Ustaarabu wa Magharibi wa kuabudu akili (精神)

1) Mwanzo wa ustaarabu wa kuabudu akili: koni ya msonobari (Pine Cone) na jicho la nafsi (Eye of Soul)

Kwa maelfu ya miaka, Magharibi ilizichukulia akili na silika kuwa vitu tofauti na ikasukuma mbele ustaarabu unaoiabudu akili. Huko Ugiriki, Misri na Mashariki ya Kati, watu waliona kwamba muundo wa ubongo unawakilisha uwepo wa akili, na wakaueleza kwa michoro na sanamu. Waliamini kwamba ukimpasua binadamu, tezi ya pineali (Pineal gland) iliyomo ndani ya muundo wa ubongo ndiyo umbo halisi la akili au nafsi. Tezi ya pineali ni jina la kianatomia la tezi yenye umbo kama koni ya msonobari. Walizingatia kwamba “koni ya msonobari” (Pine cone) ya maumbile inafanana sana kwa umbo na tezi ya pineali. Kwa hiyo, katika Magharibi na katika ustaarabu mwingine ulioanzisha dini za ufunuo, sanamu zenye umbo la koni ya msonobari zinazofanana na tezi ya pineali zilithaminiwa sana. Waliona kwamba zinawakilisha “moyo, nafsi, akili, busara, au uwezo wa kuelewa uliopokelewa kutoka kwa Mungu” wa binadamu. Pia inakisiwa kwamba muundo wa mzunguko wa koni ya msonobari, unaobeba mfuatano wa Fibonacci na uwiano wa dhahabu, ulimwonyesha binadamu utaratibu wa maumbile na ukaunganisha na utafutaji wa kiakili.

Hali hii ilitumika sana kwa maelfu ya miaka huko Mesopotamia, Misri, Ugiriki, Roma, na hivi karibuni katika Magharibi. Wababeli walichonga sanamu za miungu yao ikishika koni ya msonobari katikati: “Tammuz” ni mungu wa Babeli na Sumer, anayeshika katika mkono wake wa kulia “koni ya msonobari” inayowakilisha nafsi. Fimbo ya mamlaka ya mungu wa Misri Osiris nayo ina koni ya msonobari iliyochongwa katikati, mahali muhimu kabisa: katika fimbo ya kifalme ya mungu wa Misri Osiris, nyoka wawili wanazunguka “koni ya msonobari” inayowakilisha nafsi. Mungu wa Kigiriki Hermes (sawa na mungu wa Kirumi Mercury) naye alichonga koni ya msonobari katikati kabisa ya fimbo yake, kama sanamu ya Osiris. Fimbo ya Hermes, “Caduceus” (Caduceus), imepambwa kwa koni ya msonobari na nyoka wawili. Mungu wa Kigiriki Dionysus naye ana koni ya msonobari iliyochongwa kwenye ncha ya fimbo yake. Katika fimbo ya Dionysus, “Thyrsus” (Thyrsus), koni ya msonobari inayoashiria nafsi inapamba ncha ya fimbo.

Anashika katika mkono wake wa kulia “koni ya msonobari” inayowakilisha nafsi.

Nyoka wawili wanazunguka “koni ya msonobari” inayowakilisha nafsi.

Imepambwa kwa koni ya msonobari na nyoka wawili

Koni ya msonobari inayoashiria nafsi inapamba ncha ya fimbo

Hali ya kitamaduni ya kuabudu uwezo wa akili iliendelea kama ilivyo katika ustaarabu wa Magharibi tangu zamani za kale hadi Zama za Kati na nyakati za karibuni. Katika Zama za Kati, makao makuu ya Papa huko Roma yalipamba mlango wa kanisa kwa sanamu ya koni ya msonobari: pambo kubwa la “koni ya msonobari” limesimama kwenye mlango wa kanisa la Vatikani huko Roma.

Hata katika nyakati za karibuni, ukuta wa jengo la Whitehall (Whitehall Building) huko New York, Marekani, una sanamu ya fimbo ya Hermes yenye koni ya msonobari katikati: katika fimbo ya “Caduceus” inayopamba jengo la Whitehall la jiji la New York, sanamu ya “koni ya msonobari”, kiini chake, inaonekana wazi

Sanamu ya “koni ya msonobari”, kiini cha fimbo, inaonekana wazi

Hivyo tezi ya pineali (Pineal gland), iliyojitokeza kwa maelfu ya miaka kama kiini cha ustaarabu katika Magharibi, Misri na Mashariki ya Kati kwa umbo la sanamu ya koni ya msonobari, ilisonga hatua moja zaidi. Hatimaye koni ya msonobari ilichorwa kama “jicho la tatu”. Kwa kweli, sanamu zilizoeleza kianatomia kama ulivyo muundo wa tezi ya pineali iliyomo ubongoni zilienea sana Misri, na zikaelezwa kama “jicho”. Huko Misri liliitwa “jicho la mungu Ra” au “jicho la Horus”. Jicho hili baadaye liliitwa huko Ugiriki “jicho la tatu” au “jicho la nafsi” (Eye of Soul).

