1) Хүмүүнлэг ёс (仁) ба хайр (愛): бүх үзэл санааг давсан ёс зүй
Хүн төрөлхтөн бичгийг МЭӨ 3 мянган оны орчим зохион бүтээсэн. «Түүх» гэгддэг зүйл энэ үеэс эхэлдэг. Түүнээс хойш 2 мянга гаруй жилийн дараа хүний нийгэм газар бүрт гайхамшигт соёл иргэншлийн цэцгийг дэлгэрүүлж эхэлдэг. Соёл иргэншил ингэж тэсрэх үе ганцхан удаа байсан. Энэ бол Карл Ясперсийн нэрлэсэн «тэнхлэгийн эрин» юм. Хэдхэн зууны дотор хүн төрөлхтний агуу багш нар болох Күнз, Лаоз, Сократ, Шагжамуни, Есүс нар ар араасаа мэндэлсэн үе бөгөөд удалгүй Мохаммед ч мэндэлсэн. Тэд хүний нийгэмд бид хэрхэн амьдрах ёстой вэ гэсэн үндсэн асуудалд төвлөрсөн. Бид хэрхэн амьдрах ёстой вэ? гэсэн асуудалд хүн төрөлхтний агуу багш нар тус бүр хариулт санал болгосон. Христийн шашны хөршөө хайрлах (love your neighbor), Күнзийн сургаалын хүмүүнлэг ёс (仁, empathy), буддизмын энэрэл нигүүлсэл (compassion), Исламын ахан дүүсийн хайр (brotherly love) нь тэр юм.
Эдгээр хариултыг сайтар ажиглавал нэг зүйлд нэгддэг. Тэдний хүн төрөлхтөнд санал болгосон зүйл бол ижил ёс зүй юм. Илэрхийлэх арга нь ялгаатай боловч бүгд «хөршөө хайрлах»-ыг илэрхийлдэг.
Хүмүүнлэг ёс (仁) бол бусдыг хайрлах явдал юм. (Лүньюй, 12, «Янь Юань» бүлэг)
Хөршөө өөрийн адил хайрла. (Левит 19:18, Матай 22:39)
Яагаад хөршөө хайрлах вэ? Энэ нь хүний мөн чанартай холбоотой. Хүн бүр ямар ч үл хамаарах зүйлгүйгээр «хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизм»-тай төрдөг. Үүнийг эв зохицуулж байж хүний нийгэм хадгалагдана. Тэгвэл хүчтэй хувиа хичээлийг сул альтруизмаар багтаан тэврэх ёстой. Үүний арга нь хөршөө хайрлах явдал юм.
Хүнд эд хөрөнгийн шунал, нэр хүндийн хүсэл хамгийн хүчтэй бөгөөд үүний төлөө бусдаас түрүүлэхийн тулд өрсөлддөг. Зарим онцгой хүмүүс альтруизмыг ойлгож, амьдралдаа хэрэгжүүлэн удирдагч (君子) болдог. Гэвч ихэнх хүмүүс (小人) хувиа хичээлд автаж, насан туршдаа шуналаас салж чадалгүй амьдардаг оршихуй болдог. Удирдагч ч мөн чанараараа оролцогчоос ялгаагүй. Өөрөөр хэлбэл удирдагч, оролцогч бүгдэд хамаарах хамгийн хүчтэй хүний мөн чанар бол хувиа хичээл, өөрөөр хэлбэл шунал юм. Ийм шуналыг оюун ухаан зохицуулж, удирдах нь бий боловч олон тохиолдолд оюун ухаан түүнийг улам өсгөж, улам хүчтэй болгодог. Эцсийн дүндээ шуналыг удирдах нь ёс зүйн цөм юм.
Шуналыг удирдах нь оюун ухаанаар хэрэгждэг. Хүний мөн чанарт оюун ухааны үүрэг шийдвэрлэх ач холбогдолтой боловч хязгаартай. Оюун ухаан гэрлийн эх үүсвэрийн эрх чөлөөг эдэлж чадахгүй. Оюун ухаан бол толь төдий. Энэ бол хүний мөн чанарт оюун ухаанд оногдсон хүрээ юм. Хэрэв оюун ухаан зөн совинд угаасаа агуулагдах үйл ажиллагааны хүрээнээс гарч гэрлийн эх үүсвэрийн хувиар үйлдэхийг оролдвол хүнд үхлийн аюул учруулна. Учир нь оюун ухааныг ашиглан шунал эрэлхийлэхийг зөвтгөж, ёс зүйг үл тоох болдог. Ёс зүйн ач холбогдол чухам энд оршдог. Оюун ухааны хазайлтыг хазаарладаг нь ёс зүй юм.
Хүн ба хүний харилцааны талаарх Дорно, Өрнийн ялгаа Дорнын Күнзийн сургаал, Өрнийн Христийн шашныг харьцуулахад тод илэрдэг. Күнз, Есүсийн сургаал хүмүүнлэг ёс (仁), өөрөөр хэлбэл хөршөө хайрлах гэсэн гүн төстэй байдалтай. Гэвч ийм ижил эхлэлийн цэгийг үл харгалзан эцсийн дүндээ Өрнө хүмүүсийн харилцааг шашны цээр (хууль дээдлэх засаглал)-ээр, Дорно ёс зүйгээр зохицуулахыг хичээсэн. Есүс Күнзийн адил хүн төрөлхтний нийтлэг ёс зүй, өөрөөр хэлбэл хөршөө хайрлахыг бидэнд заасан. Күнзийн сургаалд хүмүүсийн хоорондох хамгийн дээд үнэ цэнэ болгон тогтоосон хүмүүнлэг ёсыг (仁) Күнз хүнийг хайрлах явдал гэж номлосон. Есүс ч бидэнд сайн Самари хүний сургаалт зүйрлэлийг үлдээсэн. Итгэл үнэмшил, угсаа гарлаас үл хамааран хөршөө хайрла гэсэн санаа юм. Тэрээр бүх нийтийн ёс зүйн үзлийг үлдээсэн юм. Дорнын соёл иргэншил байгалийн Дао, түүнд тулгуурласан хүний нийгмийн хүмүүнлэг ёс (仁) гэсэн гол үзэл санааг бат бэх сахиж ирсэн. Энэ бол бүх шашин, угсаа, шинжлэх ухааны сэтгэлгээг давсан бүх нийтийн ёс зүйн үзэл юм. Харин Өрнийн соёл иргэншил шашны сургаалыг дагаж үйлс (ёс зүй), итгэл (шашин) хоёрын хооронд мөргөлдөж, тээнэгэлзэхийг давтсаар ирсэн. Христийн шашны нөлөөн дор итгэл, хайрыг эв зохицуулах гэсэн олон оролдлогыг үл харгалзан бодит байдал, түүхэнд шашин үйлсээс илүү итгэлийг чухалчилж ирсэн. Өөрийгөө хамгаалах зарчим үйлчилсэн хэрэг юм.
Өрнийн түүх хүн сайн үйл хийдэг үү, үгүй юу гэдгийг бус, Христийн шашинтан мөн үү, биш үү гэдгийг хүнийг үнэлэх чухал шалгуур болгож ирснийг аргагүй харуулдаг. Өрнө XX зууны дунд үеэс хойш л Аристотелийн угсааг төв болгосон ноёрхлын ёс зүйн үзэл, шашныг төв болгосон ноёрхлын ёс зүйн үзлээс салж, угсаа эсвэл шашнаас үл хамаарах бүх нийтийн ёс зүйн үзлийг хүлээн авахыг хичээх байдалд хүрсэн. Энэ нь азтай хэрэг. Гэвч удаан хугацаанд хэрэгжүүлж ирсэн ноёрхлын ёс зүйн үзлийн өв хүнд ачаа хэвээр үлдсэн байна. Учир нь энэ нь Өрнийн философи, үзэл санааны тогтолцооны өнцөг булан бүрт шингэсэн байдаг.
Өрнийн олон философич XX зууны эхэн хүртэл өрнийнхөн биологийн хувьд дорныхноос давуу тул Өрнө давуу соёл иргэншилтэй болсон гэж баталж ирсэн. Тэгвэл бид цаашид шалтгааныг тодруулах гэж хичээх шаардлагагүй. Өрнийнхөн дорныхноос биологийн хувьд давуу тул Өрнийн соёл иргэншил Дорнын соёл иргэншлээс давуу болсон гэж хүлээн авахад л хангалттай. Гэвч Дорно, Өрнийн хүмүүс хувьслын шатанд Хомо сапиенсийн хувьд ижил генетикийн шинжийг хуваалцдаг бол асуудал өөр. Учир нь Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн ялгаа арьс өнгөний ялгаанаас гардаггүй. Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн ялгаа хүн ба хүрээлэн буй орчны харилцан үйлчлэлээс, өөрөөр хэлбэл хүрээлэн буй орчин, тухайлбал соёл иргэншлийн ялгаанаас үүдэлтэй гэж хүлээн авах ёстой.
Дорнын соёл иргэншилд шашингүйгээр ёс зүй өөрөө соёл иргэншлийн цөм болж байгаа тул шашны сургаалд багтсан ёс зүйг тулгах шаардлагагүй. Даосизмын мэргэн хүн ба ард түмэн, Күнзийн сургаалын удирдагч ба оролцогч гэж ангилж, ёс зүйг улс төрийн философи болгодог. Мэргэн хүн, удирдагч бол чухам ёс зүйт улс төрийн илэрхийлэл юм. Өрнийн соёл иргэншилд ёс зүйн асуудал сайн муугийн асуудалтай холбоотой. Хүн сайн мууг танин мэдэхүйн модны жимсийг түүж идсэнээр диваажин болох Едений цэцэрлэгээс хөөгддөг. Сайн мууг танин мэдэхүйн жимсийг идэхээс өмнө хүн Едений цэцэрлэгийн диваажинд ажил хийлгүй амьдарч байсан гэдэг. Бусад амьтдын хамт. Гэвч сайн мууг танин мэдэхүйн жимсийг идсэнээр диваажингаас хөөгддөг.
Оюун ухаантай учраас хүн бусад амьтнаас ялгаатай нь өөрийн шуналыг төгсгөлгүй эрэлхийлэх урхинд ордог. Шашинд гардаг шиг хүн сайн мууг танин мэдэхүйн жимс буюу оюун ухаантай болсноор шуналаа эрэлхийлэхийн тулд бусад амьтнаас ялгаатай нь тасралтгүй хөдөлмөрлөх ёстой болдог. Сайн мууг танин мэдэхүйн жимсийг идсэнээр хүн оюун ухаанд нүдээ нээж, оюун ухаантай болсноор сайн мууг ялгах болдог. Гэвч оюун ухаан сайн мууг дураараа ялгаж, хүссэнээ хийж чадна гэж бодож үйлдвэл олон тохиолдолд Бурхантай байгуулсан амлалтаа зөрчих шийдвэр гаргадаг. Энэ бол оюун ухааны хязгаар, түүнд нуугдсан урхи юм. Зөн совинд нуугдмал байдлаар оршдог шуналыг оюун ухаан сайн тал руу хөтөлж чадах боловч муу тал руу ч хөтөлж чадна. Сайн мууг танин мэдэхүйн жимстэй холбоотой хүнд өгсөн сануулга энд оршдог. Энэ сануулга бол ёс зүйн хэрэгцээ, өөрөөр хэлбэл Арван зарлигийн оршин буй шалтгаан юм.
Гэвч түүх олон тохиолдолд ёс зүйн талаар тэр сургаал хэвээрээ хэрэгжиж байгааг харуулдаггүй. Нөхцөл байдлаас хамааран хөршөө хайрлахыг устгадаг догмууд бүрэлддэг. Гэвч ийм догмууд хүний бүтээсэн, цаг хугацаа, орон зайн хувьд хязгаарлагдмал үнэ цэнийг л агуулдаг. Шашинд итгэл үнэмшлээр бүрхэгдсэн догмууд бий. Күнзийн сургаалд ч өвөг дээдсээ тахих хатуу журам зэрэг догмууд бий. Буддизмд эхний үеийн сургаалтай хамааралгүй там-диваажин гэсэн догма зэрэг нэвтэрсэн. Гэвч догмуудаар хөршөө хайрлахыг бүрхэж болохгүй. Тиймээс хөршөө хайрлах нь улам их хэрэгтэй юм:
Тиймээс зөвхөн санал бодол нь өөр, номлол сургаал нь өөр гэдгээр нь үнэнч шударга, зөв шударга хүнийг хавчин гадуурхдаг хүн л жинхэнэ Антихрист (anti-Christ) гэж дүгнэхээс өөр аргагүй. 326
Мосегийн Арван зарлиг иудейчүүд улсаа байгуулж, мандан бадрах үед, өөрөөр хэлбэл шударга ёсыг баримталж чадах үед бүтээгдсэн. Энэ нь зөвхөн итгэлийг баримталснаар амьд үлдэхэд тус болж чадах орчноос үүдэлтэй. Гэвч Есүсийн амьдарч байсан үед иудейчүүд шударга ёсыг баримталж чадах байр суурьтай байгаагүй. Иудей үндэстэн Ромд эзлэгдсэн байв. Мөн тухайн үед Газрын дундад тэнгисийн бүс нутагт эллинизмын үзэл санаа дэлгэрсэн байсан тул иудаизм ч харааныхаа хүрээг иудей үндэстнээс дэлхийн бүх хүмүүс рүү тэлэх шаардлагатай байв. Энэ бол Христийн шашин үүссэн шалтгаан юм.
Есүсийн үед эллинизм цаг үеийн чиг хандлага болсон. Эллинизм бол Грекийн үзэл санаа Газрын дундад тэнгисийн ертөнцөд дэлгэрсэн явдал юм. Энэ нь Македоны Александр Египет, Перс, Энэтхэгийг байлдан дагуулсны дараа бий болсон. Александрыг нас барсны дараа түүний жанжид Газрын дундад тэнгис, Перс, Египет, Энэтхэгийн зарим хэсэгт олон улс байгуулж, Грекийн соёл иргэншил эзлэгдсэн нутгуудын соёл иргэншлийг шингээн авч бий болсон нь эллинизм юм. Эллинизм геополитикийн хувьд дэлхийг нэгтгэх үзлийн шинж хүчтэй болж, Сократ-Платон-Аристотелиор төлөөлүүлсэн үнэмлэхүй үнэнийг эрэлхийлдэг илэрсний онол дэлгэрч байсан үетэй давхцдаг.
Христийн шашин ч Бурхан одоо иудаизмын овог аймгийн шинжээс салж дэлхий дахинд тэлэх ёстой болсон үед үүссэн. Ийм нөхцөлд Мосегийн хууль шиг «нүдний оронд нүд, шүдний оронд шүд» гэсэн шударга ёсыг баримталж чадахгүй байв. Үүнээс илүүтэйгээр «Дайснаа хайрла», «Баруун хацрыг чинь алгадвал зүүн хацраа тавьж өг», «Дотуур хувцсыг чинь авахыг хүсвэл гадуур хувцсаа хүртэл тайлж өг» гэсэн шинэ ёс зүй гарч ирэхээс өөр аргагүй байв. Есүс хуулийн харьцангуй байдлыг ойлгож, түүнийг давахыг хэлж байсан гэж үзэж болно. «Есүсийг улсыг хамгаалж, хууль тогтоохоор илгээгээгүй, харин цорын ганц бүх нийтийн хуулийг заахаар илгээсэн». 327 Хуучин Гэрээнд Бурханы цээрээр Амралтын өдөр ажил хийсэн хүнийг цаазлах ёстой гэж заасан байдаг. Гэвч Есүс Амралтын өдөр хүний төлөө байдаг гэдгийг тодорхой болгосон. Есүсийн үнэ цэнэ нь овог аймгийн улсыг хадгалах зорилгоор иудаизмын шударга ёсыг баримталдаг урсгал, хүч шударга ёс болдог Ромын оргил үе дунд ганцаараа «Хөршөө өөрийн биеийн адил хайрла» гэсэн цаг хугацаа, орон зайг давсан ёс зүйн үзлийг нээсэнд оршдог.
