлээн авсан томьёоллууд Дарвины хувьслын онолыг тайлбарлах механизм болон хэрэглэгдсэн. Ийм томьёоллууд тухайн үед Өрнийн философийн ертөнцийг хамарч байсан оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншилтэй нийлж нийгмийн дарвинизмыг бий болгосон. Тэр механизм хоёр байв. Энэ нь «Байгаль үсрэлт хийдэггүй» (Natura non facit saltum, Nature does not make leaps), «Бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн» (Bellum omnium contra omnes, War of all against all) юм. Тухайн үеийн олон сэтгэгч томьёоллынхоо зөв гэдгийг бэхжүүлэхийн тулд латин хэлээрх илэрхийллийг хэрэглэх дуртай байв.
Нийгмийн дарвинизм Дарвины хувьслын онол хүний түүхэнд аажим, тэмцлийн хувьслыг үүсгэнэ гэж эндүүрч бий болсон юм.204 Энэ онол «Байгаль үсрэлт хийдэггүй», «Бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн» гэсэн ойлголтыг цөмөө болгодог. Ингэснээр Өрнийн хүний хэрэг явдлыг үзэл суртлын эринд умбуулсан.
Нийгмийн хувьслын онолыг үндэслэгч Спенсер (1820–1903) хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх, байгалийн шалгарал хүний нийгэмд тэр чигээрээ хэрэглэгдэнэ гэж үзсэн. Иймээс нийгэм ч байгаль шиг өрсөлдөөнөөр хөгждөг тул «чадваргүй хүнд зохиомлоор туслах нь нийгмийн хөгжилд саад болно» гэсэн үзэл санааг дэлгэрүүлсэн.
Ийм санааг шингээн авсан үзэл суртлууд тэгш бус байдал, арьс өнгөөр ялгаварлах, империализмыг зөвтгөхөд нийгмийн дарвинизмыг идэвхтэй ашигласан. Ялангуяа хүний мөн чанар «хувьсаж» болно гэсэн бодол бүх ёс зүй, хүмүүнлэг үзлийг устгах бодлогыг боломжтой болгосон. Нийгмийн дарвинизмын аажмын онол, тэмцлийн онолыг коммунизм, нацизм, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл, евгеникт «шинжлэх ухаан» болгон ашигласан. Тэд аажмын онол, тэмцлийн онолыг хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх, байгалийн шалгарал гэсэн орлуулах нэр томьёогоор ашиглаж, шинжлэх ухааны шинжээ тэлэхийг хичээсэн. Ийм нийгмийн дарвинизм XX зуунд аймшигт алдаа гаргасны дараа буруу сэтгэлгээ болох нь тогтоогдсон. Учир нь хүний мөн чанарт харшилдаг. Одоо хаягдсан байдалтай байна.
Аажмын онол, тэмцлийн онолын философи Дарвины хувьслын онолын эхлэлээс аль хэдийн зөгнөгдсөн байв. Дарвин бүх өөрчлөлт «аажмаар» явагддаг гэсэн Өрнийн философийг өөрийн хувьслын онолдоо тэр чигээр нь иш татсан: «Байгаль үсрэлт хийдэггүй». Энэ сургаал үг XIX зууны Өрнийн философи, шинжлэх ухааны сэтгэлгээний тулгуур чулуу байв. Үүнтэй холбоотой ойлголт бол «тэмцлийн онол» юм. Энэ бол «Бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн» юм. Энэ ойлголт аажмын онолын хамт Дарвины хувьслын онолын цөм юм. Дарвин үүнийг хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх (Survival of the fittest) гэж илэрхийлсэн. Аажмын онол, тэмцлийн онол гэсэн Дарвины хувьслын онолын гол философи олон асуудал үүсгэсэн. Дарвины хувьслын онол эцэстээ нийгмийн дарвинизм болон доройтож, хамгийн тохиромжит ертөнцийг хэрэгжүүлэхийн тулд хүний ёс зүйг зөрчсөн ч болно гэсэн аймшигт, өршөөлгүй «үзэл суртлын эрин» (the Age of Ideology)-ийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан.
Гэвч зарим сэтгэгч ийм аргаар тухайн үед дэлгэрч байсан аажмын онол, тэмцлийн онолыг хувьслын онолд тэр чигээр нь хэрэглэхийг эсэргүүцсэн санал илэрхийлсэн. Дарвины хувьслын онолыг өмгөөлж гарсан Хаксли Зүйлийн үүсэл хэвлэгдэхээс өмнө Дарвинд захидал илгээж, аажмын онолыг хувьслын онолд тэр чигээр нь хэрэглэсэн Дарвины асуудлыг онцолжээ.
Би таны хувьслын онолын төлөө түлээн овоолго дээр шатаалгахад хүртэл бэлэн байна. Би хувьслын онолыг хамгаалахын тулд сарвуугаа улам хурц, хошуугаа улам хурц болгож байна. Гэвч та «Байгаль үсрэлт хийдэггүй» гэсэн хуулийг ямар ч эргэлзээгүйгээр бүрэн хүлээн авснаар шаардлагагүй саадыг өөрөө өөртөө учруулж байна. 205
Гэвч Дарвины хувьслын онолын аажим шинж бол Өрнийн соёлын ёроолд оршдог нэгэн хүчирхэг урсгал юм. Дарвины Зүйлийн үүсэл-д иш татсан Ламаркийн (Lamarck) хувьслын онол болох «хэрэглэх, хэрэглэхгүйн онол» ч аажим шинжтэй байв. Хувьслын аажим шинжийг онцлохын тулд Дарвины давтан хэрэглэх дуртай байсан «Байгаль үсрэлт хийдэггүй» гэсэн үг эргээд эрдэмтэд, философичдын өргөн хүлээн авсан ойлголт байв. Дарвин өөрөө Зүйлийн үүсэл-д үүнийг онцолсон байдаг:
Байгалийн шалгарал бичил, тасралтгүй, ашигтай хувиралтыг хуримтлуулсаар явдаг тул том өөрчлөлт үүсгэх юмуу огцом өөрчлөлт авчирч чадахгүй. Зөвхөн жижиг алхмаар удаанаар үйлчилдэг төдий. Шинэ мэдлэг бүрээр үнэн нь нотлогдож буй «Байгаль үсрэлт хийдэггүй» гэсэн хэм хэмжээ байгалийн шалгарлын онолд ч тодорхой харагддаг. 206
«Байгаль үсрэлт хийдэггүй» гэсэн үгийг дэлгэрүүлсэн гэгддэг Лейбниц Хүний ойлгох чадварын тухай шинэ туршилт номдоо ингэж бичжээ.
Юу ч гэнэт бүтдэггүй. Байгаль үсрэлт хийдэггүй гэдэг бол өргөнөөр батлагдсан, миний хэрэглэх дуртай чухал сургаал үгсийн нэг юм. 207
Аажмын онол, тэмцлийн онолоос болж нийгмийн дарвинизмыг баримтлагчид хүний мөн чанар хувьсах боломжтой гэж үзсэн. Хүний амьдралын явцад, эсвэл үеэс үед хувьсаж байна гэж үзсэн хэрэг. Дарвинаар толгойлсон хувьслын онолынхон хүн төрөлхтөн гарч ирснээсээ хойш тасралтгүй хувьсаж байна гэж итгэдэг байсан бөгөөд Конт, Маркс, Гитлер нар ийм хувьслын онол дээр эхэлсэн эсвэл ийм онолоос шийдвэрлэх нөлөө авсан.
Хувьсал аажмаар, тэмцлээр явагддаг гэсэн Дарвины байгалийн шалгарлын онол байгалийн шинжлэх ухаанд энгийн нэг алдаа төдий байж магадгүй. Гэвч Дарвины хувьслын онол байгалийн шинжлэх ухааны хүрээнээс гарч нийгмийн шинжлэх ухаанд хэрэглэгдэх үед үүсдэг нийгмийн дарвинизм энгийн алдаа бус, Гитлерийн арьс өнгөөр ялгаварласан евгеникээс харагдах шиг асар том эмгэнэл болдог. Дарвины тэмдэглэл, Гитлерийн тэмдэглэл гайхмаар төстэй байдлыг харуулдаг. Гитлер Миний тэмцэл номдоо ингэж бичжээ.
Ийм ухамсар улсад орчлонг захирдаг мөнхийн үл хувирах хуулийн дагуу хамгийн сайн, хамгийн хүчтэйг өсгөж, муу, сул дорой зүйлийг дарах үүргийг ногдуулдаг. 208
Дарвин Зүйлийн үүсэл-ийн 8-р бүлгийн «зөн совин»-гийн тухай хэсгийг ингэж дүгнэжээ.
Эцэст нь эдгээр бүх зөн совинг онцгойлон өгөгдсөн юмуу бүтээгдсэн гэж үзэхээс илүү амьд биетийг үржүүлж, хувиргаж, хүчтэйг нь амьд үлдээж, сул доройг нь үхүүлэн ахиц дэвшлийн замд хөтөлдөг ерөнхий хуулийн үр дүн гэж үзэх нь логик дүгнэлт биш ч гэсэн хавьгүй сэтгэл ханамжтай тайлбар юм. 209
Гитлерийн фашизм Дарвины хувьслын онолд ихээхэн түшиглэж байсны адил коммунизм ч дарвинизмд илэрхийлэгдсэн «бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн» онолыг шинжлэх ухааны үнэн гэж итгэж, түүнд түшиглэхийг хичээсэн. Маркс Дарвины хувьслын онолд тууштай, хүчтэй сонирхол илэрхийлж байв. Тэрээр өөрийн хоёр дахь бие болох Энгельст сэтгэл хөөрсөн захидал илгээсэн.
Дарвины гүн ухаарал гайхмаар. Тэр ургамал, амьтны ертөнцөд хөдөлмөрийн хуваарь, өрсөлдөөн, шинэ зах зээл нээх, шинэ бүтээл, «Мальтусын (Thomas Malthus) амь тэмцэл» зэргийг тодорхой нэвт харсан байна. Энэ бол бүгдийн (萬人) эсрэг бүгдийн (萬人) дайныг илэрхийлж байгаа юм. 210
Өөрийн үзэл санааны тогтолцоог шинжлэх ухааны зүйл гэж үзүүлэхийг хүсэж байсан Маркс өөрийн коммунизмыг тулах шинжлэх ухааны нотолгоог дарвинизмаас олохыг хичээсэн. 1861 онд Маркс Лассальд (Lassalle) илгээсэн захидалдаа энэ санаагаа илт харуулжээ.
Дарвины бүтээл чухал утгыг агуулж байна. Байгалийн шинжлэх ухааны хувьд миний сэтгэлгээний тогтолцооны суурийг бүрдүүлж чадах бөгөөд түүхэн талаас ангийн тэмцлийн зайлшгүй байдлыг нотолж өгч байна. 211
Үзэл суртал, нийгмийн дарвинизмын нийлэлт юуны түрүүнд Дарвины баримталсан тэмцлийн, аажим хувьслын тайлбараас үүдэлтэй. Үзэл суртлууд дарвинизмыг өөрсдийн тэмцэл, аажим өөрчлөлтийн «үнэн» болгон ашиглахыг хичээсэн. Дарвин Зүйлийн үүсэл бүтээлдээ шинэ зүйл «аажим бөгөөд тэмцлийн» байгалийн шалгарал (natural selection)-аар бий болдгийг дахин дахин онцолсон байдаг.
