Дорно, Өрнийн хүний мөн чанарын онол: хүний мөн чанар өөрчлөгддөг үү, тогтмол уу?

1) Өрнийн хүний мөн чанарын онол: өөрчлөгддөггүй хүний мөн чанар

Оюун ухааныг шүтэх философийн тогтолцоо мянга мянган жилийн турш Өрнийн философийн түүхийг ноёрхсон. Гэвч юм туйлдаа хүрвэл эргэдэг (物極必反) гэгчээр оюун ухааныг шүтэх явдал оргилдоо хүрсэн XX зууны үзэл суртлын эрин үеэр Өрнийн философийн тогтолцоо хүний мөн чанарын онолтой холбоотой үндсэн асуудалтай тулгарсан. Оюун ухаан хүнийг захирдаггүй гэсэн хүний мөн чанарын онолын төмөр хуультай мөргөлдсөн юм. Үзэл суртлын эрин үед фашизм тэмцэлд хамгийн тохирсон нь амьд үлддэг гэсэн онолыг хүний мөн чанар гэж андуурдаг нийгмийн дарвинизмыг дагаж, гашуунаар бүтэлгүйтсэн. Фашизм зөн совин хүнийг захирч чадна гэсэн хүний мөн чанарын онол дээр босгогдсон. Коммунизм хүний мөн чанарыг өөрчилж чадна гэсэн хийсвэр нийгмийн дарвинизмд үндэслэсэн тул бүтэлгүйтсэн. Маркс хувьслын замаар оюун ухаан хүнийг захирч чадна гэсэн хүний мөн чанарын онол дээр коммунист онолоо босгосон: «Коммунизм хувьслын хэрэгслээр бүтээгдэх зүйл юм». ³⁰³

Гэвч хүний мөн чанарын хувьслыг бид үүсгэж ч чадахгүй, түүний ирээдүйг урьдчилан харж ч чадахгүй. Хүний мөн чанарыг оюун ухаан захирдаггүй бөгөөд зөн совин, оюун ухааны холбоогоор илэрдэг. Хомо сапиенс Дорных ч бай, Өрнийх ч бай, бүгд ижил хүний мөн чанартай төрдөг. Философийн тогтолцоо оюун ухаан, зөн совингоос бүрдсэн хүний мөн чанар урьдчилан таамаглах боломжтой хугацаанд өөрчлөгддөггүй гэсэн санаатайгаар хүний хэрэгт хандах ёстой. Хүний сэтгэн бодсон бүх философийн тогтолцооны үнэн худал нь эцсийн дүндээ хүний мөн чанарыг зөв ойлгосон дээр босгогдсон уу, эсвэл буруу ойлгосон дээр босгогдсон уу гэдгээр шийдэгддэг.

Дорно, Өрнийн соёл иргэншил хүний мөн чанарыг хэрхэн задлан шинжилж ирсэн бэ? Хүний мөн чанарыг философийн хувьд хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, муу гэх үзэл, сайн ч биш муу ч биш гэх үзэл (эсвэл Өрнийн Tabula Rasa, цагаан хуудас гэх үзэл) гэж гурав ангилдаг. Ийм нэг хэвийн ангилал энгийн байх давуу талтай боловч Дорно, Өрнийн хүний мөн чанарын онолын үндсэн ялгааг анзааралгүй орхидог. Хүний мөн чанарын онолд Өрнө «бүтээгдсэн зүйл өөрчлөгддөггүй» гэсэн оршихуйн философийг (ontology), Дорно «бүх зүйл үргэлж өөрчлөгддөг» гэсэн хувирлын философийг (transformationism) дагадаг. Өрнийн харсан хүний мөн чанар төрөхөөсөө эхлэн өөрчлөгддөггүй. Өрнийн хүний мөн чанарын онолд оршихуйн философийн хүний мөн чанарт тулгуурласан Бурхантай байгуулах гэрээ эсвэл нийгмийн гэрээний онол хэрэгтэй. Дорнын харсан хүний зан төлөв «төрөлхийн мөн чанарын хүрээн дотор оюун ухааны үүргээр өөрчлөгддөг». Дорнын хүний мөн чанарын онол нийгмийн гэрээнд бус, хувирлын философид тулгуурласан хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэхэд төвлөрдөг. Зөн совин гэрлийн эх үүсвэрийн, оюун ухаан толины үүргийг гүйцэтгэдэг.

Өрнийн хүний мөн чанар муу гэх үзэл, сайн гэх үзэл, цагаан хуудас гэх үзэл бүгд оршихуйн философийг дагадаг. Өрнийн хүний мөн чанар муу гэх үзлээр (илчлэлтийн шашин ба Гоббс) хүн муу төрсөн бөгөөд тийм байдлаар «оршдог» тул өөрчлөгддөггүй. Хүний мөн чанар муу гэх үзлээр хүн муу зан чанартай төрсөн бөгөөд үхэх хүртлээ өөрчлөгддөггүй. Үхэхээсээ өмнө эргэцүүлж, гэмшиж наманчлах ёстой бөгөөд амьд байх хугацаандаа амьд үлдэхийн тулд эш үзүүлэгч эсвэл хаанд эрхээ шилжүүлэх ёстой. Өрнийн хүний мөн чанар сайн гэх үзлээр (Платон эсвэл Руссо) хүн угаасаа сайн төрсөн бөгөөд сайн мөн чанар нь өөрчлөгддөггүй. Сайн мөн чанартаа тулгуурлан хүн үнэнийг эрэлхийлж, нээх замаар явж чадна. Үнэнийг нээсэн хүн удирдагч болж, бусдыг хөтөлнө. Жинхэнэ бодит байдал өөрчлөгддөггүй мөн чанар болох «санаа» (идея)-нд оршдог бөгөөд үүнийг нээсэн хүн удирдагч болно, эсвэл хувийн ашиг сонирхлыг давж хамт олны бүхэл бүтэн нийтийн сайн сайхныг чиглэсэн «ерөнхий хүсэл зориг»-ийг олъё гэсэн хэрэг юм. Өрнийн цагаан хуудас гэх үзлээр (Аристотель ба Локк) хүн юу ч үгүй цагаан хуудас мэт төрдөг тул боловсролоор бүх хүн үнэнд хүрч чадна. Энэ нь хэлбэр бодит байдалд угаасаа агуулагддаг гэж үзэж, туршлага, ажиглалтаар мөн чанарыг эрэлхийлье гэсэн байр суурь юм. Хүн цагаан хуудас байдлаасаа ч хүссэнээ чөлөөтэй сонгож чадах оршихуй юм. Хүн төрөхөөсөө эхлэн байгалийн эрхтэй (амь нас, эрх чөлөө, өмч) тул засгийн газар түүнийг баталгаажуулахын тулд оршдог гэсэн баримтлалд хүрдэг.

Өмнө нь сайн муугийн үзэлд суурилсан хүний мөн чанарын онол, түүнд тулгуурласан нийгмийн гэрээний онолтой холбоотой хүний мөн чанарын онол түгээмэл байсан боловч одоо ач холбогдлоо ихээхэн алдсан. Сүүлийн үед Өрнөд өмнөх Өрнийн хүний мөн чанарын онолоос өөр түвшний, байгалийн философийн хүний мөн чанарын онол дэвшигдэж байна. Профессор Олсон (Olson, 1932–1998) хүний нийгэмд манлайлал хэрхэн бүрэлддэгийг индукцийн аргаар задлан шинжлэхдээ хүний мөн чанарын талаар шинэ тайлбар өгч байна. Профессор Олсоны дэвшүүлсэн хүний мөн чанарын онол Дорнын хүний мөн чанарын онолтой олон талаараа нийцдэг. Учир нь профессор Олсоны хүний мөн чанарын онол оршихуйн философид тулгуурласан Өрнийн өмнөх хүний мөн чанарын онолоос ялгаатай нь хувирлын философид үндэслэдэг.

Эртний хүний мөн чанарын онол: шашны хүний мөн чанар муу гэх үзэл, Платоны хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Аристотелийн цагаан хуудас гэх үзэл

Өрнөд хүний мөн чанарын онол удаан хугацаанд шашны сургаалыг дагаж ирсэн. Шашин хүний мөн чанарыг хүний мөн чанар муу гэх үзлээс эхэлдэг. Илчлэлтийн шашинд Бурхан хүнийг Бурханы дүр төрхөөр бүтээдэг. Христийн шашинд газар дээрх амьдралаас хамаагүй чухал хойд ертөнцөд сайн хүн диваажинд, муу хүн тамд очдог. Дундад зууны мянган жилийн турш сүмийн хүний мөн чанар муу гэх үзэл Аквиной Томасын анхдагч нүглийн философи зэргээр хэсэгчлэн өөрчлөгдсөн тал бий боловч мөн чанартаа туйлын хүний мөн чанар муу гэх үзэлд үндэслэдэг. Хүний мөн чанар муу гэх үзэлд зөн совинг хүний авралд саад болдог зүйл гэж ойлгодог.

Грекийн домог зүйд ч сайн муугийн үзэл үүнтэй төстэй дүрслэгддэг. Прометей шавраар хүний дүрсийг бүтээж, Афина бурханы охин амьсгал үлээж хүн бий болсон. Гэвч анхны эмэгтэй Пандора хориотой хайрцгийг онгойлгосноор хүний нийгмийн сайн, муу эхэлсэн. Хуучин Гэрээнд ч хүн Грекийн домогтой төстэй хэлбэрээр бүтээгдсэн гэж итгэдэг байв. Бүхнийг мэдэгч, бүхнийг чадагч Бурхан долоо хоногийн турш дэлхий, тэнгэр, оддыг бүтээсэн. Үүний дараа Бурханы дүр төрхөөр шавар зуурч эрэгтэйг бүтээж, түүний хавирганаас эмэгтэйг бүтээсэн. Анхны хүмүүс Адам, Ева хоёр Бурханы зарлигийг зөрчиж, хориотой сайн мууг танин мэдэхүйн жимсийг идсэнээр нүгэл үйлдсэн. Христийн шашны сайн мууг танин мэдэхүйн жимс, Грекийн домгийн Пандорагийн хайрцаг мууг нээх эх сурвалж болдог.

Христийн шашинд ийм анхдагч нүглийн ухамсар хүнийг дагалдах болсон. Тиймээс Өрнө Дундад зууныг хүртэл анхдагч нүглийн ухамсарт дарагдаж, хүний мөн чанарын талаар ухаалаг хэлэлцүүлэг өрнүүлэх боломжгүй байв. Учир нь бүх хүн гэмшиж наманчлан, удахгүй ирэх Эцсийн шүүлтэд бэлтгэх нь хамгийн чухал байсан. Августины (Augustine, 354–430) хүний мөн чанарын онолын философи ч үндсэндээ сайн муугийн үзэлд тулгуурласан. Түүний анхдагч нүглийн сургаалаар хүн хортой хүсэл (hurtful desire) болох хүчтэй «шунал тачаал» (concupiscence)-тай төрдөг. Тэгвэл оюун ухаан, зөн совинг салгахыг зүйн хэрэг гэж үздэг байсан Бурханы соёл иргэншилд зөн совин буруушаалтын бай болдог. Хүн төрөлхтний өвөг дээдсийн үйлдсэн анхдагч нүглийн сургаал, хүний төрөхдөө дагуулж төрдөг шунал тачаалын сургаал шашны шинэчлэлийн үед ч хэвээрээ амьд үлдсэн. Лютер, Кальвин зэрэг шашны шинэчлэлийн удирдагчид анхдагч нүглийн сургаал, шунал тачаалын сургаалыг хүний мөн чанарын үндэс болгон дэвшүүлсэн. Ямартай ч анхдагч нүглээ угаахын тулд хүн гэмшил, наманчлалаа тасралтгүй үргэлжлүүлэх ёстой байсан бөгөөд үүний хүрээнд сайн үйл хийж диваажинд очихыг хичээх ёстой байв. Ийм анхдагч нүглийн сургаал мянга гаруй жилийн турш Өрнийн ертөнцийг нөмөрсөн. Ийм шашны хүчний улмаас Өрнө шинэ үе хүртэл хүний мөн чанарт философийн үүднээс хандаж чадаагүй.

Шинэ үеэс өмнөх хүний мөн чанарын онолд шашны хүний мөн чанар муу гэх үзлийн эсрэг философийг Платоноос олж болно. Платон хүн төрөхөөсөө эхлэн ямар нэгэн «төрөлхийн санаа» (Innatism)-тай гэж үзсэн. Платон хүнд үнэнийг эрэлхийлэх мөн чанар бий гэж үзсэн. Түүний хүний мөн чанар сайн гэх үзэл хүний дотор үнэн, үнэмлэхүй үнэнийг эрэлхийлэх төрөлхийн санаа бий гэсэн баримтлалд үндэслэдэг. Үүний тулд Платон сүнсний ач холбогдлыг онцолдог. Тэрээр «сүнсний нүд биеийн нүднээс 10 000 дахин чухал. Учир нь зөвхөн сүнсний нүд л үнэнийг харж чадна» гэж баталж, төрөхөөсөө эхлэн эзэмшдэг сүнсний нүдээр үнэнийг ойлгох ёстой гэж баталсан. Энэ бол сүнс, зөн совинг ялгадаг хоёрдмол, эсрэгцлийн хүний мөн чанарын онол юм.

Аристотель тогтсон хүний мөн чанар гэж байхгүй гэсэн цагаан хуудас гэх үзлийг дэвшүүлсэн. Тэрээр үүнийг «табула раса» гэсэн нэр томьёогоор илэрхийлсэн. Табула раса латинаар Tabula rasa гэж бичигддэг бөгөөд юу ч бичигдээгүй цэвэр «хоосон хавтан» (blank slate) гэсэн утгатай. Солонгосоор бол цагаан хуудас гэх үзэл юм. Эцсийн дүндээ Tabula rasa бол хүний мөн чанарын тухай ярихад хүн ямар ч мөн чанаргүй төрдөг гэсэн баримтлал юм. Аристотель хүний мөн чанар оюун ухаанд оршдог гэж итгэдэг байсан тул зөн совингийн үүргийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Тэрээр оюун ухаан зөн совингийн буулгаас ангижран шинэ хүрээ рүү чөлөөтэй ахиж, хүнийг хөтөлж чадна гэж үзсэн. Энэ бол метафизикийн эхлэл юм. Энэ тал нь Дорнын өөрчлөгддөг хүний мөн чанарын онолоос эхлэлийн цэгтээ ялгаатай. Дорнын өөрчлөгддөг хүний мөн чанарын онол зөн совингийн үүргийг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ оюун ухааны үүргээс хамааран хүний зан төлөв өөрчлөгддөг гэсэн хувирлын философи юм. Өрнийн цагаан хуудас гэх үзэлд цагаан хуудас байдал зөн совинг үл тоодог оршихуйн философийн үнэ цэнийг агуулдаг.

Шинэ үеийн хүний мөн чанарын онол ба нийгмийн гэрээ: Гоббсын хүний мөн чанар муу гэх үзэл, Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Локкийн цагаан хуудас гэх үзэл

Өрнийн шинэ үеийн хүний мөн чанарын онол Грекийн хүний мөн чанарын онолтой төстэй чиглэлд явдаг боловч нийгмийн гэрээг дагалддагаараа онцлогтой. Шинэ үеийн нийгэмд Өрнө Бурханы хуулийн оронд оюун ухаанд түшиглэн хүний мөн чанарыг үнэлж эхэлсэн. Тийм учраас Өрнийн шинэ үеийн хүний мөн чанарын онол Арван зарлигийг орлох нийгмийн гэрээг санаандаа тээн хүний мөн чанарыг тодорхойлох болсон. Өрнийн шашинд Бурхан ба хүний харилцааны төвд тэр хоёрын хооронд байгуулсан «гэрээ» (covenant) оршдог: «Одоо Би гэрээ байгуулж байна» (Египетээс гарсан нь 34:10). Энэ гэрээг орлох шаардлага яаралтай болсон.

Шинэ үе ирэхэд Өрнөд деизм гарч ирэхийн хамт хүний оюун ухаан Бурханыг орлож эхэлдэг. Энэ үед Өрнөд хүний мөн чанарын хэлэлцүүлэг, нийгмийн гэрээний онол хамт гарч ирдэг. Шашинд түшиглэсэн Бурхан, хүн хоёрын гэрээний оронд оюун ухааны тушаадаг «нийгмийн гэрээний онол» (social contract) гарч ирдэг. Хүмүүсийн хоорондын гэрээ шаардлагатай бөгөөд энд хүн гэж хэн бэ гэсэн мөн чанар чухал болдог. Учир нь хүний мөн чанараас хамааран нийгмийн гэрээний онолын агуулга өөрчлөгддөг. Бурханы сургаалын оронд хүний оюун ухаанаар хаан эсвэл засгийн газрын оршихуйг хүлээн зөвшөөрдөг нийгмийн гэрээний онол гарч ирэх ёстой байв.

Нийгмийн гэрээний онолыг дэмждэг хүний мөн чанарын онол хамт гарч ирдэг. Гоббс (1588–1679), Локк (1632–1704), Руссо (1712–1778) нарын хүний мөн чанарын онол, нийгмийн гэрээний онол Өрнийг төлөөлдөг. Өрнийн соёл иргэншлийн сайн муугийн үзэл хүний мөн чанарт өөрчлөлтийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Сайн ч бай, муу ч бай тэгээд л төгсдөг. Хууль, институцээр захирах ёстой. Хүн муу үйлдэл хийсэн тул муу хүн болж үхэх хүртлээ Бурханы өмнө гэмшиж наманчлах ёстой. Бурхан түүний үр дүнг шүүнэ. Шинэ үеийн оюун ухааны эрин үед орсноор ч Өрнө оршихуйн философийн хүний мөн чанарын онолын үндсийг хэвээр хадгалдаг. Гоббсын хүний мөн чанар муу гэх үзэлд ч муу мөн чанар өөрчлөгддөггүй. Муу хүний мөн чанарыг хүчирхэг хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч, хувь хүний аюулгүй байдлыг хамгаалах ёстой гэсэн санаанд ашигласан. Локк сайн муу биш, цагаан хуудас гэх үзлийг баримталсан. Түүний цагаан хуудас гэх үзэл ч боловсролоор бүх хүнийг эрх чөлөөг хамгаалдаг сайн хүн болгоё гэсэн санаа юм. Сайн хүнийг бий болгох боловсрол, хуульд түшиглэхэд л хангалттай. Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэлд ч сайн хүний зан төлөв өөрчлөгддөггүй. Сайн хүний мөн чанарт түшиглэн нийгмийн гэрээ байгуулж, түүндээ түшиглэе гэсэн санаа юм. Ерөнхий хүсэл зоригийг хүчин төгөлдөр болгох хууль, институцийг бий болгоход анхаарлаа хандуулдаг.

Гоббс өөрийн нийгмийн гэрээний онолын төлөө хүний мөн чанар болгон хүний мөн чанар муу гэх үзлийг дэвшүүлсэн. Гоббс байгалийн төлөв дэх нийгмийг «бүгд бүгдийн эсрэг тэмцэл» гэж тодорхойлсон. Мөн хүний амьдралыг «ганцаардмал, хөөрхийлөлтэй, зовлонтой, харгис, богино» гэж бичсэн. ³⁰⁴ Хүн муу мөн чанартай төрсөн. Ийм хүний мөн чанар өөрчлөгддөггүй гэсэн оршихуйн философийг дагадаг. Тэрээр 1651 онд хэвлүүлсэн Левиафан (Leviathan) бүтээлдээ хүний муу мөн чанарыг дахин дахин онцолдог. Левиафан 1651 онд хэвлэгдсэн. Гоббс 1642–1651 оны хооронд арван жил үргэлжилсэн хаанч нар, парламентынхны хоорондох Английн ширүүн иргэний дайныг гэрчилж, философийн үзэл санаагаа бүтээсэн. Тэрээр тэмцэл дунд амьдарч буй хүмүүсийн үйлдлийг сайтар ажигласан бололтой. Түүний нийгмийн гэрээний онол муу мөн чанартай хүмүүс бусдын муу үйлдлээс өөрсдийгөө хамгаалдаг гэсэн дэвшүүлэлтээс эхэлдэг. Ард иргэд хаанаар хамгаалуулах ашиг олж, үүний оронд өөрийн эрхийн нэг хэсгийг хаанд шилжүүлж, үнэнч байна гэсэн санаа юм.

Локк хүний мөн чанарыг дүгнэхдээ Гоббсоос ялгаатай. Локк хүн мөн чанаргүй төрдөг гэсэн цагаан хуудас гэх үзлийг баримталсан. Цагаан хуудас гэх үзлийг анх Аристотель дэвшүүлсэн боловч Английн эмпиризмын сэтгэгч Локк (1632–1704) дахин дэвшүүлснээр Өрнөд дахин түгээмэл болсон ойлголт юм: «Хүн эхэндээ цагаан хуудас байдлаар төрж, олж авсан зүйлээрээ дүүрч хүн болдог». Тиймээс Локк боловсролын ач холбогдлыг онцолдог:

Гудамжаар явж буй хүмүүсийн арван хүний ес нь бүгд ашиг тусаараа өөр өөр. Сайн уу, муу юу, ашигтай юу, үгүй юу, энэ бүхэн боловсролоор шийдэгддэг. Хүмүүсийг ялгадаг зүйл бол чухам энэ юм. ³⁰⁵

Локк боловсролоор хүнийг эрх чөлөөг эрэлхийлж чадах мөн чанартай болгож чадна гэж үзсэн. Энгийн хувь хүн, удирдагч аль алинд эрх чөлөөг хүндэтгэхийг заан сургаж болно гэдэгт тэрээр итгэлтэй байв. Тиймээс Локк хувь хүний эрх чөлөөг үл тоодог эрх мэдэлтнийг зайлуулж болно гэсэн эсэргүүцэх эрхийг баримталдаг. Энэ нь Мэнзийн ард түмнийг үндэс болгох үзлийн суурь болсон «ард түмэн эрхэм, хаан хөнгөн» (民貴君輕) гэсэн санаатай төстэй. Локкийн цагаан хуудас гэх үзэл оршихуйн философид тулгуурласан үнэмлэхүй байдлыг онцлох болдог. Хүн хаана ч төрсөн экологийн хувьд либерал цагаан хуудастай төрдөг гэсэн баримтлал юм. Локк эрх чөлөөг хүндэтгэдэг засгийн газар эрх чөлөөг хүндэтгэдэг ард иргэдтэй гэрээ байгуулж чадна гэж баталдаг. Локкийн нийгмийн гэрээний онолд либерализм хамгийн чухал үндэс болдог. Руссогийн үзэл санаа ч Францын хувьсгалаар дамжуулан эрх чөлөөг хувь хүний хамгийн чухал эрх гэж баталдаг. Локк бүх хүн либерал үзэл санааг олж эзэмшиж, түүгээрээ нийгмийг төлөвлөж чадна гэсэн нийгмийн гэрээний онолыг баримталдаг. Локкийн үзэл санаа Америкийн улсыг үндэслэх үйл явцад ихээхэн нөлөөлсөн.