«Би өөрийнхөө төлөө байхгүй бол хэн миний төлөө байх вэ? Би зөвхөн өөрийнхөө төлөө байвал би юу болох вэ?» гэсэн Талмудын оньсого мэт асуултын хариултыг Есүс өгсөн бус уу? Күнз ч хариултыг санал болгож байгаа бөгөөд Есүстэй ижил санааг илэрхийлж байна: «Шувуу, араатантай сүрэг болж амьдарч чадахгүй тул би хүмүүсийн дунд амьдардаг хүн биш бол би юу вэ?» (Лүньюй, 18:6) Күнзийн сургаал эцэг эхийг нас барсны дараа гурван жил гашуудал барихыг баримталж олон маргаан дагуулсан. Лүньюй-д ч гурван жилийн гашуудлыг баримталсан бичвэр гардаг. Гэвч Күнзийн хүмүүнлэг ёс (仁) Есүсийн хөршөө хайрлах (Samaritan Love)-аас ялгаагүй. Күнз хүмүүнлэг ёс бол хүнийг хайрлах явдал гэдгийг тодорхой болгосон: «Шавь нь хүмүүнлэг ёсны тухай асуув. Күнз хариулав. Хүмүүнлэг ёс бол хүнийг хайрлах явдал» (Лүньюй, 12:22, «Янь Юань», 顏淵篇). Сыма Ню санаа зовсон царайтай «Бусад бүгд ах дүүтэй, ганцхан надад л байхгүй» гэв. Зыся хэлэхдээ «Миний сонссоноор үхэх, амьдрах нь хувь заяа, баяжих, эрхэмсэх нь Тэнгэрээс шалтгаална гэдэг. Удирдагч болгоомжтой байж алдаа гаргахгүй, бусадтай харьцахдаа даруу, ёсорхог байвал дэлхий даяарх хүмүүс бүгд түүний ах дүү нар юм. Удирдагч ах дүүгүйдээ яахин санаа зовох вэ» (Лүньюй, 12:5). Күнзийн гүн утга хэзээ ч болзолгүй үнэнч байдал, ачлалт ёс, эсвэл хатуу эцэг-хүү, хаан-түшмэлийн харилцааг заасан хэрэг биш.
Күнзийн хамгийн дээд хамгийн тохилог нийгэм хэмээн дүрсэлсэн зүйл бол «зөвхөн өөрийн эцэг эхийг эцэг эх гэж үзэхгүй, зөвхөн өөрийн хүүхдийг хүүхэд гэж үзэхгүй» Их эв нэгдлийн нийгэм (大同社會) юм. 328 Улс төр ч Их эв нэгдлийн нийгмийг чиглэдэг: улс төр гэдэг нь хаан хаан шиг, түшмэл түшмэл шиг, эцэг эцэг шиг, хүү хүү шиг үүргээ гүйцэтгэх явдал юм 329 Энэ утгаараа Мэнз ард түмнээ орхисон хаан шударга ёс, хүмүүнлэг ёсыг эвдсэн дээрэмчин (殘賊) болдог тул ийм хааныг зайлуулах ёстой гэж хатуу баталсан. Мэнз Дорно, Өрнийг нийлүүлээд захирагчийн өмнө ард түмний эрхийг баримталсан анхны философич байж магадгүй. Өрнөд XVII зууны Локк, XVIII зууны Руссогийн үед л төстэй философи гарч ирдэг. Мэнз улс төрийн ач холбогдол, захирагчийн хариуцлагыг онцолсон: хүнийг алахад жадаар алах, илдээр алах хоёрт ялгаа байхгүйн адил илдээр алах, улс төрийн алдаагаар алах хоёрт ч ялгаа байхгүй.330 Өрнийн хүмүүсийн дунд Күнзийн жинхэнэ утгыг ойлгосон хүн туйлын цөөхөн. Ихэнх нь түүнийг зүгээр л хуучирсан өвөг дээдсээ тахих ёсыг баримталсан хүн гэж л мэддэг.331
Буддизмын энэрэл нигүүлслийн үзэл ба нирвана
Ромын эзэнт гүрнийг мөхөөж, эртний Өрнийн соёл иргэншлийн уналтыг авчирсан ард түмний их нүүдэл Европоор хязгаарлагдаагүй. Хятадад ч мөн үед «зэрлэгүүд» бөөнөөрөө түрэмгийлэн Хятадын бүх нутгийг эзэлж, гадаадын соёл болох буддизм нэвтэрснээр Хятад улс төрийн төдийгүй соёлын хувьд ч III–VI зууны хооронд 300 орчим жилийн турш Зургаан улсын (六朝) үе гэгдэх үед түүхэн дэх хамгийн том хямралтай тулгарсан. Энэ нь Хятад 1 500 орчим жилийн дараа тулгарах Чин улсын мөхөл, Өрнийн соёл нэвтэрсэн үетэй харьцуулж болох том хямрал байв.
Хэрэв Дорнын соёл Өрнийн соёл шиг илэрсний онолын соёл байсан бол, эсвэл буддизм зөвхөн ёс зүйгээр хязгаарлагдалгүй Өрнийн соёл эсвэл Дорнын соёл шиг улс төр, цэрэг, эдийн засаг зэрэг соёлын бүх талыг хамарсан иж бүрэн соёл байсан бол Хятадын эзэнт гүрэн ч Ромын эзэнт гүрэн шиг мөхсөн байж магадгүй. Гэвч Хятад улсын хувьд дахин сэргэж Тан улсыг байгуулаад зогсохгүй, буддизмыг «хятадшуулж», Хятадын соёлын мөн чанарыг алдалгүйгээр шинэ эрч хүчийг шингээн авч, соёлын хувьд ч сэргэн мандалтыг туулсан. Ингээд Хятад мянга орчим жилийн турш Өрнөөс соёл, улс төрийн хувьд давуу байдлаа хадгалсан.
Хятадын соёлын сэргэн мандалтыг боломжтой болгосон буддизм Хятадад ямар нөлөө үзүүлсэн бэ? Эсрэгээр Хятадын соёл буддизмд ямар нөлөө үзүүлсэн бэ? «Хятад буддын шашинтай болохоос илүү буддизм хятадшсан нь их» гэсэн үг юу гэсэн утгатай вэ? Бидний соёлыг ялгах шалгуур болгож ирсэн оюун ухаан ба бие махбодын салгал эсвэл эв зохицол, өөрөөр хэлбэл илэрсний онолын соёл, илрээгүйн онолын соёлын үүднээс харвал үүнийг хэрхэн тайлбарлаж болох вэ? Энэтхэгийн уламжлалт шашин болох брахманизм ч Мосегийн иудаизмын адил оюун ухаан, бие махбодыг салгадаг. Энэтхэгийн шашны Брахма (Brahma) илчлэлтийн шашны Бурхантай дүйцэх бөгөөд хоёулаа ер бусын шинжтэй. Үүнийг Упанишад (Upanishad)-д сайн илэрхийлсэн байдаг.
Хүн мунхгаараа жинхэнэ би-гээ бүрхэж, материйн бүрхүүлийг өөртэйгөө адил гэж үздэг бөгөөд үүнийг давснаар цэвэр баяр баясгалант Брахмантай нэгддэг.332
Энэтхэгт бие махбодоос салсан оюун ухаан (Atman) Брахманд хүрэхийг хичээдэг бөгөөд гар хүрэхгүй Брахманд хүрэх хичээл зүтгэлд бие махбод төвөгтэй оршихуй юм. Эндээс бие махбодоос гарахаас өөр аргагүй болдог. Шагжамуни хатуу даяанаа үргэлжлүүлэхээс татгалзаж, энгийн хүмүүсийн иддэг хоолыг шаардсанаар таван нөхрөө гайхшруулж, аймшигтайгаар цочоосон. Тэрээр хүний хүрч чадах аливаа үнэнд эрүүл биед хангалттай тэжээл авсан тархиар хүрч болно гэдгийг ухаарсан. Ийм санаа тэр цаг үе, тэр оронд огт шинэ, харь зүйл байв.333 Оюун ухаан, бие махбодын эв зохицлыг ухаарсан Буддагийн нэгэн зэрэг мэдэрсэн зүйл бол чи, би хоёр салж болохгүй, эв зохицох ёстой гэсэн мэдээж зүйл байсан бөгөөд энэ нь энэрэл нигүүлслийн үзэл болж илэрдэг.
Ийм энэрэл нигүүлслийн үзэлд төвлөрсөн бодит хандлагыг Шагжамунийн буддизмд онцолдог. Шагжамуни уламжлалт хиндуизмын трансцендент хандлага, өөрөөр хэлбэл метафизик хандлагыг үгүйсгэж, амьдралын бодит асуудал, өөрөөр хэлбэл чи ба миний асуудлыг чухалчилсан нь Мажжхима Никая (Majjhima Nikāya) судрын нэгэн түүхэнд сайн илэрдэг. Яг Кантын антиномийн метафизик шиг ертөнц мөнх үү, мөнх бус уу, ертөнц хязгааргүй юү, хязгаартай юу, сүнс ба зөн совин ижил үү, салангид уу, гэгээнтэн (聖者) үхээд ч амьд байдаг уу, үхвэл дуусдаг уу гэх мэт асуудлын тайлбарыг шаардсан Малункьяпуттад (Māluṅkyaputta) Будда ингэж хариулжээ.
Малункьяпутта, шашны амьдрал ертөнц мөнх үү, үгүй юү гэх догматизмтай ямар ч холбоогүй. Ийм догматизм байсан ч, байгаагүй ч миний арилгахыг хүссэн энэ насны олон зовлон, тухайлбал төрөх (生), хөгшрөх (老), үхэх (死), гуниглах (哀), гашуудах (悲嘆), азгүйтэл, цөхрөл хэвээрээ үлдэх тул·····.334
Буддизм иудаизм эсвэл брахманизмаас ялгаатай нь оюун санаа ба материйн эсрэгцлийг урьдчилан тавьдаггүй. Оюун ухааны үйл ажиллагааг биеийн бусад хэсгийн үйл ажиллагааны адил хүний нэгэн үүрэг гэж ойлгодог. Будда брахманизмын цөм болох атманы (atman) тухай номлодоггүй. Ямар нэгэн мөнхийн, өөрчлөгдөшгүй метафизик бодит биетийн тухай ч тайлбарладаггүй. Будда Күнзийн адил өөрийгөө зүгээр л нэгэн хүн гэж үздэг байв. Тэд Бурхан эсвэл ямар нэгэн трансцендент оршихуйн хүчинд ч түшиглээгүй. Буддизм Күнзийн сургаалын адил энэ ертөнцийг сайжруулж, хүнд илүү сайн амьдрах аргыг л тайлбарлаж байна. Энэ талаараа буддизм даосизм, Күнзийн сургаалын адил илэрсний онолын шашин бус, илрээгүйн онолд тулгуурласан ёс зүйн философи болдог. Үнэмлэхүй эсвэл трансцендент оршихуйг бүтээж, өөрийгөө түүнтэй адилтгах нь эцсийн дүндээ өөрийгөө хамгаалахын төлөөх хувиа хичээсэн санаанаас үүдэлтэй бөгөөд би, чамайг ялгах замд хүргэх анхны алхам болдог.
Хувь хүн бүрийн сэтгэл зүйд хоёр үндэс бий. Тэр нь өөрийгөө хамгаалах, өөрийгөө авч үлдэх зөн совин юм. Өөрийгөө хамгаалахын тулд хүн үүнийг Бурханаас хайх болсон. Өөрийгөө авч үлдэхийн тулд хүн мөнх амьдардаг атман, өөрөөр хэлбэл сүнс үхэшгүй гэсэн онолыг сэтгэн бодож гаргасан. Мунхаг, сул дорой байдал, айдас, хүсэл тачаал дунд хүн энэ хоёрт итгэж, тайтгарал болгон тайвширдаг. Энэ бол хүн энэ хоёрт зууралдаж, шүтэн бишрэх хүсэл тэмүүллийг үзүүлдгийн шалтгаан юм.335
Буддагийн амьдарч байсан үеийн зөн совин, оюун ухааны ангиллыг үгүйсгэж, би ба чиний ялгааг үгүйсгэх нь үнэхээр хувьсгалт хандлага юм. Будда Есүсийн адил өөрийн сургаал асар их эсэргүүцэлтэй тулгарна гэдгийг урьдчилан харсан бололтой. Метафизик сэтгэлгээг эсэргүүцсэн Будда метафизик сэтгэлгээний дүгнэлт болгон ихэвчлэн гаргадаг өөрийгөө зөвд тооцох хандлагын талаар сануулсан.
Үнэнийг хайрладаг хүн зөвхөн энэ л үнэн, бусад бүгд худал гэж өөрийгөө зөвд тооцсон дүгнэлт гаргах нь буруу. Хүн итгэл үнэмшилтэй байж болно. Хэрэв тэр «Энэ бол миний итгэл үнэмшил» гэж хэлбэл тэр үнэнийг хэлж байгаа хэрэг. Гэвч үүнээс цааш явж зөвхөн өөрийн итгэл үнэмшил л зөв гэсэн үнэмлэхүй байр суурь эзлэх ёсгүй. Хэн ч зөвхөн энэ л үнэн, бусад нь худал гэж хэлэх байр суурьтай биш.336
Хатуу даяанч ёс заншлаас салж, атманы оршихуйг үгүйсгэснээр Будда оюун ухаан, бие махбодыг салгахыг үгүйсгэсэн. Брахманизмыг үгүйсгэснээр Будда чи, би хоёрыг салгахыг үгүйсгэсэн. Буддагийн сургаал бусад ба өөрийгөө (彼我) адилтга гэсэн гүн философид үндэслэдэг. Хүмүүсийн хоорондын харилцааг юуны түрүүнд энэрэл нигүүлслээр зохицуулах ёстой гэж тэр үзсэн. Энэ талаараа Буддагийн энэрэл нигүүлслийн үзэл Күнзийн хүмүүнлэг ёс (仁), Есүсийн хайр, Мохаммедын ахан дүүсийн хайртай мөн чанараараа нэг юм. Есүс, Күнзийн адил Будда ч сургаалаа бичгээр үлдээгээгүй. Түүний сургаалыг түүнийг таалал төгссөнөөс хойш 300-аас 700 жилийн туршид энэтхэгчүүд дурсан санаж эмхэтгэсэн.337 Тиймээс Буддагийн сургаалын мөн чанар, түүний шавь нарын дамжуулсан зүйлийн хооронд үнэн худлыг ялгах нь маш хэцүү.