Jicho hili liliitwa huko Ugiriki “jicho la tatu” au “jicho la nafsi”

ya tezi ya pineali (pineal gland), yenye umbo la koni ya msonobari, iliyo katika mfumo wa limbiki.

Plato alilieleza jicho la “Horus” kama “jicho la tatu”, yaani “jicho la nafsi”. Aliona kwamba kwa jicho la nafsi lililomo ndani ya akili, mtu anaweza kuuona na kuueleza ukweli wa ulimwengu.

Sasa tunapaswa kutumia jicho la nafsi ili kuiona nuru ya ulimwengu inayopenya vitu vyote na kuelekea ukweli wa milele. ¹⁶⁷

Alipaza sauti kwamba tunapaswa kuutafuta umilele si kwa macho ya mwili, bali kwa jicho la nafsi, lenye nguvu mara 10,000 zaidi. Alisisitiza kwamba jicho la nafsi peke yake ndilo linalofikia ukweli. Ni falsafa inayoupa ugunduzi wa kidini na wa kimetafizikia ukamilifu.

Jicho la nafsi ni muhimu mara 10,000 kuliko macho ya mwili. Kwa sababu ni jicho la nafsi peke yake linaloweza kuuona ukweli. ¹⁶⁸

Falsafa hii ya Mashariki ya Kati na ya Magharibi, kwamba koni ya msonobari inawakilisha akili, ilienea sana na kwa muda mrefu, na iliathiri pia India na Ubuddha. Ndiyo maana ukitazama sanamu za mungu wa India Shiva, jicho la nafsi limechorwa kwenye paji la uso. Sanamu ya Buddha ya Gandhara iliyofukuliwa Afghanistan ina “jicho la tatu” kwenye paji la uso. Kwa athari hii, sanamu za Buddha za Kibuddha nazo zilichorwa “jicho la nafsi” kwenye paji la uso. Pia nywele za Buddha huchongwa kwa umbo la mapindo yaliyobanana kama koni ya msonobari. Katika sanamu za Buddha, zilizopambwa kwa “jicho la tatu” na “mtindo wa nywele wenye umbo la koni ya msonobari”, tunaona athari ya ustaarabu wa Magharibi.

Jicho la nafsi lilingʼaa sana katika enzi ya akili ya Magharibi na hata baada yake. Katikati kabisa ya picha ya tamko la haki lililochapishwa rasmi nchini Ufaransa mwaka 1789 limechorwa “jicho la nafsi” (Eye of Soul), yaani jicho la tatu. Hata nyuma ya noti ya dola moja inayotumika Marekani, jicho la tatu limechorwa katikati kwa umbo la jicho la Mungu. Nembo kuu ya taifa (國章) ya Marekani, iliyochorwa nyuma ya noti ya dola moja ya Marekani: “jicho la Mungu” (Eye of Providence) linapamba sehemu ya juu ya umbo la piramidi.

“Jicho la nafsi” (Eye of Soul) limechorwa humo.

“Jicho la Mungu” (Eye of Providence) linapamba sehemu ya juu ya umbo la piramidi.

Hivyo, kupitia koni ya msonobari na jicho la nafsi, msingi wa fikra inayoiabudu akili ya binadamu ulijikita katika ustaarabu wa Magharibi katika historia ya maelfu ya miaka. Ibada ya akili inachukua umbo jipya katika nyakati za karibuni za ustaarabu wa Magharibi. Kutoka katika ibada ya akili kupitia picha kama koni ya msonobari na jicho la tatu, inahamia katika njia ya kuingia ndani ya akili ili kuieleza. Hii ndiyo “metafizikia”, ambayo kwayo ustaarabu wa Magharibi unathamini akili iliyotengwa na silika.