Руссо Гоббс, Локкийн дараа шинэ нийгмийн гэрээний онол, хүний мөн чанарын онолыг дэвшүүлдэг. Руссо Гоббсын хүний мөн чанар муу гэх үзлээс ялгаатай нь хүний мөн чанар сайн гэх үзлийг баримталдаг. Руссо Гоббс, Спиноза хоёрыг хүний мөн чанарыг хорон муу гэж баталсан хэмээн ширүүнээр шүүмжилдэг. Түүний үзэж байгаагаар хүн угаасаа сайн төрсөн. Руссо зэрлэг амьтад эрхэм зан чанар, эрүүл биетэй байдаг, гэтэл амьтныг гэршүүлэхэд (domesticated) тийм сайн зан чанараа бүгдийг орхиж, сул дорой, тэнцвэрээ алдсан зан чанар, биетэй болдог гэж үзсэн. Хүн ч угаасаа «чин сэтгэлийн нөхөрлөл, үнэнч хүндэтгэл, бүрэн итгэл»-тэй байдаг боловч соёл иргэншилт нийгэмд амьдарсаар эдгээр нь «атаа жөтөө, сэжиг, хайхрамжгүй байдал, айдас, үзэн ядалт, заль мэх» болон хувирдаг. Тиймээс соёл иргэншлийн муу нөлөөг хазаарлахын тулд хүмүүс засгийн газар байгуулдаг. Засгийн газраар дамжуулан нийтийн ашиг тусыг эрэлхийлье гэсэн санаа юм. Руссо «ерөнхий хүсэл зориг» (General will) чухал бөгөөд энэ нь хувь хүний ашиг сонирхлыг бус, нийгмийн бүх гишүүний ашиг сонирхлыг төлөөлдөг, үргэлж зөв, эрх чөлөө, тэгш эрхийг эрэлхийлдэг гэж тайлбарласан. Ийм ерөнхий хүсэл зоригийг хэрэгжүүлэхийн тулд ард иргэд, засгийн газрын хооронд нийгмийн гэрээ байгуулах ёстой гэсэн санаа юм. Руссогийн хүний мөн чанарын онол, нийгмийн гэрээний онол тухайн үеийн Өрнөд их нөлөө үзүүлсэн. Францын хувьсгалаас үүссэн засгийн газар Руссогийн нөлөөг авсан. Эрх чөлөө, тэгш эрх, ах дүүсэл гурван гол зорилго болсон.

Олсоны орчин үеийн хүний мөн чанарын онол: дээрэмчин, оршин суугчдын харилцан ашиг сонирхлоос манлайлал үүсдэг

Өрнийн ийм нийгмийн гэрээний онолын эсрэг сүүлийн үед Өрнөд манлайлал бүрэлдэх тухай шинэ тайлбар гарч ирж байна. Өрнийн хүний мөн чанарын онол, нийгмийн гэрээний онол Өрнийн философийн төв болох оршихуйн философид тулгуурладаг. Гэвч сүүлийн үед «байгалийн философи»-д үндэслэсэн хүний мөн чанарын онол дэвшигдэж байна. Энэ нь Өрнийн ердийн философийн хүрээнээс гарсан, натурализмд тулгуурласан хувирлын философийн хүний мөн чанарын онол юм. Энэ нь Дорнын байгалийн философийн баримталдаг хүний мөн чанарын онолтой төстэй. Профессор Олсоны (Olson, 1932–1998) онол үүнийг төлөөлдөг.

Олсоны хүний мөн чанарын онолыг Сюньзын (荀子) хүний мөн чанарын онолтой харьцуулбал хоёулаа хүний мөн чанарыг хувиа хичээсэн, хүсэл тачаалыг төв болгосон гэж үзэж, хамтын хамтын ажиллагаа аяндаа үүсдэггүй, гадны хүчин зүйл хэрэгтэй гэж онцолдгоороо төстэй. Олсон хүн хувийн ашиг сонирхлоо тэргүүнд тавьдаг оршихуй бөгөөд нийтийн ашиг сонирхол хууль, институц мэт албадлагын хүч эсвэл сонгомол урамшуулал байж л боломжтой гэсэн үзлээ илэрхийлсэн. Сюньз ч хүн зөн совингоороо хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлдэг боловч хууль, боловсролоор дамжуулан нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх чадвартай болж чадна гэсэн үзлээ илэрхийлсэн. Олсон XX зууны орчин үеийн хүн бөгөөд эдийн засгийн талд төвлөрсөн бол Сюньз эртний хүн бөгөөд ёс зүйд төвлөрсөн тал бий. Гэвч эртний ба орчин үе гэсэн ялгааг үл харгалзан хоёр сэтгэгч хүний мөн чанарын талаар төстэй үзэлтэй бөгөөд улс төр, эдийн засгийн талаас нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлдэг хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэх ёстой гэсэн үзлээ илэрхийлсэн. Олсоны хүний мөн чанарын онол Өрнийн хүний мөн чанарын онолуудын дотроос анх удаа хувирлын философийг баримталсан талаараа онцлог бөгөөд Дорно, Өрнийн хүний мөн чанарын онолын харьцуулалтад Дорно, Өрнийн чухал нийлэх цэгийг бүрдүүлдэг.

Олсон Өрнийн уламжлалт сэтгэгчдийн анхаарал хандуулсан, тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдалд тааруулан дүгнэсэн хүний мөн чанарын онол, нийгмийн гэрээний онолоос хөндий байсан. Харин бодит байдалд нийцсэн байгалийн философид тулгуурлан хүний нийгэмд манлайлал хэрхэн үүссэнийг задлан шинжилж байна. Профессор Олсон удирдагч, оршин суугчдын хооронд нийлдэг ашиг сонирхлын улмаас засгийн газар үүссэн гэж үздэг.

Овог аймгийн хүрээг давсан хүний нийгмийн засаглалын тогтолцоо нийгмийн гэрээ эсвэл эрхээ сайн дураараа шилжүүлэх тийм нөхцөлд бүрэлддэггүй. Түүнээс илүүтэйгээр хүчирхийллийг хамгийн их хэмжээгээр хэрэглэх чадвартай хүмүүсийн дунд ухаалаг ашиг сонирхлыг эрэлхийлэх явцад бүрэлддэг.³⁰⁶

Энэ нь байгалийн өөрийгөө хамгаалах зарчимд тулгуурладаг. Энэ нь Дорнын хүний мөн чанарын онолын суурь болсон өөрийгөө хамгаалах зарчимтай нэг утга санаатай. Дорнын соёл иргэншлээс харвал засгийн газар нийгмийн гэрээгээр бус, эцсийн дүндээ захирагч, захирагдагчдын харилцан ашиг тус давхцсанаас бий болдог. Засгийн газар бүрэлдсэний дараа ч удирдагч, оршин суугчдын харилцан ашиг тусын агуулгаас хамааран засгийн газар хадгалагдах эсвэл суларч мөхдөг үйл явцыг энэ нь харуулдаг. Ийм үйл явц нь удирдагч, оршин суугчид бүгд яг ижил хүний мөн чанартай төрдөг боловч ийм хүний мөн чанараас төрсний дараах хичээл зүтгэлээсээ хамааран харилцан ашиг тусыг эрэлхийлэх хүн, зөвхөн өөрийн ашгийг авах гэсэн хүн болон хуваагдах өөрчлөлтийн үйл явцыг туулж, удирдагч, захирагдагчдын хооронд тасралтгүй үргэлжлэх харилцан хяналтын байдлыг харуулж буй хэрэг гэж үзэж болно.

Удирдагч, оршин суугчдын «харилцан ашиг сонирхол» (encompassing interest) бол нийгмийг бүрдүүлэх үндсэн сэдэл гэсэн онол юм. Түүний онол хүн төрөлхтний нийгмийн амьдрал эхэндээ ганц үйл ажиллагааны зарчмаар хөдөлж байсан байх гэж таамагладаг. Тэр нь бусдын юмыг булаах дээрэм (raid) юм. Олсон тэднийг «тэнүүлч дээрэмчин» (roving bandit) гэж илэрхийлсэн. Гэтэл удаан хугацаа өнгөрөхөд дээрэмчдийн дунд жил бүр ургацыг булааж авахаас ургац сайтай газар суурьшиж, жил бүр зохистой хэмжээгээр булаах нь ашигтай гэдгийг ухаарсан хүмүүс гарч ирсэн. Ингээд тэд нэг газар тогтдог «суурин дээрэмчин» (stationary bandit) болдог.

Суурин дээрэмчин болсноор тэд оршин суугчдаас булаах хэмжээгээ зохицуулах ёстой гэдгийг ухаардаг. Тэнүүлч дээрэмчин шиг бүгдийг булааж авах нь ашиггүй гэдгийг мэддэг болдог. Оршин суугчдад жилийн идэх хүнс, дараагийн үйлдвэрлэлд хэрэглэх эд зүйлийг үлдээгээд булаах нь суурин дээрэмчинд тустай. Мөн хүнсний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхийн тулд зам, усан сан, зах барьж өгвөл оршин суугчдад ч, суурин дээрэмчинд ч илүү сайн гэдгийг мэддэг болдог.

Нэг улсын удирдагч оршин суугчдын төлөө нийгмийн дэд бүтцийг байгуулдаг нь нийгмийн дэд бүтцэд өөрийнх нь ашиг сонирхол багтдаг «харилцан ашиг сонирхол»-ын улмаас юм. ³⁰⁷

Ийнхүү суурин дээрэмчин дээрэмчнээс удирдагч болдог. Олсон дээрэмчин, оршин суугчдын хоорондох «харилцан ашиг сонирхол» удирдагчийг төрүүлсэн гэж тайлбарладаг.

Тиймээс суурин дээрэмчин бол буга агнадаг чоно биш. Түүнээс илүүтэйгээр бэлчээртээ өсгөж буй мал амьтдаа сайн хамгаалж, усыг нь ч чөлөөтэй уулгадаг малчин эзэнтэй төстэй болдог. ³⁰⁸

Олсоны ийм ухаарал 1920-иод онд Хятадын Манжуурт цэргийн ноёд хэрхэн бүрэлдэж, аль цэргийн ноёд хүчээ бататгаж байсан нөхцөл байдлыг судалж байхдаа олсон зүйл юм. Олсон Манжуурын цэргийн ноёдын хоорондох тэмцэлд тэнүүлч дээрэмчин, нутгийн дээрэмчнийг харьцуулсан. Тэнүүлч дээрэмчин ялагдсан шалтгаан нь оршин суугчдын дэмжлэгийг авч чадаагүйд оршиж байв. Суурин дээрэмчин оршин суугчдын дэмжлэгийг авч «удирдагч» болж, эцэстээ ялж буй үйл явцыг хараад тэрээр онолоо бүтээсэн.³⁰⁹ Энэ бол чухам дээрэмчин, оршин суугчдын харилцан ашиг сонирхлын онол юм. Олсоны онол Өрнийн бүх төрлийн нийгмийн гэрээний онолоос илүү бодит байдалд нийцсэн. Дорнын удирдагчийн «Тэнгэрийн зарлиг» (Mandate of Heaven) хэмээх үзлийг ч үүнээс гаргаж болно. Ард түмнийг сайн амьдруулбал удирдагчид Тэнгэрийн зарлиг байх бөгөөд үүнд бүтэлгүйтвэл Тэнгэрийн зарлиг алга болдог.

Олсоны гарамгай ухаарлаас бид хүний мөн чанартай холбоотой чухал зүйлийг мэдэж болно. Олсоны онол нийгмийн гэрээний онолыг баримтлахын тулд хүний мөн чанар муу эсвэл сайн гэх үзлийг дэвшүүлсэн хэрэг биш, харин хүний мөн чанарыг байгаа чигээр нь харж, удирдагч хэрхэн үүссэнийг судалъя гэсэн санаанаас эхэлдэг. Энэ нь байгалийн философийн хүний мөн чанарын онолд үндэслэдэг. Шинэ үеийн Өрнийн сэтгэгчдийн хүний мөн чанарын онолоос эрс ялгаатай хүний мөн чанарын онолыг боловсруулж байна. Удирдагч ч, оршин суугч ч бүгд өөрийн ашгийг хардаг хүний мөн чанартай төрсөн бөгөөд үүн дээр үндэслэн харилцаа бүрэлддэг гэсэн санаа юм. Өөрийн ашгийн төлөө амьдрах нь хүний мөн чанар боловч удирдагч харилцан ашиг сонирхлын төлөө оршин суугчдад нүдний өмнөх ойрын ашгаа тавьж өгч, тогтвортой ашгийг авах хандлагыг гаргадаг гэж үзэж байгаа хэрэг юм. Дорнын соёл иргэншил 2 500 жилийн өмнө Дайчин улсуудын үеийг туулахдаа ийм нөхцөл байдлыг гэрчилж, хүний мөн чанарыг ойлгон улс төрийн ёс зүйн философийг бүтээсэн. Дорнын нийгэмд удирдагч гарч ирэх үйл явцыг профессор Олсон тэнүүлч дээрэмчнээс суурин дээрэмчин гарч ирэх үйл явцтай маш төстэй нөхцөл байдлаар дүрсэлсэн.

Жижиг хулгайч баригдаад дуусдаг бол том хулгайч ван болдог. (Жуанз, «Хулгайч Жи» бүлэг)

Цэрэг арми бүрдэх нь ч мөн адил харилцан ашиг сонирхлоос үүсдэг. Удирдагч, оршин суугчдын тохиролцоогоор юм. Нутгийн дээрэмчин, өөрөөр хэлбэл удирдагч өөрийгөө болон оршин суугчдыг хамгаалахын тулд цэрэг ч байгуулдаг. Оршин суугчид ийм ухаалаг удирдагчтай тааралдвал цааш үргэлжлүүлэн удирдаасай гэж хүсч, «Хаан мянганаа наслах болтугай» (Long live the King!) гэж хүсэх болдог. Эцэст нь хаан, оршин суугчид бие биеийнхээ ашгийн төлөө засгийн газар хэмээх институцийг аяндаа бий болгодог. Гэвч засгийн газар бүрэлдсэнээр нөхцөл байдал цэгцэрсэн хэрэг биш. Засгийн газрыг удирдагчид, оршин суугчдын хооронд харилцан ашиг сонирхлоо баталгаажуулах хүчний өрсөлдөөн үргэлжилдэг. Үүгээр дамжуулан Олсон нутгийн дээрэмчин, оршин суугчдын харилцаанаас үүсдэг байгалийн улс төрийн эдийн засгийн онолыг боловсруулсан. Хоёр талын харилцан ашиг тус бол түүний цөм юм.

Ийм философийн санаа Өрнийн тархиа гашилгаж буй нэгэн асуудалд тодорхой хариулт өгдөг. Мөн чанар уу, хүмүүжил үү (nature or nurture) гэсэн асуудал Өрнөд өнөөг хүртэл философийн чухал асуудал хэвээр байгаа сэдэв юм. Ашгаа эрэлхийлэх нь бүх хүний мөн чанар бөгөөд хүмүүжлээр нутгийн дээрэмчин, оршин суугчдын хооронд оюун ухаанаа гарган бие биедээ ашигтай чиглэлд буулт хийх хязгаарыг олдог. Энэ бол Дорнын философийн цөм юм. Хүмүүжилгүй бол хэн ч төрөлхийн нүдний өмнөх ашгаа л хардаг муу засгийн газар, муу оршин суугчид болно. Энэ нь ялангуяа удирдагчийн хувьд асуудал болдог. Үнэндээ Өрнийн хувьд XX зууныг хүртэл өөрийн ашгийг харахын тулд оршин суугчдын ирээдүйг бодолгүй асар их татвар хураадаг мунхаг хаад байсан.

Түүх үүнийг нотолдог. Дарангуйлагч хаад өөрийн цэргийн зорилгын төлөө аль болох их татвар хураах нь олонтаа байв. Өрнийн түүхэнд хамгийн өргөн дарангуйлах эрх мэдэлтэй байсан хаадыг бодоод үз. Бурбоны угсааны хаад (ялангуяа Францын хувьсгал гарахаас өмнөх хааныг оролцуулан) чадах чинээгээрээ хамгийн их татварыг хурааж байв. Испанийн Габсбургийн хаад ч мөн адил байв. Ромын эзэнт гүрэн ч эцэстээ татвараа нэмэх оролдлогоо үргэлжлүүлж, наад зах нь орлогын эх үүсвэрийн хязгаар хүртэл туйлд нь хүргэсэн. ³¹⁰

Энэ тал нь Дорнод ч мөн адил. Эзэн хаан сайн засаглал (善政) үзүүлж чадахгүй бол оршин суугчдын ашиг тусыг орхиж, эцэстээ зөвхөн нүдний өмнөх өөрийн ашгийг л хардаг байдал бүрэлддэг. Тэнгэрийн зарлиг алга болох нь тэр. Дорнод төр солигдоход шинэ төрийн авсан анхны арга хэмжээ бол татвар бууруулах явдал байв. Учир нь мөхөж буй төр татвар, мөлжлөгийн хязгаарыг аль хэдийн туйлд нь хүргэчихсэн байдаг. Татвар бууруулах нь ард түмний сэтгэлийг олж, сайн засаглал үзүүлж, Тэнгэрийн зарлигийг баталгаажуулъя гэсэн санаа юм. Профессор Олсоны хүний мөн чанарын онол шашны анхдагч нүглийн сургаал эсвэл Гоббс, Локк, Руссогийн хүний мөн чанарын онолоос хүний мөн чанарын онолын мөн чанарт хамаагүй ойр. Мөн хүний мөн чанар, засгийн газрын бүрэлдэхүүн, бүрэлдсэний дараах зорилтын талаарх тайлбарыг гайхмаар сайн илэрхийлж байна.

Хүний мөн чанарт угаасаа агуулагдах ашиг сонирхлоор удирдагч, оролцогчдын хоорондын асуудлыг шийдсэн нь Дорнын хүний мөн чанарын онолтой төстэй. Өрнийн соёл иргэншил мөн чанартаа онол, институцийг бүтээх чиглэлийг зорьдог. Үүн дээр үндэслэн Өрнө ардчилсан институцийг урагшлуулсан. Мөн засгийн эрхийг ухаалгаар солих институцийг бүтээсэн. Дорнын бүтэлгүйтсэн институцийн талаар Өрнө амжилт олсон бөгөөд Дорно ийм институцийг Өрнөөс сурч байна. Асуудал нь засгийн эрхийн солигдлыг хэрхэн хэрэгжүүлэх вэ гэсэн институцид оршдог. Өрнийн бүх улс төрийн тогтолцоо намын тогтолцоогоор хадгалагдаж байна. Намын тогтолцоо үнэхээр зөв ажиллах болов уу? Асуудал нь намын тогтолцоог хүртэл хүний мөн чанараасаа салж чаддаггүй хүмүүс удирддагт байгаа юм. Асуудал нь Өрнийн намууд ард түмний ашиг сонирхол буюу нийтийн ашиг сонирхол, намын ялалт буюу хувийн ашиг сонирхол хоёр зөрчилдөх нөхцөлд хувийн ашиг сонирхлоо золиосолж, нийтийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлж чадах уу гэдэгт оршино. Хүний мөн чанар үүнийг зөвшөөрөх болов уу?

Дайн шиг бүгд хамт мөхөх нөхцөлд орохоос нааш хүний мөн чанар нийтийн ашиг сонирхлоос илүү хувийн ашиг сонирхлыг сонгох нь гарцаагүй. Дэлхийн II дайн дууссанаас хойш удаж байгаа өнөө үед намууд нийтийн ашиг сонирхлоос илүү хувийн ашиг сонирхлыг сонгоход дасчихсан. Учир нь хүний мөн чанар тийм юм. Уур амьсгалын өөрчлөлт, баян ядуугийн ялгааны гүнзгийрэл зэрэг дэлхий нийтийн асуудлууд нийтийн ашиг сонирхолд хамаарах хэсэг юм. Гэтэл намууд ийм асуудлыг шийдвэрлэхийг хоёрдугаар зэргийн асуудал гэж үзэж, ойрын сонгуульд ялж чадах арга, өөрөөр хэлбэл хувийн ашиг сонирхлыг тэргүүнд тавихад дасчихсан. Профессор Олсоны ойлгосон ардчилсан институцийн асуудал энд оршдог. Тэрээр ардчилал бол хаан, ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд зэрэг улсын удирдагчид улсын санхүүг хүссэнээрээ зарцуулахаас сэргийлэх сайн институц боловч ашиг сонирхлын бүлгүүд өрсөлдөн өөрсдийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлэхэд төдийлөн үр дүнгүй институц болохыг онцолж байна.