Ийм үйл явцад олон түмний буддизм нирванаг (nirvana; nir нь үгүй (無), хоосон (空) гэсэн утгатай, vã нь амин хүч (氣) гэсэн утгатай) ихэд чухалчилдаг. Нирвана бол нирванд хүрэх, өөрөөр хэлбэл нисванис, шүтэн барилдлага бүрэн унтарсан, гал нь унтарсан төлөвт хүрэх явдал юм. Хүн нирванд орвол зовлон, орчлонгийн хүрдний гинжийг бүрэн тасдаж, гэтэлгэлийн төлөвт хүрдэг гэдэг. Олон хүн нирваныг буддизмын цөм гэж боддог. Мөн Будда нирванд хүрсэн гэж бодоод өөрөө ч нирванд хүрэхийн тулд буддизмд итгэдэг. Гэвч Будда нирванагийн талаар төдийлөн дурдаагүй. Будда нирваныг үгүй (無) эсвэл хоосон (空) гэж тодорхойлсноос өөр төдийлөн тайлбар өгөөгүй. Нирвана Христийн шашны диваажин, грекчүүдийн аз жаргалтай нэг замаар явдаг. Сэтгэл татам ч гэсэн эцсийн дүндээ метафизик илэрхийлэл, баримжаа юм.
Хүний ёс зүйн үндэс бол «хөршөө хайрлах» гэж хүн төрөлхтний бүх агуу сэтгэгчид дүгнэсэн. Будда, Күнз, Есүс, Мохаммед нарын үлдээсэн хөршөө хайрлах ёс зүйн үзэл «Өөрийгөө хайрладаг шигээ хөршөө хайрла» (love your neighbor as you love yourself) гэсэн үгийн товчлол юм. Хөршөө хайрлах нь эцсийн дүндээ хүний цорын ганц ёс зүй болдог: «Шинэ Гэрээ бүх хууль ‘Хөршөө хайрла’ гэсэн ганц хуульд хүрдэг гэж заадаг» 338 Өдөр бүр бие биедээ давтан хэлцгээе. «Ёс суртахуун ганцхан бөгөөд Бурханаас гардаг. Догмууд тус бүр өөр бөгөөд тэдгээрийг хүн бүтээсэн» гэж.339 Аль эрт тодорхой тайлбарласан ийм ёс зүйн талаар олон хүн одоо ч андуурсаар байна. 340
Бид Күнз, Есүсийн сургаалыг одоо ч буруу ойлгосоор амьдарч байна. Хүн ганцаараа амьдарч чадахгүй. Юу ч хийсэн өөрийнхөө төлөө, бусдын төлөө байх нь холилдохоос өөр аргагүй. Хүмүүнлэг ёс (仁) харилцааг дээдлэх үзлийн шинжтэй хөршөө хайрлахыг илэрхийлдэг. Күнз Лүньюй-д «Шувуу, араатантай хамт байж чадахгүй. Хөршөөсөө өөр хэнтэй хамт байх вэ?» гэж асууж байгаа бол Талмуд «Би өөрийнхөө төлөө байхгүй бол хэн миний төлөө байх вэ? Би зөвхөн өөрийнхөө төлөө байвал би юу болох вэ?» гэж асууж байна. Хариулт аль хэдийн өгөгдсөн.
Будда хувь хүний авралыг эрэлхийлээгүй тул нирвана түүний сургаалын мөн чанар байж чадахгүй. Будда амьтан бүхнийг гэтэлгэж, аврахыг эрмэлзэж байв. Хэрэв нирвана «хувь хүний аврал», «хүсэл тачаалыг тасдах», «цангааг тайлах», «үзэн ядалтаас чөлөөлөгдөх», «хуурмагаас зугтах», «бүрэн мэргэн ухааны төлөв», «аврагдах» зэргийг илэрхийлдэг бол брахманизмын өгүүлдэг атман Брахматай нийлэх төлөвөөс ялгаагүй. Энэ тохиолдолд буддизм брахманизмаас ялгаагүй болно.
Гаутама (Gautama) хэлжээ. Жирийн хүмүүст номлоход үнэхээр хэцүү. Учир нь тэд бүдүүлэг мухар сүсэгт зууралдаж, сэтгэл хөдлөлийнхөө шивнэснийг амархан дагадаг.342
Тухайн үед Энэтхэгийн газар нутаг Гаутамаг угтаж аваагүй. Одоо ч Буддаг угтаж авдаггүй. Брахманизм түр ухарсны дараа дахин хүч авч (捲土重來) Энэтхэгийн газарт улам бат үндэслэсэн. Есүсийн тохиолдол ч мөн адил. Галилей нутаг Есүсийг дайсагнаж байв. Одоо ч Есүсийг угтдаггүй. Иудаизм Галилейг өмнөхөөсөө улам бат бэх дахин эзэлсэн. Эш үзүүлэгч төрсөн нутагтаа хавчигдах нь заяа бололтой. Есүсийн элч нар «Хөршөө өөрийн биеийн адил хайрла» гэсэн тодорхой сургаалыг янз бүрийн домог, догмагаар бүрхсэн. Гаутамагийн шавь нар ч мөн адил үйлдсэн. Тэд нирвана гэсэн домгийг бүтээж, түүгээрээ Буддагийн жинхэнэ сургаал болох энэрэн нигүүлсэх сэтгэлийг бүрхсэн.
Будда брахманизмыг үгүйсгэн боссон нь брахманизмын өгүүлдэг атман Брахматай нийлэх нирванагийн төлөв (Brahmanic Nirvana) бусдыг огт харгалздаггүй хүйтэн, хуурай хувь хүний авралыг илэрхийлдэгтэй холбоотой. Будда брахман лам нарыг амьтан бүхнийг гэтэлгэхийн төлөө хичээдэггүй, бусдад энэрэн нигүүлсэх сэтгэлгүй гэж зэмлэсэн удаа ч бий. Тиймээс нирваныг бусдыг энэрэн нигүүлсэх сэтгэлтэй холбож бодох ёстой. Буддагийн заасан нирвана ганцаараа хүрч болохгүй зүйл байв. Тэр нирванд бусдаар дамжин хүрч болно.
Тухайн үеийн энэтхэгчүүдийн өдөр тутмын амьдралд Будда зовлонг (苦: зовлон шаналал) харсан. Мөн тэр зовлонг арилгахын тулд хүсэл тачаалыг арилгахыг хүссэн. Будда нирваныг үгүй (無) эсвэл хоосон (空) гэж номлосон шалтгаан энд оршино. Гэвч хүний сэтгэл үгүй эсвэл хоосон хэвээр байж чадахгүй. «Байгаль хоосон зайг үзэн яддаг» (Nature abhors vacuum) гэсэн хууль хүний сэтгэлд ч хамаарна. Хүний сэтгэлээс үзэн ядалт, атаа жөтөө, тэмцэл, зөрчилдөөний шалтгаан болдог муу хүслийг сугалж хаявал тэр орон зайг өөр зүйлээр дүүргэх ёстой. Будда тэр орон зайг чухам энэрэн нигүүлсэх сэтгэлээр дүүргэх ёстой гэж үзсэн.343 Хүний сэтгэлээс сөрөг хүслүүд арилж, эерэг, бүтээлч хүсэл, өөрөөр хэлбэл энэрэн нигүүлсэх сэтгэлээр дүүрэх үед хүн өөрийгөө бусдаас ялгахгүй болох мэдрэмжтэй болдог.
Тиймээс нирванд зөвхөн би ба бусдын харилцаа, өөрөөр хэлбэл энэрэн нигүүлсэх сэтгэлээр л хүрч болно. Нирвана энэрэн нигүүлсэх сэтгэлтэй салшгүй холбоотой. Нирвана бол бүрэн дүүрэн энэрэн нигүүлсэх сэтгэл бөгөөд цэвэр энэрэн нигүүлсэх сэтгэл бол нирвана юм. Ийм ухаарлын дор чи, би хоёрын нэгдэл, цаашлаад би ба байгаль, орчлон ертөнцийн нэгдлийг мэдэрч буй тэр агшин бол нирваныг мэдэрч буй агшин юм.344 Буддын шашны домогт Будда 35 настайдаа ийм төлөвийг мэдэрсэн гэдэг. Мөн тэрээр үүнийг амьтан бүхэнд мэдүүлэхийг хүссэн юм.
2) Бурханыг шүтэх, хөршөө хайрлах хоёр антиномиос зайлсхийх зам юу вэ?
Бид яагаад амьдардаг вэ? гэсэн асуултын энгийн хариулт нь дэвшлийн төлөө өөрийгөө зориулах явдал байж болно. Алсын хараагаа хөөх нь амьдралын утга учрыг олох хамгийн найдвартай арга байж болно. Дэвшил оюун ухааны тэргүүлэн эрэлхийлдэг алсын харааг зорилго болгох болдог. Алсын харааг эрэлхийлэх нь илчлэлтийн шашнаас XX зууны үзэл суртлын эрин үе хүртэлх Өрнийн соёл иргэншлийн онцлог юм. Асуудал нь түүхээс харвал алсын харааг эрэлхийлэх бүх оролдлого анх тогтоосон зорилгодоо хүрч чаддаггүйд оршино. Мөн нэгэн зэрэг тэр явцад ёс зүйгээ алддагт оршино. Илчлэлтийн шашин эсвэл үзэл суртлын санал болгодог алсын хараа бол Бурханы сургаал эсвэл метафизик үнэнийг түгээж, дагах явдал бөгөөд үүнийг идэвхтэй хэрэгжүүлэхдээ хөршөө хайрлахыг гэмтээхээс өөр аргагүй. Энэ нь ёс зүй, алсын хараа хоёрын хоорондох мөргөлдөөнийг үүсгэдэг.
Күнзийн сургаал, Христийн шашин хөршөө хайрлах гэсэн ганц ёс зүйг санал болгодгоороо ялгаагүй. Гэвч Күнз, Есүсийн хувьд Лүньюй, Библи хоёр тод ялгааг харуулдаг. Күнзийн хувьд сургаал нь тодорхой, тод. Күнз хүмүүсийн хоорондын харилцааг тогтооход саад болох өөр ямар ч үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Хүмүүнлэг ёсыг (仁) хэрэгжүүлэхийн тулд хүний хүчээр л хийхээс өөр аргагүй гэсэн гүн хүмүүнлэг үзлийг баримталдаг. Өөрөөр хэлбэл тэрээр бүхэлдээ зөвхөн бодит ертөнцийг сонирхож, хойд ертөнц, үхэл, Бурханы аливаа үүрэг, оршихуйг үгүйсгэдэг. «Хүмүүнлэг ёсны хувьд багшдаа ч тавьж өгдөггүй» (Лүньюй, 15:35, «Вэй Лин Гун», 衛靈公篇) гэсэн Күнзийн сургаал үүнийг илэрхийлдэг. Хүмүүнлэг ёсны утга нь сайн багш эсвэл сайн нөхөдтэй тааралдаж хамтдаа ухаарах ёстой болохоос судрын сургаал, багшийн тулгалт, Бурханы тушаал эсвэл албадлагаар хүмүүнлэг ёс бүтдэггүй гэсэн явдал юм. Дорнын хүний нийгэмд санал болгодог ганц ёс зүй улс төрийн ёс зүйд ч «адилгүй ч хамтран ажилладаг» гэсэн удирдагчийн философид сайн илэрхийлэгдсэн. «Удирдагч адилгүй ч хамтран ажилладаг. Оролцогч адилхан боловч хамтран ажилладаггүй» (Лүньюй, 13:23).
Гэвч Есүсийн хувьд шавь нарын үлдээсэн сургаал Күнзийнх шиг тод биш. Тэрээр энэ ертөнц ба хойд ертөнц, амьдрал ба үхэл, хүн ба Бурханы аль алиныг сонирхох байр суурийг илэрхийлсэн гэж Шинэ Гэрээнд тэмдэглэгдсэн байдаг. Энд илэрсэн сургамжийг итгэл, хайр гэсэн хоёроор нэгтгэж болно. Христийн шашин «Бурханы хууль хоёр. Нэг нь Бурханыг шүтэх, хоёр дахь нь хөршөө өөрийн биеийн адил хайрлах явдал» (Марк 12:30–31, Матай 22:36–40) гэсэн тодорхой хуулиар байр сууриа тодорхой болгосон. Нэгэн зэрэг «Хөршөө өөрийн биеийн адил хайрла» гэсэн хөршөө хайрлах сургаалыг элч Иаков тодорхой дамжуулдаг: «Үйлсгүй итгэл үхмэл юм···Хүн зөвхөн итгэлээр бус, үйлсээрээ зөвд тооцогддог». (Иаков, 2-р бүлэг). Эцсийн дүндээ Христийн шашинд хоёр үнэмлэхүй сургаал бий. Хөршөө хайрлах, Бурханыг шүтэх явдал юм. Энэ нь ёс зүй, итгэл хоёуланг нь зааж байна.
Гэтэл түүхэнд «хөршөө хайрлах» (love your neighbor), «Бурханыг шүтэх» (obey your God) хоёр мөргөлдөх тохиолдол олон бий.