Байгалийн шалгарал өдөр бүр, цаг бүр дэлхий даяар хэчнээн өчүүхэн ч бүх хувиралтыг нарийн шинжилдэг. Муу зүйлийг сугалан хаяж, сайн зүйлийг хадгалан хуримтлуулсаар. 212
Дарвины байгалийн шалгарлын онолын тэмцлийн шинж нь түүний өөрөө бичсэнчлэн Мальтусын «Хүн амын онол»-оос санаа авсан юм.
Дараагийн бүлэгт дэлхий дээрх бүх амьд биет геометр прогрессоор өссөний үр дүнд зайлшгүй үүсдэг «амь тэмцэл»-ийн асуудлыг авч үзнэ. Энэ бол Мальтусын зарчмыг амьтан, ургамлын ертөнцөд хэрэглэсэн хэрэг юм. 213
Мальтус, Дарвины ийм үзлийг Макиавеллийн Хаан, Хоббсын Левиафан-д харагдах шиг амьд үлдэхийг тэмцэл гэж үздэг Өрнийн соёлын ёроолд оршдог онцлогийг давтан онцолсон хэрэг гэж үзэж болно. Ёс суртахууныг хайхралгүйгээр (amoral) амьд үлдэх, ялахын тулд бүх арга хэрэгслийг зөвтгөсөн Макиавелли ч, «бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн»-ыг байгалийн төлөв гэж үзсэн Хоббс ч,214 амь тэмцлийг хүний нийгэм, байгалийн ертөнцөд хэрэглэсэн Мальтус ч, хувьслын онолын Дарвин ч бүгд Өрнийн соёлын урсгалд оршдог.
Дарвин бүтээлийн онолд тулгуурласан «зүйл бүр өөрчлөгддөггүй бөгөөд тус тусдаа бүтээгдсэн»215 гэсэн тухайн үеийн ихэнх байгаль судлаачдын үзлийг эсэргүүцэж, зүйл «удаан, бичил, тасралтгүй хувьсал»-аар216 бүрэлдсэн гэсэн механик, шугаман, хариу үйлдлийн хувьслын онолыг баримталсан. Хүний мөн чанар агшин бүрт хувьсаж байна гэж баримталснаар Дарвин хувьсал, ахиц дэвшлийн домгийг XIX зууны олон янзын үзэл санааны хөдөлгөөнд өгсөн. XX зууны үзэл суртлын эринийг бий болгоход туйлын хувь нэмэр оруулсан нийгмийн дарвинизм ийнхүү Дарвины хувьслын онолоос шууд нөлөө авсан.
Хүн байгалийн өгсөн хувиралтыг сонгож чадах бөгөөд үнэхээр сонгож, хүссэнээрээ хувиралтыг хуримтлуулдаг. Ингэж хүн амьтан, ургамлыг өөрийн ашиг буюу таашаалд тохирох зүйл болгосоор байдаг.217
Дарвин ийм аажим хуримтлал байгальд амьд биетийн ашгийн төлөө, хүнд хүний өөрийн ашгийн төлөө л сонгогддог гэж таамагласан. Энэ нь хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх гэсэн байгаль ба хүний хуулийг дагадаг гэж тэр үзсэн.
Хүн зөвхөн өөрийн ашгийн төлөө сонгодог, байгаль зөвхөн өөрийн халамжилж буй амьд биетийн ашгийн төлөө сонгодог.218
Байгалийн хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх зарчмыг хүн ашиглаж болох уу? Дарвин үүнийг хангалттай нотолж болно гэж үзсэн. Нийгмийн дарвинизм байгалийн хувьсалд үйлчилдэг хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх зарчмыг хүн ашиглаж, хүний нийгэмд, хүмүүсийн хооронд хэрэглэж болно гэж баримтлах үндэслэл болдог.
Хүний гарт байдаг бөгөөд тийм хүчтэй болохыг мэдсэн шалгарлын зарчим байгалийн ертөнцөд ч хэрэглэгдэх үү? Энэ нь тэнд их ашигтай хэрэглэгддэгийг би нотолж чадна гэж бодож байна.219
Хүний мөн чанарыг ингэж ойлгох нь илчлэлтийн шашинд илэрсэн оршихуйн хүний мөн чанарын онолоос яг эсрэг арга юм. Илчлэлтийн шашин төрөлхийн хүний зан төлөв өөрчлөгддөггүй гэж үзсэн. Дарвины хувьслын онол хүний мөн чанар агшин бүрт хувьсах явцыг туулж байна гэсэн санаа юм. Энэ нь Дорнын хувирлын философид суурилсан хүний мөн чанарын онолоос ч ялгаатай. Дорно хүн адил хүний мөн чанартай төрдөг боловч төрсний дараа төрөлхийн хүний мөн чанарын хүрээн дотор хүний зан төлөв өөрчлөгддөг гэж үздэг. Оюун ухаан бүх хүний төрөлхийн мөн чанар хэмээх хязгаараас гарч чадахгүй ч тэр хязгаарын дотор үйлчилдэг гэж үздэг Дорнын хүний мөн чанарын онол, Дарвин буюу нийгмийн дарвинизмын хүний мөн чанарын онол хоёр үндсээрээ ялгаатай.
Аажим байдал, тэмцлийн онол бол ахиц дэвшил, хувьсалд зайлшгүй шаардлагатай шинж юм. Энэ нь харьцангуй байдал, бие даасан байдлыг үгүйсгэж, урьдаас тогтоогдсон байдлын онол, учир шалтгааны хуулийг тэнхлэг болгон бүрэлдсэн Сэргэн мандалтаас хойшхи Өрнийн шинжлэх ухаан, философид тархсан байв. Мөн Дарвин үүнийг дагасан. Дарвин Өрнийн философийн чулуу мэт бат итгэж байсан «Байгаль үсрэлт хийдэггүй», «Бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн» гэсэн өрөөсгөл үзлийг няцааж чадаагүй юм. Тиймээс Дарвины хувьслын онолын аажим, тэмцлийн шинжийг шинэ онол бус, тухайн үеийн Өрнийн соёлд угаасаа агуулагдаж байсан зүйл гэж үзэж болно.
Дарвины хувьслын онол vs тасалдсан тэнцвэрийн онол (Punctuated equilibrium)
Дарвины баримталсан аажим хувьслын онол, өөрөөр хэлбэл бүх зүйл үргэлж хувьсаж байдаг гэсэн онол шинжлэх ухааны хувьд аажмаар ганхаж эхэлсэн. Гол шалтгаан нь аажмын онолыг дэмжих алдагдсан холбоосууд (missing link) их хичээл зүтгэлийг үл харгалзан олдохгүй байгаа явдал юм. Алдагдсан холбоос гэдэг нь аажим хувьслын явцад дамжих ёстой амьд биетийн зүйлүүд байдаг ч тэдгээрийн ул мөр олддоггүй гэсэн таамаглал юм. Хэрэв эдгээр ул мөр үргэлжлэн олдохгүй бол Дарвины хувьслын онолыг засах нь зайлшгүй. Тэр засварласан онолуудын нэг нь «тасалдсан тэнцвэрийн онол» (punctuated equilibrium) юм. 1972 онд профессор Гоулдын нийтэлсэн энэ онолоор зүйл (種) урт тогтвортой үеийг туулж байгаад богино хугацаанд огцом салбарладаг гэсэн хувьслын онол юм. Энэ үеийг эс тооцвол хүн төрөлхтөн Homo sapiens болж хувьссанаас хойш «хувьслын бус дасан зохицол» (non-evolutionary adaptation)-ыг харуулж байна.
Тасалдсан тэнцвэрийн онол Бурхан шавраар хүнийг бүтээсэн гэсэн бүтээлийн онолоос ялгаатай. Мөн хүнийг оролцуулан бүх амьд биет тасралтгүй аажим хувьсаж байна гэсэн Дарвины хувьслын онолоос ч ялгаатай. Гэвч хүний хувьслын бус дасан зохицлын онол Даогийн соёл иргэншлийн онцолдог хувирлын философитой сайн нийцдэг. Арьс, нүдний өнгө, хамар, уруулын хэлбэр зэрэг нь өнөөгийн хүн төрөлхтнийг бүрдүүлдэг арьс өнгө тус бүрийн онцлог юм. Өрнийн эрдэмтэд эвсэлдээ тааруулан нэгэн үе өнөөгийн хүн төрөлхтнийг шар арьстан (Ази), цагаан арьстан (Өрнө), хар арьстан (Африк), хүрэн арьстан (Энэтхэг), улаан арьстан (Америк) гэж ангилж, тэднийг өөр өөр арьстан гэж баримталж байв. Гэвч одоо тэд бүгд нэг арьстан бөгөөд арьс өнгөний онцлог зөвхөн өөрчлөгдсөн төдий, хүн хувьсаагүй гэсэн санааг хүлээн зөвшөөрч байна.
Homo sapiens болох эцсийн хувиралт олон газарт нэгэн зэрэг явагдсан бололтой. Анхны Homo sapiens-ийн генийн сангаас (pool) өнөөгийн хүн төрөлхтний ген дэлхийн олон цэгт ургаж гарч, түүнийг хуваалцсан өнөөгийн хүн төрөлхтөн дэлхийг бүрхсэн юм. Өнөөдөр дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа бүх арьстан Homo sapiens хэмээх нэг зүйлд хамаарах дэд зүйлүүд (亞種) юм. Өөрөөр хэлбэл арьс өнгөний хоорондох ялгаа газар зүйн тусгаарлалт, уур амьсгалын ялгаанд дасан зохицсоноос үүдсэн бөгөөд нэг зүйл (種) доторх ялгаа төдий юм. 220
Бид Homo sapiens-ийн хувьд биетэй, салбарласан арьстны хувьд «биеийн онцлог»-той байгаа нь ямар утгатай вэ? Биеийн онцлог, өөрөөр хэлбэл арьсны өнгө, нүдний өнгө, хамрын хэлбэр зэргийн ялгаа нь Homo sapiens-ийн бие өөрөө хувьсаж буй явц уу? Эсвэл хамелеоны арьсны өнгө орчноосоо хамааран өөрчлөгддөг шиг хувьсалтай ямар ч хамааралгүй энгийн өөрчлөлт төдий гэж үзэх ёстой юу? Энд бүтээлийн онолд тулгуурласан Өрнийн Бурханы соёл иргэншил XX зууны эхний хагас хүртэл хүн төрөлхтний биеийн онцлогийг өөр хүн болж бүтээгдсэний онцлог гэж үзэхийг хичээж байв. Энэ талаар XIX зууны сүүлчийн Дарвины хувьслын онолоос хойш ч ялгаа гараагүй. Өөрөөр хэлбэл хүн одоогийн дүр төрхөөрөө бүтээгдээгүй, хувьсаж өнөөгийнх шигээ болсон гэсэн ч өөр хүн болж хувьссан хэмээн ялгаварлан авч үзэхийг хичээж байв.