Ардчилал удирдагчаа нийгмийн илүүдэл хөрөнгийг дур мэдэн гаргаж зарцуулахаас сэргийлэхэд маш давуу байр суурьтай боловч удаан хугацаанд тогтвортой байгаа ардчилалд тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүд улсын эдийн засгийн бодлогыг бүхэлд нь дур зоргоороо эргүүлэхээс сэргийлэх нь маш хэцүү ажил юм.³¹¹

Олсон хувь хүмүүсээс бүрдсэн бүлэг хувийн ашиг сонирхлын төлөө ажилладаг болохоос нийтийн ашиг сонирхлын төлөө ажилладаггүй гэсэн баримтыг шууд харж байв. Тиймээс тэрээр тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүдийн боловсруулсан улс төр, эдийн засгийн бодлого нийтийн ашиг сонирхолд хор хөнөөл учруулна гэж урьдчилан харж, санаа зовнилоо илэрхийлж байна. Өрнийн ардчилал дээд удирдагч нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулахаас сэргийлэх амжилттай институцийг бүтээсэн боловч шинэ сорилттой тулгарч байна. Өрнийн ардчилал этатизмын (statism) эсрэг сайн бэлтгэлтэй боловч тусгай ашиг сонирхлын бүлгүүд, өөрөөр хэлбэл бүлэглэлийн үзлийн (tribalism) эсрэг бэлтгэл нь эрс дутмаг гэдгийг тэр онцолсон. Энэ бол Өрнийн одоо туулж буй нам, хөрөнгө удирддаг бизнесийн хоорондох үгсэн хуйвалдааны тухай гярхай үзэл юм. ³¹²

2) Дорнын хүний мөн чанарын онол: төрөлхийн хүний мөн чанар дотор өөрчлөгддөг хүний зан төлөв

Дорно, Өрнийн сэтгэгчид хүний мөн чанарыг судлахдаа тус бүр өөрийн байгаа Дорно, Өрнийн философийн сэтгэлгээний хүрээн дотор үүнийг авч үздэг. Өрнө хүний мөн чанарт «оршихуйн философи»-ийн үүднээс ханддаг. Хүний мөн чанар Бурхан хүнийг бүтээснээс хойш өөрчлөгддөггүй. Өрнө бүх зүйл тогтоогдсон хүний мөн чанарын онолыг урьдчилан тавьдаг тул шашны хууль, өөрөөр хэлбэл хууль, институцээр дамжуулан хүний зан төлөвийг удирдах хандлагыг сонгодог. Ингэж тогтоосон хүний мөн чанарын онол Бурхантай байгуулах гэрээ эсвэл нийгмийн гэрээг хүрээ болгон дэвшүүлдэг. Дорно «хувирлын философи»-ийн үүднээс ханддаг. Төрөхдөө эзэмших хүний мөн чанар ижил боловч түүний хүрээнд түүнийг илэрхийлэх хүний зан төлөв өөрчлөгдсөөр байдаг. Хүний мөн чанарыг хэрхэн удирдаж эерэг «хүний зан төлөв»-ийг бий болгох вэ гэдэг нь Дорнын соёл иргэншлийн цөм юм.

Дорнод хүний мөн чанарын онол хувирлын философийг дагадаг. Хүн ижил мөн чанартай төрдөг боловч түүний хүрээнд төрсний дараа боловсрол, хичээл зүтгэлээс хамааран хүний зан төлөв өөрчлөгддөг гэдэг нь Дорнын хүний мөн чанарын онолын цөм юм. Ийм хүний мөн чанарын онол зөн совин ба оюун ухааны харилцаанд зөн совинг гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухааныг толь гэж задлан шинжилдэг. ³¹³ Өөрөөр хэлбэл хүний зан төлөв төрсний дараа арга билиг шиг «өөрчлөгддөг» гэсэн үг юм. Ер бусын Бурханд бус, байгалийн Даод итгэдэг байсан Дорнод эртний үед Бурхан, хүн хоёрын гэрээ байгаагүйн адил шинэ үед ч нийгмийн гэрээний онол хэрэггүй байв. Учир нь Дао хэмээх байгалийн хуульд үндэслэсэн Дорнын хүний мөн чанарын онол эртний болон орчин үед өөрчлөлтгүйгээр хэвээрээ ажилладаг.

Дорнын хүний мөн чанарын онол хувирлын философид тулгуурладаг. Хүмүүс төрөхдөө ижил хүний мөн чанарыг хуваалцдаг боловч төрсний дараа хүний зан төлөвөө бүрдүүлдэг. Харилцан холбоотой зөн совин, оюун ухаан хувь хүний хичээл зүтгэлээс хамааран хязгааргүй олон янзын өөрчлөлтийг харуулдаг зан төлөвийг бүтээсээр байдаг. Хүний нийгмийн жигд бус байдал, сэтгэл татам байдал үүнд оршдог. Өрнийн философид оюун ухаан ба зөн совингийн харилцаанд салгалыг баримталдаг дуализм (dualism) бий. Декартын баримтлал тийм юм. Түүний эсрэг монизм (monism) бий. Энэ бол Марксын материалист монизм юм. Энэ бол Өрнийн маягийн дуализм-монизмын ангилал юм. Гэвч бид Дорнын бие сэтгэлийн онол, зарчим ба амин хүчний онолын агуулгыг задлан шинжилбэл тэд бие сэтгэлийн монизм эсвэл бие сэтгэлийн дуализмыг баримталсан бус, харин оюун ухаан, зөн совин «харилцан нөхөж, эв зохицдог» гэсэн харилцан нөхөх үзэл юм.³¹⁴ Энэ нь Спинозагийн оюун ухаан, зөн совинг холбодог холбоосын онолтой төстэй тал бий. Гэвч Дорнын харилцан нөхөх үзэл бие сэтгэлийн нэгдлийн онол шиг оюун ухаан, зөн совинг ялгадаггүй. Өрнө оюун ухаан ба бие махбодын харилцааг «салангид уу, ижил үү» гэж маргалдаж ирсэн бол Дорно анхнаасаа салгал өөрийг нь асуудал болгоогүй бөгөөд эв зохицол, тэнцвэрийг чухалчилдаг «харилцан нөхөх үзэл»-ийг баримталсан.

Дорнын хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэх ба Өрнийн нийгмийн гэрээний онол

Өрнийн нийгмийн гэрээний онолыг мянга гаруй жилийн турш Өрнийн ертөнцийг ноёрхож ирсэн Бурхан, хүн хоёрын «гэрээ»-ний онолд захирагдсан өрнийнхөн зохион бүтээсэн. Энэ бол Бурханы соёл иргэншилд захирагдсан өрнийн хүмүүсийн төлөөх хичээл зүтгэл юм. Өрнийн хууль, институцийг чухалчилж, нийгмийн гэрээний онолоос ч тусламж авч удирдагчийг ардчилсан аргаар солих институцийг тогтоосон тал нь хүн төрөлхтний түүхэнд маш чухал дэвшил юм. Энэ бол Дорнын сурах ёстой зүйл юм. Гэвч Дорнын соёл иргэншлээс харвал нийгмийн гэрээний онолын суурь болсон «Өрнийн хүний мөн чанарын онол»-д дутагдалтай тал бий.

Гоббсын хүний мөн чанар муу гэх үзэл удирдагч яагаад дэг журам сахиулах ёстойг тайлбарлаж чаддаггүй. Удирдагч хүний мөн чанар муу гэх үзлийн үл хамаарах тохиолдол уу, эсвэл зөвхөн удирдагч Бурхан эсвэл оюун ухааны ачаар альтруизмтай болдог уу гэдэг тайлбар байхгүй. Локкийн цагаан хуудас гэх үзэл оюун ухаан толь бус, гэрлийн эх үүсвэр болж зөн совингоос ангижирдаг гэсэн алдаа буюу аюулыг агуулдаг. Эрх чөлөөг заан сургавал бүх хүний хүлээн авдаг нийгмийн дэг журам бий болно гэсэн цагаан хуудас гэх үзэл бодит байдалд нийцдэггүй. Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл асуудлыг хүнээс бус, соёл иргэншлээс хайж, эргүүлээд хүний мөн чанар сайн гэж дүгнэдэг. Гэтэл соёл иргэншил ч хүнээс гардаг тул сайн хүний мөн чанараас муу соёл иргэншил яаж гарсныг тайлбарлаж чадахгүй гэсэн асуудал бий. Түүний баримталсан ерөнхий хүсэл зориг тоталитар үзэл рүү урсах боломжтой. Гоббс дайн, туйлын тэмцэл тасралтгүй үргэлжлэх нөхцөлд өсч торниход хүний мөн чанар муугаар илэрч байгааг хэвийн хүний мөн чанар гэж буруу дүгнэсэн бололтой. Энэ хандлага нь Өрнийн Макиавелли (1469–1527), Хань Фэйз (МЭӨ 280–233) хоёр яг Гоббс шиг дайн, тэмцэл тасралтгүй үргэлжлэх нөхцөлд насан туршаа амьдарч, Гоббстой төстэй хүн муу гэсэн хүний мөн чанарын онолыг бүтээж, түүндээ тулгуурлан бодит улс төрийн (Realpolitik) онолоо тогтоосонтой төстэй. Мөн ийм хүний мөн чанарт тулгуурлан Гоббс эмх замбараагүй байдал дунд дэг журмыг сахиулахад шаардлагатай боловч энх цагт хэрэгжүүлэхэд бэрх нийгмийн гэрээний онолыг төлөвлөсөн бололтой.

Локкийн цагаан хуудас гэх үзэл хүний мөн чанарыг үгүйсгэдэг. Хүн боловсролоор бүрэлддэг гэсэн онол боловсролыг чухалчлахад хувь нэмэр оруулсан. Нэгэн зэрэг догматик сургаалд хууртагдаж болох маш аюултай замыг ч нээж өгдөг. Цагаан хуудас гэх үзлээр бол хүн мөн чанараасаа чөлөөтэй. Мөн чанаргүй гэж үзвэл хүн «юу ч хийж чадах хүн» болно. Ирээдүйн төлөө, мөн зохиомол утопийн төлөө догматик сургаалаар боловсрол олговол хүнийг ёс зүйг үл тоодог мангас болгож болно. Боловсрол эсвэл сургаалыг хэн удирдаж, хэн сургалт явуулах нь үр дүнг урьдчилан шийддэг. Локк ч, Күнзийн сургаал ч боловсролыг чухалчилдаг. Гэвч Өрнийн табула раса маягийн боловсрол, Дорнын Күнзийн сургаалын боловсрол хүний мөн чанарын онол дахь суурь нь маш өөр болохыг ухамсарлах ёстой. Өрнө «табула раса» маягийн хүн мөн чанаргүй тул боловсрол, сургалтаар юу ч боломжтой гэсэн байр суурьтай. Дорно мөн чанар бий гэж баталж, тэр мөн чанарын хүрээнд ёс зүй, боловсролоор хүнийг хүн болгож чадна гэсэн хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэхэд төвлөрдөг гэж баталдаг. Энэ нь мөн чанарын хүрээн дотор зан төлөвийн боловсролыг онцолж буй хэрэг юм. Энэ утгаараа Дорнын боловсрол ёс зүйн зарчмын эсрэг явж чадахгүй. Гэвч хүний мөн чанарыг хүлээн зөвшөөрдөггүй Локкийн хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзэл (性無善惡論) ёс зүйг давсан эсвэл урвасан үзэл санааг бүтээх боломжийг олгодог.

Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл бол Христийн шашны хүний мөн чанар муу гэх үзлийн эсрэг хувьсгалт хүний мөн чанарын онол юм. Энэ нь Өрнийн философийн тогтолцоонд шинэ боломжийг олгож байна. Гэвч түүний хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, ерөнхий хүсэл зоригт итгэх итгэл нь үндэслэл султай. Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзлээс үүдэлтэй ерөнхий хүсэл зориг үргэлж зөв байж чадна гэсэн итгэл бол үндэслэлгүй итгэл юм. Ийм «итгэл» ардчилсан засгийн газар байгуулахаас илүүтэйгээр дарангуйлах дэглэмийг зөвтгөхөд урвуулан ашиглагдсан. Үнэндээ 1789 оны Францын хувьсгал Робеспьер нарын эхэн үеийн сайн санааг үл харгалзан эцэстээ айдас хүйдсийн дэглэмээр өндөрлөсөн. XX зууны үзэл суртлын эрин үед ч фашизм, коммунизмын дарангуйлагч засаглалууд өөрсдийн баримталдаг улс төр бүгд «ерөнхий хүсэл зориг»-ийг тусгадаг гэж баталж байв. Локк, Руссогийн хүний мөн чанарын онол, нийгмийн гэрээний онолын ачаар Өрнийн соёл иргэншилд хувь хүний эрх чөлөө онцгой чухал болсон. «Эрх чөлөө эсвэл үхэл» (Give me liberty, or give me death!) гэж хашхирсан Патрик Хенри (1736–1799)-гийн баримтлал шиг эрх чөлөөг үнэмлэхүй ёс суртахуун мэт ойлгож эхэлсэн. Гэвч либерализм эцэстээ өөрийгөө хамгаалах гэсэн илүү үндсэн дэвшүүлэлтийн өмнө хүчээ алддаг. Их Британийн «Брексит» (Brexit, Их Британи ЕХ-ноос гарах тухай мэдэгдэл) бол хүчирхэг ёс суртахуун болох «либерализм»-аас хүний мөн чанарт суурилсан «өөрийгөө хамгаалах» явдал илүү чухал гэсэн төмөр хуулийг бидэнд дахин нэг удаа сануулж байна. Зөвхөн Их Британи төдийгүй АНУ зэрэг бусад Өрнийн улсууд нөхцөл байдал хүндрэхэд улс, ард түмнээ хамгаалахын тулд эрх чөлөө, хүний эрхээс илүү чухал өөрийгөө хамгаалах зарчмыг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй. Ийм өөрийгөө хамгаалах зарчим сүүлийн үед Өрнөд эрчимтэй хүчээ авч байна. Эрх чөлөө, тэгш эрх, ах дүүсэл бол чухал тунхаглал юм. Аль болох үүнийг сахиж байж нийгэм, улс эрүүл байж чадна. Гэвч эдгээр нь оюун ухааны бүтээл юм. Эцэст нь нөхцөл байдал өөрчлөгдөхөд эдгээр зарчмыг үнэмлэхүй дэвшүүлэлт болгон сахих нь боломжгүй болдог. Учир нь зөн совинтой буулт хийх ёстой болдог. Өөрөөр хэлбэл оюун ухаан ба зөн совингийн харилцаанд зөн совин бол үйлдлийн эх сурвалж бөгөөд оюун ухаан зөн совинд сийлэгдсэн хүрээн дотор эрх чөлөөг эдэлдэг гэдгийг дахин санах ёстой.

Өрнийн «нийгмийн гэрээний онол»-ын оронд Дорно «хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэх онол»-ыг санал болгож байна. Дорно, Өрнө хүний мөн чанарын онолд үндсэн ялгааг харуулж байгаа тул ийм өөр өөр чиглэл тогтоох боломжтой болдог. Хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэх хүний мөн чанарын онол зөн совин, оюун ухааныг хэрхэн задлан шинжилж, тэдгээрийн холбоог хэрхэн тодорхойлдог вэ? Шинэ тархи зөн совинг устгаж чадахгүйн адил эсрэгээр нь ч мөн адил. Хуучин тархи хүний оюуны чадварыг өөрийг нь бий болгож эсвэл устгаж чадахгүй. Хүн бусад амьтан шиг үндсэн хэрэгцээ, сэтгэл хөдлөлтэй байдаг нь хувь заяаных. Үүний нэгэн адил хүн оюуны чадвартай байдаг нь ч хувь заяаных. Үүнийг устгаж ч, өөрчилж ч чадахгүй. Өөрөөр хэлбэл хүн зөн совингийн хувь заяаны хүрээн дотор оюуны чадварын эрх чөлөөг эдэлдэг. Рассел оюун ухаан, хүсэл тэмүүллийг мөргөлдөөн, эсрэгцлийн харилцаатай гэж үзэж ирсэн Өрнийн соёл иргэншлийн дарамт дунд ч оюун ухаан, хүсэл тэмүүлэл эцсийн дүндээ эв зохицох ёстой бус уу гэж таамаглаж байна:

Хүсэл, сэтгэл хөдлөл эсвэл хүсэл тэмүүлэл (аль үгийг сонгох нь уншигчийн эрх) бол үйлдлийн зарчим гэж үзэж болох цорын ганц зүйл юм. Оюун ухаан бол үйлдлийн эх сурвалж бус, зөвхөн түүний зохицуулагч төдий ³¹⁵

Хүний оршихуй эцсийн дүндээ «хувь заяан доторх эрх чөлөө» гэсэн нөхцөлтэйгээр төрдөг. Хүн амьтан шиг амьдарч чадах атлаа тэгдэггүй бус, харин хичнээн хичээсэн ч тэгж чадахгүй гэсэн үг. Хүн амьтнаас ялгаатай нь шинэ тархитай төрдөг. Энд хүн хоёр боломжийг гаргаж чадна: хуучин тархины зөн совинг хувиа хичээлээр дүүрэн шунал болгодог нь чухам шинэ тархи бөгөөд зөн совинд байдаг өчүүхэн альтруизмыг дайчлан удирдагч болж чадах хүний зан төлөвийг гаргуулдаг нь ч шинэ тархи юм. Гэвч хувиа хичээл альтруизмаас хамаагүй хүчтэйгээр хүний мөн чанарт оршдог гэдгийг санах ёстой.

Хүн өрөвдөх сэтгэлээс илүү өшөө авах сэтгэлд амархан хэлбийдэг. (Спиноза, Ёс зүй, IV-Appendix-XIII)

Хүний мөн чанарын ийм тогтоцыг ёс суртахууны сэтгэлээр буруутгаж болохгүй. Учир нь хувиа хичээл, өөрөөр хэлбэл хүсэл тачаал бол хүний мөн чанарын цөм, бидний амьд байгаагийн шалтгаан, соёл иргэншлийг хөдөлгөгч хүч юм.

Хүсэл бол хүний мөн чанар юм. Өөрөөр хэлбэл хүн өөрийн оршихуйг хадгалах гэсэн хичээл зүтгэл юм. (Спиноза, Ёс зүй, IV- Prop. IV, IV-Preface)

Гэвч зөн совин оюун ухааны хүчээр ямар чиглэлд «илэрхийлэгдэх» вэ гэсэн «хүний зан төлөв»-ийг шийддэг хүч болдог. Зөн совингийн үйлдэл, олж эзэмшсэн үйлдэл ч хоорондоо нягт холбоотой тул тэр хоёрыг ялгах нь ч буруу болохыг анагаах ухаан нотолж байна.

Өдийг хүртэл хуримтлуулсан нотолгоогоор «зөн совингийн» үйлдлийг «олж эзэмшсэн» үйлдэлтэй огт хамааралгүй тусдаа үйлдэл гэж үзэх нь буруу, алдаатай болох нь илэрч байна. Тэр хоёр хоорондоо холилдсон.³¹⁶

Зөн совингийн үйлдэл, олж эзэмшсэн үйлдлийг ялгах нь буруу гэсэн илэрхийлэл зөн совин, оюун ухаан бие биедээ нөлөөлж байгааг харуулдаг. Ёс зүйн хэлээр илэрхийлбэл хувиа хичээл, альтруизмын мөргөлдөөн дунд хүн альтруизмаа өсгөж чадна. Эсрэгээр хүн хувиа хичээлээ туйлд нь хүртэл өсгөж ч чадна. Хүн зөн совингийн олгосон «хувь заяаны хүрээ»-г ухамсарладаг бөгөөд тэр хүрээн дотор оюун ухаан дураараа эрх чөлөөтэй байж чадна. Энэ бол түүний эзэмшдэг эрх чөлөөний бүх нь юм. Оюун ухаан зөн совинг үл тоон чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулж чадахгүй.

Ийм хүний мөн чанарт үндэслэсэн хүний хэрэг түүхэнд хэвээрээ илэрхийлэгдэх тохиолдол бий. Өрнийн шинэ үеийн түүх үүнийг харуулдаг. Өрнөд Гэгээрлийн үе, деизм гарч ирснээр өрнийн хүмүүсийн дунд теизмд итгэх итгэл бүрмөсөн алга болсон хэрэг биш. Өрнийн сэтгэгчдийн дунд деизм өргөн дэлгэрсэн боловч олон хүн деизмын оюуны итгүүлэлтээс үл хамааран теизмд хэвээрээ итгэж, түшиглэсээр байна. Шашин нь шашинд агуулагдах догмаг үгүйсгэх, өөрөөр хэлбэл Библи эсвэл Бурханы үг үнэмлэхүй биш гэсэн үйл явцыг туулсан ч хүнд хэрэгтэй бүрэлдэхүүн хэвээр үлддэг. Учир нь хүний мөн чанар оюун ухааных гэхээсээ илүү зүрх сэтгэлийн, зөн совингийн тал их байдаг. Ялангуяа зөн совин бол гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухаан бол толь гэсэн хүний мөн чанарын онолыг хүлээн авбал шашны хэрэгцээ хэвээр үлддэг.

Ийм «зүрх сэтгэлийн» үзэгдэл хүний эзэмшдэг оюуны чадвар хязгаар, боломж хоёуланг нэгэн зэрэг агуулдаг гэсэн «зөрчил»-өөр тайлбарлагддаг. Ийм зөрчлийг шинэ үеийн Өрнийн соёлд удаан хугацаанд үгүйсгэж ирсэн. Сонгодог физик ийм зөрчлийг үгүйсгэх замаар бүрэлдсэн. Гэвч гэрэл бөөм, долгион гэсэн хоёр шинжтэй болох нь нотлогдсоноос харагдах шиг зөрчлийг харин ч байгалийн үндсэн шинж болгон хүлээн авч болно. Атомаас жижиг материйн нэгжүүд заримдаа бөөм шиг, заримдаа долгион шиг үйлчилдэг. Гэрэл ч мөн ийм хоёрдмол шинжийг харуулдаг.³¹⁷ Үнэндээ Эйнштейн гэрлийн бөөмийн онолыг нотолсноор оюун ухаан ба бие махбод шиг хоёрдмол бөгөөд нэгдмэл зүйл байгалийн ертөнцөд ч оршдог болох нь нотлогдсон. Гэрлийн хоёрдмол байдал бүх байгальд бүх нийтийн болж буй илүү гүн, илүү чухал хоёрдмол байдлыг илэрхийлж байгаа бөгөөд байгалийн бүх нийтийн шинж байж ч магадгүй.

Гэрэл зарим нөхцөлд бөөмийн урсгал болж, өөр нөхцөлд долгион болж үйлчилдэг гэж үздэг. Энэ «долгион ба бөөмийн хоёрдмол байдал» бидний нийтлэг ойлголттой нийцдэггүй. Гэвч энэ нь гэрлийн тухай туршилтын үр дүнтэй сайн нийцдэг.³¹⁸

Гэрэл шиг хоёрдмол бөгөөд нэгдмэл шинжтэй хүний оюун ухаан ба бие махбодын харилцааг дараах байдлаар дүрсэлж байна:

Би бие махбод, сүнс хоёрыг нэгэн цэвэр, анхдагч хоёрдмол байдлыг бүрдүүлдэг гэж боддоггүй. Миний хувьд тэд харин ч олон боломжит хуваагдлын нэг нь гэж санагддаг. Мөн энэ боломжит хуваагдал бол миний маш оновчгүйгээр субъект ба объектын эсрэгцэл гэж нэрлэсэн хоёр туйлшил (туйлшрал)-оор дамжин бодит байдалд илэрдэг зүйл юм.³¹⁹

Эцсийн дүндээ сэтгэлгээний талаас харвал байгаль дахь нэгдмэл ба хоёрдмол байдлын эв зохицлыг онцгой тохиолдол бус, бүх нийтийн хууль гэж үзэх ёстой. Өрнийн философи үүнийг зөрчил гэж үзсэн бол Дорнын философи арга билгийн онолоос харагдах шиг зөрчлийн эв зохицол буюу харилцан нөхөлт байгальд угаасаа агуулагддаг гэдгийг зүйн хэрэг хэмээн хүлээн авсан.