Итгэл, ёс зүй хоёр бие биеэсээ урвахаас өөр аргагүй байдаг нь Бурханы соёл иргэншлийн онцлог юм. Итгэл (шашны хууль), ёс зүй (хайр) хоёр антиноми болохгүй цорын ганц зам байдаг бол тэр нь хөршөө өөрийн биеийн адил хайрла гэдгийг Бурханы цорын ганц хууль гэж итгэх явдал юм. Энэ тохиолдолд ёс зүй, итгэл адил зүйл болж, ёс зүй ямар ч тохиолдолд холдуулж болохгүй үнэмлэхүй зүйл болно. Гэвч ийм талаас харсан итгэл өрнийнхний бодож ирсэн итгэлийн тодорхойлолтоос хол. Учир нь энэ нь ёс зүй итгэлээс түрүүлдэг гэсэн тунхаглал юм. Үнэндээ Христийн шашныг түгээхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн элч Паул ч итгэл, хайр хоёрын дундаас заримдаа итгэлийг, заримдаа хайрыг баримтлан төөрөгдөл үүсгэж байна:
Итгэл: Тиймээс хүн хуулийн үйлсээр бус, итгэлээр зөвд тооцогддог гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрнө. (Ром, 3-р бүлэг)
Хайр: Тиймээс итгэл, найдвар, хайр энэ гурав үргэлж байх бөгөөд тэдгээрийн дотроос хамгийн агуу нь хайр юм. (1 Коринт, 13-р бүлэг)
Ийм сургаал Христийн шашныг дэлгэрүүлэх явцад үүссэн бололтой. Хуучин Гэрээнд тэмдэглэгдсэн Бурханы хууль бол хүний төсөөлсөн (эсвэл Бурханаас илчлэлт хүлээн авсан гэж бодсон) хууль бөгөөд гайхамшгаар бүрхэгдсэн гэж бичсэн сэтгэгч олон. Үнэндээ Есүсийн түүхэн амьдрал, элч нарын тэмдэглэсэн Шинэ Гэрээн дэх Есүсийн амьдрал хоёрын хооронд ялгаа байгаагаас гадна элч нарын өөр хоорондоо дүрсэлсэн Есүсийн амьдралд ч ялгаа бий. Үнэндээ Христийн шашин Есүсийн сургаалтай хамааралгүйгээр Египетийн Исида (Isis) дарь эх, Грекийн Артемида дарь эхийг шүтэх ёсны нөлөөгөөр Онгон Мариаг шүтэх зэргээр түүхэнд дахин дахин өөрчлөгдсөний адил345 Сайн мэдээнүүд ч Газрын дундад тэнгисийн бүс нутаг бүрт Христийн шашныг түгээхдээ тухайн нутгийн уугуул итгэл үнэмшил, домгийг ихээр нэвтрүүлсэн бололтой:
Шинэ сургаал хүмүүсийн чихэнд таагүй сонсогдохгүйн тулд элч нар тухайн үеийн хүмүүсийн таашаалд нийцүүлэн аль болох их найруулж, тэр үед хамгийн өргөн танигдсан, хүлээн зөвшөөрөгдсөн суурин дээр сургаалаа босгосон 346
Үнэндээ Есүсийн ёс зүйн талаарх чухал үүргийг үл харгалзан түүхэнд харагдах Христийн шашин «бүх зүрх сэтгэл, бүх хүчээрээ Еховаг шүтэх», «хөршөө өөрийн биеийн адил хайрлах» гэсэн хоёр эрхэм үүргийн хооронд хэлбэлзэх байдлыг харуулдаг. Хөршөө хайрлах нь хүн төрөлхтний цорын ганц ёс зүй хэдий ч урсгал бүр, байгууллага бүр хөршөө хайрлахаас илүүтэйгээр өөрийн өөрийгөө хамгаалах зарчмыг дагах байдлыг харуулсан. «Сүмээс гадна аврал гэж үгүй» гэсэн Христийн шашны Пап ламын ордны сургаал хөршөө хайрлахаас өөрийгөө хамгаалах зарчим түрүүлдгийг харуулж байна. Христийн шашин доторх урсгал бүр ч тийм. Түүхэн Христийн шашинд урсгал урсгал байгуулагдсан. Урсгал бүр өөрийгөө хамгаалахын тулд өөр өөр хэлбэрийг дэвшүүлж, өөрсдийгөө зөв гэж баталж байв. Вольтер ингэж онцолсон:
Ямар ч урсгал бай бүгд алдаа, эргэлзээний бүтээгдэхүүн юм. Дунс Скотын (Duns Scotus) сургууль, Томасын (Thomas) урсгал, реалистууд, номиналистууд, папын талынхан, Кальвины (Calvin) урсгал, Молинагийн (Molina) урсгал, Янсений (Jansen) урсгал зэрэг нь бүгд дайны нэр төдий юм. Геометрт урсгал байдаггүй. Хэн ч «Евклидийн урсгал», «Архимедийн урсгал» гэж баталдаггүй. Үнэн тодорхой үед бүлэглэл, хагаралдсан урсгал үүсгэж чадахгүй. Үд дунд гэгээтэй гэдгийг үгүйсгэх хүн хэн ч байхгүй 347
Итгэл, ёс зүйн ийм антиномийн байдал Дорнын Даогийн соёл иргэншилд тохиолддоггүй. Учир нь байгалийг бүтээсэн үнэмлэхүй оршихуйн байр суурь байхгүй бөгөөд байгаль өөрөө Дао болж, хүнд хамгийн чухал ёс зүйн тулгуур болдог. Тийм учраас Даогийн соёл иргэншилд хүмүүнлэг ёс (仁), өөрөөр хэлбэл хөршөө хайрлахыг философийн хувьд хамгийн дээд ёс зүй болгон хэвээр нь хүлээн авсан. 仁 гэсэн ханзыг задалбал хоёр хүн гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл хүн, хүн хоёрын харилцаанд хөндлөнгөөс оролцох ямар ч эрх мэдэл, сургаалыг хүлээн зөвшөөрдөггүй гэсэн үг юм. Хүмүүнлэг ёсны ёс зүйн үзэлд хөндлөнгөөс оролцох аливаа бодит биет эсвэл үнэ цэнийг бүгдийг үгүйсгэдэгт Дорнын Даогийн соёл иргэншлийн онцлог оршино. Библид ч ижил философи бий: «Амралтын өдөр хүний төлөө бий болсон болохоос хүн Амралтын өдрийн төлөө бий болоогүй». Мөн угсаа гарлыг ялгалгүй бүх хүнийг хайрла гэсэн «Самари хүний хайр» (Samaritan Love)-ыг тодорхой заасан нь ч тийм.
Гэвч Бурханыг төв болгох үзэлд гэр бүлийн харилцааны ёс зүйгээс илүү Бурханы тушаалыг чухалчлах ёстой гэсэн цээр Дорнынхоос хамаагүй гүн суурьшдаг. Хуулийн ач холбогдлыг иудаизмд байнга онцолдог бөгөөд Христийн шашинд ч давтагддаг. Самари хүний сургамж хэмээх Христийн шашны хөршөө хайрлах цээртэй мөргөлдөх нь урьдчилан харагдсан байдаг.
Хар даа, Таны эх, дүү нар Тантай ярихаар гадаа зогсож байна гэхэд Тэр хэлсэн хүнд хариулж «Миний эх хэн бэ, миний дүү нар хэн бэ» гэж хэлээд гараа сунган шавь нараа заан «Миний эх, миний дүү нарыг хар. Хэн боловч тэнгэр дэх Миний Эцэгийн хүслийг гүйцэлдүүлэгч нь Миний ах дүү, эгч дүү, эх юм» гэв (Матай, 12-р бүлэг)
Бурханы соёл иргэншилд өөрийгөө хамгаалахын тулд Бурханыг шүтэх гэсэн шашны хууль заавал хэрэгтэй байсан бөгөөд мөн хүн төрөлхтний цорын ганц ёс зүй болох хөршөө хайрлах явдал ч заавал хэрэгтэй байв. Гэтэл Өрнийн соёл иргэншилд шашин, ёс зүй гэсэн энэ хоёр сургаал зөрчилдөх тохиолдлыг түүх харуулдаг. Зөрчлөөс хэрхэн зайлсхийх вэ? Үнэмлэхүй үнэн илэрхийлэгдвэл түүнийг зөрчлөөс хамгаалахын тулд илэрхийллийн «алдаагүй байдал» (infallibility)-ыг баталж таарна. Энэ бол Өрнийн шашинд Библи, сүмийн алдаагүй байдлыг батлах үндэс юм. Гэвч 道可道非常道 (илэрхийлэгдсэн Дао мөнхийн Дао биш) гэсэн логикоор бол үнэмлэхүй үнэн илэрхийлэгдэж чадахгүй. Ижил философи Күнзийн сургаалд илэрхийлэгдэж байна. «Удирдагч бол сав суулга биш» (Лүньюй, 2:12) гэсэн илэрхийлэлд хүмүүнлэг ёсыг метафизик онолоор илэрхийлж болохгүй гэсэн утга агуулагдсан. Хүмүүнлэг ёс зөвхөн дуурайлгаар бүрэлддэггүй, өөрөө шингээн авах ёстой гэдэг нь цөм юм. Хүмүүнлэг ёс бол гаднаас сурч олж авах мэдлэг бус, өөрийн дотор өсөх ёстой, дадлагаар төгөлдөршдөг ёс зүй юм.
Дао мөнхийн, өөрчлөгдөшгүй бөгөөд хэнд ч хамаардаггүй тул ёс зүйд үнэмлэхүй байдлыг олгохын зэрэгцээ хэн ч үнэмлэхүй ёс зүйг баримтлах эсвэл нээсэн гэж баталж чадахгүй болгодог. Күнзийн сургаал ёс зүйн энэ онцлогийг онцолдог бөгөөд энэ нь Өрнийн шашны догмоос ихээхэн ялгаатай. Мэнз «Шүжин (書經)-ий агуулгыг бүгдэд нь тэр чигээр нь итгэвэл Шүжин байхгүй байсан нь дээр» (Мэнз, 7, «Жиньсинь» бүлгийн доод хэсэг) гэж тайлбарласан. Ийм үзэл санааг Күнз нийгмийн амьдралд хэрэгтэй ариун чанар болгон тайлбарладаг. «Удирдагч эв найртай боловч адилгүй (和而不同), оролцогч адилхан боловч эв найргүй (同而不和)». Удирдагч ижил санааг хуваалцахгүй байсан ч хамт байж чадна. Гэвч оролцогч гаднаа нийлж байгаа мэт боловч ижил санааг хуваалцдаггүй гэсэн философи юм. Энэ бол үнэмлэхүй байдлыг онцолдог Өрнийн илэрсний онолын эсрэг нийгмийн философи юм.
Алдаагүй байдал догма болж, эцэстээ бодит байдалд үгүйсгэгдэх замаар явдаг. Ертөнц дэх цорын ганц, амин чухал үнэн хүнд хэрхэн хүрдэг вэ? Энэ нь эш үзүүлэгчээр Бурхан, хүн хоёр холбогдож, Бурхан, эш үзүүлэгч, хүнд дамждаг. Ганц бурхны үзэлд шашны хууль чухал болдог бөгөөд энэ нь хүн Бурханд туйлын дуулгавартай байх гэсэн эхлэлийн цэгтэй. Энд бодит амьдралд асуудал гарч ирдэг. Түүхэнд тийм ганц Бурхан цорын ганц байж, туйлын чадал, үнэнийг төлөөлдөг бол асуудалгүй. Гэтэл 2–3 мянган жилийн хүн төрөлхтний түүх өөр бодит байдлыг харуулдаг.
Ганц Бурхан хэд хэд байвал яах вэ? Иудаизм, Христийн шашин, Ислам ганц бурхдын хоорондох тэмцэл болон илэрдэг. Өдийг хүртэл аль нэг ганц Бурхан өөр ганц Бурханыг устгаж байсан удаа үгүй. Мөн нэг ганц Бурхан дотор ч асуудал гардаг. Нэг шашинд өөр өөр тайлбар гарвал тэдгээрийн хоорондын харилцаа ямар болох вэ? Тус бүр өөрийн тайлбарыг үнэмлэхүй гэж батлахаас өөр аргагүй. Тэгвэл тэдгээрийн хооронд өөрийгөө хамгаалах тэмцэл зайлшгүй болно. Тиймээс ганц бурхны үзэлд олон урсгал үүсвэл урсгал хоорондын тэмцэл бусад шашинтай хийх тэмцлээс дутахгүй ширүүн тэмцлийг үүсгэдэг. Нэг улс доторх иргэний дайн шиг амь тэмцсэн цөхрөлтэй тэмцэл гардаг. Шашны шинэчлэлийн үед гарсан протестант, католик хоёрын аймшигт тэмцэл үүнийг нотолдог. Шашинд итгэгчид илчлэлт хүлээн авсан хүнийг эш үзүүлэгч хэмээн дээдэлж, туйлын дуулгавартай байдаг. Учир нь эш үзүүлэгчийн үг Бурханы үг болдог.
Есүсийн үүрэг иудаизмын хуулийг давсан ёс зүйд оршдог боловч түүхээс харвал Христийн шашин хуульд илүү зууралдсан тэмдэглэлийг үлдээсэн. Грек, Ромын олон бурхны тогтолцоо өөр бурхдыг шүтэхийг тэвчдэг байв. Гэвч IV зуунд Христийн шашин Ромын төрийн шашин болсноос хойш Өрнөд хуулиар Христийн шашны бус бусад бурхдын дүрс, чулуун хөшөөг өргөн хүрээнд устгасан. Түүхэн талаас Христийн шашин дэлхийн шашнуудын дотроос хамгийн бусдыг гадуурхсан, хамгийн үл тэвчих шашин байв.348 Мөн Сэргэн мандалтын үеэс хойш Өрнийн метафизикчид Дундад зууны Христийн шашны теологичдын үл тэвчих хандлагыг хэвээр нь өвлөн авсан. Энэ нь Марксад туйлын үл тэвчих илэрхийллээ олсон. Түүхэнд «нотлогдсон» пролетарийн утопийг байгуулахын тулд эсэргүүцэгчдийг хавчих нь заавал хэрэгтэй арга хэмжээ гэж тэр үзсэн: «Маркс энэ ертөнцийг хар цагаан логикоор харж, өөрийг нь дэмжээгүй бол болзолгүйгээр дайсан гэж үздэг байв. Тэр өөрөө хэний талд зогсож байгаагаа тодорхой ухамсарлаж, тэдний төлөө тэмцэнэ, тэд эцэст нь ялна гэдэгт итгэлтэй байв».349
Спинозагийн хэлсэнчлэн хүнийг оролцуулан орчлон ертөнцийн бүх зүйл өөрийгөө хамгаалахын тулд оршдог. Бусад бүх тайлбар, Дао, Бурханыг оролцуулан оюун ухааны үүрэг, ёс зүй, хуулийн үүрэг зэрэг нь бүгд өөрийгөө хамгаалах гэсэн хамгийг хамарсан зарчимд багтах төдий. Дорно, Өрнийн хүмүүс ижил хүн, Хомо сапиенсийн хувьд өөрийгөө хамгаалахын тулд л оршиж, үйлддэг. Тэр өөрийгөө хамгаалах зарчмын дагуу Дорно, Өрнийн хүмүүс өөр өөр соёл иргэншлийг бүтээж, өөрийгөө хамгаалахын төлөө хичээсэн төдий юм. Өөрийгөө хамгаалах зарчим философийн үүднээс бол өөрийн ашиг сонирхол, хөршийн ашиг сонирхлыг хоёуланг нь багтаадаг. Гэтэл бид зөвхөн өөрийн ашгийг хардаг өөрийгөө хамгаалах зарчимд удаан хугацаанд дассан. Зөвхөн өөрийн ашгийг хардаг өөрийгөө хамгаалах зарчим Бурханы соёл иргэншилд Бурханы ойлголтыг олонтаа ашигласан. Мөн ийм зорилгыг эрэлхийлэхдээ «оюун ухаан»-ы үүргийг онцолдог нь чухал. Бурханы соёл иргэншил ийм нөхцөл байдлыг олонтаа харуулдаг. Оюун ухааны үүргийг онцолбол оюун ухаан, зөн совингийн салгал үүсдэг. Ер бусын Бурханд итгэх нь зөвхөн оюун ухаан, зөн совингийн салгал дээр л боломжтой. Оюун ухаан, зөн совингийн салгал хүн ба байгалийн салгалтай нэг зоосны хоёр тал бөгөөд энэ нь зайлшгүй чи, бид хоёрыг салгадаг.
Тиймээс «бүх зүрх сэтгэл, бүх хүчээрээ Еховаг шүтэх» нь эцсийн дүндээ итгэгч, итгэлгүй хоёр, өөрөөр хэлбэл чи, би хоёрын салгалыг илэрхийлдэг. Үнэндээ бүх зүрх сэтгэл, бүх хүчээрээ Еховаг шүтдэг хүмүүс, бүх зүрх сэтгэл, бүх хүчээрээ Аллахыг шүтдэг хүмүүсийн хоорондох дайн Дундад зуунаас эхэлж өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байгаа биш үү? Харин «Хөршөө өөрийн биеийн адил хайрла» гэдэг нь чи, би хоёрыг бүү салга гэсэн баримтлал юм. 2 мянган жилийн Христийн шашны түүх ч итгэл, ёс зүй хоёр хоорондоо эв зохицоогүйг харуулдаг. Хүн гэсэн оршихуйд оюун ухааны зөн совингоос давуу байр суурь Бурханаас гаралтай. Христийн шашны сургаалд оюун ухаан нь зөвхөн хүн Бурханаас хүлээн авдаг онцгой байр суурьтай. Ингэснээр Бурханы оршихуй, хүний оюун ухааны оршихуйг адилтгадаг философи Өрнийн Бурханы соёл иргэншилд дэлгэрсэн. Мөн энэ нь хүмүүсийн хоорондох ёс зүйд үнэмлэхүй нөлөө үзүүлсэн. Оюун ухааны чадвар бүх нийтийн болж, үнэмлэхүй болбол түүний дүгнэлт итгэл, метафизик үнэн, үзэл суртал болон хувирах нь амархан. Тэгвэл тэр дүгнэлт хүний хувьд хамгийн чухал зорилго, үнэмлэхүй үнэн болно. Тэр үнэмлэхүй үнэний өмнө ёс зүй ч бай, бусад анхаарах зүйл ч бай золиослогдох ёстой болдог.