Дарвинаар толгойлсон хувьслын онолынхон Homo sapiens гарч ирснээсээ хойш тасралтгүй хувьсаж байна гэж итгэдэг байсан бөгөөд Конт, Маркс зэрэг сэтгэгчид ч энэ таамаглал дээр өөрсдийн философийн тогтолцоог бүтээсэн. Гэвч XIX зууны Өрнийг халуурал мэт хамарсан ахиц дэвшлийн үзэл суларч буйтай зэрэгцэн хувьслын тухай онол ч өөрчлөгдөж эхэлсэн. Хүний нийгэм тасралтгүй хувьсаж байна гэсэн бодол ч хүн хэмээх биологийн зүйл тасралтгүй өөрчлөгдөж байна гэсэн хувьслын онолынхны санаа нурахын хэрээр өөрчлөлтийг туулсан.
Олдворт илэрсэн нотолгоогоор Homo sapiens гарч ирснээс хойш тархины эзэлхүүн, бүтэц өөрчлөгдсөн гэх ямар ч нотолгоо байхгүй.221
«Зүйлийн хувьслын хил дээр тархи 100–200 мянган жилээс хойш үл хувирах байдалд байна.» 222 Хэрэв бид энэ үзлийг хүлээн авбал, өөрөөр хэлбэл Homo sapiens гарч ирснээсээ хойш хувьсахгүй байгаа бол хувьсал Дарвины баримталсанчлан «аажмаар» явагдах боломжгүй бөгөөд түүний тэгтлээ үгүйсгэх гэж хичээсэн «үсрэлт»-ээр гэнэт явагддаг гэж үзэх ёстой. Түүний баримталсан алдагдсан холбоосууд (missing links) оршдог ч олдоогүй байгаа бус, зүгээр л оршдоггүй байх ёстой. Хүний тархи аажмаар томорсон бус, харьцангуй богино хугацаанд гэнэт үсрэнгүй томорсон бөгөөд түүнээс хойш өөрчлөгдөөгүй гэж үзэх ёстой. Хүний тархины хувьслын онолыг ингэж тайлбарладаг.
Хүн үе бүрт тархи нь аажмаар томорч хувьссан бус, жижиг тархитай зүйлээс том тархитай зүйлд тасалдалтайгаар солигдсоор ирсэн юм.223
Үнэндээ Дарвинаас хойш идэвхтэй олдвор малталтыг үл харгалзан алдагдсан холбоосууд олдохгүй байна. Өөрөөр хэлбэл геологи, палеонтологийн нотолгоо Дарвины аажим хувьслыг үгүйсгэж байна. Ийм материаллаг нотолгоог баримт болгон тэр хэвээр нь хүлээн авч, тасалдсан тэнцвэрийн онол гэсэн Дарвины аажим хувьслын онолоос өөр шинэ хувьслын онол нийтлэгдсэн. Энэ нь XIX зууны хувьслын онол, ахиц дэвшлийн үзэлд тулгуурласан бүх үзэл санааг урвуулах хэмжээний эргэлт шилжилт юм. Учир нь нийгмийн дарвинизм үндэслэлээ алдана.224
Тасалдсан тэнцвэрийн онолын гол санааг ингэж тайлбарладаг: зүйл аажмаар өөрчлөгддөггүй, геологийн цаг хугацааны үүднээс харвал харьцангуй агшин зуур гарч ирээд бараг өөрчлөгдөлгүй хэдэн сая жил оршдог.225 Өдийг хүртэлх палеонтологийн нотолгоо одоо байгаа зүйлийн тогтвортой байдал, шинэ зүйлийн гэнэтийн гарал гэсэн хоёр онцлогийг харуулж байна. Зүйлийн хувирал, хувьсалд одоо байгаа зүйлийн тогтвортой байдал нэг зүйлийн эхний олдвор, сүүлчийн олдвор бараг адилхан байгаагаар нотлогдож, гэнэтийн гарал бичил өөрчлөлтийн хуримтлал бус, төгс хэлбэрээр шинэ зүйл гарч ирдгээр нотлогддог.226 Өөрөөр хэлбэл олдворын харуулж буй нотолгоогоор шинэ зүйл гэнэт гарч ирдэг бөгөөд алга болохдоо ч гэнэт алга болдог.227 Хувьсал ерөнхийдөө тусгаарлагдсан хэсэгт явагддаг бөгөөд нэг зүйл аажим, тасралтгүй өөрчлөгдөж хувьсал явагдах нь бараг байдаггүй.228
Яагаад шалгарлын онолыг шаардлагагүй, магадгүй буруу таамаглалтай заавал холбох ёстой гэж? Бидэнд мэдэгдэж буй олдворууд аажим хувьслын ойлголтыг дэмжиж чадахгүй байна. Нэг амьтны бүлэг маш богино хугацаанд устаж, шинэ зүйл үргэлж гэнэт гарч ирдэг. Ямар ч олдворын нотолгоо завсрын шатанд байгаа холбох зүйлийг харуулдаггүй. Нэг нутгийн бүх эртний чулууг эргүүлж үзсэн ч ийм олдворын нотолгоо байхгүй.229
Дарвины хувьслын онолд аажим шинж тэмцлийн шинжтэй салшгүй холбоотой. Тиймээс аажим шинж засагдах л юм бол тэмцлийн шинж ч засагдахаас өөр аргагүй. XIX зууны Дарвин болон түүний дагалдагчдын төсөөлж байсан амьтны ертөнц харгис байлаа. Бүх амьтан минут, секунд бүрээ амь тэмцэлд зориулдаг тийм ертөнц байв. Амжилтын хэмжүүр нь тулаанд хэдэн удаа ялсан, хэдэн дайсныг дарсан бэ гэдэг байв. Гэвч өнөөдөр амьтдын хоорондох тулаан үнэндээ үхэн үхтлээ тэмцэл бус, зан үйл төдий байх нь олонтаа бөгөөд хамтын амьдрал, хамтын ажиллагаа ч амь үхлийн тэмцлээс дутахгүй амьдрал, хувьсалд чухал хэсэг гэдэг тодорч байна.230 Амь тэмцэл хувьсалд Дарвины бодсон шиг тийм их ач холбогдолгүй. Тасалдсан тэнцвэрийн онол амь тэмцлийн ач холбогдлыг үгүйсгэдэг.
Нэг зүйлийн бодгаль бүр зүйл гарч ирэхэд төрөлхөө авсан өөрчлөгдөх боломжийн хүрээн дотор л хоорондоо өрсөлддөг. Тиймээс бодгалиудын хоорондох амь тэмцэл хувьслын үнэ цэнэ бараг байхгүй тул төдийлөн утгагүй.231
Дарвин өөрөө Зүйлийн үүсэл-д өөрийн байгалийн шалгарлын онол зөвийг нотлох арга нь долгионы онол зөвийг нотлох аргатай адил гэж бичжээ.232 Гэвч бидний мэдэх шиг Эйнштейн 1905 онд фотоэффектээр гэрэл бөөмийн шинжтэй ч гэдгийг нотолсноос хойш гэрэл долгион, бөөм хоёр шинжтэй гэдэг нь хүлээн зөвшөөрөгдсөн онол болсон.233 Мөн Дарвин өөрөө геологи, палеонтологийн баримт аажим хувьслыг нотолж өгөхгүй байгааг хүлээн зөвшөөрч, ийм баримт түүний байгалийн шалгарлын онолд сорилт болж болно гэж бичсэн бөгөөд өнөөдөр яг тийм явдал үнэхээр гарсан нь сонирхолтой.
Геологи амьд биет бичил, аажмаар хувьсаж байгааг тодорхой харуулахгүй байна. Мөн энэ баримт байгалийн шалгарлын онолын эсрэг дэвшүүлж болох эсэргүүцлүүдээс хамгийн тодорхой бөгөөд ноцтой нь юм.234
XIX зуун хүртэл хүчээ гаргаж физик төдийгүй философийг ноёлж ирсэн Галилей, Ньютоны механик XX зуунд үнэмлэхүй байдлаа алдаж, Эйнштейний харьцангуйн онолд багтсаны адил Дарвины хувьслын онол ч профессор Гоулдын баримталдаг «тасалдсан тэнцвэрийн онол» мэт илүү өргөн хүрээтэй хувьслын онолд багтах цаг иржээ. Өрнийн сэтгэлгээний тогтолцоо физикийн үндэслэл төдийгүй биологийн үндэслэлээ ч агшин зуур алдчихлаа. Ахиц дэвшлийн үзэл тулгуураа алдаж, агаарт хөвөх элсэн цайз болсон юм.
Гэвч Дарвины баримталсан хувьслын онол үгүйсгэгдсэн гээд түүний илрүүлсэн хувьсал гэсэн баримт үгүйсгэгдэх нь мэдээж биш. Дарвины эрдэм шинжилгээний гавьяа нь мэдээж зүйл бүрийг бүтээсэн гэсэн илчлэлтийн шашны догмыг эвдэж, зүйл хувьслаар бий болсон гэсэн баримтыг үл ганхах баримт болгон тогтоосонд оршино. Дарвин тухайн үеийн өрөөсгөл үзэлд автсан хүмүүсийн шоолох доог тохууг амссан ч итгэл үнэмшлээсээ няцаагүй зориг, гүн ухааралтай хүн байв. Агуу үзэл санааны давуу тал хувь хүнийх, сул тал цаг үеийн нөлөө гэсэн бодлын дагуу Дарвин хүн бол хувьслын оршихуй гэдгийг тодруулсан агуу гавьяаг үлдээсэн нь эргэлзээгүй. Гэвч тэр бас цаг үеийн нөлөөнд автаж, хувьсал гэсэн баримтыг тайлбарлахдаа цаг үеийн алдаа гаргасан нь ч эргэлзээгүй.
Дарвины хувьслын онолоор одоо бүх цэцэг өөрт харгалзах шавжинд зориулж онцгойлон бүтээгдсэн гэх мэтийн бүтээлийн онолыг цаашид баримтлах боломжгүй болсон. Энэ утгаараа хувьслын онол уламжлалт бүтээлийн онолтой зөрчилддөг. Үүнд өөр санал байж болохгүй. Гэвч гол асуудал болох санамсаргүй байдлын асуудал шийдэгдээгүй хэвээр үлдсэнийг үгүйсгэх арга алга. Эмх цэгцтэй орчлон дотор амьдрал хөгжиж, хувьссан дээд амьд биет гарч ирдэг гэдгээрээ огт ялгаагүй. Эдгээрийг санамсаргүй байдлаас болсон гэж бодох нь тэнэг хий хоосон төсөөлөл гэж үзэгдсээр байна.235
Дарвины хувьслын онолоор тайлбараас нь хамааран хүн Бурханыг арилгаж, ертөнцийг давсан оршихуйн суудалд сууж байгалийг захирч болно. Энэ утгаараа Дарвин Христийн шашинтан хэвээр байж чадсан. Үнэндээ Дарвин өөрөө «Миний онол яагаад хүмүүсийн шашны мэдрэмжийг цочирдуулдгийг ойлгохгүй байна» гэж хэлжээ. 236 Энэ утгаараа иудей-Христийн шашны бүтээлийн онол, Дарвины хувьслын онол хүн ба байгалийн харилцааны асуудлаар хандлагаараа нийцдэг. Хүн бол байгалийг захирч чадах оршихуй юм. Энэ нь хүн бол байгалийн бүтээгдэхүүн бөгөөд байгалийг дагах ёстой гэсэн Дорнын Даогийн ойлголттой шууд зөрчилддөг.