Зөн совин бол гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухаан бол толь

Дорнын хүний мөн чанарын онолд зөн совин ба оюун ухааны үүргийг хамгийн үнэмшилтэй тайлбарласан хүн бол И Юлгок юм. «Бүх үзэгдэлд амин хүч (氣, зөн совин) хөдөлж, зарчим (理, оюун ухаан) түүнийг унаж илэрдэг» гэсэн тайлбар юм. Үүнтэй бараг ижил хүний мөн чанарын онол Өрнөд бараг гурван зууны дараа гарч ирдэг. Рассел ийм хүний мөн чанарын онолыг илэрхийлсэн. Тэрээр «Оюун ухаан бол зөн совингийн эзэн бус, зөвхөн зарц нь төдий», «Оюун ухаан зөн совинг устгаж чадахгүй. Зөвхөн зохицуулдаг» гэж илэрхийлсэн. Фрейд ч төстэй хүний мөн чанарын онолтой байв. «Оюун ухаан (ego) морины жолоог барьж байдаг боловч зөн совин (id) хэмээх морь хэзээ ч жолоог тасдан давхиж чадна». Хүний мөн чанар бол төрөхдөө эзэмшдэг зүйл бөгөөд түүн дотор хүний зан төлөв өөрчлөгддөг. Зөн совин гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухаан толь болдог.

Энэ нь хүний үйлдэлд зөн совин гэрлийн эх үүсвэрийн үүргийг гүйцэтгэж, оюун ухаан түүнийг хүлээн авч толины үүргийг гүйцэтгэдэг болохыг харуулдаг.³²⁰ Дорнын хүний мөн чанарын онолд цөм гэж үздэг хүний зан төлөв ингэж зөн совин, оюун ухааны үүрэг харилцан холбоотойгоор үйлчилснээр бий болдог. Зөн совин бол гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухаан бол толь гэсэн үүргийн хуваарилалт орчин үеийн анагаах ухааны тасралтгүй нээж буй шинжлэх ухааны баримттай ч нийцдэг. Орчин үеийн анагаах ухаан ч анатомийн хувьд төстэй илэрхийллийг хэрэглэдэг. «Шинэ тархи (оюун ухаан) яг л морьтон жолоогүй морин дээр суусан мэт лимбийн систем (зөн совин) дээр унаж суудаг» гэсэн илэрхийллийг хэрэглэж байна.

Өрнийн хүний мөн чанарын онол хүний сэтгэдэг сэтгэл, шинэ тархи эцсийн дүндээ хүн төрөлхтний түүхийг бүтээсэн гэж баталдаг. Энэ нь хүний тухай ярихад шинэ тархи, хуучин тархины үүргийг буруу ойлгох магадлал өндөртэй тунхаглал юм. Хуучин тархи үйлдлийн эх сурвалж бөгөөд шинэ тархи түүнийг зохицуулах үүргийг л гүйцэтгэдэг гэсэн агуулгыг дахин нэг авч үзье. Ялангуяа хүний үйлдлийн эх сурвалж зөвхөн хуучин тархинаас гардаг тул шинэ тархи түүнийг өсгөх эсвэл багасгах зохицуулах үүргийг л гүйцэтгэдэг гэсэн үүргийн хуваарилалтыг бодвол асуудлын үндэст хүрч болно.

Шинэ тархи түүхийг бүтээдэг гэдэг нь оюун ухаан ба зөн совингийн талаас зөн совингийн үүргийг оюун ухаан бүрэн орлож чадна гэсэн дутуу үзэл юм. Гэвч Өрнийн соёл иргэншилд ялангуяа оюун ухаан, өөрөөр хэлбэл шинэ тархи бие даасан байдалтай бөгөөд шинэ ертөнц, хүний шинэ мөн чанарыг бүтээх боломжтой гэж баталж ирсэн. Бид зөвхөн өөрсдийн төрөлхийн эзэмшсэн зүйлээс, өөрөөр хэлбэл зөвхөн зөн совингийн хүрээн дотор л хүний боломж дэлгэрч чадна гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Ийм хязгаарыг давахыг хүсэх, өөрөөр хэлбэл зөвхөн «оюун ухааны чадвар»-т төвлөрч, зөн совингийн анхдагч үүргийг дутуу үнэлэх нь Өрнийн соёл иргэншлийн мөн чанар юм. Зөн совинг үл тоож, «Бурханы зөвхөн хүнд өгсөн оюун ухаан»-д бүх зүйлээ даатгаж, хамгийн тохилог ертөнцийг хэрэгжүүлэх адал явдалд орж болно. Ийм үзэгдэл Өрнийн түүхэнд бодитоор тохиолдсон бөгөөд энэ бол Өрнийн бүтээсэн XX зууны үзэл суртлын эрин үе юм. Гэвч ийм оролдлого хүний мөн чанарыг үл тоох байдал туйлдаа хүрдэг тул ёс зүйг үл тоох эмгэнэлийг амархан үүсгэдэг.

Зөн совинг Өрнөд хүний боолчлол (human bondage), Дорнод амин хүч (氣) гэж ойлгодог. Өрнө зөн совинг хүний боолчлол гэж ойлгох тохиолдолд зөн совин байхгүй бол хүн оюун ухаанаа чөлөөтэй ашиглан хязгааргүй боломжийг эрэлхийлж чадна гэж үзэхийг хүсдэг. Хүн зөн совин хэмээх боолчлолоос салж, Бурхан шиг эрх чөлөөтэй болох нь Грекийн үеэс өнөөг хүртэл өрнийнхний мөрөөдөл байсан. Амьдралын зорилго ч аз жаргалтай байх явдал бөгөөд өрнийнхөн Аристотелиэс хойш хүний хүрч чадах хамгийн дээд аз жаргалтай байдлыг «Бурхан шиг аз жаргалтай болох» гэж тодорхойлсон. Үнэндээ Грек, Ромын үед бурхад, хүмүүсийн ялгаа төдийлөн их биш гэж үздэг байсан бөгөөд хагас бурхан, хагас хүн ч байсан. Ромын үед нэгэн цагт хүнийг чандарлах үед хэн нэгэн сүнсийг нь харсан гэж гэрчилбэл тэр хүнийг бурхан гэж үздэг байсан удаа ч бий.

Харин Дорнын соёл иргэншил байгалийг бүтээсэн Бурханы оршихуйг хүлээн зөвшөөрөлгүй, байгаль, өөрөөр хэлбэл байгалийн Даог үнэмлэхүй үнэ цэнэ хэмээн хүлээн зөвшөөрдөг философид тулгуурласан. Дорнын байгалийн философи Өрнөөс ялгаатай нь зөн совинг хүчний эх сурвалж гэж ойлгосон. Амин хүч (氣) байхгүй бол зарчим (理) ажиллаж чадахгүй. Зөн совин бол хүний үйлдлийн эх сурвалж гэдгийг хүлээн авъя гэсэн санаа юм. Түүн дотроос хүний хийж чадах боломжийг эрэлхийлье гэсэн философи юм. Ингэснээр хүний зан төлөв зөвхөн хүний мөн чанарын дотор, өөрөөр хэлбэл зөвхөн зөн совингийн хүрээн дотор оюун ухааны үүргээс хамааран бүрэлддэг болно. Оюун ухаан зөн совингоос чөлөөтэй гарч хамгийн тохилог ертөнцийг хайж явж чадна гэдэг нь хүний мөн чанарын тухай үндсэн алдаа гаргаж буй хэрэг юм.

Өрнө оюун ухаан ба зөн совингийн үүргийн хуваарилалтад Дорноос өөрөөр ханддаг. Бурханы соёл иргэншилд оюун ухаан бол Бурханы хүнд онцгойлон өгсөн зүйл тул зөн совинг үл тоосон эсрэгцлийн ангилал зайлшгүй. Ийм «оюун ухаан дээр, зөн совин доор» гэсэн үүргийн хуваарилалт Өрнийн соёл иргэншлийн гол урсгалыг бүрдүүлдэг. Энэ нь хоёр мянга гаруй жил үргэлжилж ирсэн. Гэтэл оюун ухаан, зөн совинг салгаж болохгүй, нэг гэж үзэх ёстой гэсэн баримтлал бол Дорнын соёл иргэншлийн тодорхойлдог хүний мөн чанар бөгөөд ийм баримтлал Өрнөд ч гарч ирдэг. Мэдээж нэг гэж үзье гэсэн санал дотроос XVII зууны Спинозагийн баримтлал хамгийн алдартай: «Оюун ухаан ба бие махбод нэг бөгөөд адил зүйл юм». Оюун ухаан ба бие махбодын өөр нэг илэрхийлэл болох «сэтгэл зүй ба физиологи»-ийг ч нэгдэл гэж үзэх санал анагаах ухааны номуудад байнга тодорхойлогдож байна: «Сэтгэл зүй ба физиологи салшгүй нэгдэл юм». Оюуны чадвар ч хүний физиологийн үйл ажиллагаа, хэрэгцээ, сэтгэл хөдлөлийн хязгаараас гарч чадахгүй.

Сэтгэл зүй ба физиологи ч салшгүй нэгдэл төдий юм ³²¹

Өөрөөр хэлбэл оюуны чадвар физиологийн үйл ажиллагаа, хэрэгцээ, сэтгэл хөдлөлийн чиглэдэгтэй адил чиглэл, тухайлбал өөрийгөө хамгаалах, орчинд дасан зохицохыг эрмэлзэхээс өөр аргагүй. Гэвч зөн совингийн хамт хүнд оюун ухааны үүрэг бий. Хүн оюун ухаанаа ашиглаж чадахгүй бол зөн совингийн боол мэт амьдардаг гэсэн утгаар Спиноза хүний боолчлол гэсэн илэрхийллийг хэрэглэсэн.

Хүн үргэлж хүсэл тачаалд захирагдахаас өөр аргагүй (Спиноза, Ёс зүй, IV–Prop. IV).

Спиноза хүний мөн чанарт хүсэл тачаалын гол үүргийг чухалчилсан боловч нэгэн зэрэг оюун ухааны хүсэл тачаалтай холбогдон гүйцэтгэж чадах үүргийг ч чухалчилсан. Оюун ухааны үүрэг бий боловч хүн оюун ухааны зөвлөмжийг дагадаггүй гэж тэрээр задлан шинжилсэн.

Хүсэл тачаал бол хүний мөн чанар юм. Хүсэл тачаалаар дамжин хүн өөрийн оршихуйг тасралтгүй баталсаар байдаг… Хүн оюун ухааны зөвлөмжийг дагадаггүй. (Спиноза, Ёс зүй, IV–Prop XVIII)

Хүсэл тачаал ба оюун ухааны холбоог баримталдаг Спинозагийн ийм бодит үзлээс ялгаатай нь Өрнийн соёл иргэншил оюун ухааны үүргийг туйлд нь хүргэхэд дассан. Оюун ухаан бол хүний мөн чанарын онолын эх сурвалж гэсэн баримтлал Сократаас хойш Христийн шашны сургаалтай нийлж Дундад зууныг ноёрхсон бөгөөд шинэ үед Декартын рационализмаар Өрнөд хүчээ үзүүлсэн. Үүнээс нэг алхам цааш явбал оюун ухаан бол бүх зүйл гэсэн үзэл суртлын баримтлал боломжтой болно. Шинэ үеийн Өрнийн философи рационалистууд гэгдэх хүмүүсийн гарт байв. Библид бичигдсэнчлэн Бурханы хүнд өгсөн оюун ухаан гэсэн зарчмыг Декарт мэт рационалистууд шашнаас салж «шинжлэх ухааны, ухаалаг» аргаар баталж эхэлсэн. Энэ нь Бурханаас салангидаар оюун ухаан бол хүний эзэн гэж сэтгэх зуршлыг Өрнөд бий болгосон.

Ийм рационалистуудын эсрэг онолыг Английн эмпиризмаас (Empiricism) олж болно. Эмпиристүүдийн баримтлалыг дагавал оюун ухаан бус, зөн совин хүний үйлдлийн эзэн гэсэн санаа гарч ирдэг. Юм (Hume) өмнө дурдсанчлан «Ухаалаг сэтгэлгээ бол хүсэл тачаалын боол бөгөөд зөвхөн боол байх ёстой» гэж баталсан. Хүний бүх үйлдлийн эх сурвалж зөн совингоос үүдэлтэй. Хүний хувьслын үйл явцыг авч үзвэл ийм задлан шинжилгээг илүү сайн ойлгож болно. Ингэж харвал хуучин тархи гэрлийн эх үүсвэрийн, шинэ тархи толины үүргийг гүйцэтгэдэг. Тэгвэл ёс зүйн эх сурвалж ч зөн совингоос гардаг. Учир нь зөн совинд ийм эх сурвалж байхгүй бол ёс зүй үүсч чадахгүй. Өөрөөр хэлбэл оюун ухаан гэрлийн эх үүсвэр бус, толь гэсэн онол ёс зүйн эх сурвалж оюун ухаанд бус, сэтгэл хөдлөлд оршдог гэсэн задлан шинжилгээгээр тайлбарлагддаг. Оюун ухаан бол толь гэсэн санааг олон сэтгэгч алсын хараагаа дайчлан урьдчилан харж байв. Спиноза, Дэвид Юм, Рассел нар ийм алсын харааг илэрхийлж байв. Нэгэн зэрэг орчин үед анагаах ухааны тусламжтайгаар оюун ухаан, зөн совин холбоотой гэсэн шинжлэх ухааны чухал нээлтүүд үргэлжилсээр байна.

Юмын ёс зүйг сэтгэл хөдлөлд үндэслэдэг онол хүний мөн чанарын онолд мөн чанараараа Кантын ёс зүйг оюун ухаанд үндэслэдэг онолтой тэгш хэмийг бүрдүүлдэг. Юмын ёс зүйг сэтгэл хөдлөлд үндэслэдэг онол Дорно, Өрнийн хүний мөн чанарын онолтой нэг утга санаатай. Юмын хувьд ёс зүй сэтгэл хөдлөлийн толь болж бүрэлддэг бол Кантын хувьд оюун ухаан сэтгэл хөдлөлөөс салж, өөрөө гэрлийн эх үүсвэр болон ёс суртахуун, ёс зүйг бүрдүүлэх үүргийг гүйцэтгэдэг. Кантын хувьд ёс суртахуун зөн совингоос ангижирсан бүрэн «эрх чөлөө»-г эдэлдэг. Юм «зөн совин доторх эрх чөлөө»-г, Кант «зөн совингоос салсан эрх чөлөө»-г баримталдаг. Үнэндээ Юмын нарийн төвөгтэй онолоос илүү Кантын баримтлал Өрнийн рационализмын дэмжлэгийг авсан. Кант оюун ухаан Бурханыг орлох болсноор ёс суртахуун Бурханы өгсөн мэт оюун ухаанаар дамжин үгүйсгэшгүй үүрэг болж хүний дотор оршсоор байдаг гэж баталсан. Тэрээр Өрнийн рационалистуудаас «Коперникийн» хувьсгал хийсэн гэсэн үнэлгээ авсан.

Юмыг Өрнийн гол сэтгэгчид урвагч гэж үзэх болсон. Энэ нь Спинозагийнхтай төстэй байдал юм. Юмын шашны тухай бүтээл Байгалийн шашны тухай ярилцлага (Dialogues Concerning Natural Religion)-г Юмын амьд ахуйд нууж байгаад нас барсных нь дараа (1779) хэвлэсэн. Юм шашны талаас ч «тэрс үзэлтэн» гэсэн сэжигт өртөж, үүнээс болж философийн профессорын албан тушаал авч чадаагүй. XVIII зуунд Юмын амьдарч байсан үе бол бурхан доромжлох гэмт хэрэг (瀆神罪, blasphemy) хүлээн зөвшөөрөгдөж байсан үе юм. Юм төрөхөөс 14 жилийн өмнө, 1697 онд Эдинбургт 20 настай оюутан Томас Айкенхед (Thomas Aikenhead) цаазаар (дүүжлүүрт) аваачуулсан бөгөөд тэрээр Мохаммедын тухай дурдаж, Гурвалын сургаал зэрэг Өрнийн шашинд үндэслэлгүй тал бий гэж найзууддаа хэлсэн нь мэдэгдсэнээр цаазлуулсан юм. Бурхан доромжлох гэмт хэрэг түүний ял байв. Зөн совин бол гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухаан бол толь гэсэн Юмын баримтлал тухайн үед хүчтэй хэвээр байсан, оюун ухааныг чухалчилдаг Бурханыг төв болгох үзэлд хүлээн зөвшөөрөхөд бэрх байдал байв.

Хувирлын хүний мөн чанарын онол: Гаозын хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзэл, Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэл

Дорнын хувирлын философи Дорнын сэтгэлгээний зарчим болох «үргэлж өөрчлөгдөж буй байгаль» гэсэн сансар судлалаас үүдэлтэй. Дорнын хүний мөн чанарын онол хувирлын философид үндэслэдэг. «Хүн зөн совин, оюун ухаанаас бүрдсэн ижил хүний мөн чанартай төрдөг. Гэвч төрсний дараа илэрхийлэх үйлдэл, өөрөөр хэлбэл хүний зан төлөв өөр өөр байдаг». Дорнын хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзэл (Гаоз), сайн гэх үзэл (Мэнз), муу гэх үзэл (Сюньз) бүгд энэ тогтолцоог дагадаг. Чухал нь өөрчлөгддөггүй хүний мөн чанарыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ төрсний дараа өөрчлөгддөг хүний зан төлөв чухал тул өөрийгөө хүмүүжүүлэх, боловсролд төвлөрье гэсэн санаа юм. Ийм хүний мөн чанарын онол хувирлын философи хэмээх байгалийн философийг дагадаг. Ийм Дорнын хүний мөн чанарын онол шашинтай нийлүүлээгүй, нийгмийн гэрээний онолтой ч холбоогүй тул Өрнийн эртний болон шинэ үеийн хүний мөн чанарын онолоос ялгаатай нь нэгэн хүний мөн чанарын онол эртнээс өнөөг хүртэл үргэлжлэх тогтвортой чадвартай.

Гаоз (告子, МЭӨ 420–350) Дорнын сэтгэгчдийн дотроос анх удаа хүний мөн чанарын тухай бодлоо үлдээсэн. Гаоз хүн бусад амьтнаас ялгаагүй гэж үзсэн. Хүн хоол идэх хүсэл, бэлгийн хүсэл гэсэн хоёр хүсэлтэй төрдөг. Амьтанд ч сайн, сайн бус гэж байхгүй, хүнд ч сайн, сайн бус гэж байхгүй гэсэн баримтлал юм. Тэрээр хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, муу гэх үзлийг хоёуланг нь үгүйсгэдэг. Хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзлийг (性無善惡論) баримталдаг:

Гаоз хүний мөн чанар сайн (善), сайн бус (不善) гэж хуваагдаагүй гэж үзсэн. Энэ нь яг л ус зүүн, баруун гэж хуваагдаагүйтэй адил гэж тэр баталсан. (Мэнз, 6A:2)

Гаозын хүний мөн чанарын тухай эргэцүүлсэн номууд хойч үед уламжлагдаагүй. Мэнзийн номонд иш татсан зүйл бол бидний мэдэх Гаозын хүний мөн чанарын тухай бүх зүйл юм. Мэнзийн Мэнз номын 6-р бүлэг «Гаоз» (告子) хэсэгт хүний мөн чанарын тухай бүх төрлийн тайлбар багтсан. Гаозын хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзэл (性無善惡論) хэмээх философи тайлбарлахаас хамааран Аристотель эсвэл Локкийн цагаан хуудас гэх үзэлтэй төстэй. Гэвч Дорнод хэн ч Гаозын хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх хүний мөн чанарын тухай баримтлалыг хөгжүүлж, өөрсдийн нийгмийн шинэчлэлийн онолд ашиглаагүй. Гаозын хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзэл оршихуйн философийг бус, Дорнын хувирлын философийг дагасан. Тэгвэл Гаоз ч хүний мөн чанараар сайн муу шийдэгддэг бус, харин төрсний дараа өөрчлөгддөг хүний зан төлөвийн хүмүүжилд анхаарлаа хандуулъя гэсэн хүний мөн чанарын онолыг баримталсан байх магадлал өндөр. Энэ бол Өрнийн цагаан хуудас гэх үзэл, Гаозын хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзлийн философийн үндсэн ялгаа юм. Энэ бол оршихуйн философи, хувирлын философийн ялгаа юм.

Гаозын дараа сэтгэгчдийн сэтгэлгээ хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзлээс илүү хүний мөн чанарт сайн эсвэл муу бий гэх үзэл рүү чиглэж цэгцэрдэг. Энэ нь Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэл гэж хуваагддаг. Гэвч Дорнын хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, муу гэх үзэл хүн мөн чанартаа хүлэгддэг гэсэн оршихуйн философиор хязгаарлагддаггүй. Хүний мөн чанар ямар ч байсан хүн хүний зан төлөвийн «хүмүүжил»-ийн төлөө бүх хүчээ дайчлах ёстой гэсэн хувирлын философиор ханддаг. Хүний зан төлөвийн хүмүүжлийг эцсийн зорилго болгосон талаараа Мэнз, Сюньз хоёрт ялгаа байхгүй бөгөөд эргээд тэр хоёрын багш Күнзээс ч яг адилхан гол зорилго болж өөрчлөгдөөгүй. Энэ үүднээс харвал Гаозын хүний мөн чанар сайн ч биш муу ч биш гэх үзэл ч хувирлын философийн байр сууринаас харвал Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзлийн адил хүний зан төлөвийн хүмүүжилд төвлөрдөгөөрөө ялгаагүй гэж үзэж болно.