Хуучин тархины төлөөлдөг, өөрөөр хэлбэл хүний нөхцөл болох хувь заяан доторх шинэ тархины эрх чөлөөг дагана гэсэн урьдчилсан нөхцөлийг хүлээн авч, түүн дээр ёс зүйг босговол итгэл, ёс зүйн мөргөлдөөний асуудал гарахгүй. Энэ тохиолдолд хүмүүнлэг үзэл тогтоно. Хөршөө хайрлах нь халдашгүй ёс зүй болно. Гэвч хувь заяаг хүлээн зөвшөөрөхгүй бол ёс зүй нурж, хүмүүнлэг үзэл хүн төвт үзэл болон доройтдог. Дорно мөн чанар бий гэж баталж, тэр мөн чанарын хүрээнд ёс зүй, боловсролоор хүнийг хүн болгож чадна гэж баталдаг. Энд чухал нь ёс зүй юм. Өрнийн цагаан хуудас гэх үзэл ёс зүйгээс гарах боломжийг олгодог бол Дорно ёс зүйд суурилсан хүнийг бий болгох нь зорилго болдог. Шашин, метафизик, үзэл суртлыг дагавал заримдаа хүний хамгийн чухал ёс зүй болох «хөршөө хайрлах»-ыг үл тоох эсвэл давж гардаг. Иудейчүүд, Христийн шашинтнууд, лалын шашинтнууд шашнаа төрөлхөөсөө авчраагүй, харин эцэг эхээсээ хэвээр нь сурсан. Империализм, коммунизм, фашизм ч төрөлхийн биш, эцэг эх, сургуулиас сурсан зүйл юм. Шашны дайн, үзэл суртлын дайнд «хөршөө хайрлах» ёс зүйг үл тоодог. Учир нь тэд бүгд хөршөө хайрлахаас дээгүүр гэж баталдаг диваажин эсвэл утопийг тэргүүнд тавихыг шаарддаг. Дэвшлийн үзэл, ёс зүйн мөргөлдөөн зайлшгүй.
Дэвшлийн үзэл оюун ухааны чадварыг үнэмлэхүй болгосноор бий болдог. Энэ бол Өрнийн соёл иргэншлийн онцлог юм. Өрнийн соёл иргэншил оюуны чадварыг хүн төрөлхтний биологийн үйл ажиллагааны нэг гэж үзэхийн оронд онцгой чадвар гэж үзэж, биеийн бусад бүх чадвараас ялгах хандлагатай болж, оюун ухаан, зөн совинг салгадаг. Оюун ухаан, зөн совингийн салгалын гадаад илэрхийлэл бол хүн ба байгалийн салгал бөгөөд эсрэгээр хүн ба байгалийн салгалын дотоод илэрхийлэл бол оюун ухаан, зөн совингийн салгал юм. Оюун ухаан, зөн совинг салгасан оюун санааны соёлын бүтээгдэхүүн тул зөн совинг үгүйсгэх, үл тоох, нүгэл гэж үзэх хандлагатай байх нь зүйн хэрэг гэж үзэж болно. Католик шашин анхдагч нүглийн сургаалыг баримталснаар оюун ухааны өмнө зөн совинг үгүйсгэсэн бөгөөд протестант шашинд ч илэрхийллийг нь өөрчилсөн төдий бөгөөд оюун ухаан, зөн совингийн ангилал үргэлжилсэн хэвээр байв. Ийм ангилал хүн ба хүний харилцаанд ч итгэгч, шашингүй үзэлтэн хоёрыг ялгаснаар чи, би хоёрыг ялгах хандлагыг үүсгэсэн. Кальвин эсвэл Лютерт харагдах шиг өөрийгөө хайрлахыг нүгэл гэж үзэх эсвэл хориглож байсан бол Кантад философийн илэрхийллээ олж, өөрийгөө хайрлах нь огт үнэ цэнэгүй зүйл гэж үзэгдэх болсон.350 «Хөршөө өөрийн биеийн адил хайрла» гэсэн Есүсийн үг «Хөршөө хайрла, өөрийгөө бүү хайрла», эсвэл товчхондоо «Зөвхөн хөршөө хайрла» болж гажсан юм.
Эцэст нь итгэлийг оролцуулан алсын харааг эрэлхийлэх явдал, ёс зүй хоёрын мөргөлдөөн зайлшгүй. Учир нь Бурханыг шүтэхийг баримталдаг хүмүүсийн байгуулсан байгууллага өөрийгөө хамгаалах зарчмын дагуу амьд үлдэхийг хичээдэг. Хөршөө хайрлах, Бурханыг шүтэх хоёр антиномийн байдалд орвол эцэстээ хүн төрөлхтний бүх нийтийн ёс зүй, Бурханыг сахиж буй санваартны давхарга хоёрын хооронд өөрийгөө хамгаалах ашиг сонирхлын мөргөлдөөн үүсдэг. Сүм өөрийгөө хамгаалахын тулд «Сүмээс гадна аврал гэж үгүй» гэсэн сургаалыг дэвшүүлдэг. Өрнийн «Нээлтийн эрин» (Age of Discovery) гэж нэрлэдэг Өрнийн дэлхийг байлдан дагуулсан үед Өрнө Пап ламын нэрээр «дэлхий даяарх Христийн шашны бус хүмүүсийг боол болгох ёстой» гэсэн зарлиг тунхагласан. Хэдэн зуун жилийн турш өрнийнхөн тэр зарлигийг таатай хүлээн авсан. Энэ нь Самари хүнд хандсан Есүсийн хөршөө хайрлах ёс зүйгээс хол байв. Түүнээс илүүтэйгээр сүмийн эрх мэдэл эсвэл төрийн эрх мэдлийг тогтоож, тэлэх зорилготой байв. 351
3) Ёс зүй бол Бурханы тушаал уу, байгалийн зөвлөмж үү?
Хөршөө хайрлах бол Христийн шашны хамгийн чухал сургаалын нэг юм. Өрнийнхнийг хөршөө хайрлахыг шаардсан нь Бурханы тушаал юм. Энэ нь Өрнийн ёс зүйн үндэс болдог. Хөршөө хайрлах нь өөрийн хувиа хичээлийн төлөө биш. Тиймээс өрнийнхөн альтруизмыг өөрийгөө золиослохоос гардаг гэж үздэг. Өрнийн философи ёс зүй өөрийгөө золиослохоос гардаг гэж боддог. Өрнийн философийн тогтолцоонд альтруизм (хөршөө хайрлах), хувиа хичээл хоёрыг хүний мөн чанарын онолын талаас эв зохицуулах үндэслэл сул.
Өрнийн соёл иргэншилд ёс зүй бол Бурханы тушаал тул Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй бол хүн Бурханы тушаасан ёс зүйгээс чөлөөтэй байж чадна. Бурхан байхгүй бол өөрийн ашиг сонирхлыг золиослох шаардлагагүй болно. Өөрөөр хэлбэл «Бурхан байхгүй бол яагаад хөршөө хайрлах ёстой вэ» гэсэн асуулт гарч ирнэ. Тэгвэл шашнаа орхисон хүмүүс яагаад ёс зүйгээ хадгалах ёстой вэ гэж эргэлзэх болно.
Европоос ялгаатай нь Хятад зэрэг газарт шашны эргэлзээ үзэл хэрхэн ёс зүйн эргэлзээ үзлийг үүсгээгүйг ойлгоход хэцүү. 352
Деизмын дараа ч Өрнийн сэтгэгчид итгэл, ёс зүйн талаар хүнд асуудалтай тулгарсан. Конт теологи, метафизикийг үгүйсгэж «Цорын ганц үнэмлэхүй зүйл бол бүх зүйл харьцангуй гэдэг юм» гэж хашхирч, Достоевскийн «Бурхан үхсэн бол бүх зүйл зөвшөөрөгдөнө» гэсэнтэй мөн чанараараа ижил хандлагыг харуулсан бөгөөд Ницше ч өөрийгөө шашингүй үзэлтэн хэмээн тунхагласан.
«Бурхан», «сүнсний үхэшгүй байдал», «аврал», «хойд ертөнц» эдгээр нь миний огт анхаарал хандуулаагүй ойлголтууд юм. Эдгээрт би бүр бага наснаасаа ч огт цаг алдаж байгаагүй. Магадгүй би эдгээрт итгэх хэмжээний гэнэн байгаагүй юм болов уу? ···Шашингүй үзэл надад ямар нэгэн зүйлийн үр дүн биш, миний амьдралын чухал үйл явдал бүр ч биш. Миний хувьд энэ нь зүйн хэрэг, зөн совингийн зүйл байсан.353
Рассел «Би Христийн шашинтан биш» гэж ил тунхаглаж, Хятадын соёл иргэншлийн нэгэн талыг Өрнөд танилцуулсан Линь Ютан ч нэгэн үе «Би шашингүй үзэлтэн» гэж ил тунхагласан (тэрээр 1959 онд Христийн шашинд дахин буцсан).354 Ийм хандлага нь Спинозагийн тэгтлээ тодорхой номлосон Христийн шашны мөн чанарыг ч, Күнзийн хичээнгүйлэн үлдээсэн хүмүүнлэг ёсны (仁) үзлийн мөн чанарыг ч ойлгоогүйг харуулдаг. Конт, Достоевский, Ницше, Рассел, Линь Ютан нар Дорнын үзэл санааны талаас харвал шашингүй үзэлтэн бус, илрээгүйн сэтгэгчид байж болно. Өрнийн шашингүй үзэлтнийг сөрөгөөр дүгнэх нь илэрсний онол, илрээгүйн онолын ялгааг бодож чадаагүй сэтгэгчдийн хандлага бөгөөд ертөнцийн хэрэг, философийн түүхийг зөвхөн Өрнийн илэрсний онолын байр сууринаас задлан шинжилье гэсэн хандлагаас гарсан, зөвхөн Өрнө л хадгалж буй өвөрмөц, асар том философийн, ялангуяа ёс зүйн түвшний асуудал болдог.
Рассел мэт философич ч Дорно, Өрнийн соёл иргэншлийн мөн чанарын ялгааг ойлгоогүй бололтой. Дорнын байгалийн философиос гарсан хүний мөн чанарын онолыг ойлгохгүй бол ёс зүй бол өөрийнхөө төлөөх хувиа хичээлийн илрэл гэдгийг ойлгож чадахгүй. Энэ хүнд асуудлыг Өрнийн натуралистууд шийдэх болдог. Тэд илчлэлтийн шашин, ёс зүйн үнэмлэхүй холбоог хүлээн зөвшөөрдөггүй. Ёс зүй бол Бурханы тушаал бус, байгалийн зөвлөмж гэдгийг тэд ойлгож эхэлсэн. Докинз (Dawkins) ч Өрнийн илчлэлтийн шашны баримталдаг, шашны ёс зүйд гүйцэтгэх үүргийн талаар эргэлзээгээ илэрхийлж байна:
Шашинтай хүмүүс шашингүйгээр хүмүүс хэрхэн сайн байж чадах, яагаад сайн байх ёстой вэ гэдэгт ихэвчлэн эргэлздэг. 355
Деизм ёс зүйн эх сурвалжийг хаанаас хайх ёстой вэ гэсэн ноцтой асуудлыг өрнийнхний өмнө тавьдаг. Метафизик Дундад зууны теологиор аль хэдийн цохилт авсан Христийн шашны Бурханыг сэргээж чадалгүй, эцсийн уналтыг нь түргэсгэхэд өрнийнхөн бүх үнэмлэхүй зүйлийг үгүйсгэж эхэлсэн. Ёс зүйн алга болох нь илэрсний онолын соёл иргэншилд амьдарч ирсэн өрнийнхний дийлэнхийн тулгарч буй асуудал юм. XVIII зууны деизм (理神論), XIX зууны Дарвины хувьслын онол, XX зууны үзэл суртлын дарангуйллыг туулсан өрнийнхөн ёс зүйн хувьд замаа алдаж байна. Деизм Бурхан оршдог боловч илчлэлтээр бус, оюун ухааны сэтгэлгээгээр ойлгож болох бөгөөд оюун ухаанаар ёс суртахуун, үнэнийг нээж болно гэсэн дэвшүүлэлтийн дор ёс зүйн эх сурвалж болгон Кантын (1724–1804) категорийн императивыг дэвшүүлдэг боловч итгүүлэх чадвар сул. Учир нь рационализмд тулгуурласан метафизик тал нь их.
Руссо (1712–1778) илчлэлтийн шашнаас өөр хүний мөн чанарыг дэвшүүлсэн. Хүн угаасаа сайн төрсөн боловч хүн төрөлхтний соёл иргэншил сайн хүний зан төлөвийг муу болгож байна гэж тэр баталсан. Тиймээс хүнд чухал зүйл бол анхдагч хүний мөн чанарын илэрхийлэл болох мэдрэмж (sensibility) гэж тайлбарласан. Ингээд хүн мэдрэмжийнхээ дагуу үйлдвэл бүх зүйл сайн гэсэн таамаглалыг дэвшүүлж, Өрнө даяар их эерэг хариу урвал авсан. Өөрийн мэдрэмждээ итгэ гэдэг нь ёс зүйг үл тоон үйлдсэн ч угаасаа сайн хүний үйлдэл тул асуудалгүй гэсэн баримтлал болно. Эцэст нь хүний хамгийн чухал бүрэлдэхүүн бол «мэдрэмж, дулаан сэтгэл»-тэй байх явдал гэж тэр тайлбарласан.
Ийм байдал европчуудад бидний «романтизм» гэж нэрлэдэг хандлагыг шингээсэн. Тэд шинэ эрх чөлөөгөө бүрэн эдлэхийн зэрэгцээ хүнийг муу болгодог зүйл соёл иргэншилтэй холбоотой гэж үзэж, соёл иргэншил доторх ёс зүйг үл тоох болсон. Руссо Нийгмийн гэрээний тухай бүтээлдээ «Хүн эрх чөлөөтэй төрсөн боловч нийгмийн амьдрал дотор гинжээр хүлэгдсэн» гэж баталдаг. Ингээд романтизмыг баримталж байсан энэ үед Өрнөд өвөрмөц хүмүүс гарч ирдэг. Руссогийн мэдрэмжийг бодитоор хэрэгжүүлсэн хүмүүс бол тэд юм. Руссо, Сад (1740–1814), Байрон (1788–1824), Шелли (1792–1822) нар тэдний тоонд орно.