Грекийн соёлоос бусад тохиолдолд Өрнийн соёл иргэншил хувь заяа, эрх чөлөөг нэгэн зэрэг багтааж, эв зохицуулж байгаагүй. Ерөнхийд нь харвал дундад зуун хүртэл хувь заяаг, Сэргэн мандалтаас хойш эрх чөлөөг үндсэн зүйл хэмээн хүлээн авч байв. Мөн XIX зуунд иудей-Христийн шашны Бурханыг оюун ухаан орлосноор эрх чөлөө ч хувь заяаны зүйл болчихсон. Дундаж ёсны ойлголтыг үл тоож, шоолдог тэдэнд «хувь заяан доторх эрх чөлөө» гэсэн жинхэнэ эрх чөлөөний утгыг ухаарах соёлын суурь байгаагүй. Дарвин хятадууд, эртний грекчүүдийн эзэмшиж байсан дундаж ёсны ойлголтыг ойлгох нь бүү хэл түүнд хүйтэн, ёжтой хандлагыг харуулдаг.
Мал үржүүлэгч дунджийг магтдаггүй, магтахыг ч оролддоггүй. Тэд туйлширсан зүйлд дуртай.237
Дарвин төгс төгөлдөр рүү ахихгүй бодгаль юмуу зүйл хоцорч, ялагдаж, өөрөө мөхдөг гэдгийг байгалийн үл хувирах хууль хэмээн баримталсан:
Байгалийн шалгарал зөвхөн амьд биетийн ашгийн дагуу, ашгийн төлөө үйлчилдэг тул бие махбод, сэтгэлийн бүх чанар төгс төгөлдөр рүү ахих хандлагыг харуулах болно.238
Гэвч бодгаль юмуу зүйл хувьсдаг бус, өөрчлөгддөг төдий бол хуурамч хувьсал, ахиц дэвшлийн төлөө халуурсан хөнгөмсөг хүмүүсийн дайчилдаг өршөөлгүй хүчирхийлэл, заль мэхтэй ухааныг зөвтгөж болохгүй. Өрнийн соёл иргэншилд угаасаа агуулагдах салгалт, тэмцлийн үндсэн ойлголт Өрнийн хувьсал, ахиц дэвшлийн үзэлтэй салшгүй холбоотой. Дарвинизм бол хүний биологийн хувьсал тасралтгүй явагдаж байна гэсэн бодлоос бүрэлдсэн XX зууны Өрнийн философийн урсгал юм. Гэвч XX зууны хүн төвт үзлийн үзэл суртал мөхсөнөөр XXI зуунд хүний биологийн хувьсалд тулгуурлан нийгмийн шинжлэх ухааныг зохион бүтээдэг сэтгэгч байхаа больсон.
4) XX зууны үзэл суртал: ёс зүйн эсрэг хүн төвт үзэл (人間主義)
Өрнийн философи эртний үеийн оюун ухааныг нийтлэг болгох, түүний дараах шинэ үеийн оюун ухааныг үнэмлэхүй болгохыг дамжин эцэст нь орчин үеийн оюун ухааны хүн төвт үзэл (人間主義, anthropocentrism)-д хүрдэг. Ийм зам бол Өрнийн философийн түүхийн урсгал юм. Хүн төвт үзэл хүмүүнлэг үзлээс (humanism) огт өөр. 239 Хүний харилцааг тайлбарлах түвшинд хүмүүнлэг үзэл бол метафизик юмуу Бурханыг төв болгох үзэлтэй эсрэгцэх үзэл санаа юм. Энэ бол Дорнын философийн гол үзэл санаа бөгөөд даосизм, Күнзийн сургаал ийм үзэл санааг баримталдаг. Өрнийн философийн түүхэнд дундад зууны мянган жилийн харанхуй үеийг даван туулж, Өрнө Сэргэн мандалтын үед орохдоо хүмүүнлэг үзлийг туулсан. Энэ бол илчлэлтийн шашин IV зуунд Ромын төрийн шашин болсноос хойш анх удаа Грекийн үеийн хүмүүнлэг үзэл рүү эргэн очихдоо өгсөн нэр юм. Хүмүүнлэг үзлээс ялгаатай нь хүн төвт үзэл хүний оюун ухааны хүчинд түшиглэдэг метафизикийн үзэл санаа юмуу Бурханыг төв болгох сэтгэлгээ хүний харилцааг давж чадна гэсэн байр суурийг тодотгодог. Энэ бол «үнэн» хүний харилцааг давж чадна гэсэн философи юм. Энэ нь Өрнийн илэрсний онолд тулгуурласан ердийн тогтолцоо юм. Учир нь илрээгүйн онолын дагуу үнэнийг хүн илэрхийлж чадахгүй бол тийм үнэн хүний харилцааг давж чадахгүй.
Илэрсний онолын догмоос гадна Өрнөд гайхмаар нь шинжлэх ухааны нэрээр ёс зүйн эсрэг философийг дэлгэрүүлдэг сэтгэгчид бий. Херберт Спенсер (1820–1903) үүнд хамаарна. Тэрээр Дарвины хувьслын онол Зүйлийн үүсэл-ийг уншаад байгалийн шалгарлын ойлголтыг нийгэмд хэрэглэж нийгмийн дарвинизмыг (Social Darwinism) хөгжүүлсэн. Тэр 1864 оны Биологийн зарчмууд (Principles of Biology) номдоо хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх (Survival of the fittest) гэсэн илэрхийллийг анх хэрэглэсэн. Ийм санаа Дарвины хувьслын онолын аажмын онол, тэмцлийн онолд үндэслэдэг. Дарвин 1859 оны Зүйлийн үүсэл (On the Origin of Species) номдоо «бүх амьд биеийг ахиц дэвшилд хөтөлдөг нэгэн ерөнхий хууль, тухайлбал үржигтүн, хувьсагтун, хамгийн хүчтэй нь амьд үлдэж, хамгийн сул нь үхэг» гэж тайлбарласан. Дарвин өөрөө 1869 оны тав дахь хэвлэлээс эхлэн Спенсерийн «хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх» гэсэн илэрхийллийг хүлээн авсан. Үүнийг нийгэмд шилжүүлсэн сэтгэгч бол Спенсер юм. Спенсер «нийгэм ч байгаль шиг өрсөлдөөнөөр хөгждөг» гэсэн логикийг дэлгэрүүлсэн бөгөөд иймээс «чадваргүй хүнд зохиомлоор туслах нь нийгмийн хөгжилд саад болно» гэж үзсэн. Спенсер Дорнын философид байж үл болох ёс зүйн эсрэг философийн тогтолцоог баримталсан. Күнзийн сургаал «Удирдагч (junzi, 君子) гачигдалтай хүний бэрхшээлд тусалж, баян хүний баялгийг өсгөдөггүй» (Лүньюй, 6:4) гэсэн ёс зүйг баримталдаг. Спенсерийн хүчтэний философийн үзэл санаа laissez-faire капитализм, империализмыг зөвтгөхөд их нөлөө үзүүлсэн. Өрнийн империалистууд үүнийг хоёр гараа өргөн угтсан. Цаашлаад коммунизм, фашизмын үзэл суртал ч үүнийг идэвхтэй ашигласан.
Маркс хүний мөн чанар орчин, ялангуяа эдийн засгийн хүчин зүйлээс хамааран өөрчлөгдөж болно гэж итгэдэг байв. Дарвин хувьслын онолдоо ийм «байгалийн шалгарал өдөр бүр, цаг бүр дэлхий даяар хэчнээн өчүүхэн ч бүх хувиралтыг нарийн шинжилдэг. Муу зүйлийг сугалан хаяж, сайн зүйлийг хадгалан хуримтлуулдаг» гэж үзсэн. Маркс хүний мөн чанар байгалийн шалгарлаар өөрчлөгддөг гэсэн таамаглалд тулгуурлаж байв. Хэрэв Маркс Дорнын соёл иргэншил шиг үл хувирах хүний мөн чанарын оршихуйд итгэсэн бол биелэхгүй хамгийн тохиромжит ертөнцийг мөрөөдөхгүй байсан биз. Мөн «чадвараараа ажиллаж, хэрэгцээгээрээ хүртдэг нийгэм», эсвэл «хувь хүний хөгжлийн нөхцөл нийт нийгмийн хөгжлийн нөхцөлтэй адил нийгэм»-ийг хэрэгжүүлэхийн тулд хүчирхийлэл хэрэглэхийг зөвтгөж ч чадахгүй байсан. Нийгмийн дарвинизмд тулгуурлан утопи бүтээх гэсэн коммунизмын онол хүний мөн чанарыг гажуудуулсан тул бүтэлгүйтэхээс өөр аргагүй байв. Мөн үүний тулд дарангуйллын тогтолцоог зөвтгөж, ёс зүйг давахыг хичээсэн. Коммунизмын онолд олон янзын үнэлгээ өгч болно. Гэвч биелэхгүй ирээдүйн хамгийн тохиромжит ертөнцийн төлөө одоогийн ёс зүйгээс урвасан талаараа коммунизм бол буруушаалт хүлээх ёстой, ухаангүй философийн хэрцгий ёгтлол юм.
Гэвч удамшлын чухал хүчин зүйлсийн нэг нь үе алгасах удамшил (隔世遺傳) юм. Ерөнхийдөө эцэг эхийн шинж хүүхдэд шууд илэрдэг боловч зарим тохиолдолд эцэг эхийн үед илрэлгүй, нэг үеийг алгасаж ач зээгийн үед илэрдэг. Англи хэлэнд үе алгасах удамшлаас илүү өргөн ойлголт болгон атавизм (Atavism)-ыг хэрэглэдэг. Энэ нь хувьслын явцад алга болсон өвөг дээдсийн шинж үр удамд дахин илрэхийг тайлбарладаг. Өвөг дээдсийн шинж дахин илрэх нь хоёр үе бус, илүү өргөн хүрээний өвөг дээдсийг хамардаг. Одоо чадваргүй хүн дараагийн үед буюу үр удамдаа туйлын чадварлаг хүүхэдтэй болж болно гэдэг нь удамшлын нууц юм. Эсрэгээр нь ч болдог. Энэ бол аажмын онол, тэмцлийн онолыг хүчингүй болгодог удамшлын хууль юм. Чадваргүй хүнд зохиомлоор туслах нь хүний нийгмийн өөрийгөө хамгаалах зөн совингийн нэг хэсэг юм. Ёс зүй ийм үнэт зүйлийг тусгадаг. XIX зууны Дарвины хувьслын онолын механизм болох аажмын онол, тэмцлийн онол XX зууны сүүлчийн профессор Гоулдын хувьслын онол болох «тасалдсан тэнцвэрийн онол»-оор дахин үнэлэгдэж, оновчтой тохирох байдлаа алдсан.