Мэнз (МЭӨ 372–289) Гаозын баримтлалаас ялгаатай нь хүн, амьтан хоёрын хооронд ялгаа бий гэж тодорхойлсон. Хүн устай адилгүй. Хүн зүүн, баруун гэж бус, дээд, доод гэж хуваагддаг. Хүн сайн, сайн бусыг ялгахгүй бол хүмүүнлэг ёс, шударга ёс (仁義) зэрэг ёс зүй нурна гэсэн баримтлалыг дэвшүүлсэн:

Хүнд бусдын зовлонг тэвчиж чадахгүй сэтгэл байдаг···Өрөвдөх сэтгэл бол хүмүүнлэг ёсны (仁) нахиа, ичих сэтгэл бол шударга ёсны (義) нахиа, тавьж өгөх сэтгэл бол зан үйлийн (禮) нахиа, зөв бурууг ялгах сэтгэл бол мэргэн ухааны (知) нахиа юм. Хүнд эдгээр дөрвөн нахиа байдаг нь яг л бидэнд дөрвөн мөч байдагтай адил (Мэнз, 2A:6)

Энэ бол Мэнзийн баримталдаг хүний мөн чанар сайн гэх үзлийн (性善說) гол утга юм. Хүмүүнлэг ёс, шударга ёс, зан үйл, мэргэн ухаан нь өрөвдөх сэтгэл (惻隱之心), ичих сэтгэл (羞惡之心), тавьж өгөх сэтгэл (辭讓之心), зөв бурууг мэдэх сэтгэл (是非之心) гэсэн дөрвөн сэтгэлээс илэрдэг гэж тэр тайлбарласан. Өрнийн Руссо ч хүний мөн чанар сайн гэх үзлийг баримталсан боловч тэрээр хүн буруу замд орох асуудлын үндсийг соёл иргэншил, институцээс хайж, нийгмийн шинэчлэлээр дамжуулан үүнийг засахыг хүссэн. «Хүн угаасаа сайн төрсөн. Гэвч нийгэм хүнийг доройтуулсан» гэж тэр баталсан. Руссо асуудлыг гаднаас хайхыг хүссэн бол Мэнз дотроос хайсан. Мэнз хүний мөн чанар сайн гэх үзэлд саад болох зүйлийг хувь хүний гадаад орчин эсвэл боловсролын дутагдлаас харж, шийдлийг хичээл зүтгэл, өөрийгөө хүмүүжүүлэхээс хайсан. Мэнз хүн төрөхдөө ёс зүйтэй төрдөг гэж тайлбарласан. Хүнд хэцүү байгаа хүнийг харвал туслахыг хүсэх, азгүй явдалд өртсөн хүнийг харвал зөвөөр шийдэж өгөхийг хүсэх сэтгэл хэн бүхэнд бий гэсэн санаа юм. Мэнз ийм ёс зүй боловсрол зэрэг нөхцөл байдлаас хамааран илэрч ч болно, нуугдаж ч болно гэж үзсэн. Ургац сайтай, ургац муутай жилээс хамааран газар тариалангийн бүтээгдэхүүний ургац өөр өөр байдгийн адил хүнд ч боловсролоор ёс суртахуун илэрч ч болно, нуугдаж ч болно гэж тэр баталсан. Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзлийн дүгнэлт бол байгаль ургацтай жилтэй тааралдах шиг хүнийг сайн хүмүүжүүлье гэдэгт оршино.

Сюньз (МЭӨ 310–235) өөрийн Сюньз номын 23-р бүлэг «Хүний мөн чанар муу» хэсэгт байр сууриа тодорхойлдог. Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэлд чухал нь хүн төрөхдөө, хэрэв орхивол нийгмийн амьдралд таагүй байх төрөлхийн мөн чанартай төрдөг гэдэг юм:

Хүний мөн чанар муу. Сайн бүрэлдэхүүн хожим бий болгогддог… Зөвхөн мөн чанараа дагаж, зөвхөн сэтгэл хөдлөлөөрөө үйлдвэл бие биетэйгээ тэмцэлдэж, булаалддаг хүчирхийллийн нийгэм болж хувирна. Тиймээс хууль, ёс зүй хэрэгтэй. Ёс зүй, хуулиар хүмүүс бие биедээ тавьж өгч, хэм хэмжээг сахин тогтвортой нийгмийг бий болгож чадна (Сюньз, 23:1)

Энэ бол Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзлийн гол утга бөгөөд түүний үндэс нь хүний мөн чанарыг байгаа чигээр нь байгалийн төлөвт нь харахад оршино. Төрөлхийн мөн чанарыг удирдагч ч, оролцогч ч бүгд адилхан, зайлшгүйгээр хүн болохынхоо хувьд эзэмшин төрдөг:

Мөн чанар гэдэг бол төрөлхийн зүйл юм. Мөн чанарыг сурч өөрчилж ч болохгүй, хөдөлмөрлөж хувиргаж ч болохгүй. Ёс зүй, хууль бол мэргэн хүний (聖人) бүтээсэн зүйл юм. Энэ нь сурч бүтээсэн, хувиргаж бүтээсэн зүйл юм (Сюньз, 23:5)

Тиймээс хүн бүр өөрийн ашгийг эрэлхийлэх бөгөөд дураараа байвал нийгэмд тэмцэл болон даамжрах магадлалтай гэсэн санаа юм. Хүний шуналыг дагах хандлагатай удирдагч ч, оролцогч ч бүгд төрдөг. Үүнийг хүмүүжүүлж, нийгмийн дэг журмыг сахихад тустай болгоё гэдэг нь Сюньзын зорилго юм. Өрнийн Гоббс хүний мөн чанар муу гэх үзлийг баримтлахдаа хүн өөрийн ашгийн төлөө тэмцдэг «хүн хүнд чоно» гэсэн илэрхийллийг хэрэглэсэн. «Хүн хүнд чоно» гэсэн илэрхийлэл латин хэлний «Homo homini lupus est» гэсэн цэцэн үгээс гаралтай. Үүнийг эртний Ромын үеийн жүжгийн зохиолч Плавт (Plautus) анх хэрэглэсэн бөгөөд хүний нийгмийн мөн чанарыг хүйтнээр ил гаргадаг хэллэг юм. Гоббс байгалийн төлөв нь засаггүй байдал эсвэл дайны байдалтай адил тул хүчирхэг эрх мэдэлтэй үнэмлэхүй хаан хэрэгтэй гэсэн нийгмийн шийдлийг санал болгосон.

Гоббс гадны шийдлийг хайхыг хүссэн бол Сюньз дотоод шийдлийг санал болгосон. Сюньз хүн төрөхөөсөө эхлэн хувиа хичээсэн хүсэл тачаалтай тул үүнийг хувь хүний хичээл зүтгэл, боловсролоор дамжуулан номхотгож, удирдагч, оролцогч хоёрын дундаас удирдагч шиг болгоё гэдэгт анхаарлаа хандуулсан. Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэлд хүний мөн чанарыг засах ёстой гэсэн санаа байхгүй. Хүнийг байгаа чигээр нь аяндаа харж, түүнийг удирдан хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлж, нийгэмд тустай болгоё гэсэн санаа юм.

Гаоз, Мэнз, Сюньзын хүний мөн чанарын онол хувирлын философийн шинжтэй. Энэ талаараа Өрнийн оршихуйн философийн хүний мөн чанарын онолоос эхлэлийн цэгээрээ ялгаатай. Дорнын хувирлын философийг ойлгоход хэцүү. Зөн совингийн хувьд хүмүүс адилхан боловч оюун ухааны хичээл зүтгэлээс хамааран зөн совин илрэх үйлдэлд ялгаа үүсдэг гэсэн санаа юм. Тэд удирдагч, оролцогч хоёр хүний мөн чанарын хувьд ялгаагүй боловч төрсний дараа сурсан зүйлээсээ хамааран үйлдлээр илэрдэг хүний зан төлөвт ялгаа үүсдэг гэж үзсэн юм.

Мэргэн хүн (聖人) ч мөн чанараараа энгийн ард түмнээс ялгаагүй. Тэд үйлдлээрээ ялгаатай. (Сюньз, 23:5)

Мэнз, Сюньз хоёр хоёулаа Күнзийн урсгалын сэтгэгчид юм. Тэдний багш Күнз аль хэдийн төстэй хүний мөн чанарын онолыг дэвшүүлж, тэдний философийн суурийг тавьчихсан байв.

Хүний мөн чанараар харвал бүгд төстэй. Гэвч үйлдлээрээ хүмүүс их ялгааг харуулдаг. (Лүньюй, 17:2)

Хувирлын философийг дагадаг Дорнын хүний мөн чанарын онолд Өрнийн оршихуйн философийн хүний мөн чанарт суурилсан нийгмийн гэрээний онол гарч ирэх шаардлагагүй. Гоббс, Локк, Руссогийн хүний мөн чанарын онол хүн тийм байдлаар төрсөн бөгөөд өөрчлөгддөггүй тул үүнд үндэслэн институц, хуулийг чухалчилдаг нийгмийн гэрээний онолыг дэвшүүлдэг. Мөн тэдний дэвшүүлсэн нийгмийн гэрээний онолоор хүнийг сайн муугаар үнэлэх болдог.

Гаоз, Мэнз, Сюньзын хүний мөн чанарын онол хүн хүний мөн чанартай төрсөн боловч төрсний дараа ямар хүн болох нь өөрчлөгддөг хүний зан төлөвийн хэсэгт төвлөрдөг. Өөрийн хичээл зүтгэлээс хамааран нийгэмд тустай зан төлөвтэй хүн, нийгэмд тусгүй зан төлөвтэй хүн болон өөрчлөгддөг. Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэл бол хүн сайн эсвэл муу гэсэн оршихуйн философийн тайлбар биш.³²² Хувь заяагаар, мөн байгалиасаа хүн ийм байдаг гэсэн илэрхийлэл төдий юм. Хүний мөн чанар сайн гэж өөрчлөгдөшгүй тогтоогдсон гэсэн тайлбар Мэнзийн философийн цөм биш. Мөн хүний мөн чанар муу гэж өөрчлөгдөшгүй тогтоогдсон гэсэн санаа Сюньзын философийн цөм биш. Мэнз, Сюньз хоёр хүний мөн чанар сайн эсвэл муу төрсөн ч нийгмийн амьдралд асуудал үүсгэх нь гарцаагүй гэж үздэг. Сайн төрсөн ч төрсний дараа нийгмийн амьдралд муу нөлөөнд өртөж болох тул өөрийгөө сайн сургаж, сайн хэсгээ өсгөхийн тулд боловсрол эзэмших ёстой гэдэг нь Мэнзийн философийн цөм юм. Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэл ч хүчтэй хувиа хичээлийг ёс зүй, хуулийн дагуу сайн сургаж, сайхан зан төлөвтэй болгоё гэсэн философийн тогтолцоо юм. Мэнз, Сюньз хоёулангийнх нь хувьд хүний мөн чанар цөм нь биш, харин хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлье гэдэг нь цөм нь юм.

Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэлд ёс зүйд хүрэх индукц чухал. Өрнийн оршихуйн философид хүний мөн чанар сайн, муу гэдэг нь дедукцийн, өөрчлөгдөшгүй ач холбогдолтой байх нь чухал. Гоббсын хүний мөн чанар муу гэх үзэлд хувь хүн хаанд эрхээ шилжүүлэх институц, тогтолцоо чухал бөгөөд Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл ерөнхий хүсэл зоригийг баталгаажуулах институц, хуулийг бий болгоход төвлөрсөн. Тиймээс Өрнийн тогтолцоонд хууль, институцээр хүний мөн чанар муу, сайн гэсэн оршихуйн философийн хүний мөн чанарыг зохицуулах ёстой гэдэгт цөм нь оршино. Харин Дорнын хувирлын философид хүний мөн чанар сайн, муу гэдэг нь индукцийн, өөрчлөлтийн ач холбогдолтой. Хэм хэмжээ тогтоох хууль бус, итгүүлэх ёс зүй чухал болдог.

Энэ үүднээс харвал Дорнын мөн чанарын онол бол бий болох үйл явцын онол юм. Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэл хоёулаа хүний зан төлөвийн хүмүүжлийг бий болгоход төвлөрдөг. Хүн «тогтсон хүний мөн чанар» (fixed human nature)-тай төрсөн үү гэсэн асуултад Дорнын хүний мөн чанарын онолын хариулт тодорхой. Хүний мөн чанар сайн, муу хоёуланг нь агуулдаг. Өөрөөр хэлбэл хүн хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизм хоёуланг нь эзэмшин төрдөг. Дорнод арга билиг шиг хүний ийм зөн совин, өөрөөр хэлбэл хуучин тархи хоёр боломжийг хоёуланг нь эзэмшин төрдөг. Төрсний дараа шинэ тархи ийм арга билгийн хүний мөн чанарыг удирдаж, гэгээрсэн хувиа хичээл рүү чиглүүлэн хүний зан төлөвийг бүрдүүлэх нь цөм юм.

Сайн зан чанартай хүнийг харвал түүн шиг болохыг хичээх ёстой, муу зан чанартай хүнийг харвал өөрийгөө эргэцүүлж, түүн шиг болохгүйг хичээх ёстой (Лүньюй, 4:17)

Сюньз ч төстэй санал илэрхийлдэг. Бүх хүн мэргэн хүн болж чадна. Чухал нь өөрөө үүнийг хүсэх ёстой бөгөөд ёс зүй, хууль үүнд тусалж чадна. Хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэх нь зорилго болдог.

Гудамжны хүн ч мэргэн хүн болж чадна. Тэр нь ёс зүй, ил тод хуулиар тийм болж чадна (Сюньз, 23:11)

Дорнод мөн чанарын талаарх үзэл өөр байсан ч түүний хүрээнд хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлэх зорилгыг эрэлхийлэх ёстой гэдэгт санал нийлдэг. Гэвч Өрнийн мөн чанарын онол аль хэдийн тогтоосон зорилго руу чиглэхэд хэрэглэгддэг. Өөрөөр хэлбэл нийгмийн гэрээний онолд хэрэглэгддэг. Өрнийн хүний мөн чанар муу гэх үзэл хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхөд, цагаан хуудас гэх үзэл либерализмыг өргөжүүлэхэд, хүний мөн чанар сайн гэх үзэл ард түмний бүрэн эрхийг зорихад хэрэглэгдсэн. Ийнхүү Дорно, Өрнийн мөн чанарын онол зорилго, зорилтоороо мөн чанарын ялгааг харуулдаг. Тиймээс Дорнын мөн чанарын онолыг бий болох үйл явцын (Becoming) онол, мөн индукцийн шинжтэй гэж үзэж болно. Харин Өрнийн хүний мөн чанарыг оршихуйн (Being) онол, мөн дедукцийн шинжтэй гэж үзэж болно.

Давтан хэлэхэд Мэнз, Сюньзын хүний мөн чанарын онолын гол санаа хүний мөн чанар сайн, муу гэсэн оршихуйн философид бус, төрөлхийн мөн чанарын хүрээн дотор хувирлын философиор зөв хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлэхэд оршино. Дорнын хүний мөн чанарын онол төрөлхийн хүний мөн чанарыг хүлээн зөвшөөрч, түүний хүрээнд ёс зүй, хуулиар түүнийг удирдан, зөв хүний зан төлөвийг өсгөж нийгэмд тустай болгох зорилготой. Энэ нь шашин эсвэл метафизик онолын нөлөөнд автаагүй, Дорнод эртнээс өнөөг хүртэл өөрчлөлтгүйгээр хэрэгжиж ирсэн хүний мөн чанарын онол юм.

3) Хүний мөн чанарыг удирдах нь: Дорно — хувь заяан доторх эрх чөлөө, Өрнө — детерминизм ба чөлөөт хүсэл зоригийн эсрэгцэл

Дэлхий дээр тоолж барашгүй олон мод бий. Нэг модонд олон навч бий. Гэтэл бүх навч өөр өөр хэлбэртэй. Дэлхий дээр яг адилхан хоёр навч гэж байхгүй. Дэлхий дээрх хүн ч одоо 8 тэрбумаас давж байна. Тэд тус бүр өөр өөр зан төлөвтэй амьдардаг. Дэлхий дээр яг адилхан зан төлөвтэй амьдрах хоёр хүн гэж байхгүй. Тэгвэл хүн яг адилхан мөн чанартай төрдөг боловч бүгд өөр өөр зан төлөвтэй амьдардаг гэсэн дүгнэлтэд хүрнэ. Дорнын соёл иргэншилд хүний мөн чанар төрөлхийн зүйл боловч хүний зан төлөв төрсний дараа бүрэлддэг гэж үздэг. Гэтэл хүний зан төлөв мөн чанараасаа чөлөөтэй биш. Энэ нь мөн чанар дахь «хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмын харилцан үйлчлэл» гэсэн хүрээн дотор хөдөлдөг. Гэтэл тэр хүрээн дотор ямар хүний зан төлөвтэй байж чадах нь бүхэлдээ хувь хүнээс шалтгаална. «Гэрлийн эх үүсвэр болох зөн совин, толь болох оюун ухаан» гэсэн ийм мөн чанартай төрдөг хүн «хувь заяан доторх эрх чөлөө»-г эдэлдэг.

Бүх хүн эцсийн дүндээ ижил хүний мөн чанарын хүрээнд төрдөг. Мэдээж хүний мөн чанарт биднийг захирдаг олон янзын хүсэл тэмүүллийн хүч чадалд ялгаа, хувиа хичээл, альтруизмын харьцангуй хэмжээнд ялгаа зэрэг бий. Гэвч хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизм, бусдыг захирах гэсэн хүсэл тэмүүлэлтэй төрдгийг үгүйсгэхэд бэрх. Жишээлбэл, бусдыг захирах хүсэл тэмүүлэл ихтэй төрсөн хүмүүст ч энэ зөн совин ямар чиглэлд илэрхийлэгдэх нь цэвэр боловсрол, өөрийн хичээл зүтгэлээс шалтгаална. Дэлхийн II дайнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хоёр хүнийг нэрлэ гэвэл Черчилль, Гитлер хоёр нэрлэгдэнэ. Хоёулаа ховор тохиолдох, захирах хүрээгээ тэлэх хүчтэй хүсэл тэмүүлэл хэмээх мөн чанартай төрсөн. Гэвч нэг нь түүхэнд хүндлэгдэх хүн болж, нөгөө нь галзуу шахам хүн гэж үзэгддэг. Энэ нь мөн чанар бус, орчин, өөрсдийн хичээл зүтгэл хоёр хүнийг ялгасантай холбоотой. Эцсийн дүндээ хүний мөн чанар бус, хүний зан төлөв хүний хүн чанарыг тодорхойлдог бөгөөд түүхэнд ямар үнэлгээ авахыг шийддэг хүчин зүйл болдог.

Хүн төрөлхтний соёл иргэншил хүний мөн чанарт угаасаа агуулагдах хувиа хичээлээс үүсдэг. Гэтэл ийм хувиа хичээлийг удирдаж чадахгүй бол соёл иргэншил хадгалагдаж чадахгүй. Дорнын ёс зүй, Өрнийн шашны хууль хүний мөн чанарын хувиа хичээлийг удирдах гэж эхэлсэн. Өрнийн соёл иргэншил хууль, ёс зүйг Бурханы хүнд өгсөн зүйл гэж үзэхээс эхэлдэг. Мосегийн Арван зарлиг, Есүсийн хөршөө хайрлах ёс зүй хоёулаа Бурханаас гаралтай. Дорно хууль, ёс зүйг хүний мөн чанараас үүдэлтэй гэж тайлбарладаг. Хүний мөн чанарыг хэвээр нь орхивол хүний нийгэмд маргаан, өрсөлдөөнөөс зайлсхийх аргагүй. Хувиа хичээл хүний мөн чанарын дотроос хамгийн хүчтэй нь юм. Мөн хувиа хичээл бол хүний нийгмийн хөдөлгөгч хүч юм. Тиймээс хууль, ёс зүйг бий болгон хүний нийгмийг удирдъя гэсэн санаа юм. Энд чухал нь хуулийг Бурхан бус, хүн бүтээх тул эцэстээ асуудал үүсгэх нь амархан, иймээс хуулиас дээгүүр түвшний ойлголт болох ёс зүйг хуулиас илүү чухал ойлголт болгоё гэдэг нь Дорнын соёл иргэншил юм. Дао Дэ Жин, Лүньюй-н гол ойлголт бол ёс зүй юм. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийг харьцуулбал Дорнод Бурханы төлөөлдөг шашны хуулиас илүү Даогийн төлөөлдөг ёс зүйг чухалчилъя гэсэн санаа шингэсэн байдаг. Ёс зүйг Бурханы тушаалаар бус, хүний мөн чанарыг удирдахын тулд хүний нийгэмд өөрийгөө хамгаалах зарчмаар тогтоосон юм.

Мэнз, Сюньзын хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, муу гэх үзлийг авч үзэхэд тэдний хүний мөн чанарын тухай хэлэлцүүлгийн эцсийн буудал хүний зан төлөвийн боловсрол гэдгийг мэдэж болно. Мэнзийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзэл нийгмийн гэрээний онолыг бүтээхийн тулд бус, ёс зүйн боловсролд төвлөрсөн. Мэнзийн бүтээл, Сюньзын бүтээл хоёулаа хүний мөн чанар ийм гэж тодорхойлоход төвлөрсөн бус, харин ийм мөн чанартай хүнийг боловсролоор дамжуулан хэрхэн сайн зан төлөвтэй болгож чадах вэ гэдэгт төвлөрсөн. Энэ талаараа Мэнз, Сюньз хоёулаа багш Күнзээ дуурайдаг. Учир нь Күнз хүний мөн чанарын талаар хэлэлцэлгүйгээр хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлэхэд төвлөрдөг.

Тэд хүмүүнлэг ёс, шударга ёс, зан үйл, мэргэн ухааныг хүний эзэмших ёстой зан төлөвийн зорилго болгон дэвшүүлэхэд төвлөрдөг. Энэ нь Өрнө Гэгээрлийн үеийг туулж, хүний мөн чанарын талаар бодохдоо бүтээсэн философитой төстэй. Ялангуяа Бенжамин Франклины философитой ижил. Франклин Өрнийн метафизикийг судалж байгаад метафизикийн хэлэлцүүлэг төдийлөн утгагүй гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Мөн амьдралаа өнгөрөөхөд чухал зүйл бол хүний үргэлж чухалчилж ирсэн хүн хоорондын харилцаа, өөрөөр хэлбэл бусдыг хайрлан бодох, үнэнч шударга байх, ажилсаг байх, шударга байх зэрэг гэж бичжээ.