Тэд муу бүх зүйл хүмүүсийн өдий хүртэл бүтээсэн соёл иргэншлийн буруу тул зөвхөн өөрийн мэдрэмжээ дагах амьдралаар амьдаръя гэж баталсан. Тэд бүгд найз нөхдөөсөө мөнгө зээлээд буцааж өгөхгүй байхыг зүйн хэрэг гэж үздэг байсан, бүгд замбараагүй хайр дурлалын харилцаатай байж урвахыг зуршил болгосон, өөрийн зөн совингийн хэлснээр үйлдэж, үнэнч байх мэт амлалтаа биелүүлэхийг жигшиж, нийгмийн сахихыг хүсдэг ёс зүй гэсэн сэтгэлгээг эсэргүүцдэг байв. Руссо оюун ухаан, хүсэл тэмүүлэл хоёрын дундаас оюун ухаанаас холдож, хүсэл тэмүүллийн талд тууштай зогссон. Мөн Руссо шашныг оюун ухааны бус, мэдрэмжийн талаас чухалчилж, сэтгэл хөдлөл, зүрх сэтгэл, хүндэтгэлт айдас, ид шидийн үзэл зэргээр шашныг дэмжсэн. Руссо өөрөө бүх хүүхдээ асрамжийн газарт өгөхдөө өөрийгөө мэдрэмжийнхээ дагуу хүссэнээрээ амьдарч болно гэсэн байр суурийг баримталсан.
Руссогийн дараа оюун ухааны эрин үе үзэл суртлын эрин үе (Age of Ideology) рүү шилжсэнээр деизмыг үзэл суртал орлосон. Ёс зүй үзэл суртлын зарц болсон юм. Үзэл суртал хүмүүс хамтран хамгийн тохилог ертөнц, утопийг энэ ертөнцөд байгуулж чадна гэж итгэж байв. Удахгүй ирэх утопи гэсэн зорилгод хүрэхийн тулд «түр хугацаанд» ёс зүйг золиосолъё гэсэн санаа юм. Энэ нь ёс зүйн үндсэн чиглэлийг үл тоож, хэрцгий дарангуйлал, дайныг зөвтгөх логик болдог. Коммунизм, фашизм үүний жишээ юм. Коммунизмд Карл Марксын баримталсан арван зарлигийн дарангуйллын хэм хэмжээ бий. Энэ бол Библийн Арван зарлигийг дуурайсан дарангуйллын тогтолцооны арван зүйл юм. Дарангуйллын хэм хэмжээнд үйлдвэрлэлийн бүх хэрэгслийг төрд шилжүүлэх, цагаачид, урвагчдын бүх хөрөнгийг хураах, тээврийн бүх хэрэгслийг төрд шилжүүлэх зэрэг багтсан. Библид ёс зүйн хэм хэмжээ болж өрнийн хүмүүсийг ёс зүйг чанд сахиулж байсан Арван зарлигийг дарангуйллын арван зарлиг орлосон юм. Гитлер ч Зөвлөлт Холбоотой Польшийг хуваах, түүний дараах Польш руу довтлох, Зөвлөлт Холбоот улс руу довтлох зэргээр өөрийн бодлоор үйлдсэн. Гитлер ийм үйлдлүүдээ өөрийн утопид хүрэх хамгийн үр дүнтэй арга хэмээн бахархдаг байв. Еврейчүүдийг хүн цэвэрлэгээгээр устгахыг ч мөн адил утопид хүрэхэд зайлшгүй хэрэгтэй арга хэмжээ гэж онцолж байв. Асуудал нь эдгээр үйлдэл өөрсдөө туйлын ёс зүйн эсрэг үйлдлүүд тул хүн төрөлхтний эш үзүүлэгчдийн санал болгосон «хөршөө хайрлах»-ыг зөрчиж байгаа явдал юм. Бодит байдалд ч утопи бүтэхгүй бол утопи бүтэх хүртэлх «түр хугацаа» «мөнх болж», ёс зүйг сүйтгэх үйлдэл үзэл суртлын хамгийн том асуудал болон тодорч гардаг.
Деизмоос өмнө хүн хоорондын хамгийн чухал ёс зүй Бурханыг шүтэх, ёс зүй хоёрын мөргөлдөөнөөс болж гэмтэл авч байсан бол деизмын дараа Бурхангүй ертөнц болсноор ёс зүйгүй байдлыг үүсгэсэн. Бурханы хууль болгон тогтоосон Арван зарлиг, хөршөө хайрлах явдал ил тод гэмтэх нь бүү хэл, түүнийг орлосон шинэ ёс зүй, утопид хүрэхийн төлөөх «ёс зүйн эсрэг зүйл» «ёс зүй» болж хувилсан гайхмаар ертөнцийг үзэл суртлын эрин үе бүтээсэн. Дарангуйлал, угсаатны цэвэрлэгээ тэдний «ёс зүй» болсон. Тэд колоничлол, коммунизм, фашизм гэсэн гурван үзэл суртал хоорондоо орооцолдож үхэн хатан тэмцдэг ертөнцийг бүтээсэн. Өрнийнхөн үүний төлөө XX зуунд хоёр удаа дэлхийн дайнаас буцсангүй. Түүний дараа ч дэлхийг хүйтэн дайн руу хөтөлсөн.
Деизм гарч ирснээс хойш Өрнийн олон сэтгэгч ёс зүйн гарал үүслийг хайн тэнүүчилсээр байна. Ёс зүй хаанаас ирэх ёстой вэ? Бидний задлан шинжилсэнчлэн Кант ёс зүйг оюун ухаанд тулгуурласан «трансцендентал ёс суртахууны үүргийн онол»-оор орлуулахыг хүссэн. Достоевский (1821–1881) «Бурхан байхгүй бол бүх зүйл боломжтой» гэж хашхирч Бурханыг сэргээхийг хичээсэн. Ницше хүний чадварын талаарх супер баатар (super hero) гэсэн утгаар бус, ёс суртахууны хувьд Христийн шашны сургаалд хүлэгдээгүй, өөрийн дотоод хүсэл зоригоор бүтээсэн ёс суртахууны дээд хүнийг зорихыг хүссэн.
Дорнын философи даосизм, Күнзийн сургаалаас харагдах шиг анхнаасаа ёс зүйд суурилсан бодит байдалд оролцохыг зорьдог. Өөрийгөө зөв болгох эхний нөхцөл бол хувиа хичээл, альтруизмын эв зохицлыг ухаарах явдал юм. Үүнгүйгээр гэр бүл, улс орон, ертөнцийг захирч чадахгүй: «Өөрийгөө зөв болгож, гэрээ цэгцэлж, улсаа засаж, ертөнцийг амар амгалан болгоно» (Их сургаал, 8-р бүлэг). Дорнод 2 мянган жилийн өмнө ийм философи аль хэдийн төгөлдөржсөн. Хүний нийгэмд үндсэндээ альтруизм бус, хүчтэй хувиа хичээл анхдагч хүчийг үлээж оруулдаг. Гэвч хүний мөн чанарт байдаг сул альтруизмыг тусгаж байж нийгэм хадгалагдана. Эцсийн дүндээ бидний бүх философи хүний мөн чанарын онолтой холбогддог.
Хэрэв альтруизм эрүүл нийгмийг бүрдүүлэх холбоос юм бол хүний нийгэм байгалиас хол зайтай оршихуй болно. Гэвч ийм бэрхшээлээс гарах нэг арга бий. Анх харахад альтруизм мэт харагдах боловч энэ нь дарвинизмын үүднээс «хувиа хичээсэн» байж болох уу? Өөрөөр хэлбэл хувь хүний золиос эцсийн дүндээ өөрийн генийн үргэлжлэлд тус болж чадах уу? Ийм эсрэгцсэн дэвшүүлэлтийн хариулт нь Тийм юм. 356
Деизмоос өмнө хүний талаар огт судлах шаардлагагүй байв. Хүнийг Бурханы дүр төрхөөр бүтээсэн тул Бурханыг судалбал энэ нь хүнийг судалсан хэрэг болдог байсан. Хүн анхдагч нүглийг үүрэн төрж, зовж зүдэрсээр энэ ертөнцөд амьдраад Эцсийн шүүлтийг хүлээх оршихуй байв. Гэтэл Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй гэсэн деизмд итгэх болсноор өрнийнхөн анх удаа хүн гэж юу вэ гэсэн бодлыг байгалийн философийн түвшинд тунгаах болсон.
Өрнөд теистүүд туйлын олонх байсан бол сүүлийн үед сүмд явдаг теистүүд цөөнх болсон. Гэхдээ өрнийнхөн шашингүй үзэлтэн болчихсон хэрэг биш. Нэлээд олон шашингүй үзэлтэн өөрсдөө хүлээн зөвшөөрдөггүй ч илрээгүйн онолд хамаарах хүмүүс бий. Өөрөөр хэлбэл Спиноза шиг өөрийгөө эцсийн дүндээ Бурханд итгэдэг теист гэж тунхагладаг боловч сүмийн хуулийн түвшинд шашингүй үзэлтэн гэж үзэгддэг хүмүүс юм. Орчлонд Бурхан байхгүй номыг бичсэн Дэвид Миллс, Бүтээгдсэн Бурхан эсвэл Бурхан, бүтээгдсэн аюул номын Ричард Докинз, Бурхан агуу биш номын Кристофер Хитченс нар Өрнөд шашингүй үзэлтэн боловч Дорнод илрээгүйн сэтгэгчид байж болно. Тэд үнэмлэхүй үнэнд итгэдэг боловч илчлэлтийн шашны санал болгосон шиг эш үзүүлэгчээр дамжин илчлэгдсэн итгэлд итгэдэггүй. Тэд Өрнөд илэрсний онолыг баримтлагчдаас шүүмжлэл хүлээдэг боловч Дорнод үнэмлэхүй үнэнд итгэдэг чөлөөт илрээгүйн сэтгэгчид болдог.
Бурхангүй ертөнцөд ёс зүйг хэрхэн сахих ёстой вэ гэсэн асуудал Өрнөд олон хүний шийдэх зорилт хэвээр байна. Гэвч түүний хариултыг үнэмлэхүй үнэнийг баримталдаг илэрсний онолоос бус, илрээгүйн онолоос хайх ёстой. Дао Дэ Жин-гийн 8-р бүлэгт хүн хэрхэн амьдрах ёстойг тайлбарладаг: «Нөхөрлөхдөө энэрэнгүй хүнтэй нөхөрлө. Ярихдаа итгэлтэйгээр ярь. Захирахдаа зөвөөр захир. Ажиллахдаа чадах бүхнээ гаргаж ажилла. Хөдлөхдөө цаг үеэ сонгож хөдөл». Энэ бол Бурханы зарлиг бус, байгаль дотроос хэн ч олж чадах Даогийн ёс зүй юм
Дорнын соёл иргэншил илчлэлтийн шашны Бурхангүй байсан ч «өөрийн болон бусдын ашгийн төлөө» гэсэн ёс зүй аяндаа үүсч, хадгалагдаж чадна гэсэн байгалийн философид түшиглэдэг. Бусдын болон өөрийнхөө төлөөх «гэгээрсэн хувиа хичээл» бол ёс зүйн эх сурвалж юм. Чухал нь ёс зүйн эх сурвалж Бурханы тушаал бус, өөрийгөө хамгаалахын төлөө хүний мөн чанарт угаасаа агуулагдах өөрийгөө хамгаалах зарчмаас гардаг явдал юм.
Хүний мөн чанараар бол оюун ухаан бус, зөн совин ёс зүйн эх сурвалж байх ёстой боловч нэгэн зэрэг ёс зүйг бүтээх шатанд оюун ухааны чухал үүрэг бий. Энэ шатанд оюун ухаан зөн совинд нөлөөлж чадна. Оюун ухаан зөн совинд нөлөөлөх шатанд зөн совинд түүний үндэс байх ёстой бөгөөд энэ нь зөн совин дотор оршдог альтруизм юм. Хүний мөн чанарыг авч үзвэл зөн совинд хүчтэй хувиа хичээлээс гадна сул боловч альтруизм оршдог. Гүнзгий авч үзвэл ийм «хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмын эв зохицол» бол хүний нийгмийг эрч хүчтэй эргүүлдэг суурь юм. Хэрэв хүн хүчтэй альтруизм, сул хувиа хичээл гэсэн мөн чанартай төрдөг бол хүний нийгэм диваажинтай төстэй боловч туйлын уйтгартай бөгөөд хүн яагаад амьдрах ёстой вэ гэсэн ямар ч шалтгаангүй болно. Эцсийн дүндээ хүний нийгэм ёс зүйн хувьд оюун ухаанаар дамжуулан альтруизм, хувиа хичээл хоёрын тэнцвэрийг тогтооё гэсэн хэцүү, хүнд боловч эрч хүчтэй, хувь хүн, нийгэм, төрийн удирдлагын түвшинд өрнөдөг тэмцэл, тохиролцооны үйл явц болдог. Күнзийн сургаалын удирдагч эсвэл Спинозагийн маягийн мэргэн хүн ийнхүү бүрэлддэг.
Ингэж задлан шинжилбэл бид нэг дүгнэлтэд хүрнэ. Өөрөөр хэлбэл хүний ёс зүйн үзлийн хамгийн чухал бүрэлдэхүүн Декарт эсвэл Кантын маягийн «оюун ухаан»-д бус, «зөн совин, оюун ухааныг хамтад нь хамарсан хүний мөн чанар»-т оршдог. Энэ нь зөн совин ба оюун ухааны рационализмыг баримталдаг Спинозагийн философид хүргэдэг.357 Хүний үйлдлийн эх сурвалж оюун ухаанд бус, зөн совинд тулгуурладаг бол зөн совингийн механизм хувь заяа мэт хүнийг төрснөөс нь үхэх хүртэл дагалддаг. Нэгэн зэрэг хүний оюун ухаан зөн совинг удирдах үүрэгтэй тул гэрлийн эх үүсвэр бус, толь болж үхэх агшин хүртэл зөн совинг удирдах үүргийг гүйцэтгэдэг.
Ийм философи, өөрөөр хэлбэл хүний мөн чанарыг гэрлийн эх үүсвэр гэж хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ хүний оюун ухаан толины үүрэг гүйцэтгэдэг гэсэн философитой болбол хүн хоорондын ёс зүйн үзлийн явах чиглэл тогтоно. Энэ бол «хувь заяан (зөн совин) доторх эрх чөлөө (оюун ухаан)» гэсэн ойлголт юм. Өөрөөр хэлбэл зөн совинг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ хүний зан төлөвийн хүмүүжил төрсний дараа хүний хийж чадах бүх зүйлийг шийддэг. Хүний зан төлөвийн хүмүүжил бүхэлдээ хувь хүний хариуцлага болдог. Ийм хариуцлага үхэх хүртэл үргэлжилдэг: «Амьдрал төгсгөлтэй, мэдлэг төгсгөлгүй» гэсэн Дорнын философи энд хамаарна. Сургаал, метафизик нээлт эсвэл үзэл сурталд умбах нь хүний зан төлөвийн хүмүүжлийг орлож чадахгүй. «Удирдагч бол сав суулга биш» (君子不器). (Лүньюй, 2:12).