Коммунизм, фашизм зэрэг үнэмлэхүй үнэнийг баримталдаг бүх үзэл суртал хуурмаг юм. Учир нь хүний мөн чанарын үүднээс биелэх боломжгүй зорилгыг тодотгодог. Мөн ийм хуурмаг хамгийн тохиромжит зорилгыг хэрэгжүүлэхийн тулд ёс зүй зэрэг хүн орхиж болохгүй зүйлийг золиослохыг албаддаг. Бусад үзэл суртал ч бодит үнэний илэрхийлэл бус, тухайн үеийн нийгмийн хэрэгцээгээр сэтгэл зүйн хувьд бүтээгдсэн өгүүлэмж юм. Эрх чөлөө, тэгш байдал, ахан дүүсийн хайр зэрэг нь агуу үзэл санаа боловч нөхцөл байдлаас хамааран хэрэглэх хүрээ нь өөрчлөгддөг тул бодит үнэн байж чадахгүй. Үүнтэй адил социализм, үндсэрхэг үзэл, либерализм зэрэг нь бүх нийтийн үнэнийг баримталдаг ч сэтгэл зүйн хувьд шинжилбэл эцэстээ тодорхой бүлгийн ашиг сонирхол, эрх мэдлийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэдэг. Гол нь өөрийгөө хамгаалах зөн совин юм.
Хүн төвт үзэл хэмээх Өрнийн соёл иргэншлийн онцгой нэгэн хэлбэр хэдэн сэтгэгчийн зохиосноор энгийнээр бий болоогүй. Хүн төвт үзэл Өрнийн Гэгээрлийн үед гарсан деизмийг дамжин оюун ухааны үүргийг туйлд нь хүргэж, мөн энэ нь «шинжлэх ухаан»-тай нийлж бүрэлдсэн. Эцэст нь оюун ухааны үүрэг тасралтгүй тэлсээр хүн төвт үзэлд оюун ухаан хүнийг бүхэлд нь орлох үүрэг гүйцэтгэх болсон. Ингэснээр Өрнө XX зуунд хүний зохиосон олон янзын үзэл сурталаар дэлхийг эзлэх гэсэн туйлын тэмцлийн эринд орсон.
Хүмүүнлэг үзэл бол хүн төвт үзлээс огт өөр философийн тогтолцоо юм. Сэргэн мандалтын үед шашны үзлээс ангижирч хүний мөн чанарыг эрэлхийлье гэсэн утгаар Бурханыг төв болгох үзэл (Theocentrism)-ийн эсрэг хүмүүнлэг үзэл гэсэн илэрхийллийг их хэрэглэдэг. Гэвч Сэргэн мандалтын төлөөлдөг философи хүмүүнлэг үзэлд ойр учраас тэр үеийн хүмүүнлэгийн ухааныг ч хүмүүнлэг үзэл гэж нэрлэх нь бий. Күнзийн сургаалын үндсэн философийг хүмүүнлэг үзэл гэж нэрлэх нь элбэг. Мэдээж Өрнийн Сэргэн мандалтын хүмүүнлэг үзэл, Күнзийн сургаалын хүмүүнлэг үзэл Бурханыг төв болгох үзэлтэй эсрэгцдэгээрээ төстэй ч Дорно, Өрнийн ялгааг харуулдаг. Хүмүүнлэг үзэл санаанд Өрнө хувь хүний эрх чөлөө, оновчтой байдлыг онцолсон бол Күнзийн сургаал ёс суртахууны хариуцлага, нийгмийн эв зохицлыг эрхэмлэдэг. Өөрөөр хэлбэл Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэл, Дорнын харилцааг дээдлэх үзлийн ялгааг харуулдаг.
Хүн төвт үзэл бол хүнийг ертөнцийн төв гэж үзэх үзэл юм. Байгаль юмуу бусад оршихуй (заримдаа Бурханы оршихуйг оролцуулан)-аас хүний байр суурийг тэргүүнд тавих философийн хандлага юм. Өөрөөр хэлбэл хүн бол бүх зүйлийн төв гэсэн сэтгэлгээ. Хүн төвт үзэл хүмүүнлэг үзлээс огт өөр философийн тогтолцоо юм. Ялангуяа ёс зүйн асуудалд гол ялгааг харуулдаг. Хүмүүнлэг үзэл Дорнын соёл иргэншил юмуу Өрнийн Сэргэн мандалтын үед хамгийн тод дүр төрхөө харуулдаг. Энэ нь шашныг бус, хүний мөн чанарыг төв болгон хүний нийгмийг бүрдүүлье гэсэн хэрэг юм. Харин хүн төвт үзэл хүний оюун ухаан зөн совинтой холбогдсон гэсэн хязгаарыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Хязгааргүй боломжтой гэж үзье гэсэн хэрэг. Үүний дагуу хамгийн тохиромжит загварыг тогтоож, түүнд хүрэхийн тулд бүх арга хэрэгслийг зөвд тооцдог тул хүний үндсэн ёс зүйг давахыг оролддог. Оюун ухааны үүргийг онцолно гэдэг нь оюун ухаан «гэрлийн эх үүсвэр» болж ёс зүйг хүртэл захирна гэсэн үг болно. Энэ нь ёс зүй зөн совингоос гаралтай гэсэн бодлыг няцаах явдал болно.
Хүн төвт үзэл хүн үнэмлэхүй үнэнийг олж мэдэж чадна гэсэн илэрсний онолд тулгуурладаг нь гол зүйл юм. Хүн төвт үзэл бол өөрт нь өгөгдсөн хувь заяаг хүлээн зөвшөөрдөггүй хязгааргүй эрх чөлөө юм. Энэ нь байгалийн бүтээгдэхүүн болох хүн байгалийн өгдөг зүйлийг ямар ч хязгааргүйгээр хэрэглэж, байгалийг хүнийг төв болгон дураараа харьцаж болно гэсэн утгатай болдог. Ингэвэл хүн хоол хүнс, хувцас, орон байрны амьдралд хүлэгдсэн зөн совингоо үл тоож, хуучин тархигүй, зөвхөн шинэ тархитай амьдардаг амьтан мэт эндүүрэх их зангийн төөрөгдөлд унадаг. Тэгвэл Лессингийн тайлбарласнаар «хүн өөрийн оюун ухааны чадварыг үнэлэхдээ их зангийн төөрөгдөлд автсан сармагчин» болно. Хүний оюун ухаан Бурханыг орлож чадна гэсэн хуурмаг төсөөлөлд унах, байгалийн зам болох Даог хүн тайлбарлаж, дураараа ашиглаж чадна гэсэн хуурмаг төсөөлөлд унах болно. Хүн төвт үзлийн тухай ийм философийн тайлбар Өрнөд үүсч, Дорнод үгүйсгэгдсэн соёл иргэншлийн түүхийн талыг харуулдаг тул Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулалтад чухал хүчин зүйл болдог.
Өрнийн соёл иргэншил Гэгээрлийн үеийн деизмээр дамжин метафизикт улам умбахын хэрээр оюун ухааныг үнэмлэхүй болгох руу чиглэсэн. Бид энэ үеийг үзэл суртлын эрин гэж нэрлэдэг. Хүн оюун ухааны хүчинд хэт итгэж, теизмд Бурханы гүйцэтгэдэг үүргийг хүний оюун ухаан бүгдийг гүйцэтгэж чадна гэсэн их зангийн төөрөгдлийн байдалд орсон. Ийм асуудлыг хүний мөн чанарын үүднээс авч үзвэл оюун ухааныг үнэмлэхүй болгох үзэгдэлд мөн чанарын асуудал байгааг мэдэж болно. Хүний зөн совин, сэтгэл хөдлөлийг зарим талаар захирах чадвар шинэ тархинд бий болсон нь хүн тэр хэмжээгээр амьтны зөн совингоос «ангижирсан» (emancipate) гэсэн утгатай. Гэвч энэ ангижрал гэсэн утгын онцлогт анхаарах хэрэгтэй. Шинэ тархи амьтны зөн совингийн үйлдлийг зарим талаар зохицуулж чадах ч тэнд л дуусна. Хүн амьтны зөн совинг бий болгож ч, устгаж ч чадахгүй гэсэн хязгаартай. Тиймээс зөн совингоос ангид метафизикийн цэвэр мэдлэг, өөрөөр хэлбэл зөвхөн оюун ухааны хүчинд түшиглэх мэдлэг гэж байх боломжгүй.
Оюун ухаан хүнийг орлох гэсэн Декартын рационализм Беркли, Кант, Фихте, Гегелийг дамжин Өрнийн философийн гол урсгал болсон. Гэвч Өрнийн философийн оюун ухааныг шүтэх энэ явдал эцэстээ хүнээс давсан хүн шинэ ертөнцийг бүтээнэ гэсэн хүн төвт үзэл хэмээх «галзуу байдал» руу хүрсэн.
Шинэ үеийн философи Декартаас эхэлдэг. Декарт өөрийн бодол, түүний оршихуйд бат итгэж, эндээс гадаад ертөнцийг дүгнэх ёстой гэж үзсэн. Ийм хандлага тасралтгүй тэлж, Беркли, Кантыг дамжин бүх зүйл зөвхөн биеийн илэрхийлэл төдий гэж итгэсэн Фихтед хүрсэн. Энэ бол нэг үгээр галзуу хэрэг юм. Түүнээс хойшхи философи ийм туйлширсан хандлагаас өдөр тутмын амьдралын эрүүл саруул ухаан руу тасралтгүй зугтахыг оролдсоор ирсэн.240
Хүн төвт үзлийг тодотгосон үзэл суртлын эрин эцэстээ Өрнийн соёл иргэншлийн оюун ухааныг шүтэх явдлын эцсийн буудал болсон. Нийгмийн дарвинизм гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ номд оюун ухааныг шүтэх философийн эхлэл цэг болох Сократ, түүний эцсийн буудал болох үзэл суртлын эринийг л нягтална. Үзэл суртлын эринийг нягтлахдаа ялангуяа үзэл суртлын эринийг боломжтой болгосон нийгмийн дарвинизмын цөмийг авч үзэх нь чухал. Учир нь нийгмийн дарвинизм олон янзын үзэл суртлын империализм, арьс өнгөөр ялгаварлах, эдийн засгийн тэгш бус байдлыг зөвтгөх үүрэг гүйцэтгэсэн. Мэдээж биелэх боломжгүй утопийг хэрэгжүүлэхийн тулд зөвтгөсөн бөгөөд Дарвины хувьслын онолыг нийгэмд шилжүүлж хүний мөн чанарыг өөрчлөн шинэчилж болно гэж үзсэнтэй холбоотой.
Үзэл суртлууд хүний ёс зүйг даван туулах, давах буюу үл тоох хандлагыг харуулсан нь үзэл суртлыг эсэргүүцэгчдийн дэвшүүлдэг хамгийн том асуудлуудын нэгд тооцогддог. Ёс зүй зөн совингоос гаралтай гэдэг нь хүний оюун ухааны чадварт хязгаар байгааг хүлээн зөвшөөрөх явдал юм. Харин ёс зүй оюун ухаанаас гаралтай гэдэг нь хүний оюун ухааны чадварт хязгаар байхгүйг хүлээн зөвшөөрөх явдал болно. Ёс зүйн үүднээс харвал «хүнийг ахиц дэвшлийн хэрэгсэл» гэж үздэг хүн төвт үзэл үүсдэг. Хүн төвт үзэл хэрцгий талаа харуулдаг нь ёс зүй, ёс зүйн суурь болох хүний мөн чанарыг үл тоосноос үүдэлтэй.