Энэ утгаараа Дорнын хүний мөн чанарын тухай хэлэлцүүлэг метафизикээс салж, бодит «хүний зан төлөв»-ийн талд аль хэдийн хандсан гэж үзэж болно. Чухал нь хүний зан төлөв мөн чанар, оюун ухааны тохироогоор бүрэлддэгт оршино. Өөрөөр хэлбэл оюун ухаан мөн чанарт хандаж бүтээдэг зүйл бол зан төлөв гэж үзсэн явдал юм. Энэ үүднээс харвал Мэнзийн априори ёс зүйн үзэл зөн совинд байдаг альтруизмыг зааж байгаа хэрэг гэж үзэж болно. Энэ утгаараа Мэнзийн априори байдал зөн совинд түшиглэдэг гэсэн чухал утгатай. Гэвч Мэнз зөн совинд байдаг хүчтэй хувиа хичээлийн оронд зөвхөн сул альтруизмыг чухалчилж байгаа нь хүний эцсийн зан төлөвийг бүрдүүлэхийн тулд түүний өөрийн гэсэн хичээл зүтгэл байж магадгүй. Гэвч хүчтэй хувиа хичээлийг үл тоосон тал нь Сюньзын хүний мөн чанар муу гэх үзлээс шүүмжлэл хүлээдэг. Мөн Сюньз хүчтэй хувиа хичээлд бүхэлдээ төвлөрсөөр сул альтруизмыг үл тоосон тал нь Мэнзийг дагагчдаас шүүмжлэл хүлээж болно. Альтруизм ч зөн совингийн нэг хэсэг болох тул бүх ёс зүй төрсний дараа үүсдэг гэсэн Сюньзын санаа априори байдлыг хангалттай харгалзаж чадаагүй хэсэгтэй. Гэвч Мэнз, Сюньз хоёулангийнх нь санаа зөн совин, оюун ухааны харилцан нөхөх үүргээр зан төлөвийг бүтээх гэсэнд оршдогийг анхаарах ёстой. Өрнийн хүний мөн чанарын онол эцсийн дүндээ нийгмийн гэрээний онол, эсвэл хууль, институц болон хөгжсөн бол Дорнын хүний мөн чанарын онол эцсийн дүндээ хүний зан төлөвийн онол, өөрөөр хэлбэл улс төрийн ёс зүй, улс төрийн эдийн засаг болон хөгжсөн гэж үзэж болно.

Хууль, ёс зүй эцсийн дүндээ хүний мөн чанараас үүсдэг. Өмнө авч үзсэн Сюньзын хүний мөн чанарын тухай философи үүнийг сайн илэрхийлдэг: «Зөвхөн мөн чанараа дагаж, зөвхөн сэтгэл хөдлөлөөрөө үйлдвэл бие биетэйгээ тэмцэлдэж, булаалддаг хүчирхийллийн нийгэм болж хувирна. Тиймээс хууль, ёс зүй хэрэгтэй». «Мөн чанар гэдэг бол төрөлхийн зүйл юм. Мөн чанарыг сурч өөрчилж ч болохгүй, хөдөлмөрлөж хувиргаж ч болохгүй. Ёс зүй, хуулийг мэргэн хүн (聖人) бүтээсэн». ³²³

Бид мөн чанарын онол, хүмүүжлийн онолын хоорондын харилцааг Дорнын маягаар тайлбарлавал Өрнийн тэгтлээ тархиа гашилгадаг «детерминизм ба чөлөөт хүсэл зориг» гэсэн асуудал алга болно. Бурханы соёл иргэншил Бурхан хүнийг бүтээсэн бөгөөд хүний хэргийг харж хамгаалдаг гэж итгэдэг тул «детерминизм ба чөлөөт хүсэл зориг» хоёрын хоорондох хүнд асуудлыг өөрөө гаргаж ирсэн. Хүний мөн чанар бол детерминизмд хамаарах хэсэг юм. Хүмүүжлийн онол бол чөлөөт хүсэл зоригт хамаарах хэсэг юм. Эцсийн дүндээ хүнд мөн чанар, хүмүүжил хоёулаа хэрэгтэй. Мөн чанартаа ямартаа ч төрсөн тул түүнийг яах ч аргагүй. Гэвч тийм мөн чанарыг нийгмийн амьдралд ашигтай хэрэглэгдэхээр болгох нь хүмүүжлийн үүрэг юм. Өрнийн Бурханы соёл иргэншилд угаасаа агуулагдах тэмцлийн онолоор детерминизм, чөлөөт хүсэл зоригийн асуудлыг шийдэхэд хэцүү. Бурхан бүхнийг шийддэг гэсэн санааг дагавал энэ нь детерминизмыг дэмждэг. Гэвч хүний оюун ухааны үүргийг онцолбол энэ нь чөлөөт хүсэл зоригийн онолыг дэмждэг. Энэ бол хоёрын аль нэгийг сонгоё гэсэн байр сууринаас гарах бэрхшээл юм. Гэвч Дорнын Даогийн соёл иргэншилд угаасаа агуулагдах эв зохицлын онолыг дагавал асуудал амархан шийдэгдэнэ. Детерминизм, чөлөөт хүсэл зориг хоёулаа хэрэгтэй гэж бодвол энэ асуудал алга болно. Хуучин тархи бол детерминизм, шинэ тархи бол чөлөөт хүсэл зориг юм. Тиймээс энэ хоёрыг нэгэн зэрэг харгалзаж байж хүний мөн чанарын оньсого тайлагдана. Гэтэл нэг нөхцөл бий. Тэр нь шинэ тархи хуучин тархины хүрээн дотор эрх чөлөөтэй гэдэг юм. Өөрөөр хэлбэл хувь заяан доторх эрх чөлөө гэсэн ойлголт батлагдана.

Дорнын соёл иргэншил яагаад боловсролыг тэгтлээ чухалчилдаг вэ гэсэн асуудал ч амархан шийдэгдэнэ. Өөрийн хичээл зүтгэл, боловсрол бол хүн төрсөн л бол заавал хийх ёстой амин чухал зорилт болдог. Тиймээс Даогийн соёл иргэншилд Бурханы соёл иргэншлээс бараг 2 мянган жилийн өмнө боловсролыг хэрэгжүүлж байв. МЭӨ IV зуунд Мэнзийн эх хүүгийнхээ боловсролын төлөө гурван удаа хэцүү нүүдэл хийж, боловсролд хичээнгүйлсэн түүхийг бүх эцэг эх мэддэг.

Дундад зууны мянган жилийн Бурханыг төв болгосон эрин үед бүх зүйл Библид бичигдсэн бөгөөд түүнийг сайн хэрэгжүүлж диваажинд очих нь хамгийн дээд зорилго байв. Библиэс өөр юм судлах шаардлагагүй байв. Дундад зууны мянган жилийг ноёрхсон боловсрол бол схоластик философи, өөрөөр хэлбэл Библийн судлал байв. Энэ нь мэргэн ухааны боловсрол бус, мэдлэгийн тухай байв. Бараг мянган жилийн турш Өрнөд зөвхөн шашин, Бурханы тухай ном л хэвлэгдэж байв. Шашнаас ангид ном анх хэвлэгдсэн нь XIV зууны Сэргэн мандалтын үе юм. Тиймээс зан төлөвийн хүмүүжилд хандах сонирхлоор Дорно, Өрнө 2 мянган жилийн зөрүүтэй. Өрнөд зан төлөвийн хүмүүжлийг төв болгосон үндэсний боловсролын сонирхол Локк, Руссо нарын нөлөөгөөр XVIII–XIX зуунд жинхэнэ утгаараа эхэлдэг. МЭӨ VI зууны Күнзийн Лүньюй бүхэлдээ зан төлөвийн хүмүүжлийн тухай ном юм. Тэр нь удирдагчийг (君子) бэлтгэхэд төвлөрдөг. Мэнз, Сюньзын хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, муу гэх үзэл бол зан төлөвийн хүмүүжлийн оршил мэт зүйл юм. Тэдний хүний мөн чанарын онол бүгд зан төлөвийн хүмүүжлээр удирдагчийг бэлтгэхэд төвлөрөх анхан шатны гарын авлага мэт үүрэг гүйцэтгэсэн төдий.

Дорнын соёл иргэншилд хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, муу гэх үзэл хүний мөн чанар хувиа хичээл, альтруизм хоёуланг нь агуулдаг гэсэн «хүний мөн чанарт сайн ба муу аль аль нь бий гэх үзэл» болж хүмүүсийн сэтгэлд цэгцэрсэн. Гэвч Өрнийн соёл иргэншил өөр замаар явдаг. Гоббсын хүний мөн чанар муу гэх үзэл түүний нийгмийн гэрээний онолын цөм тул эв зохицуулах эсвэл засварлах боломжгүй. Хаант засаглалыг дэмжихийн тулд гаргасан тул хаант засаглал нурснаар түүний хүний мөн чанар муу гэх үзэл дэмжлэгийн суурьгүй болдог. Локкийн эрх чөлөөт засгийн газрын онол ч цагаан хуудас гэх үзэлд үндэслэсэн. Энэ нь удирдагч, оролцогч бүгд боловсролоор чөлөөт хүсэл зоригоо баталж чадаж байж л хадгалагдах онол юм. Априори чөлөөт хүсэл зориг оршихгүй бол тогтож чадахгүй баримтлал болно. Руссогийн хүний мөн чанар сайн гэх үзэл хаант засаглалыг бус, ард түмний бүрэн эрхийг баримталсан онол болдог. Гэвч түүний баримталсан «ерөнхий хүсэл зориг» (General Will) тогтохгүй бол түүний нийгмийн гэрээний онол, хүний мөн чанар сайн гэх үзэл ч нурна. Ялангуяа хувийн өмчийг хүлээн зөвшөөрдөггүй санааг хүний мөн чанар сайн гэх үзэлтэй нийлүүлсэн талаараа түүний хүний мөн чанар сайн гэх үзэл ард түмний бүрэн эрхийг ашиглан тоталитаризмтай нийлэх зайг үлдээсэн. Энэ бол Өрнөд үзэл суртлын эрин үед Өрнийн удирдагчдын идэвхтэй ашигласан санаа юм.

Чухал нь Өрнийн сэтгэгчдийн дотроос, ялангуяа хүний мөн чанарыг хэлэлцсэн хүмүүсийн дотроос хэн ч хүний зан төлөвийн хүмүүжил гэсэн зорилгод төвлөрөөгүй явдал юм. Локк ч тийм, Руссо ч тийм, тэд ёс зүйн хүмүүжил бус, өөрсдийн баримталсан чөлөөт хүсэл зориг эсвэл ерөнхий хүсэл зоригийг батлахын тулд боловсролыг хүсч байв. Давтан хэлэхэд Дорнын сэтгэгчид хүний мөн чанарын талаар санал өөр байсан ч эцсийн дүндээ ёс зүйг төв болгосон хүний зан төлөвийн хүмүүжлийг зорилго болгохдоо Күнз, Мэнз, Сюньз бүгд ижил санаатай байв.

Дорнын соёл иргэншлийн эрэлхийлдэг хүний зан төлөвийн үүднээс харвал Өрнийн одоо ч тархиа гашилгаж буй мөн чанар ба хүмүүжлийн асуудал ч алга болно. Мөн чанар (nature), хүмүүжил (nurture) хоёрын аль нь чухал вэ гэсэн олон хэлэлцүүлэг бий. Дорнын хүний мөн чанарын онолыг дагавал мөн чанар, хүмүүжлийн талаарх бидний санааг цэгцэлж болно. Хүн бүр хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмтай төрдөг. Хүчтэй хувиа хичээлийн улмаас хүн бүр баялаг, эрх мэдлийг хүсдэг. Энэ бол өөрийн ашиг сонирхлыг хамгаалах гэсэн өөрийгөө хамгаалах зөн совин юм. Хичнээн хичээсэн ч дараагийн үеийн хүмүүс яг адилхан хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмтай төрдөг. Мөн бид хичнээн хичээсэн ч нийгэм альтруизмаар ажилладаг тийм нийгмийг бүтээж чадахгүй. Энэ бол хүний мөн чанар юм.

Тэгвэл хүмүүжил хэрхэн үйлчилдэг вэ? Хүмүүжил хүний мөн чанарын боломжийн хүрээн дотор үйлчилдэг. Хичээл зүтгэлээр альтруизмыг өсгөж, хувиа хичээлийг хазаарлах аргыг сурч дадлагажих нь хүмүүжлийн хийх ажил юм. Хүн хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмтай. Альтруизмыг ашиглан өөрийн ашиг сонирхлыг удаан хадгалагдахаар болгох ёстой. Альтруизм гэгээрсэн хувиа хичээл болох ёстой. Хүмүүжлийн үүрэг энд оршдог. Мөн чанар анагаах ухааны үүднээс бол хуучин тархи юм. Хүмүүжил бол шинэ тархи юм. Энэ хоёр холбогдсон. Энэ бол анагаах ухаанд «тархины томролт» гэж нэрлэдэг үзэгдэл юм. Холбогдсон гэдэг нь мөн чанар, хүмүүжил харилцан нөхөн үйлчилдэг гэсэн утгатай. Мөн чанар, хүмүүжлийн харилцан нөхөх хичээл зүтгэлээр хувиа хичээл шунал болон хязгааргүй өсөхөөс сэргийлэх ёстой. Үүний тулд альтруизмд нүдээ нээх ёстой. Ингэж байж сайн хүний зан төлөв төлөвшдөг. Альтруизмд нүдээ нээсэн хувиа хичээл гэгээрсэн хувиа хичээл болдог. Энэ бол удирдагчийн зайлшгүй нөхцөл юм.

Хэрэв бид цагаан хуудас гэх үзлийг хасвал хүн бүр нэг л хүний мөн чанартай төрдөг. Хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизм хүний мөн чанарт угаасаа агуулагддаг. Үүнийг хэрхэн зохицуулахаас хамааран удирдагч, оролцогч гэж хуваагддаг. Хүний нийгэмд удирдагч, оролцогч гэсэн хоёр төрлийн хүмүүсийн бүлэг бүрэлддэг. «Нэг хүний мөн чанар, хоёр хүний бүлэг» гэдэг нь Дорно, Өрнийн нийгмийн бүтцэд ижил бүрэлдэхүүн юм. Дорно удирдагч, оролцогч гэж ангилдаг. Хэн ч удирдагч болж чадах бөгөөд хэн ч оролцогч болж чадна. Тэр хоёр нөхөд юм. Нэг бүлэг байхгүй бол нөгөө бүлэг ч алга болно. Эв зохицлын онол хоёр бүлгийг холбодог.

Өрнө ч хүмүүсийг хоёр бүлэгт хуваадаг. Гэвч хоёр хүний бүлэг төрсний дараа зан төлөвийн хүмүүжлээр тогтоогддог бус, төрөхөд аль хэдийн тогтоогдсон байдаг. Энэ бол хэв шинжийн ангилал юм. Шашин, арьс өнгө, бүс нутгаар хуваадаг. Энэ бол Даогийн соёл иргэншил, Бурханы соёл иргэншлийн ялгаа юм. Грекийн үед сүнстэй грекчүүд, сүнсгүй «зэрлэгүүд» гэж хуваадаг байв. Зэрлэгүүд амьтантай адил бөгөөд боол болгох ёстой гэж баталж байв. Христийн шашны дор итгэгчид (аврагдсан хүмүүс), итгэлгүйчүүд (хаягдсан хүмүүс) гэж хуваагддаг. Ромын Пап ламын ордон ч итгэлгүйчүүдийг боол болгож болно гэсэн зарлиг гаргасан. Оюун ухааны эрин үед «оюун ухаан»-тай өрнийнхөн, оюун ухаангүй өрнийн бус хүмүүс гэж хуваасан. Мөн үзэл суртлын эрин үед үзэл суртлын сургаалд итгэгчид, эсэргүүцэгчид гэж хуваах болсон. Үзэл суртлын сургаалыг эсэргүүцэгчдийг устгах ёстой. Зохих ёсоор хүндлэгдэхийн тулд Грект төрж сүнстэй байх, эсвэл Өрнөд төрж оюун ухаантай байх ёстой. Тиймээс Өрнийн хоёр бүлгийн ангилал ихэвчлэн төрсөн газар, мөн эцэг эх нь хэн болохоос хамааран өөр өөр байдаг. Өөрөөр хэлбэл гарал үүсэл, итгэл үнэмшлээр ангилах ангилал юм. Хоёр бүлэг тэмцлийн харилцааг бүрдүүлдэг. Нэг нь нөгөөгөө тэвчдэггүй.

Дорно хүмүүсийг хэв шинжээр бус, харилцаагаар ангилдаг. Хэний үр сад, ямар гэр бүлийнх, хаан ба түшмэл, эцэг ба хүүгийн харилцаа зэрэг ангилал юм. Гэвч философийн түвшинд ийм бодит амьдралын ангиллыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Энэ бол удирдагч, оролцогчийн ангилал юм. Удирдагч, оролцогч ямар ч хүний нийгэмд бий. Энэ нь хүнийг ямар хэв шинжийнх болохыг ангилахаас өмнөх хүний дүр төрхөд үндэслэдэг. Өрнөд ч удирдагч (junzi), оролцогч (xiaoren) бий. Гэвч Өрнийн тэмцлийн ангилалд сүнс, оюун ухаан, ухаалаг сэтгэлгээ, үзэл суртлыг эзэмшсэн эсэхээс хамааран хүмүүс хуваагддаг. Эзэмшээгүй хүмүүс хүний байрнаас хасагддаг. Ийм ангилалд хүмүүжлийн онолд байр байхгүй. Үл мэдэх газар төрвөл хичнээн сайн хүмүүжил олгосон ч Өрнийн шаарддаг, төрөлхөөсөө эзэмшээгүй сүнс, оюун ухаан, ухаалаг сэтгэлгээ, үзэл суртал бий болох учиргүй. Гэвч Дорнын удирдагч, оролцогчийн ангилал бүхэлдээ хүмүүжлээр шийдэгддэг. Ямар ч нийгэмд удирдагч, оролцогч үргэлж байх нь гарцаагүй. Хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмтай төрсөн хүмүүсийн дунд ямар нэгэн боловсрол, ухаарлаар хувиа хичээл, альтруизмаа зохицуулж удирдагчийн замаар явдаг хүн бий, хувиа хичээл нь шунал болсон оролцогч хэвээр үлддэг хүн ч бий. Бүгдийг хүмүүжлийн онол шийддэг.

Дорнын соёл иргэншил 2 мянга гаруй жилийн өмнө хүний мөн чанарын (nature) тухай хэлэлцүүлгээ цэгцэлж, хүмүүжил (nurture) рүү шилжсэн. Хүн бүр өөрийн ашгийг олж авахын төлөө хичээдэг хүний мөн чанартай төрдөг гэж үзсэн юм. Мөн хүний мөн чанарыг давж, хүний зан төлөвийн (хүний мөн чанар, ааш араншин, зан чанар, хувийн шинж, хүний зан төлөв) тухай хэлэлцүүлэг, философид төвлөрсөн. Өрнө хүний мөн чанар гэж юу вэ гэдэгт төвлөрч байгаа бол Дорно хүний зан төлөвийг өсгөхөд төвлөрч байна. Зан төлөв хэзээ бүрэлддэг вэ? Энэ зан төлөв мөн чанарт аль хэдийн тогтсон дохиогоор өөр өөр болдог уу? Эсвэл хүмүүжлээр өөр өөр болдог уу? Мөн чанар, хүмүүжил тусдаа ажилладаг уу, эсвэл харилцан үйлчлэлийн дор зан төлөвийг бүтээсээр байдаг уу? Даогийн соёл иргэншил мөн чанар, хүмүүжил харилцан үйлчлэлийн дор хүний зан төлөвийг бүтээдэг гэсэн философийг бүтээсэн.

Өрнийн соёл иргэншил хүний мөн чанарын онолд цагаан хуудас гэх үзэл ба мөн чанарын онол гэсэн философийн асуудалд үлдсэн хэвээр байна. Харин Дорнын соёл иргэншил ийм түвшнээс салж, хүний мөн чанар, хүний зан төлөвийн хүмүүжлийн философид тулгуурлан ёс зүйн үзэл, улс төрийн ухааныг бүтээж байв. Хүний зан төлөв, ялангуяа ёс зүйг чухалчилсан хүний зан төлөвт төвлөрсөн. Өөрийн ашгийн төлөө хичээдэг хүмүүсийг нийгмийн амьдралд тохирсон хүний зан төлөвтэй болгоё гэдэг нь зорилго байв.

Өрнөд хүний зан төлөвийн талаар хэлэлцсэн нь харьцангуй саяхны хэрэг юм. Дундад зууны мянган жил бол Христийн шашны үзэл санааны улмаас зан төлөв, хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлэх шаардлагыг огт мэдрээгүй үе байв. Хүний боловсролын ач холбогдлын талаар бодох болсон нь Локкийн цагаан хуудас гэх үзэл, Руссогийн боловсролын онолын нөлөөгөөр юм. Энэ нь 3–4 зуун жилийн өмнө юм. Дорнын соёл иргэншил 2 мянган жилийн турш боловсролын ач холбогдолд төвлөрсөн. Учир нь мөн чанарыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ хүн хэрхэн өсөх вэ гэсэн хүний зан төлөвийн бүрэлдэлт бол хүмүүжлийн (nurture) хүч гэж үзсэн юм. Шинэ үеийн эхэн үеийн Өрнийн сэтгэгчид иезуит санваартнуудын дамжуулсан Дорнын мэдээг авч чадаж байв. Тэд Дорнод бүх хүн боловсролд шамдаж, боловсролын амжилтын хэмжээгээр түшмэдийг сонгодог шалгалтын тогтолцооны талаар гайхаж, атаархаж байгаагаа илэрхийлсэн. Тухайн үед Өрнөд бүх албан тушаалыг ивээлийн тогтолцоогоор худалдаж, худалдан авдаг хэлбэртэй байв.

Дорнын бодит байдлыг удирдах нь ба Өрнийн идеалыг эрэлхийлэх нь

Өрнийн утга учрыг эрэлхийлдэг хүн бүх хүн төрөлхтний төлөөх алсын харааг хөөдөг. Шашныг түгээх, үзэл суртлыг эрэлхийлэх нь үүний төлөөлөх жишээ юм. Анх харахад агуу, сүрлэг талыг агуулдаг. Гэвч бүх шашин номлол, үзэл суртлын түгээлт шиг бодит байдалд нийцдэггүйд үндсэн асуудал оршдог. Ялангуяа үзэл суртлын эрэлхийлдэг алсын харааг бүгдийг нь хүний мөн чанарыг гажуудуулан бүтээсэн. Сүнс, оюун ухаан, ухаалаг сэтгэлгээг хүний мөн чанар гэж үздэг хүний мөн чанарын онолд асуудал бий.