Ёс суртахуун (道德, Moralism) байгалийн хуультай нийцдэггүй
Ёс суртахуун байгалийн хуультай нийцдэггүй гэсэн философи хүний мөн чанарын онолтой харилцахад чухал шалгуурыг өгдөг. Ийм философийг илэрсний онол ноёрхдог Өрнийн соёл иргэншилд олоход бэрх. Илэрсний онол хүний хэрэг сайн муугийн урсгалыг дагадаг гэж үздэг тул ёс суртахуун илэрсний онолд хүнийг шүүх бүрэлдэхүүн болдог. Бид Сократаас өмнөх Грекийн үе рүү буцаж ийм философийг олж болно. Грекийн илрээгүйн сэтгэгчдээс хүний мөн чанарын онол ёс суртахуунтай хамааралгүй гэж баталж болох боломжийг харж болно. Жишээлбэл, илрээгүйн сэтгэгчдийн нэг болох Грекийн Карнеад (МЭӨ 214–129) оршихуйн философи эсвэл детерминизмыг эсэргүүцэж, санамсаргүй байдал, магадлалд анхаарал хандуул гэсэн санааг үлдээсэн. «Ёс суртахуун байгалийн хуультай нийцдэггүй» гэж хэлээд бидний шударга ёс гэж нэрлэдэг зүйл мөнх байж чадахгүй, үндэслэлгүй бөгөөд нэгэн үеийн хэрэгцээгээр л баримтлагддаг гэсэн санаагаа илэрхийлсэн. Тэрээр элчин төлөөлөгчийн бүрэлдэхүүнд Ромд илгээгдэж, алдартай илтгэлүүд тавьсан. Нэг өдөр шударга ёсыг магтсан илтгэл тавьж, маргааш нь шударга ёсыг шүүмжилсэн илтгэл тавьж сонсогчдыг ихэд цочроосон. Карнеадын философи оюун ухаанд суурилсан рационализм бус, ёс суртахуун, хүний мөн чанарыг байгаа чигээр нь харъя гэсэн натурализмын онолыг дагадаг. Шударга ёс, эрх чөлөө, хүний эрх зэрэг ёс суртахууны ойлголтуудын үнэмлэхүй байдалд эргэлзэх ёстой бөгөөд нотолгоогоор тэдгээрийн харьцангуй байдлыг мэдэх ёстой гэж тэр баталсан.
Гэвч Өрнө Грек-Ромын үеийн философи, Дундад зууны Христийн шашны философийг дагаж ёс суртахуунд Бурханы буулгасан тушаал болгон үнэмлэхүй байдлыг олгосон. Мөн Гэгээрлийн үед орохдоо ч ийм илэрсний онолын философийг үргэлжлүүлэн хөгжүүлсэн. Оюун ухаан Бурханыг орлох нөхцөлд дасан зохицохдоо ёс суртахуун бол оюун ухааны тушаадаг «трансцендентал ёс суртахууны үүргийн онол» гэсэн Кантын философи олон дэмжигчтэй болсон. Кантын философи Руссогийн баримталсан хүний мөн чанар сайн гэх үзэлтэй нэг утга санаатай. Шинэ үеийн Өрнийн философи ийнхүү хүний мөн чанар сайн гэх үзэл, ёс суртахууны идеализмд татагдаж байв.
Хүний мөн чанарын тухай ийм баримтлалын эсрэг Өрнөд анх удаа оюун ухаан руу хэлбийсэн рационалистуудын эсрэг онолыг дэвшүүлсэн эмпиризмын философи гарч ирдэг. Түүний төлөөлөх философичдын нэг нь Юм (1711–1776) юм. Тэрээр хүний мөн чанарын тухай натурализмын онолыг дэвшүүлсэн бөгөөд энэ нь шашны хүний мөн чанарын үзэлтэй шууд эсрэг байсан тул тэрс үзэлтэн хэмээн буруутгагдаж, шүүхэд татагдах зэрэг аюултай байдалд ч орж байв.
Ёс суртахуун хүсэл тэмүүллийг өдөөж, үйлдлийг хүчжүүлж эсвэл сулруулдаг. Оюун ухаан өөрөө ямар ч үүрэг гүйцэтгэж чадахгүй. Тиймээс ёс суртахууныг бидний оюун ухаан шийддэггүй. 358
Үеийн сэтгэгчид Юмыг шашингүй үзэлтэн эсвэл эргэлзээ үзэлтэн гэж үздэг байв. Өрнийн сэтгэгчид Юмыг одоо ч эргэлзээ үзэлтэн гэж ангилдаг. Гэвч хараагаа тэлбэл түүний үзэл санааг сөрөг эргэлзээ үзэл бус, Грекийн скептикүүд эсвэл Дорнын илрээгүйн сэтгэгчидтэй хамт ангилж болно. Юмын амьдарч байсан үед Өрнийн философи Декарт, Кант мэт тууштай рационалистуудын гарт байв. Тэд оюун ухаан бүх зүйлийг захирдаг гэж боддог байв. Юм ийм урсгалаас гарч шинэ тэнгэрийн хаяаг нээсэн. Тэрээр гайхалтай нь оюун ухаан бус, зөн совингийн ач холбогдлыг онцолсон:
Ухаалаг сэтгэлгээ бол хүсэл тачаалын боол бөгөөд зөвхөн боол байх ёстой. Ухаалаг сэтгэлгээ хүсэл тачаалд үйлчилж, захирагдахаас өөр ямар ч үүргийг зүрхлэн хүлээж чадахгүй. 359
Тухайн үеийн хувьд энэ бол гайхмаар онол байв. Одоо ч олон хүнд эргэлзээ төрүүлэх онол мэт санагдаж болно. Юмын ёс зүйн онолыг одоо ч «ёс зүйн антирационализм» (Ethical Anti-rationalism) гэж нэрлэдэг. Гэвч Юмын онол дэмжигчидтэй. Юмын баримтлалыг Грекийн үеэс ч олж болно. Бидний авч үзсэнчлэн энэ нь Карнеадын баримтлалтай төстэй: «Ёс суртахууныг дээдлэх үзэл (moralism) байгалийн хуультай нийцдэггүй». Бидний шударга ёс гэж нэрлэдэг зүйл мөнх байж чадахгүй. Ёс суртахуун үндэслэлгүй бөгөөд цаг үеэсээ хамааран зөвхөн хэрэгцээгээр л баримтлагддаг. Жишээлбэл, боолчлолын тогтолцоог мянга мянган жилийн турш XVIII зуун хүртэл хүний нийгмийн ухаалаг ёс зүй гэж хүлээн зөвшөөрч байв. Гэвч XXI зуунд боолчлол хүний нийгмийн хамгийн жигшүүрт ёс зүй болсон. Ёс зүй олон тохиолдолд бид хүний мөн чанарыг хэрхэн харахаас шалтгаалдаг. Ялангуяа зөн совин ба оюун ухааны харилцаа чухал. Зөн совин, оюун ухааны үүргийн талаар Рассел зөн совин бол үйлдэл, оюун ухаан бол зохицуулалт гэсэн илэрхийллийг хэрэглэсэн:
Хүсэл, сэтгэл хөдлөл эсвэл хүсэл тэмүүлэл (эдгээрээс алийг нь ч сонгох эрх чөлөөтэй) бол хүний үйлдлийг бүтээдэг цорын ганц газар юм. Оюун ухаан үйлдлийг үүсгэдэггүй. Зөвхөн зохицуулах үүргийг гүйцэтгэдэг 360
Хүний мөн чанарын үнэлгээ Дорно, Өрнийн соёл иргэншил «Тэнгэр өөртөө тусалсан хүнд тусалдаг» гэсэн цэцэн үгийг философийн хувьд хэрхэн үнэлдэгтэй нягт холбоотой. Даогийн соёл иргэншилд ямар ч асуудал байхгүй. «Учир нь хүн Даог агуу болгодог». Өөртөө тусалсан хүн Даогийн адислалыг хүртдэг. Гэвч Бурханы соёл иргэншилд маргаан бий. Учир нь Бурханы нигүүлсэл (grace) байж л хүн өөртөө тусалж чадна гэсэн санаа байдаг. Тэд «Бурхан өөртөө тусалж чадахгүй хүнд тусалдаг» гэсэн санаатай. Учир нь Бурхан хүнийг бүтээж, хүний бүх хэргийг удирддаг гэж итгэдэг итгэл байдаг. «Тэнгэр өөртөө тусалсан хүнд тусалдаг» гэсэн цэцэн үг Дорнод 2 мянган жилийн турш хүний зан төлөвийг төлөвшүүлэх чухал цэцэн үг байсан. Гэвч Өрнөд энэ нь МЭӨ Эзопын үлгэрээс гарсныхаа дараа Дундад зуунд алга болж, деист (理神論者) Бенжамин Франклин XVIII зуунд Өрнөд дахин дэлгэрүүлсэн цэцэн үг юм.
Локк, Адам Смитийн хүний мөн чанарын тухай философи шашнаас ихээхэн хамааралтай. Хүний хичээл зүтгэл чухал боловч эцсийн дүндээ Бурханы хүчинд найдах ёстой гэсэн философи хүчтэй. Мөн хүн юу ч хийсэн Бурханы бүтээсэн хүн тул эцэст нь бүх зүйл сайнаар бүтнэ гэсэн өөдрөг үзэлд түшиглэх болдог. Учир нь тэдний итгэлд «Бурхан энэрэнгүй» гэдэгт итгэдэг. Гэвч Даогийн соёл иргэншил «Дао энэрэнгүй бус» гэсэн үгүйсгэлийн теологийн философид түшиглэдэг. Тэгвэл хүний хэргийг Дао шийдэж өгдөг бус, Даогийн хүрээн дотор эцэстээ хүн өөрөө зохицуулах ёстой гэж итгэдэг. Энэ бол өөдрөг үзэл бус, бодит үзэл юм. Дорнын үзэл санаагаар бол өөртөө тусалдаггүй хүнд Тэнгэр ч тусалдаггүй. Бурхан ба Даогийн философи үндсэндээ «Бид хэн бэ?» гэдгийг тодорхойлдог хүний мөн чанарын онолтой холбоотой.
4) Альтруизм гэж юу вэ: Өрнө — хувиа хичээлийг золиослох, Дорно — гэгээрсэн хувиа хичээл
Нийгмийн дэг журмыг сахиулахын тулд, мөн хувь хүний дотоод амар амгалангийн төлөө альтруизм зайлшгүй хэрэгтэй. Күнзийн сургаал, Христийн шашин хоёулаа альтруизмыг хүний хэргийн цөм болгодог. Альтруизм гэж юу вэ? Альтруизмыг задлан шинжлэхэд Дорно, Өрнө хүний мөн чанартай холбоотойгоор үндсэн ялгааг харуулдаг. Дорнын соёл иргэншилд альтруизм бол хувиа хичээлийн нэг төрөл юм. Энэ бол гэгээрсэн шинжтэй хувиа хичээл, өөрөөр хэлбэл бусдын төлөө байхын зэрэгцээ өөрийнхөө төлөө байдаг хувиа хичээл юм. Гэгээрсэн хувиа хичээл, өөрөөр хэлбэл альтруизм хүний мөн чанарт угаасаа агуулагддаг. Өрнийн соёл иргэншлийн хүний мөн чанарын онолоор бол альтруизм хүний мөн чанарт байдаггүй. Альтруизм бол Бурханы тушаал юм. Хувиа хичээл бол хүний мөн чанарын бүх нь юм. Альтруизм Бурханы тушаал эсвэл оюун ухааны тушаалаар бий болдог, хүний мөн чанарыг нөхөн тэнцвэржүүлдэг онцгой ёс зүй болдог. Альтруизм хүний мөн чанарт угаасаа агуулагддаг уу, эсвэл хүний мөн чанартай хамааралгүй Бурханы тушаал (эсвэл оюун ухаанд үндэслэсэн ёс зүй) юу гэдэг нь альтруизмын талаарх Дорно, Өрнийн ялгаа юм.
Өрнөд альтруизмыг хувиа хичээлийг орхиж, түүнийг орлосон төлөв гэж үздэг. Хувиа хичээл, альтруизм хоёрын нэгийг сонгохоос өөр аргагүй. Өрнийн соёл иргэншилд альтруизм бол өөрийгөө золиослох явдал юм. Хувиа хичээл, альтруизмын харилцаанд Дорно, Өрнийн «харилцан нөхөх үзэл», «эсрэгцэх үзэл» гэсэн философийн ялгаа дахин илэрдэг. Альтруизм (altruism) гэдгийг Өрнийн толь бичиг, баримт бичгээс хайвал өөрийн ашиг сонирхолд харшилдаг, зөвхөн бусдын төлөө байдаг, өөрийнхөө төлөө биш гэсэн утгаар нэгэн адил хэрэглэгддэг. Альтруизм «өөрийнхөө төлөө байхгүй» гэсэн утгыг агуулдаг (selflessness or unselfishness). Библид ч альтруизм, хувиа хичээлийн эсрэгцлийг харуулдаг.
Хэн ч өөрийн ашгийг бүү эрэлхийл, харин бусдын ашгийг эрэлхийл. (1 Коринт 10:24)
Ийм философи илчлэлтийн шашны хуулийн дараа Гэгээрлийн үед хүний оюун ухаан Бурханыг орлож чадна гэсэн рационализмд ч хэвээрээ өвлөгдсөн. Гэгээрлийн үеийн философич Кант «жинхэнэ ёс суртахуунт хайр бол бусдын төлөөх үйлдэл» гэж тодорхойлсон. Тэрээр «хүнийг хэрэгсэл бус, зорилго» болгон харьцах ёстой гэж онцолсон нь ийм философитой нэг утга санаатай. Кант ёс зүйн эхлэлийн цэг болгон оюун ухаанд суурилсан категорийн императив (categorical imperative)-д үндэслэсэн ёс суртахууны үүргийн онолыг (deontology) баримталсан. Тэрээр хүн оюун ухаандаа ёс суртахууны хуультай төрдөг гэж үзсэн. Гэгээрлийн үеийн Бурхан хүний хэрэгт оролцдоггүй гэсэн деизмын философийн тогтолцоонд Кантын ийм философийг «Коперникийн хувьсгал» (Copernican Revolution) гэж нэрлэн Өрнийн рационалистууд шүтэн бишрэх болсон. Гэвч эцсийн дүндээ энэ нь «Бурханы хууль»-ийг «хүний оюун ухаан» орлосон хэлбэр юм.