Фашизмын хэлдэг «амьдрах орон зайг олж авах», коммунизмын хэлдэг «чадвараараа ажиллаж, хэрэгцээгээрээ хүртдэг нийгэм» гэх мэт зүйлс нь зөн совинг үл тоосон байдалд оюун ухааныг дайчлан хамгийн тохиромжит ертөнцөд хүрэхийг оролдсоноос үүсдэг биелэх боломжгүй хий хоосон төсөөлөл юм. Фашизм амьдрах орон зайг олж авахын тулд цэргийн хүчийг дайчилсан арьстныг устгах бодлого явуулсан нь ч, коммунизм хамгийн тохиромжит ертөнцийг эрмэлзэхийн тулд пролетарийн дарангуйллыг өмгөөлсөн нь ч яг хүний үндсэн ёс зүйг гишгэлж болно гэсэн хий хоосон төсөөлөлд хамаарна. Гэтэл үзэл суртал хүний мөн чанар хэмээх хязгаарыг эцэстээ давж чадахгүй, тийм учраас эцэстээ хамгийн тохиромжит ертөнцөд хүрэхийн тулд дэвшүүлсэн түр зуурын золиос хүн төвт үзлийн мөнхийн бодлого болж үлддэг. Бүх үзэл суртал хүний мөн чанарыг харгалзалгүй, түүнийг давахыг оролдсон тул эцэстээ бүтэлгүйтэхээс өөр аргагүй.
Өрнийн соёл иргэншилд оюун ухаан «галзуу байдал»-д орохын тулд оюун ухааны хүчийг туйлд нь хүргэх шинжлэх ухааны бэхжүүлэлт хэрэгтэй байв. Тэр үүргийг гүйцэтгэсэн нь Дарвины хувьслын онол юм. Дарвин хувьслын онолоо 1859 онд нийтэлж, бүтээлийн онолд хүлэгдсэн Өрнийн ертөнцийг цочирдуулсан. «Агуу нээлт бол нээгчийн хичээл зүтгэл бөгөөд түүнд агуулагдах асуудал бол цаг үеийн асуудал» гэсэн бодлыг нэвтрүүлбэл хувьслын онол бол Дарвины агуу гавьяа юм. Гэвч Дарвин Өрнийн үзэл санаанд гүн шингэсэн арга зүй буюу тэмцлийн онол, аажмын онолыг хувьслын онолдоо тэр чигээр нь хэрэглэсэн нь алдааны дээд алдаа байв.
Дарвины хувьслын онол нийгмийн шинжлэх ухаантай холбогдсоноор Өрнө бидний «нийгмийн хувьслын онол» гэж нэрлэдэг догматик философийг бий болгосон. Үзэл суртлын эринийг нээхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн нь яг нийгмийн дарвинизм юм. Юм туйлдаа хүрвэл эргэдэг (物極必反) гэдгийн ёсоор дарвинизм Өрнийн оюун ухааны эриний хөшгийг хаахыг илэрхийлэх болсон.
Үзэл суртлын эринийг философийн олон аргаар шинжилж, тайлбарлаж болно. Гэвч хамгийн сайн арга бол хүний мөн чанараар шинжилж, дүгнэх явдал юм. Үзэл суртал хүний оюун ухаан үнэмлэхүй үнэнийг олж мэдэж, цаашид бүтээж чадна гэж таамаглахаас эхэлдэг. Энэ бол XX зууны Өрнийн онцгой орчин, өөрөөр хэлбэл теологи-метафизик-үзэл суртал гэж явсан явцад хүрсэн сүүлчийн шат юм. Энд хамгийн чухал гол зүйл бол хүний оюун ухааны үүрэг юм. Хүний мөн чанар зөн совин, оюун ухаанаас бүрдэх бөгөөд оюун ухаан зөн совингийн олгосон хүрээнээс гарч чадахгүй гэсэн хүний мөн чанарын онолыг хүлээн авбал үзэл суртал энэ хүний мөн чанарын онолыг эрс гажуудуулахаас эхэлсэн бөгөөд эцэстээ бүрэн бүтэлгүйтэхээс өөр аргагүй философи болно.
Оюун ухаан зөн совингийн хүрээнээс гарч өөрийн гэсэн эрх чөлөөг эдэлж чадахгүй. Эцэст нь зөн совин бол гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухаан бол толь тул «оюун ухаанд түшиглэе» гэсэн санаа хуурмаг байхаас өөр аргагүй. Ийм үндсэн философийн тогтолцоог үл тоож Өрнө XX зууны үзэл суртлын эринээр дамжуулан оюун ухаанд түшиглэн хүний асуудлыг бүрэн шийдэх гэж оролдсон үе байв. Үр дүн нь бидэнд аймшигт эмгэнэл авчирсан. Үзэл суртлын эрин ийм асуудал үүсгэсний талаар олон тайлбар боломжтой. Юуны түрүүнд зөн совинг үл тоож, зөвхөн оюун ухаанд түшиглэе гэсэн хүний мөн чанарын онолын гажуудлаас үүдэлтэй гэж үзэж болно.
Дорнын соёл иргэншил ба Протагорын хүмүүнлэг үзэл: «Хүн бол бүх юмсын хэмжүүр»
Үзэл суртлыг төв болгосон хүн төвт үзэл XX зууны Өрнийн философийн ертөнцийг хамарсан. Хүн төвт үзэл метафизикийн баримталдаг «үнэн» буюу Бурханыг төв болгох үзлийн «догма» нь «бүх юмсын хэмжүүр» болно гэж үздэг. Учир нь эдгээр нь хүнийг давдаг. Үүнээс ялгаатай нь Дорнын соёл иргэншил мөн чанараараа хүмүүнлэг үзэлтэй. Ямар ч үнэн, догма хүний харилцааг гэмтээж чадахгүй. Даосизм, Күнзийн сургаал метафизикийн үнэн юмуу Бурхан бус, хүн бол хүний нийгмийн төв гэсэн сэтгэлгээг цөмөө болгодог. Тэд хүний мөн чанар, хүний өөрийгөө хүмүүжүүлэхийг гол үнэт зүйл болгодог. Күнз, Мэнз, Сюньзын үзэл санаа бүгд Бурхан юмуу метафизикт түшиглэлгүйгээр хүний ёс суртахууны боломж, нийгмийн хариуцлагыг онцолдог бөгөөд энэ бол яг хүмүүнлэг үзлийн онцлог юм.
Шавь нь Күнзээс сүнс чөтгөрт хэрхэн үйлчлэх вэ гэж асуухад Күнз «Хүнд үйлчлэхийг ч зөв хийж чадахгүй байж сүнс чөтгөрт яаж үйлчлэх вэ?» гэж хариулжээ. Энэ бол Бурханыг төв болгох үзлийг хасаж, хүмүүнлэг үзлийн ач холбогдлыг онцолсон хариулт юм. Мөн тэр шавь нь үхлийн тухай асуухад Күнз «Амьдралыг ч хараахан сайн мэдэхгүй байж үхлийн тухай яаж ярих вэ?» гэж хариулжээ (Лүньюй, 11:12). Энэ бол метафизикийн хийсвэрлэлийг хасаж, энэ ертөнцийн бодит амьдрал буюу хүмүүнлэг үзэлд төвлөрөхийг онцолсон хариулт юм. Мэнз ч философидоо Бурхан юмуу метафизикийн үнэнийг хасаж, хүмүүнлэг, зөв шударга, ёслол, мэргэн ухаан (仁義禮智)-д төвлөрч, хүний нийгмийн бодит байдалд анхаарал хандуулахаар Күнзийн хүмүүнлэг үзлийг өвлөсөн. Сюньз ч «Бороо оруулах тахилга хийгээгүй ч бороо ордог» гэж тунхаглахын зэрэгцээ боловсрол, хуулиар хүний нийгмийг сургаж хүмүүжүүлэхийг баримталсан. Бурхан юмуу метафизикийн үнэнээс зайгаа барьж, хүмүүнлэг үзлээр хувь хүн, улсыг удирдъя гэсэн нь гол санаа юм. Даосизм ч Бурхан, метафизикийн үнэн, үзэл суртлаас бүгдээс нь зайгаа барьдаг бөгөөд хүний байгалиас сурсан Даог хэрэгжүүлье гэсэн философийн тогтолцоо ч хүмүүнлэг үзэлтэй сэтгэлгээгээ хуваалцдаг.
Ийм философийн тогтолцоо Өрнөд ч оршиж байсан. Өөрөөр хэлбэл Бурханыг төв болгох үзэл (theocentrism) буюу хүн төвт үзэл (anthropocentrism)-ийг эсэргүүцсэн хүмүүнлэг үзэл (humanism) гэсэн философийн үзэл санааны тогтолцоо Грекийн болон Сэргэн мандалтын үед гарч ирдэг. Протагораар төлөөлүүлсэн Грекийн үеэс оршиж ирсэн хүмүүнлэг үзэл бол тэр юм. Түүнээс хойш Өрнө дундад зууны илчлэлтийн шашны Бурханыг төв болгох үзлийн эсрэг Грекийн соёл иргэншлээс хүмүүнлэг үзлийг эргүүлэн олъё гэсэн утгаар соёл иргэншлийн дахин төрөлт буюу Сэргэн мандалтыг хэрэгжүүлэхийг хичээсэн нь үүний жишээ юм. Наад зах нь илэрсний онол Грекийн соёл иргэншлийн гол урсгал болохоос өмнө хүмүүнлэг үзэл Грекийн соёл иргэншлийн гол хүчин зүйлсийн нэг байв. Протагор (МЭӨ 481–411) хүн соёл иргэншлийн төвд байхаас өөр аргагүй гэж тунхагласан.
Хүн бол бүх юмсын хэмжүүр. Одоо байгаа бүх зүйл, бүх хэрэг явдал, оршдог зүйл, оршдоггүй зүйл, энэ бүхэн үүнд багтана 241
Энэ бол Бурханы буулгасан сургаалд хүлэгдэлгүй, хүний өөрийн бие даасан бодлыг чухалчилъя гэсэн санаа юм. Нэгэн төрлийн Сэргэн мандалтын маягийн хүмүүнлэг бодлын илэрхийлэл юм. Бурхан юмуу үзэл суртал зэрэг нэгэнт тогтоогдсоны дараа хүнийг бус, сургаал юмуу үзэл суртлыг төв болгочихдог. Хүний бодол цаашид чухал биш болж, тогтоогдсон сургаал хүнийг захирдаг. Протагор Грекийн философийн төв шашныг ариунчилж, үнэмлэхүй үнэнийг илэрхийлж болно гэсэн тал руу шилжиж байх үед амьдарч байсан сэтгэгч юм. Ийм үед Протагор хүн үнэмлэхүйн илэрхийлэлд итгэж, түүнд хүлэгдэхийг үгүйсгэж, хүмүүнлэг байр сууриа хадгалах ёстой гэж үзсэн.