Өрнийн эрэлхийлдэг утга учир эцсийн дүндээ хувь хүнийг дээдлэх үзэл гэсэн философид тулгуурладаг. Хувь хүн ба Бурхан, хувь хүн ба үзэл суртлын харилцаа бусад хүмүүстэй харилцахаас илүү чухал болдог. Дорнын утга учрыг эрэлхийлдэг хүн илрээгүйн онол, харилцааг дээдлэх үзэлд тулгуурладаг. «Дао төгсгөлгүй», «Амьдрал төгсгөлтэй, мэдлэг төгсгөлгүй», «Дао бүтдэггүй», «Хүмүүнлэг ёсны (仁) хувьд багш гэж байхгүй» гэсэн даосизм, Күнзийн сургаалын наминчлал үүнийг заадаг. Ёс зүйн талаас утга учрыг эрэлхийлэхийг хүсдэг хүн алсын хараа бус, тасралтгүй хичээл зүтгэлээр хүмүүсийн харилцааны эв зохицлыг эрэлхийлдэг. Дорнын утга учир харилцааг дээдлэх үзэл гэсэн философид тулгуурладаг. Харилцааг дээдлэх үзэл хувирлын философид тулгуурладаг. Хүний амьдрах нөхцөл цаг үе, нөхцөл байдлаас хамааран тасралтгүй өөрчлөгдөж байдаг.

Өрнийн соёл иргэншил аз жаргалыг эрэлхийлдэг «хувь хүнийг дээдлэх үзэл»-ийг цэцэглүүлэх хууль, институцид төвлөрч байна. Учир нь аз жаргал хувь хүнийг дээдлэх шинжтэй. Дорнод хүмүүсийн хоорондох «харилцааг дээдлэх үзэл»-д тулгуурласан ёс зүй соёл иргэншлийн цөмийг бүрдүүлдэг. Ёс зүй хүний мөн чанарт угаасаа агуулагдах хувиа хичээлээс сэрэмжлэхээс үүдэлтэй. Хувиа хичээлээс аяндаа илэрдэг шуналын эсрэг харилцааг дээдлэх үзлийн ёс зүйг өөртөө шингээж, нийгмийн амьдралд хүмүүсийн хоорондын эв зохицлыг бий болгоё гэсэн санаа юм. Дорнын даосизм мэргэн хүнийг зорьдог. Күнзийн сургаал удирдагчийг зорьдог. Мэргэн хүн ч, удирдагч ч бүгд «удирдагч» гэсэн зорилгод хүрдэг. Энэ бол харилцааг дээдлэх үзлийн илэрхийлэл юм. Өрнөд Спиноза зэрэг Өрнийн илрээгүйн сэтгэгчид «мэргэн хүн»-ийг зорилго болгосон. Энэ бол хувь хүнийг дээдлэх үзлийн илэрхийлэл юм.

Өрнийн философийн төв болох илэрсний онол (示現論) хувь хүнийг дээдлэх үзлийн гол үнэ цэнийг төлөөлдөг. Үнэн (Бурхан, метафизик үнэн, үзэл суртал гэх мэт) надад хамгийн чухал бөгөөд үнэнтэй миний харилцаа надад өөр аливаа хүнтэй миний харилцаанаас илүү чухал болдог. Учир нь бусадтай миний харилцаа үнэнтэй миний харилцаанд захирагддаг бөгөөд шашин эсвэл үзэл суртлаар бусдыг дүгнэх болдог. Үүнд үндэслэн хувь хүнийг дээдлэх үзэлд хувь хүний бие даасан байдал, эрх чөлөөг хамгийн тэргүүнд чухалчилдаг. Миний ойлгосон үнэнийг эрэлхийлж, олон дагалдагчтай болох нь өрнийнхний амьдралын хэв маяг болдог.

Дорнын соёл иргэншлийн цөм бол илрээгүйн онол (不現論) юм. Илрээгүйн онол бол «үнэн бий боловч хүн түүнийг илэрхийлж чадахгүй» гэсэн санаа юм. Өрнөд Гераклит зэрэг хүмүүс үүнийг баримталж байсан боловч Сократаас хойш Өрнийн философид устгагдаж, цаашид оршихгүй ойлголт болсон. Илрээгүйн онол бол даосизм, Күнзийн сургаал, буддизмын суурийг бүрдүүлдэг сэтгэлгээ юм. Үүнийг сайн илэрхийлдэг нь Дао Дэ Жин-гийн эхний мөр «道可道非常道» (илэрхийлэгдсэн Дао мөнхийн Дао биш) юм. Илрээгүйн онолын соёл иргэншлийн сэтгэлгээгээр бол хүний нээсэн гэх «үнэн» хүн ба хүний харилцааны цөм болох ёс зүй, хүмүүнлэг ёсыг (仁) давж чадахгүй. Өөрийн нээсэн «үнэн»-ийг бусдад тулгаж ч болохгүй. Энэ философи бол хүнд заяагдсан харилцааг дээдлэх үзлийн цөм юм.

Өөрчлөгдөж буй хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлэхийн тулд Дорнын соёл иргэншилд бүрэлдсэн үзэл санаа бол Күнзийн сургаалын удирдагчийн үзэл, даосизмын үйлгүй байдлын үзэл юм. Эдгээрийн цөм нь идеалыг хэрэгжүүлэх бус, хүний мөн чанар хэмээх бодит байдлыг удирдъя гэсэн философи юм. Сюньз хүний төрөлхийн асуудалтай мөн чанарыг яах ч аргагүй гэж үздэг. Үүнийг байгалийн нэг хэсэг болгон хүлээн авдаг. Гэвч хүний мөн чанарт асуудал байдаг тул төрсний дараа ёс зүй, хуулиар үүнийг сайн захирч, нийгэмд тустай хүний зан төлөвийг бүтээхэд төвлөрье гэсэн нь «хувь заяан доторх эрх чөлөө» гэсэн философитой нийцдэг. Эцсийн дүндээ Сюньзын зорилго бол хүний төрөлхийн мөн чанарт асуудал байгаа тул төрөлхийн мөн чанарыг өөрчилье, эсвэл түүнийг устгая, давж гаръя гэсэн бус, ёс зүй, хуулиар дамжуулан хүний зан төлөвийг «хүмүүжүүлье» гэсэн санаа юм. Хүний нийгэмд ёс зүй, хууль хэрэгтэй байгаагийн шалтгаан энэ юм. Тэрээр ёс зүй, хуулийг тэнгэрээс унадаг зүйл бус, хүний нийгмийг сайтар ажигласан удирдагч, мэргэн хүний бүтээсэн зүйл гэж тодорхойлсон. Тэрээр априори байдал, трансцендент байдлыг үгүйсгэж байна.

Ийм Дорнын соёл иргэншил бодит байдалд оролцоход төвлөрдөг. Энэ бол удирдагчийн үзэл, үйлгүй байдлын үзэл юм. Өөрчлөгддөг хүний зан төлөвийг хүмүүжүүлж, хүний нийгмийг удирдахад төвлөрдөг. Өөрөөр хэлбэл бидний төрөлхөөсөө эзэмшсэн хүний мөн чанартайгаар хүн нийгэмд хэрхэн дасан зохицож чадах тухай философи юм. Энэ нь улс төрийн ёс зүй (ethico-politics), улс төрийн эдийн засагт (political economy) төвлөрдөг. Энэ нь Өрнийн соёл иргэншил теологи, метафизик, үзэл сурталд төвлөрч байгаатай эсрэг тэсрэг. Өрнийн бүх хүний мөн чанарын онол хүний нийгмийг удирдах бус, хамгийн тохилог ертөнцийг хэрэгжүүлэхийг зорилго болгодог.

Мэнз хүнийг гол төлөв оюун ухаан, өөрөөр хэлбэл шинэ тархины талаас ойлгосон бол Сюньз эсрэгээрээ хүнийг гол төлөв зөн совин, өөрөөр хэлбэл хуучин тархины талаас ойлгосон нь харагддаг. Тэгэхдээ Мэнз хүний сэтгэл хөдлөл эсвэл зөн совинг үл тоож, нүгэл гэж үзээгүй бөгөөд үүний нэгэн адил Сюньз ёс суртахуун эсвэл нийгмийн хэм хэмжээг хүний зөн совинг хүлэх зүйл гэж хойш тавиагүй. Мэнз, Сюньз хоёулаа зөн совин, оюун ухааны оршихуй, хэрэгцээг хүлээн зөвшөөрч байв. Зорилго нь нэг. Мэнз ч, Сюньз ч хоёулаа «хүний зан төлөвийн хүмүүжил»-д анхаарлаа хандуулдаг. Сюньз хүний мөн чанар зөвийг мэдэж, түүнийг ялгах чадвартай боловч сайн багш, сайн найзтай тааралдаж өөрийгөө хүмүүжүүлэх ёстойн ач холбогдлыг онцолдог:

Ер нь хүнд зөвийг мэдэж чадах, сэтгэл нь түүнийг ялгаж чадах төрөлхийн мөн чанар бий. Гэвч хүн заавал сайн багштай тааралдаж сурах ёстой бөгөөд сайн найзтай тааралдаж нөхөрлөж байж л ийм мөн чанараа өсгөж чадна (Сюньз, 23:15)

Өрнөд Спиноза Сюньзтай хамгийн төстэй хүний мөн чанар, байгалийн үзлийг илэрхийлж байна. Сюньзын хүний мөн чанарын онол Спинозагийн хүний мөн чанарын онолтой төстэй. Спиноза төрөлхийн зөн совингоо дагаж өөрийн ашгийг хөөдөг хүний мөн чанарыг хүний боолчлол (human bondage) гэж илэрхийлсэн. Хүний дотор ийм зөн совингийн хамт оюун ухаан байдаг бөгөөд оюун ухаанд зөн совинг захирах чадвар бий гэж тэр үзсэн. Гэвч маш цөөхөн хүн л үүнд хүрдэг гэж үзсэн. Спиноза тэднийг эрх чөлөөт хүн (free man) гэж нэрлэж, боолчлол дотор амьдардаг бусад олонхийг олон түмэн (multitude) гэж нэрлэсэн. Спиноза хүнийг «эрх чөлөөт хүн ба олон түмэн» гэж ангилсан нь Сюньз хүнийг «удирдагч ба оролцогч» гэж ангилсантай маш төстэй. Гэвч Спинозагийн хувьд Сюньзаас ялгаатай нь улс төрийн ёс зүйн тал нь хувь хүний эрх чөлөөнд оршдог. Сюньзын хувьд нийгмийн удирдагчид оршдог. Спинозагийн Ёс зүй эрх чөлөөт хүнийг зорилго болгодог. Харин Сюньз хүнийг хэрхэн ёс зүйгээ сахиж, улс төрийн хувьд чадварлаг удирдагч болгох вэ гэдэгт зорилго нь оршдог.

Сюньз, Спиноза хоёр байгалийн үзлээрээ ч ижил байр суурьтай. «Дао, Бурхан хүний хэрэгт хөндлөнгөөс оролцдоггүй». «Хүн өөрийнхөө төлөө Дао, Бурханы замыг дагах ёстой». «Дао, Бурханы зам хүний мөн чанарт илэрдэг». «Дао, Бурханыг хайрладаг хүн Дао, Бурхан өөрийг нь хайрлана гэж хүлээж болохгүй». «Хүн байгалийн нэг хэсэг гэдгийг үгүйсгэж болохгүй». «Хүнийг оролцуулан орчлон ертөнцийн бүх зүйл Дао, Бурханы хүчээр оршдог». Ийм илэрхийллийг Сюньзын «Тэнгэрийн тухай» (天論) бүлгээс, Спинозагийн Ёс зүй (Ethics)-гээс олж болно. Гагцхүү Сюньз Даог, Спиноза Бурханыг төв болгон илэрхийлсэн.

Мэнз, Сюньзын хүний зан төлөвийн хүмүүжил Күнзэд аль хэдийн хэвээрээ илэрхийлэгдсэн байдаг. Күнзийн Их сургаал-ын 8-р бүлэгт өөрийгөө хүмүүжүүлж гэрээ цэгцлэх (修身齊家), 9-р бүлэгт улсаа засах (治國), 10-р бүлэгт тэнгэрийн доорхийг амар амгалан болгох (平天下) хүртэлх замыг тайлбарладаг. Түүний утга нь өөрийгөө захирах, гэрээ захирах, улсаа захирах, тэнгэрийн доорхийг захирах гэсэн «修身齊家治國平天下» хэмээх хэллэгээр өргөн танигдсан. Удирдагчийн зорилго зөв засаглалд оршдог. Үүний тулд хүний зан төлөвийг удирдагч болгон хүмүүжүүлэхэд төвлөрдөг:

Хүмүүс бүгд яг адилхан мөн чанар, боломжтой. Гэвч хэн нэг нь удирдагч, хэн нэг нь оролцогч болдог. Тэдний ялгаатай байгаагийн шалтгаан нь тэдний мөн чанар, боломжийн ялгаанд бус, тэдний зуршил, хичээл зүтгэлд оршдог. (Сюньз, 4:7)

Мэнз, Сюньз хоёулаа Күнзийн хамт удирдагчийг бэлтгэх ёстой гэсэн Күнзийн сургаалын өвөрмөц улс төрийн тал хүчтэй. Сюньз улс төрийн ёс зүйн үйлдлийг онцолж байна:

Сонсох нь сонсохгүй байхаас дээр. Харах нь сонсохоос дээр. Ухаарах нь харахаас дээр. Үйлдэх нь ухаарахаас дээр. Үйлдэхэд суралцахуйн зорилго оршино. (Сюньз, 8:9)

Энд Сюньз дараах асуултыг тавьдаг. Бүх хүнийг мэргэн хүн болгож чадах уу? Бүгд тэгж хүсвэл тийм болж чадна. Гэвч тэгж хүсэхийг албадаж болохгүйд асуудал оршдог. Эцсийн дүндээ хувь хүний сонголт чухал:

Хүн суралцахуй, үйлдлээр мэргэн хүн (聖人) болж чадна. Гэтэл яагаад бүх хүн тийм болж чаддаггүй вэ? Энэ нь боломжтой ч үүнийг албадаж болдоггүйтэй холбоотой. Оролцогч удирдагч болж чадна. Гэвч хүсэхгүй бол болж чадахгүй. Удирдагч оролцогч болж чадна. Гэвч хүсэхгүй бол болж чадахгүй…. Болоход хэцүү гэсэн үг биш. Гагцхүү албадан бий болгож болохгүй гэсэн утгатай. (Сюньз, 23:12)

Энд Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн ялгаа бий. Энэ бол «Бурханд итгэх итгэл» ба «хүний зан төлөвийн хүмүүжил» хоёрын ялгаа юм. Бурханы соёл иргэншилд тогтоосон шашны хуульд итгэнэ гэж тунхаглавал итгэгч болдог. Итгэгч болсон бол шашны хуулиар итгэгчийг «гаднаас» удирдана. Даогийн соёл иргэншилд удирдагчийг гаднаас бус, «дотроос» тогтоодог. Өөрөө удирдагч уу, оролцогч уу гэдгээ тогтоодог:

Удирдагчийн хүсдэг зүйл өөрийнх нь дотор байдаг. Оролцогчийн хүсдэг зүйлийг гаднаас тогтоодог. (Лүньюй, 15:20).

Күнзийн ийм санаа Сюньзад ирээд илүү тодорхой тайлбарлагддаг. Удирдагч тэнгэрийн доорхийг амар амгалан болгох гэсэн удирдагчийн зорилготой. Удирдагч ийм зорилгынхоо дагуу хөдөлдөг. Оролцогч ийм ёс зүйн зорилгогүй бөгөөд хувийн хүсэл шуналаа дагадаг.

Удирдагч санаа, эд зүйлсийг ашигладаг. Оролцогч санаа, эд зүйлст ашиглагддаг. (Сюньз, 2:5).

Күнзийн сургаалын удирдагчийн үзэл даосизмын үйлгүй байдлын үзэлтэй нэг утга санаатай. Гадаад үйлдлийг хамгийн бага болгох нь үйлгүй байдлын хууль юм. Шашны хуульд гаднаас итгүүлэх, түүнийг хүлээн зөвшөөрөх нь чухал. Тиймээс Христийн шашин шашин солихыг хүлээн зөвшөөрдөг. Тогтоосон шашны хуулийг дагахад л хангалттай тул католик шашинтан протестант болох ч, эсрэгээрээ болох ч боломжтой. Гэвч Даогийн соёл иргэншилд удирдагч, оролцогч шашин сольсноор байраа сольж чадахгүй. Түүхэн талаас харвал шашин солих нь олон тохиолдолд албадлагаар болдог. Иудейчүүд Христийн шашинтан болох, эсвэл бүх хөрөнгөө хураалгах тухай зарлигууд үүнд жишээ болно. Гэвч Сюньзын тайлбарласнаар удирдагч, оролцогч албадлагаар тийм болж чадахгүй. Өөрөө хүсч, үйлдлээр илэрч байж л энэ нь боломжтой.

Лүньюй-д ч энэ талаар дурдсан байдаг: «Удирдагч хүсэх зүйлээ өөрөөсөө хайдаг, оролцогч хүсэх зүйлээ бусдаас хайдаг». «Удирдагч өөрийн чадварыг өөрөө шүүдэг, оролцогч бусад хүлээн зөвшөөрөх эсэхээр шийдэгддэг». «Удирдагч Даогийн төлөө санаа зовдог, оролцогч ядуурлын төлөө санаа зовдог». Тухайн хүнийг шууд үнэлэхэд хэцүү бол түүний хүрээлэлд байгаа хүмүүсийг харахад л хангалттай. Сюньз өөрийн «Хүний мөн чанар муу» бүлэгт хүрээллийг нь хар гэж хэлдэг: «Хүн ямар болохыг мэдэхийг хүсвэл түүний найзыг хар. Хаан ямар болохыг мэдэхийг хүсвэл түүний түшмэлийг хар».

4) Хүний мөн чанарын зорилго: амьдралын утга учрыг эрэлхийлэх ба хувь хүний аз жаргалыг эрэлхийлэх

Өрнийн нийгмийн гэрээний онол ч, Дорнын хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэх нь ч бүгд хүний нийгмийг удирдах зорилготой. Энэ нь хүний мөн чанар хэрхэн бүрэлддэг, түүнийг хэрхэн ашиглах вэ гэсэн асуудалтай шууд холбоотой. Хүний мөн чанарын үүднээс харвал Дорно, Өрнийн соёл иргэншилд хүн юуг хүсч, юуг эрэлхийлдэг вэ? Дорно, Өрнийн хүний мөн чанарын онол эхлэлийн цэгтээ ялгаатай. Энэ бол хувирлын философи, оршихуйн философи юм. Үүнээс хамааран Дорно, Өрнийн соёл иргэншилд хүний эрэлхийлэх зорилго өөр өөр болдог. Бид оюун ухаан бус, хүний мөн чанар, өөрөөр хэлбэл зөн совин, ухаалаг сэтгэлгээнээс бүрдсэн хүн юуг эрэлхийлдэг вэ гэдгийг бодитоор судлах шаардлагатай.

Илчлэлтийн шашин Бурханы хүсэл хүний оюун ухаанаас дээгүүр байдаг гэсэн урьдчилсан нөхцөл дээр тогтдог. Гэтэл Өрнийн рационализм Бурханы хүнд өгсөн оюун ухаан Бурхантай адил чадварыг үзүүлж чадна гэсэн чиглэлд явдаг. Дорно оюун ухаан, зөн совин холбоотой гэсэн хүний мөн чанарын онолыг соёл иргэншлийнхээ суурь болгодог. Ийм хүний мөн чанарын онолд Дорно хүмүүсийн хоорондох утга учрыг олох зорилготой. Диваажин эсвэл аз жаргалыг эрэлхийлдэг хувь хүнийг дээдлэх үзлээс (Individualism) ялгаатай нь харилцааг дээдлэх үзэл (Relationalism) амьдралын утга учрыг эрэлхийлдэг. Амьдралын утга учир би ба бусад хүмүүсийн харилцааг цөм болгон ёс зүйд тулгуурладаг. «Өөрөө бие даан зогсохыг хүсвэл бусдыг ч зогсооход тусал». Дорнын амьдралын утга учрыг эрэлхийлдэг амьдрал Өрнийн илэрсний онолд тулгуурласан хамгийн тохилог ертөнцийг хэрэгжүүлэх гэсэн алсын хараанаас ялгаатай. Хамгийн тохилог ертөнцийг эрэлхийлэх хичээл зүтгэл заримдаа агуу үр жимсийг өгдөг ч ёс зүйг үл тоосон хүн төвт үзэлд амархан унадаг.

Өрнийн газар зүйн их нээлтийн эрин үе хүний оюун ухааны агуу байдлыг тэлэхийг хүсдэг. Оюун ухааныг шүтэх соёл иргэншилдээ улам итгэлтэй болсон Өрнө хамгийн тохилог ертөнцийг мөрөөдөх болдог. Шинжлэх ухааны гайхамшигт хөгжлийн ачаар хүн хамгийн тохилог ертөнцийг бүтээж чадна гэсэн хүсэл тэмүүлэлд автдаг. Хүн идеалыг эрэлхийлэхийн тулд төрсөн бөгөөд үүний төлөө оршдог гэсэн асар том философийн тогтолцоо бүрэлддэг. Энэ үед шинэ үеийн Өрнө хүн төрөлхтний түүхэнд олдох ховор хөгжилд хүрсэн. Хяналт тэнцвэрийн онол бий болсноор засгийн эрхийг энхийн замаар солих явдлыг хэрэгжүүлж, урлаг, хөгжим, спорт, шинжлэх ухаан бүх талаар хүн төрөлхтөнд гайхамшигт хөгжлийг авчирсан. Өрнийн дэлхийг байлдан дагуулалтын хамт Өрнийн оюун ухааны агуу байдлыг тунхагласан философийн тогтолцоонууд бүрэлдэж, өрнийнхний дийлэнх нь үүнийг дэмжих болсон. Өрнийг төв болгон үүнийг дэлхийд тэлье гэсэн санаа буцалж эхэлсэн. Өрнийнхний төлөө, дэлхийн төлөө хамгийн тохилог ертөнцийг мөрөөдөх болсон.