Дорно альтруизмыг «гэгээрсэн хувиа хичээл» (Enlightened self-interest) гэж задлан шинжилдэг. Альтруизм тогтвортой, урт хугацааны хувиа хичээлийг эрэлхийлэхэд шаардлагатай бүрэлдэхүүн юм. Нийтийн сайн сайхан (共同善) гэгээрсэн хувиа хичээл болдог. Дорнын философид нийтийн сайн сайхны төлөө өөрийн ашгаас татгалзаж бусдын ашгийг эрэлхийл гэсэн Өрнийн маягийн эсрэгцлийн баримтлалыг олоход бэрх. Дорнод нийтийн сайн сайхан гэдэг нь өөрийн ашиг, бусдын ашгийг хамтад нь эрэлхийлье гэсэн санаа юм. Энэ бол хувь хүнийг дээдлэх үзлийн баримталдаг «би»-гийн ач холбогдол, харилцааг дээдлэх үзлийн баримталдаг «бид»-ийн ач холбогдлын ялгаа юм. Дорнын соёл иргэншил харилцааг дээдлэх үзэлд тулгуурласан «бид»-ийн ач холбогдлыг цөм болгодог тул өөрийн болон бусдын ашгийг хамтад нь баримталдаг нийтийн сайн сайхан боломжтой. Күнз Лүньюй-д нийтийн сайн сайхан, өөрөөр хэлбэл гэгээрсэн хувиа хичээлийн гол утгыг тайлбарладаг:
Өөрийн ашгийг тогтоохыг хүсвэл бусдын ашгийг ч хамт тогтоох ёстой. Өөрт хүсэх зүйл байвал бусдын хүсэх зүйлийг ч хамт бүтээх ёстой. (Лүньюй, 6:30)
Энд чухал нь «өөрийгөө золиослох» бус, «өөрийн ашгийн төлөө бусдын ашгийг ч» эрэлхийлье гэсэн санаа юм. Бусдын ашгийг харгалзах нь эцсийн дүндээ өөрийн ашигт ч хамгийн сайн болдог гэсэн харилцааг дээдлэх үзлийн философи юм. Өрнийн «Хэн ч өөрийн ашгийг бүү эрэлхийл, харин бусдын ашгийг эрэлхийл» гэсэн дэвшүүлэлт Өрнийн би ба бусдыг ялгадаг эсрэгцэх үзлээс гарсан. Харилцан нөхөх үзэлд тулгуурласан Дорнын соёл иргэншлээс харвал «өөрийн ашиг, бусдын ашгийг хамтад нь эрэлхийлэх» нь бодит байдалд нийцдэг. Өрнийн ёс зүй дэх эсрэгцлийн дэвшүүлэлт «өөрийгөө хамгаалах зөн совин»-д харшилсан хүний мөн чанарыг урьдчилан тавьдаг. Өөрийгөө орхиж байж бусдын төлөө байна гэсэн эсрэгцэх үзэл бодит байдалд нийцдэггүй. Ёс зүй эцсийн дүндээ өөрийнхөө төлөө байх ёстой. Сюньз ёс зүй, хууль «бид»-ийн төлөө байдгийг тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл ёс зүй бол өөрийгөө хамгаалахад шаардлагатай гэгээрсэн хувиа хичээл юм:
Жишээлбэл, бид ёс зүй, хуулийг бүгдийг устгаж, засгийн газрын хийдэг бүх үйлдлийг арилгаж, шийтгэл оногдуулах боломжийг бүгдийг арилгавал хүмүүс хэрхэн үйлдэхийг харцгаая. Тэгвэл хүчтэй нь сул дорой нэгнийгээ зовоож, дарамтална. Олонх цөөнхийг хохироож, устгахыг оролдоно. Ёс зүй, дэг журам алга болно. Нийгэм мөхлийн зам руу чиглэнэ. (Сюньз, 23:7)
Ёс зүй эцсийн дүндээ өөрийгөө хамгаалах гэсэн хүний мөн чанарт хамаардаг. Дорнод ёс зүй бол ёс суртахууны тушаал ч биш, өөрийгөө золиослох ч биш. Энэ бол өөрийгөө хамгаалахад хамаарах гэгээрсэн хувиа хичээл юм. Өрнө одоо ийм философийн сэтгэлгээг эхлүүлж байгаа бололтой.
Өөрийгөө хамгаалах гэсэн биологийн бодит байдал хүний ёс зүйг бүтээдэг. Өөрсдийгөө хамгаалах гэсэн шилжүүлж үл болох хэрэгцээний улмаас бид бусдыг ч хамгаалагдахад заавал туслах ёстой. Хэрэв үүнд бүтэлгүйтвэл бид өөрсдөө мөхнө, учир нь өөрийгөө хамгаалах гэсэн үндсэн зарчимд агуулагдах шалгуураас өөрсдөө урваж, орхих болно. 361
Хүн бусад ямар ч амьтнаас ялгаатай нь шуналтай төрдөг. Шуналыг эдгээж чадах зүйл бол ёс зүй юм. Бидний авч үзсэнчлэн хүн төрөлхтний агуу соён гэгээрүүлэгчид бүгд хөршөө хайрлахыг ёс зүйн шалгуур болгон санал болгосон. Дорнын соёл иргэншилд ёс зүй Бурханы тушаал бус, өөрийн ухаарлаар аяндаа тийм болдог зүйл юм.
Даог (道) хүндэлж, Дэг (德) эрхэмлэх нь тушаалын улмаас бус, аяндаа тийм болдог. (Дао Дэ Жин, 51-р бүлэг)
Дорнын соёл иргэншилд ёс зүй Бурханаас бус, байгалиас гардаг. Энэ бол байгалийг байгаа чигээр нь харж суралцъя гэсэн Даогийн ёс зүй юм. Дорнын соёл иргэншилд угаасаа агуулагдах хувиа хичээл, альтруизмын эв зохицлын ойлголт Өрнөд байдаггүй философи юм. Өрнийнхөн ёс зүйн хувьд Бурханд түшиглэж байсан. Дорнын хүмүүс ёс зүйн хувьд байгальд түшиглэдэг. Өөрөөр хэлбэл байгалийн хүнд санал болгосон Даог дагадаг. Дао хувиа хичээл, альтруизмыг эв зохицуулах аргыг санал болгодог.
Дорнын хүний мөн чанарын онолын гол зорилт бол хүний мөн чанарт оршдог хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмыг хэрхэн зохицуулах вэ гэсэн асуудал юм. Күнзийн сургаал, даосизмд альтруизмыг өөрийнхөө төлөөх гэгээрсэн хувиа хичээл гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл альтруизм хувиа хичээлийг золиослох бус, эцсийн дүндээ хувиа хичээлийн нэг хэсэг болдог. Күнз хувиа хичээл, альтруизмын эв зохицлыг хүний зан төлөвийн хүмүүжлийн чухал ариун чанар болгон санал болгодог. «Өөрөө бие даан зогсохыг хүсвэл бусдыг ч зогсооход тусална» (Лүньюй, 6:30). Байгаль биологийн олон янз байдлыг хадгалдаг шиг хүн өөрийгөө хамгаалахын тулд хувиа хичээлээ багасгаж, альтруизмыг хэрэгжүүлэх аргыг сурч байж тэнцвэр хадгалагдана. Дао Дэ Жин ч тэнцвэрийг бий болгодог байгалийн дэг журмын тухай өгүүлдэг. «Байгаль ихийг бага, бага нь их болгодог». (Дао Дэ Жин, 77)
Ураг төрлийн шалгарал ба харилцан альтруизм
Дорнын соёл иргэншлийн баримталдаг «гэгээрсэн хувиа хичээл»-ийг сүүлийн үед Өрнийн шинжлэх ухааны философичид натурализмд тулгуурласан онолоор баталж байна. Өрнийн эрдэмтдийн баримталдаг «ураг төрлийн шалгарал» (Kin selection) хэмээх XX зууны хоёрдугаар хагаст хийгдсэн нээлтээр гэгээрсэн хувиа хичээл шинжлэх ухааны бат эх сурвалжтай болсон. Ураг төрлийн шалгарал ёс зүйн эх сурвалж оюун ухаанд бус, сэтгэл хөдлөлд оршдог болохыг хүний мөн чанарын түвшинд нотолж байна. Энэ нь Өрнөд дэлгэрсэн Кантын философитой эсрэг тэсрэг. Ураг төрлийн шалгарал Кантаас илүү Дэвид Юмын философийн тогтолцоог дагадаг. Юм хүний ёс зүй хүний төрөлхийн мөн чанарын хязгаарлалтад өртдөг гэж баталдаг бол эсрэгээр Кант ёс зүй сэтгэл хөдлөл хэмээх мөн чанарын хязгаарлалтад өртдөггүй, эрх чөлөөт оюун ухааны бүтээл гэж баталдаг. Кант ёс зүй бүхэлдээ оюун ухаанаас гардаг гэж үзсэн. Юм ёс зүй оюун ухаанд бус, зөн совинд үндэстэй гэж үзсэн.
Өрнийн зарим сэтгэгчийн толгойд эцэст нь гэгээрсэн хувиа хичээлийн үр олдох болсон. Ёс суртахууны дүгнэлт оюун ухаанаас гардаггүй. Сэтгэл хөдлөл бол эх сурвалж гэж тэд баталж эхэлсэн юм. Английн биологич Хамильтон (Hamilton) 1964 онд ураг төрлийн шалгарал гэсэн санааг дэвшүүлсэн. Энэ нь альтруизм өөрийнхөө төлөөх генетикийн сонголтод хамаардаг гэсэн нээлтээс үүдэлтэй. Хүний мөн чанарын тухай ийм нээлтээр Өрнөд анх удаа ураг төрлийн шалгарал хувиа хичээлийг дагадаг гэсэн философи гарч ирдэг. Профессор Докинз альтруизмыг бүхэлдээ хувиа хичээлд хамаарах зүйл гэж тайлбарладаг.
Анх харахад ураг төрлийн шалгарал альтруизмаас гарсан мэт харагдах боловч биологийн генийн түвшнээс харвал туйлын хувиа хичээлийн илрэл юм. 362
Генетикийн хувьд хүн маш хувиа хичээсэн бөгөөд зөвхөн онцгой тохиолдолд альтруизм үзүүлдэг тийм мөн чанартай. Энэ нь хүний мөн чанар хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизмтай төрдөг гэсэн баримтлал юм.
Генетикийн хувьд амжилт олдог генүүд маш хувиа хичээнгүйгээр үйлчилдэг. Тиймээс хүн ч хувиа хичээнгүйгээр үйлддэг. Гэвч онцгой тохиолдолд бидний хувиа хичээсэн зорилго хязгаарлагдмал альтруизм үзүүлэх үед биелж болно. Онцгой, мөн хязгаарлагдмал тохиолдол гэсэн илэрхийлэл чухал. Бид хичнээн хүссэн ч бүх нийтийн хайр эсвэл нийтийн сайн сайхан мэт зүйл бидний генийн захирдаг хувьсалд байхгүй гэж үзэх ёстой. 363
Гэсэн хэдий ч бид альтруизм, бусдыг хайрлан бодох сэтгэлийг ёс зүй болгон өсгөх ёстой шалтгаан нь бидний төрөлхөөсөө эзэмшсэн хувиа хичээл хэтэрхий хүчтэй байдагт оршино. Хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизм зэрэгцэн оршдог нь бидний зайлсхийж үл чадах хүний мөн чанарын бодит байдал юм.
Бид бусдыг хайрлан бодох сэтгэл, альтруизмыг шаргуу заах ёстой. Учир нь бид хувиа хичээсэн төрдөг. Тэгвэл бидний хувиа хичээлийн захирдаг генүүд бусад амьд биетэд боломжгүй хувиа хичээлийг дарангуйлах үүргийг гүйцэтгэж чадна. 364
Альтруизм хүн, амьтанд яг адилхан үүсдэг. Ураг төрлийн шалгарал гэдэг нь өөрийгөө золиослон ураг төрлөө тэтгэснээр урт хугацаанд генетикийн хувьд өөрөө үхсэн ч өөрийг нь бүрдүүлдэг генийг үржүүлдэг гэсэн логик юм. Харилцан альтруизм (Reciprocal altruism) гэдэг нь ураг төрлийн бус бодгалиудын хооронд тусламжаа харилцан өгч авдаг альтруист үйлдэл юм. Амьтны ертөнцөд ийм альтруист үйлдлийг ёс зүйн хувьд сайн үйлдэл хэмээн магтдаггүй. Альтруизм бол хувиа хичээлийн нэг төрөл юм. Гэвч харилцан альтруизмыг зөвхөн хүний нийгэмд л магтдаг. Ийм нөхцөл байдлыг харгалзан альтруизмыг зөвхөн өөрийгөө золиослох гэж үздэг байсан Өрнийн соёл иргэншилд үүнийг шийдэхийн тулд «харилцан альтруизм» гэсэн нэр томьёо гарч ирсэн. Профессор Гоулд (Gould) үүнийг ингэж тайлбарладаг:
Дарвины хувьслын онолоор бол парадокс нь альтруизм, хувиа хичээл хоёулаа хувьслын дагуу сонгогдож болно. Альтруизм хувь хүний ашиг тусыг бий болгож чадна, учир нь энэ нь бусадтай харилцан үүргийн харилцаа тогтоох эсвэл ураг төрлөө тэтгэж альтруизмын генийг хувилах боломжийг олгодог. 365
Тиймээс эцсийн дүндээ харилцан альтруизм ч өөрийгөө хамгаалах гэсэн эцсийн зорилгод хамаардаг. Ийм дэвшүүлэлтийн дор хүний дотор хүчтэй хувиа хичээл, сул альтруизм зэрэгцэн оршдог бөгөөд бид ийм шинж чанар дотор амьдарч байгаа юм. Профессор Гоулд ийм зэрэгцэн оршихуйг нэгэн төрлийн «хоригдлын бэрхшээл» тоглоом өрнүүлж байна гэж үздэг:
Эцсийн дүндээ хувиа хичээл, альтруизм хоёрын хооронд амьтан, ургамал, хүмүүс «хоригдлын бэрхшээл» хэмээх тоглоомыг тоглож байна. Түүний зорилго бол өөрийгөө хамгаалах явдал юм. 366
Ийм тоглоомыг нийгэмд бүхэлд нь тэлбэл цэцэглэн хөгжиж буй нийгмийн соёл иргэншил, тийм биш нийгмийн соёл иргэншил дэлхий дээр оршдогийг мэдэж болно. Амжилттай нийгэм генд хамаарах харилцан альтруизмыг суралцахуйгаар түгээдэг соёл иргэншилтэй. Альтруизм хүчтэй хувиа хичээлтэй харьцуулахад маш сул оршихуй тул суралцахуйгаар үүнийг бэхжүүлж байж хувиа хичээлтэй тэнцвэржин нийгэмд ажилладаг.
Зохих ёсоор ажилладаг нийгэмд харилцан альтруизм оршдог. Энэ логик генд хамаарч ч болно, мөн суралцахуйгаар олж эзэмшиж ч болно. 367
Бид альтруизмын талаар Дорно, Өрнийн соёл иргэншил хэрхэн өөр философитой болохыг авч үзлээ. Күнзийн сургаал, даосизм харилцан альтруизмыг хэрэгжүүлэх, өөрөөр хэлбэл хүний зан төлөвийн хүмүүжлийг суралцахуйн хамгийн дээд зорилго болгодог. Дорно альтруизмыг гэгээрсэн хувиа хичээл гэж үнэлж, үүний талаар соёл иргэншлийн зөвшилцлийг бий болгосон. Ийм философийн тогтолцоо соёл иргэншлийн цөм болон тогтсон үе нь МЭӨ V–IV зуун байв. Энэ нь Дорнод хүний мөн чанарын онол тогтсон үе юм.
Өрнө хувиа хичээл, альтруизмыг тэмцлийн харилцаатай гэж үзэж, шашны хүчийг зээлж байж л хүнд альтруизмыг шингээж чадна гэж үзсэн. Ийм илчлэлтийн шашин Гэгээрлийн үеийг дамжин деизмд хүрэх хүртэл хөгжсөөр сүүлийн үед Өрнийн сэтгэгчид «шашны ёс зүй»-гээс салж, байгалийн «гэгээрсэн хувиа хичээл», өөрөөр хэлбэл «харилцан альтруизм» гэсэн философид хүрсэн. Ийм үйл явцыг туулж Өрнийн хүний мөн чанарын онол Дорнын хүний мөн чанарын онолтой байгалийн философийн анхны нийлэх цэгийг олдог.