Протагор юу зөв бэ гэдэг нь үнэмлэхүй шалгуур бус, хүний туршлага, танин мэдэхүйгээс хамааран өөр өөр байдаг гэж үзсэн. Тухайн үед Бурхан дүгнэлтийн шалгуур байсан бол Протагор хүнийг шалгуур болгон ертөнцийг ойлгохыг хичээсэн. Энэ бол хүмүүнлэг үзлийн философи юм. Энэ нь эртний Грект домгийн ертөнцийг үзэх үзлээс ангижирч, хүнийг төв болгосон сэтгэлгээ рүү шилжих чухал эргэлт байв. Түүний томьёолол олон янзын санал бодлыг бүгдийг хүндэтгэж болно гэсэн философийн үндэслэл болсон. Үүнд Грекийн илэрсний сэтгэгчид санал нийлээгүй. Платон энэ томьёоллыг шүүмжилж, бүх санал бодол үнэн бол зөрчил үүснэ гэж онцолсон. Аристотель ч үнэнд бүх нийтийн шалгуур байх ёстой гэж үзсэн.
Протагорын томьёолол үзэл суртлыг эсэргүүцдэг. Учир нь үзэл суртал хүмүүнлэг үзлийг эсэргүүцдэг. Үзэл суртал Бурханыг төв болгох үзэлтэй нэг судалтай. Хүн үнэмлэхүй үнэнийг илэрхийлэх чадвартай гэх мэтээр хүнийг төв болговол энэ нь Бурханыг төв болгох үзлийн бас нэгэн хэлбэр болно. Бурханыг төв болгосон амьдралаас ялгаагүй болно. Хүн Бурханыг орлох төдий. Илчлэлтийн шашны ёс зүйг хүртэл хүн дураараа удирдах боломжтой болно. Учир нь үзэл сурталд хүний оюун ухаан Бурханыг орлодог. Ийм тал байдгаас шашин үзэл сурталтай зэрэгцэн оршиход бэрх. Үзэл суртлын эринд өөрсдийн баримталдаг үзэл суртлын үнэмлэхүй байдлыг баталгаажуулахын тулд Бурханд үйлчлэх теизмыг илэн далангүй буруушаадаг байв. Коммунизм шашингүй үзлийг баримталсан бол фашизмд удирдагч үнэмлэхүй шинжтэй тул уламжлалт шашин дэглэмийн хэрэгсэл болдог.
Үзэл суртал Өрнийн рационализмаас эх үүсвэртэй. Тэд эцэстээ хүний оюун ухаан Бурханы оршихуйг дуурайн хуучин тархийг үл тоож, ганцаараа ажиллаж чадах байдал руу Өрнийн соёл иргэншлийг тасралтгүй хөтөлсөн. Гэвч оюун ухаан бол гэрлийн эх үүсвэр бус, толь гэдэг утгаараа үзэл суртал төдийгүй рационализм ч үндсэн хязгаарыг агуулж байв. Хүмүүнлэг үзэл үнэмлэхүй үнэнийг хүн илэрхийлж чадахгүй гэсэн илрээгүйн онолд тулгуурладаг. Энэ нь хүний хичээл зүтгэлээс татгалзъя гэсэн хэрэг биш. Илэрхийлж чадахгүй учраас улам эцсээ хүртэл хичээх ёстой гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл хүн хэчнээн хичээсэн ч үнэмлэхүй үнэнд хүрч чадахгүй, тийм учраас улам бүх хүчээ дайчлан харьцангуй үнэнийг олж, өөрийн амьдарч буй ертөнцөд хэрэгтэй философийг эзэмшье гэсэн хэрэг. Энд чухал нь харьцангуй үнэнийг бусдад тулгаж болохгүйд оршино. Хүн төвт үзэл илэрсний онолд тулгуурладаг. Тиймээс тэдний баримталдаг метафизикийн үнэн үнэмлэхүй болж, түүнийг бусдад хүссэнээрээ тулгадаг. Ёс зүйг ч бүхнийг шийднэ гэж амладаг үнэмлэхүй үнэнд хүрэхийн тулд үл тоодог.
Өрнийн хүмүүнлэг үзэл Сэргэн мандалтын үед дундад зууныг ноёлж ирсэн Бурханыг төв болгох үзлийн эсрэг хүн бол бүх юмсын хэмжүүр гэсэн томьёоллыг тогтоосон. Гэвч хүмүүнлэг үзэл Декартын рационализм болж хувирснаар Бурханыг төв болгох үзлийн цөм болох оюун ухааныг шүтэх үзэл санаа руу хэлбийн хэдэн зуун жилийг өнгөрөөсөн. Мөн XX зуунд хүрээд нийгмийн дарвинизмтай үгсэн хуйвалдаж, Бурханыг оюун ухаан орлох хүн төвт үзэлд хүрсэн. Бүр хүн төвт үзэл Бурханыг төв болгох үзлийн эрхэмлэдэг Бурханы ёс зүйг хүртэл бүгдийг нь хаях, философийн түүхэнд ховор ёгтлолыг тавьсан.
Хүмүүнлэг үзэл, хүн төвт үзлийн оновчтой тохирох байдал ч эцсийн эцэст оюун ухаан ба зөн совингийн харилцааг хэрхэн тогтоох вэ гэсэн хүний мөн чанараар шийдэгддэг. Бүх философи, шинжлэх ухаан бага ч бай, их ч бай хүний мөн чанартай холбоотой. Хүний мөн чанараас хэчнээн хол гарах мэт харагдавч эцэстээ хүний мөн чанар руу буцаж ирдэг. Шашин, илэрсний онол, илрээгүйн онол, байгалийн философи, байгалийн итгэл бишрэл бүгд хүний философитой холбоотой. Хүний сэтгэх сэтгэл Бурхан, Даогоос өмнө аль хэдийн байсан гэсэн бодлыг хүлээн авбал бид хүнийг төв болгосон хүмүүнлэг үзлийг хүлээн зөвшөөрнө. Харин Бурхан хүнээс өмнө оршиж байсан бөгөөд хүнийг бүтээсэн гэсэн философид тулгуурлавал соёл иргэншил теологи, метафизик, хүн төвт үзэл рүү урсдаг. Өрнийн шинэ үеийн рационализм Өрнийн соёл иргэншлийг ийм урсгалд нийлүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Ийм хандлага хүчтэй болох тусам эцэстээ хүмүүнлэг үзэл хүн төвт үзэл болж эрс хувирдаг.
Дорно Өрнийн үзэл суртлыг хэрхэн хүлээн авсан бэ?
Дахин хэлэхэд Дарвин биологичийн хувьд хувьслын онол хэмээх агуу гавьяаг үлдээсэн. Гэвч хувьслын онолыг тайлбарлах механизмдаа Дарвин том алдаа гаргасан бөгөөд энэ нь соёлын хувьсал гэсэн дарвинизмыг бий болгосон. Учир нь оюун ухааны чадвар руу туйлширтал хэлбийсэн тухайн үеийн Өрнийн соёл иргэншлийн нөлөөг Дарвин тэр чигээр нь хүлээн авсан. Дарвины номд бичигдсэн хувьслын онол Өрнийн философи, сонгодог физикийн онолыг нэг мөсөн дагадаг. Энэ нь аажмын онол, тэмцлийн онол юм. Ийм онолд тулгуурлан Дарвины хувьслын онол үзэл сурталтай холбогдож нийгмийн хувьслын онол руу чиглэсэн. Нийгмийн хувьслын онолын ачаар үзэл суртал ирээдүйн утопи бүтээх боломжтой гэж үзэж, үүний тулд хүчтэй, туйлширсан арга хэмжээг огт эргэлзэлгүй авсан. Биелэх боломжгүй ирээдүйн утопийн төлөө үл хувирах одоогийн ёс зүйг үл тоох байдлыг үүсгэсэн.
Өрнийн Бурханы соёл иргэншилд оюун ухаан, зөн совин хоёр эсрэгцэн буюу дайсагнан оршдог. «Хүн бол Бурхан шиг болж чадах оюун ухааныг зөн совин барьж байгаа оршихуй» гэсэн философийг Өрнө мянга мянган жилийн турш эзэмшиж ирсэн. Энэ нь Грекийн философийн ертөнцөөс шинэ үеийн рационализмын философи хүртэл үргэлжилж байв. Мөн хүний мөн чанарыг ийнхүү тогтоох, өөрөөр хэлбэл оюун ухаан бол хүний төв гэж тогтоох нь тэдний теологи, метафизик, үзэл суртлыг бий болгох эх үүсвэр болж үйлчилдэг.
Хүний мөн чанарын асуудалд Дорно Өрнөөс үндсээрээ эсрэгцдэг философийг дагадаг. Ийм түвшнээс авч үзвэл Дорно Өрнийн үзэл суртлыг Өрнийн хүмүүс шиг шүтэх нь хэцүү байв. Өрнийн зууралдсан оюун ухааны чадварыг үнэмлэхүй болгох үзэгдэл, өөрөөр хэлбэл үзэл суртлын эринийг бүтээх нь хүн зөвхөн оюун ухааны урсгалыг дагаж хөдөлдөг гэж эндүүрүүлэх соёл иргэншилд л боломжтой. Тэд хүний мөн чанарын асар том гажуудлыг ахиц дэвшил, хувьслын анхдагч үүрэг гэж зүтгэсэн юм. Өрнийн ийм «галзуу» метафизикийн онолд татагдан автсан Өрнөөс гадна нэгэн улс байв. Тэр бол XIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үеийн Япон юм.
Япон Дорнын улс атлаа арьс өнгөөр ялгаварлах үзэлд унасан Өрнийн соёл иргэншлийг шүтэж, тэр чигээр нь дагах урсгалд автсан. Дорно, Өрнийн ялгааг бүрмөсөн үл тоож, зөвхөн Өрнийн үзэл санаа л Японы ирээдүйн амжилтыг боломжтой болгоно гэж итгэх болсон. Фукузава (1835–1901) XIX зууны Мэйжийн сэргэлтийн үед Японы сэтгэлгээний ертөнцөд асар их нөлөө үзүүлсэн. Тэр хэвлэл мэдээлэл, давхар бүртгэлийн нягтлан бодох бүртгэл зэрэг Өрнийн дэвшилтэт институцийг Японд нэвтрүүлж, Японы шинэчлэлд зайлшгүй шаардлагатай эерэг хүн болон гарч ирсэн. Түүний үзэл санааны цар хүрээ гайхмаар бөгөөд «Сэргэн мандалтын хүн» гэж нэрлэгдэхүйц байв. Түүний хөрөг Японы арван мянган иений дэвсгэртийг чимэх хэмжээнд Японд түүнийг их хүндэлдэг.