Оюун ухаанаар удирдуулсан хамгийн тохилог ертөнцийг хүний нийгэмд хэрэгжүүлж чадна гэсэн санаа бол биелэшгүй мөрөөдөл юм. Зөн совин гэрлийн эх үүсвэр, оюун ухаан толь тул зөн совинг үл тоосон хамгийн тохилог ертөнц хүний нийгэмд бүтэх боломжгүй. Дорнын хувирлын философиор бол хүний нийгэмд хамгийн тохилог ертөнцөд түр зууралдах үе, түүнийг устгах сүйрлийн үе ээлжилдэг төдий. Түүхэн талаас харвал хүн хамгийн тохилог ертөнцийг бүтээе гэсэн санаа «нийгмийн дарвинизм»-тай нийлж үзэл суртлын эрин үеийг нээсэн. Ингэснээр Өрнийн үзэл суртал XX зуунд ёс зүйн хувьд аймшигтай байдлыг бий болгосон янз бүрийн үзэл баримтлалыг бүтээж, хүн төрөлхтөн түүнд бүх зүйлээ хаяж дайрсан. Тэр гашуун үр дүнг нүдээрээ үзсэн Өрнийн философи нийгмийн дарвинизмын зохиомол болохыг мэдэж, хүний оюун ухааны хязгаарыг ч аажмаар мэдэх болсон.

Өрнийн соёл иргэншил одоо хаашаа явах вэ? Хүний оюун ухаан Бурхан эсвэл байгалийн хуулийн дор оршдог гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд л хангалттай. Асуудал нь Өрнө илчлэлтийн шашны Бурхан руу дахин буцаж ч чадахгүйд оршдог. Учир нь гайхамшиг үйлдэж, хүний хэргийг захирдаг Бурханы асуудлыг Гэгээрлийн үед цэгцэлчихсэн. Тэгвэл хүний хэргийг захирдаггүй Бурханыг Спинозагийн санал болгосон аргаар Бурхан, байгалийг адилтгавал шийдэж болно. Ийм арга нь эцсийн дүндээ Дорнын соёл иргэншлийн түшиглэдэг Даогийн байгалийн философийг хүлээн авах арга болно. Гэвч байгалийн философи Өрнийн соёл иргэншлийг мянга мянган жилийн турш ноёрхож ирсэн үндсэн чиг хандлага болох оюун ухааныг шүтэх үзлээс үндсээрээ ялгаатай тул энэ нь ч амаргүй. Өрнийн соёл иргэншил явах замаа олж чадахгүй байгаа үндсэн асуудал чухам энд илэрдэг.

Гэгээрлийн үеэс хойших Өрнөд оюун ухаан Бурханыг орлох болсноор ёс зүйн үндсийг хайх философид төвлөрдөг. Деизмын тогтолцоон дотор Кант хүний мөн чанарын дотор ёс зүйг эрэлхийлэх мөн чанар оршдог гэсэн философийг дэвшүүлдэг. Кантын «оюун ухаан»-д суурилсан ийм ёс зүйн үүргийн онол илчлэлтийн шашинд Бурханы тушаасан «шашны хууль»-д суурилсан ёс зүйн үүргийн онолоос итгүүлэх чадвараараа хамаагүй сул. Тиймээс ёс зүйн үүргийн ухамсар нь суларсан өрнийнхөн «Хүн яагаад амьдрах ёстой вэ» гэсэн асуудлын талаар бодох болсон.

Энд өрнийнхний төвлөрч буй зүйл бол аз жаргалын онол юм. Оюун ухаанд суурилсан «үүргийн онол»-оос илүү амьдралын «аз жаргалын онол»-д төвлөрөх хандлагыг харуулах болсон. Бентам хүний мөн чанар эцсийн дүндээ аз жаргалыг хайдаг тул аз жаргалыг хайхаас ёс зүй гэсэн зорилго үүсдэг гэж үзсэн. ³²⁴ Өрнөд амьдралын зорилгыг аз жаргалыг эрэлхийлэхээс хайдаг эртний уламжлал бий. Энэ нь Фалес, Сократаас эхлэн Эпикурыг дамжин шинэ үеийн Бентамын утилитар ёс зүйн онол хүртэл үргэлжилдэг. Фалес «Хамгийн аз жаргалтай хүн бол эрүүл бие, баян оюун ухаан, сайн төлөвшсөн зан чанартай хүн юм» гэж аз жаргалын ач холбогдлыг онцолсон. Сократ мэдлэг аз жаргалыг авчирдаг гэж итгэж байв. «Хүний алдаа мунхагаас үүдэлтэй. Мэдлэг бол ариун чанар. Ариун чанар бол аз жаргал».

Өрнийн соёл иргэншил «хүн бүрийн аз жаргал»-ыг эрэлхийлдэг хувь хүнийг дээдлэх үзэлд тулгуурладаг. Дорнод хувь хүнийг дээдлэх үзлийг баримталсан хүн ховор байсан. Дайчин улсуудын үеийн «Зуун сургууль өрсөлдөв» хэмээх урсгалуудын нэг болох Ян Жугийн (楊朱) үзэл Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэлтэй маш төстэй. Тэрээр бүх үйлдлийг өөрийнхөө төлөө байхад анхаарлаа хандуулж, нийгмийн ёс суртахууныг үл хайхардаг байв. Зөвхөн өөрийнхөө төлөө байя гэсэн «өөрийн төлөө» (爲我) үзэл, хүний мөн чанарыг байгалиас заяасан чигээр нь хадгалъя гэсэн «мөн чанараа бүтнээр нь хадгалж, жинхэнэ байдлаа хамгаалах» (全性保眞) үзэл бол Ян Жугийн үзлийн цөм юм. Ян Жугийн эсрэг Мозын (墨子) үзэл ч Дайчин улсуудын үед хүчээ үзүүлж байв. Моз нийтийг хайрлах (兼愛), түрэмгийллийг эсэргүүцэх (非攻) үзлийг баримталсан. Бусдыг хайрлахад анхаарлаа хандуулж, ямар ч тохиолдолд довтолж болохгүй гэсэн баримтлалыг дэвшүүлсэн. Дайн тасралтгүй өрнөж байсан Дайчин улсуудын үед Мозын үзэл дэлгэрсэн. Гэвч Ян Жу, Мозын үзэл аль аль нь өөрийн гэсэн үнэн талтай боловч хоёр тийш хэлбийсэн үзэл юм.

Күнзийн сургаалын үзэл Ян Жу шиг өөртөө анхаарал хандуулах, Моз шиг бусдад анхаарал хандуулах хоёуланг нь багтаасан харилцааг дээдлэх үзлийг баримталсан. Энэ нь би ба бусдыг холбоё гэсэн баримтлал юм. Күнзийн үзлийн харилцааг дээдлэх үзэл бол бусад аз жаргалтай биш бол ганцаараа ч аз жаргалтай байж чадахгүй гэсэн ойлголт юм. Эцэст нь Күнзийн үзэл Күнзийн сургаал болж Дорнын сэтгэлгээний төв болсон. Дорнын соёл иргэншил «бид» гэсэн харилцааг дээдлэх үзлийг чухалчилдаг тул хүн ба үнэмлэхүй оршихуйн харилцааг бус, хүн хоорондын харилцааг чухалчилдаг.

Хүнд үйлчлэхийг ч сайн чадахгүй байж сүнс чөтгөрт яаж үйлчлэх вэ? Амьдралыг ч сайн мэдэхгүй байж үхлийн тухай яаж ярих вэ? (Лүньюй, 11:12)

Күнзийн сургаалд хамгийн дээд ёс зүй гэж үздэг хүмүүнлэг ёс (仁) чухам хүн ба хүний харилцааг төв болгосон харилцааг дээдлэх үзлийг чиглэдэг. Шашин эсвэл метафизикийн баримталдаг «үнэн» бус, хүн ба хүний харилцааг хамгийн дээд үнэ цэнэ гэж үздэг «бусад ч амьдаръя, би ч амьдаръя» гэсэн харилцааг дээдлэх үзэл төвд нь байдаг:

Өөрөө бие даан зогсохыг хүсвэл бусдыг ч зогсооход тусалж, өөрөө хүрэхийг хүсвэл бусдыг ч хүрэхэд тусалдаг. (Лүньюй, 6:30)

Харилцааг дээдлэх үзэлд аз жаргал гэдэг ч ганцаараа аз жаргалтай байж чадахгүй бөгөөд бусадтай хамт аз жаргал гэсэн мэдрэмж, эерэг сэтгэл судлалыг мэдэрье гэсэн санаа юм. Тиймээс Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн харьцуулалтад Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзлийн эсрэг тавигдах Дорнын философийг коллективизм бус, харилцааг дээдлэх үзэл гэж илэрхийлж болно. Гэтэл «харилцааг дээдлэх үзэл» гэсэн ойлголтыг Өрнийн философийн тогтолцоонд хэрэглэдэггүй. Тиймээс Өрнийн хэлэнд Дорнын харилцааг дээдлэх үзлийг илэрхийлэх философийн ойлголт байхгүй гэж үзэх ёстой. Өрнөд шашны үнэн, философийн үнэн, үзэл суртлын үнэн надад, миний бусадтай харилцах харилцаанаас давж гардаг гэсэн хувь хүнийг дээдлэх үзэл чухал. Гэвч Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл бол хүн хоорондын харилцааг чухалчилж, бусдыг хайрлан бодох замаар өөрийн ашиг сонирхлыг хамгаална гэсэн утгатай философи юм. Харилцааг дээдлэх үзлийн философийн утга «Чи байхгүй бол би ч байхгүй» гэсэн энгийн үнэнтэй нийцдэг.

Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэлд мэдрэх аз жаргал агшин зуурынх. Аз жаргалын мэдрэмж үргэлжилдэггүй. Аз жаргалыг хайдаг хүн аз жаргалтай биш бол өөрийгөө азгүй гэж мэдэрдэг. Хүрээг тогтоохдоо асуудал бий. Аз жаргал, азгүй байдал ихэвчлэн тэг нийлбэртэй тоглоом юм. Дорнод шиг амьдралын утга учрыг хайдаг хүн үүнийг бусадтай харилцах харилцаа эсвэл суралцахуйгаар хэмждэг. Харилцааг дээдлэх үзэл тэг нийлбэртэй тоглоомоос ангид. Утга учрыг эрэлхийлэх нь тасралтгүй бөгөөд шат дараатай. Түвшний ялгаа бий. Аз жаргалыг эрэлхийлэх нь тэг нийлбэртэй тул аз жаргалгүй, азгүй гэж мэдэрдэг хүн асуудлын шийдлийг мансууруулах бодис эсвэл гаднаас амархан хайдаг. Утга учрыг хайдаг хүн бусадтай харилцах харилцаа эсвэл суралцахуйн үр дүнгээр хэмждэг тул утга учир, үр дүн дотроосоо хэмжигддэг.

Дорнын Мэнз, Сюньзын ёс зүйн үзэл аз жаргал эсвэл Эпикурын таашаалаас хол. Мэнз Даогийн соёл иргэншилд төрсөн сэтгэгчийн хувьд амьдралын зорилго аз жаргал эсвэл таашаалыг эрэлхийлэхэд оршдоггүй гэж үзсэн. Дорнын соёл иргэншилд сэтгэгчид нэг зорилготой байв. Тэр нь улс төрийн ёс зүйг эрэлхийлж, «удирдагч (君子)»-ийг сайн сонгоход оршино. Энэ бол Күнзийн сургаалын онцлог бөгөөд Күнз, Мэнз, Сюньз нарын бүгдийн хуваалцаж байсан зорилго юм. Даосизм угтаа улс төрд шууд оролцохоос зайлсхийж, байгалийн Даог гүнзгийрүүлэн судлах зорилготой боловч даосизм хүртэл хүнийг мэргэн хүн (聖人), ард түмэн гэж хуваан мэргэн хүний удирдах чадварыг тайлбарладаг.

Энэ талаараа Күнзийн сургаалын удирдагч-оролцогчийн ангилал, даосизмын мэргэн хүн-ард түмний ангилал хоёулаа эцсийн дүндээ хүсүүштэй «удирдагч»-ийн дүр төрхийг илэрхийлдгээрээ төстэй. Дорнын утга учрыг эрэлхийлдэг амьдрал харилцааг дээдлэх үзэлд тулгуурлан байгаль болон бусад хүмүүстэй харилцах харилцаанаас утга учрыг хайхыг хүсдэг. Энэ нь хувь хүний аз жаргал бус, хамтдаа байя гэсэн ёс зүйг төв болгосон хүмүүнлэг үзэлд тулгуурладаг. Энэ нь бусад ба би (彼我) хоёуланг багтаадаг тул хувиа хичээлийг золиослох бус, гэгээрсэн хувиа хичээл, өөрөөр хэлбэл харилцааг дээдлэх үзлийн илэрхийлэл болдог.

Өрнө хувь хүний аз жаргалыг, Дорно харилцааны утга учрыг эрэлхийлэхийг амьдралын зорилго болгодог. Хүмүүнлэг ёс (仁) бол «бусдыг хайрлан бодох», өөрөөр хэлбэл энэрэн нигүүлсэх үзэл (compassionism) юм. Ёс зүй ганцаараа хүрч чадахгүй «харилцааны» шинжтэй. Аз жаргал хувь хүнийг дээдлэх үзэлд суурилдаг бол хүмүүнлэг ёс бусадтай зайлшгүй холбогддог харилцааг дээдлэх үзэлд суурилдаг. Харилцааг дээдлэх үзэл бусдыг хайрлан бодох сэтгэлийг чухалчилдаг бөгөөд энэ нь аз жаргал бус, амьдралд «утга учиртай амьдрал» эсвэл «үнэ цэнэтэй амьдрал» (worthiness эсвэл worthwhileness)-ыг эрэлхийлдэгтэй холбоотой. Учир нь хөрш маань азгүй байвал би хувь хүний хувьд ганцаараа аз жаргалтай байж чадахгүй.

Энэ нь Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл Өрнийн коммунитаризмаас ялгаатай болохыг харуулдаг. Өрнийн коммунитаризм хувь хүнийг дээдлэх үзлийг орлох утгаар хэрэглэгддэг бол Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл хувь хүнийг дээдлэх үзлийг багтаадаг. Дорнын харилцааг дээдлэх үзэл Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзлийг үгүйсгэдэггүй утгаараа Дорнын харилцааг дээдлэх үзлийг Өрнийн хувь хүнийг дээдлэх үзэл, коммунитаризм хоёрыг нэгтгэсэн философи гэж үзэж болно.

Өрнийнхний аз жаргалд зууралдах нь онцгой. Учир нь тэд оршихуйн философид тулгуурлан аз жаргал үе үе, түр зуур ирдэг бус, мөнхийн аз жаргал боломжтой гэж итгэдэг байсан. Дорнын хувирлын философиор бол аз жаргалын тодорхойлолт өөр болдог. Аз жаргал чухал боловч энэ ч мөн орчлон ертөнцийн бүх зүйлийн адил хүнд үе үе ирж, түр зуурынх байхаас өөр аргагүй. Тиймээс Дорнын үзэл санаанд хугацаатай «аз жаргал»-ын ач холбогдлыг тодруулан авч үздэггүй байв. Түүний оронд хүний хэрэгт гэр бүл, найз нөхөд, суралцахуй, байгалиас олдох бодит амьдралын «утга учир»-ыг чухалчлах болсон.

Күнз Лүньюй-н «Юн Е» бүлэгт «Мэдэхээс таалах нь дээр, таалахаас таашаах нь илүү дээр» (18-р зүйл) гэж тайлбарласан. Мэдэх (知), таалах (好), таашаах (樂) нь Өрнийн аз жаргалын онолоос ялгаатай. Күнзийн тайлбар хувь хүний хичээл зүтгэлээр ухаарлад хүрэх үйл явцыг тайлбарласан хэрэг юм. Зүгээр л мэдлэгийг мэдэхээр зогсолгүй, тэр зүйлийг таалж, улмаар таашааж чадаж байж жинхэнэ амжилт, ухаарлад хүрч чадна гэсэн утгатай.

Аз жаргалын онолыг баримталсан Грекийн философичдын дотроос Эпикур алдартай. Эпикурын аз жаргалын онол бол таашаал юм. Гэвч түүний аз жаргалын онол хөдөлгөөнт таашаал бус, «сэтгэлийн амгалан» (ataraxia) юм. Хүсэл тачаалаа хязгаарлаж, нөхөрлөл, итгэлцлийг чухалчлан, мэргэн ухаалаг амьдралаар сэтгэлийн амгаланд хүрч, аз жаргалд хүрье гэж тэр баталсан. Аз жаргалын тухай Өрнийн хэт автсан үзэл Дорнын соёл иргэншилд байдаггүй. Өрнөд энэ нь эртний Аристотель, Эпикураас эхлэн шинэ үеийн Жереми Бентам, Жон Стюарт Милл хүртэл үргэлжилдэг. Шинэ үед хүн, нийгмийн оршин буй шалтгаан болгон аз жаргалын онолыг дэвшүүлсэн. Тэд хувь хүнээс давж нийгмийн бүхэл бүтэн аз жаргалыг баримтлан аз жаргалын индексийг улс төрийн түвшинд хүргэсэн.

Байгаль хүн төрөлхтнийг зовлон, таашаал хэмээх хоёр эзний ноёрхол дор тавьсан. Бидний юу хийх ёстойг зааж, юу хийхийг шийддэг нь зөвхөн зовлон, таашаал юм. Тэд нэг талаас зөв бурууны шалгуурыг тогтоож, нөгөө талаас шалтгаан, үр дагавар хэмээх гинжний явах замыг тогтоодог. Тэд бидний хийдэг бүх зүйл, ярьдаг бүх зүйл, боддог бүх зүйлд биднийг ноёрхдог: тэдний захирлаас ангижрахын тулд бидний хийж чадах бүх хичээл зүтгэл тэдний ноёрхлыг нотолж, баталгаажуулах хичээл зүтгэл төдий юм. ³²⁵

Бентам (1748–1832) ашиг тусын шалтгаанаар ёс суртахуун үүсдэг гэж баталсан. Бентам зорилгоос хамааран ёс зүй үүсдэг гэж үзсэн юм. Утилитар ёс зүй «ёс суртахуун бол хамгийн олон хүний хамгийн их аз жаргал» гэсэн зорилготой. Милл (1806–1873) мөн утилитарист боловч Бентамаас ялгаатай. Милл Бентамын «тоон гедонизм» гэсэн баримтлалын эсрэг «чанарын гедонизм»-ыг баримталдаг: «Цатгалан гахайгаас өлсгөлөн Сократ дээр» гэдэг нь түүний баримтлал юм.

Тэд шударга ёс, эр зориг, үнэнч шударга байдал, үнэнч байдал зэрэг ариун чанар «хувь хүний» аз жаргалыг (эсвэл хувь хүмүүсийг нийлүүлсэн утилитар аз жаргалыг) авчирдаг гэж итгэдэг байв. Хүмүүнлэг ёс, шударга ёс, зан үйл, мэргэн ухаан зэрэг ариун чанар Дорнод ч бүгд чухал. Гэвч Дорнод ийм ариун чанарыг «хувь хүн» ганцаараа хайдаг бус, бусад хүмүүс эсвэл байгаль ба хүний «харилцаа»-нд эрэлхийлж болно гэж үздэг. Тиймээс Дорно «хувь хүний аз жаргал»-ыг бус, «харилцааны утга учрыг эрэлхийлэх хүн»-ийг эрэлхийлдэг. Амьдралын утга учир гэдэг нь хүн байгальтай эв зохицож, найз нөхөд, гэр бүл, суралцахуйд бусадтай эв зохицохыг хэлнэ. Дорнын амьдралын утга учир харилцааны (relationalistic) шинжтэй. Амьдралд байгаль эсвэл бусадтай хамт байх утга учиртай болдог. Харин Өрнийн аз жаргал хувь хүний (individualistic) шинжтэй. Ганцаараа аз жаргалтай болдог. Грекчүүдийн тодорхойлсон хамгийн сайн аз жаргал бол өөрсдөө бурхад шиг аз жаргалтай болох явдал юм.

Аз жаргал өрнийнхний амьдралын зорилго болсон. Энэ нь Дорнод ч дэлгэрч буй ойлголт юм. Үнэн, мөнгө, нэр төр, хайр дурлал зэргийг эрэлхийлж, түүнийгээ олж авахад тухайн үедээ аз жаргалыг мэдэрдэг. Гэвч аз жаргал ихэвчлэн агшин зуурын бөгөөд ялангуяа хувь хүнийх юм. Тиймээс Дорнод аз жаргалыг амьдралын зорилго болгодоггүй. Дорнын хүн амьдралаа утга учиртай, өөрөөр хэлбэл үр өгөөжтэй өнгөрөөхийг хүсдэг. Би хувь хүн бус, бусадтай хамт байна гэсэн утга учрыг мэдэрье гэсэн санаа юм. Миний өөрийн аз жаргал бус, надтай холбоотой хүмүүс, гэр бүл, найз нөхөд, хамт олон, мөн байгальтай би ямар харилцаа тогтоож, хамтдаа юуг бүтээсэн нь чухал. Тэндээс амьдралын үр өгөөжийг мэдэрдэг. Энд ёс зүйн ач холбогдлыг онцолдог.

Өрнө, Дорнын мансууруулах бодисын асуудлын өнөөгийн байдал аз жаргалыг эрэлхийлэх асуудлыг ил гаргаж байна. Өрнийнхөн шалтгааныг хууль, хяналт шалгалтын ялгаа, хууль бус наймаа, нийлүүлэлтийн сүлжээний ялгаанаас хайхыг хичээдэг. Өрнө, ялангуяа АНУ мансууруулах бодис хэрэглэдэг дотоод тал нь асуудлын үндэс гэж үзэлгүй, гаднаас орж ирэх мансууруулах бодисын «нийлүүлэлт»-ээс асуудлын шийдлийг хайхыг хичээдэг. Дорнод хууль, хяналт шалгалт Өрнөөс сул, эсвэл хууль бус наймаа, нийлүүлэлтийн сүлжээ нээлттэй байлаа ч Өрнийх шиг мансууруулах бодисын асуудал томордоггүй. Дорнын хүн хувь хүний аз жаргал эсвэл азгүй байдлаас бус, гэр бүл, найз нөхөд, суралцахуйгаас амьдралын утга учрыг хайдаг. Энэ нь дутвал гэр бүл эсвэл хүмүүсийн хоорондын харилцааг сайжруулах, суралцахуйн үр дүнг дээшлүүлэхээс шийдлийг хайдаг. Мансууруулах бодис үүнийг орлож чадахгүй. Дорно, Өрнийг ялгадаг сэтгэлгээний тогтолцооны дунд хувь хүнийг дээдлэх үзэл, харилцааг дээдлэх үзэл гэсэн философийн тогтолцооны ялгаа бий.