Гэтэл тэр Өрнийн үзэл суртлын маягийн хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх аргыг Японы олон улсын харилцаанд тэр чигээр нь нэвтрүүлэхийг хүссэн. Өөрөөр хэлбэл Дарвины хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх хувьслын онол, хожим Гитлерийн тодотгосон Lebensraum (амьдрах орон зай) мэтийн дайны онолыг Зүүн Азид нэвтрүүлэхийг хүссэн юм. 242 Амьдрах орон зайн онолыг Германы газарзүйч Ратцель (Ratzel) 1897 оны Улс төрийн газарзүй номдоо хэрэглэж, улсыг амьд организмтай зүйрлэн, Германд өсөж, амьд үлдэхийн тулд илүү өргөн нутаг дэвсгэр хэрэгтэй гэж үзсэн. Энэ нь «бүгдийн эсрэг бүгдийн дайн» онолыг олон улсын нийгэмд хэрэглэсэн хэрэг юм. Фукузава тухайн үед Өрнөд дэлгэрч байсан Спенсерийн (1820–1903) үзэл санааг шүтэж, түүнийг Дорнод хэрэглэхийг хүссэн. Спенсер хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх, байгалийн шалгарлын зарчим шинжлэх ухааны хувьслын онолд төдийгүй хүний нийгэмд ч тэр чигээрээ ажилладаг гэдэгт итгэлтэй байв. Фукузава энэ онолыг олон улсын хэмжээнд бусад улсад хэрэглэхийг хүссэн.
Фукузава Солонгос, Хятадыг хувьслын үүднээс хоцрогдсон улс бөгөөд Япон тэдэнтэй хамт амьдарч чадахгүй мөнхийн хоцрогдсон улс гэж үнэлсэн. Тэр «Азиас гарч Европт орох» (脫亞入歐) гэсэн онолыг тодотгож, хоцрогдсон Азийн хөрш орнуудыг эзэлье гэсэн бодолд хүрсэн юм. Азиас гарч Европ буюу Өрнө шиг болж байж л ирээдүйд амьд үлдэж, цэцэглэн хөгжинө гэсэн бодол түүний бүх үзэл санааг тулж өгсөн. Япон Гитлерийн Германтай холбоо байгуулсан. Японы хүмүүс ирээдүйг төлөөлөхдөө хамгийн түрүүлж яваа Германы бүх зүйлийг дуурайхыг хичээсэн. Үр дүнд нь Гитлерийн Герман Өрнийг бүхэлд нь дайнд татан оруулж, бут ниргэсэн шиг Япон Зүүн Азийг бүхэлд нь дайнд татан оруулж, бут ниргэсэн.
Фукузавагийн Өрнийн маягийн хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх онол Гитлер Өрнөд мөхсөний адил эцэстээ Дорнод ч бүтэлгүйтсэн. Тэр илрээгүй, ёс зүй, арга билиг, харилцан нөхөх гэсэн Дорнын оюун санааг бүгдийг орхиж, илэрсэн, хууль дээдлэх, сайн муу, тэмцэлд тулгуурласан Өрнийн хамгийн тохирсон нь амьд үлдэх онолд умбасан. Энэ бол оюун ухаан галзуурсаар бүтээдэг үзэл суртлыг бий болгосон Өрнийн соёл иргэншилд дарагдсан үзэгдэл юм. Тэр улс хооронд ч ёс зүй байх ёстой гэсэн Дорнын эртний уламжлал, гүн соёл, философийг атга ч үнэ цэнэгүй сул дорой хүмүүсийн логик гэж үзсэн. Өрнийн эзлэн түрэмгийлэл, мөлжлөг, цэргийн хүчийг тэргүүнд тавьсан хүчтэй нь сул доройгоо иддэг соёл иргэншилгүй, бүдүүлэг үйл хөдлөлийг Япон тэр чигээр нь дуурайсан. Дараах агуулга нь Фукузавагийн 1885 онд нийтэлсэн «Азиас гарах тухай» өгүүлэлд агуулагддаг:
Өрнийн соёл иргэншил Дорнод ирэхэд Дорнын бүх мод, өвсний навч Өрнийн салхийг дагана. Миний бодлоор Өрнийн соёл иргэншил Дорныг эзлэх үед Хятад, Солонгос гэсэн хоёр улс тусгаар тогтнож амьд үлдэж чадахгүй болно. Энэ нь мунхаглал, хууль бус байдал, хүчирхийлэл, хэрцгий байдал дунд амьдарч буй нэгэн тосгоны хажууд шударга хүн оршиж буй байдалтай төстэй. Бид Хятад, Солонгос хөгжиж, тэдэнтэй хамт Азийг хөгжүүлэх цагийг хүлээж чадахгүй. Түүний оронд бид Азийн жагсаалаас бүрмөсөн гарч, Өрнийн орнуудад ирээдүйгээ даатгах хэрэгт өөрсдийгөө зориулах ёстой. Бүдүүлэг хүнтэй нөхөрлөгч бүдүүлэг хүн гэж үзэгддэг. Тиймээс бид Азийн бүдүүлэг орнуудыг зүрх сэтгэлээсээ бүрмөсөн сугалан хаях ёстой. 243
Гэвч Фукузава, Японы милитаризмын ийм хичээл зүтгэлийг үл харгалзан Өрнийн үзэл суртлыг Дорнод түгээх явдал эцэстээ бүтэлгүйтсэн. Дорнын орнууд үзэл суртлын талаар Өрнөөс өөр хэв маягийг харуулж байна. Өрнийн орнууд фашизм юмуу коммунизм гэсэн үзэл суртлыг чин сэтгэлээсээ хэрэгжүүлэхийг хүссэн бөгөөд эдгээр улс үзэл суртлын бүтэлгүйтэлтэй хамт бүгд мөхсөн. Мөхлийн шалтгаан нь үзэл суртал хүний мөн чанарыг буруу ойлгох, эсвэл буруу дүгнэхэд тулгуурласанд оршино. Гэвч Дорно Өрнөөс үзэл суртлад хандах хандлагаараа ялгаатай байв. Япон Германы фашизмыг шингээх гэж оролдсон бол Хятад Зөвлөлтийн коммунизмыг шингээх гэж оролдсон. Гэвч Дорнын орнууд үзэл суртлад үнэнч байж улсынхаа хувь заяаг бүхэлд нь түүнд зориулдаг Өрнийн маягийн аргаас илүү үзэл суртлыг улсын хувь заяанд ашиглах гэсэн синкретизм (syncretism) хэмээх Дорнын уламжлалт аргыг сонгосон.
Фашист Герман мөхөж, коммунист Зөвлөлт Холбоот Улс задарснаар үзэл суртлын эрин дуусахад Дорнын орнууд эдгээр үзэл суртлыг хэрхэн авч үзэх нь сонирхлын бай болсон. Тэд Өрнийн маягийн үзэл суртлыг Дорнын синкретизмын хэлбэрээр хүлээн авч байна. Дорнод коммунизмыг тунхагладаг улсууд ч коммунизмын үзэл санаанаас зууралдах бус, энэ үзэл санаанд агуулагдах зүйлсээс улсаа удирдахад хэрэгтэйг нь ашиглана гэсэн хандлагаар урагшилж байна. Эцэст нь ийм синкретик төр удирдах хандлага хэмээх Дорнын маягийн аргаар коммунизмыг тунхагладаг улсууд Өрнөд бүгд алга болж, зөвхөн Зүүн Азид үлдсэн.
Японы хувьд милитаризмын үед Дорнын соёл иргэншлийн онцлогийг орхиж, Өрнийн хоёр хуваах салгалт, тэмцлийн философийг дагахыг хичээсэн. Гэвч Дэлхийн хоёрдугаар дайнд АНУ-д ялагдсаны дараа гэнэт фашизмыг орхиж, Америкийн ардчиллын тогтолцоог зарлан түүнийг дагахыг хичээсэн. Энэ бол гайхалтай хувирал юм. Фашизмаас ардчилал руу огцом шилжиж чадсан нь эцсийн дүндээ Япон Өрнөөс ялгаатай нь Өрнийн үзэл суртлыг Дорнын маягаар ашиглах арга олох гэсэн хичээл зүтгэлээс үүдэлтэй. Япон ийм хэлбэрээр туйлширсан бөгөөд тойруу байдлаар Дорнын соёл иргэншлийн онцлогийг гаргаж байна гэж үзэж болно. Дайны дараах Японы дотоод улс төр ч Өрнийн засгийн эрхийн солилцоо шиг үзэл сурталаар хуваагдсан засгийн хоорондох солилцоо бус, нэг намын доторх бүлэглэлүүдийн хоорондын зохицуулалтаар засгийн эрхийг солих хандлага нь ч Дорнын соёл иргэншлийн онцлогийг харуулж байна.
Хятад Дорнын сэтгэлгээний үндсийг хадгалахын зэрэгцээ Өрнийн үзэл суртлыг ашиглах аргыг хэрэглэж байна. Хятад синкретизм хэмээх философийн хүрээн дотор коммунизмыг улсаа удирдах нэгэн арга хэрэгсэл гэж үзэн ашиглая гэсэн хэрэг. Хятад улсын удирдлагыг коммунизмын философид даатгаж, түүнийг тэр чигээр нь дагадаг Өрнийн маягийн илэрсний онолын аргаас ялгаатай нь Дорнын соёл иргэншлийн онцлогийг дагах хичээл зүтгэлээ үргэлжлүүлж байна. Өрнийн коммунист орнууд бүгд коммунизмыг орхиж мөхсөн боловч Хятад коммунизмыг хадгалахын зэрэгцээ түүний зарим хэрэгтэй хэсгийг улсаа удирдахад ашиглаж байна. Түүхэнд Хятад даосизм, Күнзийн сургаал, Буддын шашныг бүгдийг улсаа удирдахад хэрэглэж байсан шиг коммунизмын ч үзэл санаанд агуулагдах зүйлсээс хэрэгтэй хэсгийг улсаа удирдахад ашиглая гэсэн хэрэг. Хятад коммунизмыг ашиглахын зэрэгцээ засгийн газар нь Күнзийн үзэл санааг ашиглаж, Күнзийг Хятадын соёл иргэншлийн төлөөлөгч болгон тодотгож, дэлхийд түгээх «Күнзийн институт»-ээр ч ашиглаж байна. Энэ нь Хятадын соёл иргэншил аль нэг философи, таамаглалд хүлэгдэхээс илүү синкретизм (syncretism)-ын дагуу хүний бүтээсэн бүх философийн тогтолцоог улсаа удирдахад ашиглах гэсэн Дорнын соёл иргэншлийн онцлогийг дагаж байгаа хэрэг юм.
Эцэст нь үзэл санааг импортлох талаар ч, улсын хувь заяаны талаар ч Зүүн Азийн коммунист орнуудын синкретик хандлага мөхсөн Өрнийн коммунист орнуудын умбаж байсан догматик хандлагаас соёл иргэншлийн ялгааг харуулдаг. Өрнийн бүтээж, XX зуунд нэгэн үе дэлхийг ноёлсон үзэл суртлыг Дорно ингэж ойлгож, дасан зохицсон нь Дорнын соёл иргэншилд далд оршдог онцлогтой холбоотой. Ийм онцлогийг юуны түрүүнд Дорнын соёл иргэншилд угаасаа агуулагддаг хүний мөн чанарын ойлголтоос олж болно. Энэ нь хүний мөн чанарын хувьд Дорнын соёл иргэншил Өрнө шиг оюун ухааны тушаалыг дагадаггүй, зөн совин ба оюун ухааныг арга билгийн ёсоор эв зохицуулсан харилцан нөхөх үзлийг дагадаг учраас боломжтой юм.