2) Kuenea kwa ustaarabu wa kuabudu akili: kutoka picha hadi mfumo wa kifalsafa

Mfano mkuu wa mgawanyo na maelezo bandia ya asili ya binadamu ni msimamo wa kuieleza kwa kuigawa mara mbili: silika na akili (mwili na akili, shauku na fikra, kifiziolojia na kisaikolojia, hisia na busara, mwili na nafsi). Kwa miaka elfu mbili, ustaarabu wa Magharibi uliuchukulia mgawanyo huu kuwa jambo la kawaida, na ukajaribu kuiona akili kama jambo huru linalopingana na mwili. Kwa swali “sisi ni nani?”, unatoa nadharia ya asili ya binadamu ya mapambano ya roho na mwili. Katika zama za kale, Plato aliona kwamba nafsi inaelekea ulimwengu wa Mawazo, lakini mwili, ukiwa umefungwa na tamaa za hisi, unaizuia nafsi. Ukristo wa Zama za Kati uliona kwamba akili ni ya kimungu na njema, na mwili, chanzo cha tamaa na dhambi, unapingana na akili. Katika Magharibi, Mungu si mungu wa maumbile, bali ni Mungu wa haki, Mungu mwema, yaani zao la akili. Na zaidi ya yote, kama inavyoonekana wazi katika fundisho la Utatu Mtakatifu, ni kiumbe wa kiroho. Binadamu aliyeumbwa kwa sura ya Mungu huyo naye anachukuliwa kimsingi kuwa kiumbe wa kiroho na wa kiakili. Katika falsafa ya mantiki ya Magharibi ya nyakati za karibuni, Descartes alisisitiza umuhimu wa akili ndani ya uwili unaotenganisha akili na mwili kama dutu mbili tofauti.

Metafizikia ya kale, itikadi ya Mungu-kitovu ya Zama za Kati, falsafa ya mantiki ya nyakati za karibuni

Katika ustaarabu wa Kigiriki wa kabla ya Sokrates, dhana ya “uwiano” kati ya silika na akili ilikuwa na nafasi kubwa sana. Ilikuwa enzi ambayo kuienezea akili kila mahali na kutenganisha wazi akili na silika bado havikuwepo, enzi ya uwiano, ambapo cha Kiapolo na cha Kidionisi vilidhibitiana. Katika ustaarabu wa Kigiriki, Apollo (Apollo) ni alama ya busara na akili. Dionysus (Dionysus) ni alama ya hisi na silika. Akili na silika, yaani cha Kiapolo na cha Kidionisi, vilipingana. Nietzsche anaeleza hali hii:

Kupitia miungu miwili ya sanaa ya Kigiriki, Apollo na Dionysus, tunajifunza kwamba katika ulimwengu wa Kigiriki kulikuwa na upinzani mkali, si katika asili tu bali pia katika malengo, kati ya sanaa ya maumbo, ya Kiapolo, na sanaa ya muziki isiyo ya maumbo, ya Kidionisi… Zilijitokeza zikiwa zimeungana kuwa moja, na kutokana na muungano huo ikazaliwa sanaa iliyo ya Kiapolo na ya Kidionisi kwa wakati mmoja: yaani tanzia ya Athene.¹⁶⁹

Waliovunja kwa uamuzi upinzani huu ni wanafalsafa watatu, Sokrates, Plato na Aristoteli. Walitetea metafizikia: yaani, walidai kwamba akili ndiyo asili ya binadamu, na mwili ni maada isiyo na thamani yoyote. Walidai kwamba juhudi zote za binadamu zinapaswa kuichunguza akili iliyotengwa na mwili, na kupitia hiyo kufikia ukweli wa milele. Mapokeo ya ibada ya akili yaliendelea katika ustaarabu wa Kigiriki na wa Mediterania, lakini wao ndio walioyageuza kuwa falsafa. Waliamini kwamba Wagiriki peke yao ndio wenye akili au nafsi inayotolewa na Mungu. Fikra yao ya ibada ya nafsi waliijifunza kutoka kwa Pythagoras. Pia walieleza kwamba akili ndiyo kiini cha binadamu, wakifuata fikra ya Parmenides kwamba “hisi hudanganya, na akili peke yake ndiyo inayoutambua ukweli”. Hasa kwa Aristoteli, waliita uchunguzi wa akili metafizikia na wakauthamini kama kiini cha falsafa. Wakishusha hadhi ya silika ya binadamu, waliichambua kuwa sawa na silika ya wanyama. Waliunganisha fikra ya Pythagoras ya ibada ya nafsi na fikra ya Parmenides ya ibada ya akili, wakalinganisha nafsi na akili kuwa kitu kimoja, na wakawa na ushawishi wa kuamua katika kueneza falsafa ya ibada ya akili katika ustaarabu wa Magharibi.

Kwao, akili, yaani nafsi, ndiyo iliyokuwa muhimu. Hasa Aristoteli aliona kwamba washenzi, kama Waajemi, ni kama wanyama wasio na nafsi. Kwa hiyo alidai kwamba wote wafanywe watumwa. Falsafa ya uwili wa upinzani inayotenganisha silika na akili ilipita kwa Sokrates na Plato na ikakamilika kwa Aristoteli. Kwa mtazamo wa falsafa ya kuwepo, aliona kwamba tofauti za nafsi na akili kati ya Wagiriki na washenzi, wanaume na wanawake, ni za milele. Alikuwa mwanafalsafa mkuu, lakini aliweka misingi ya ubaguzi wa rangi na wa kijinsia. Aristoteli aliacha maneno haya katika kitabu chake Siasa (Politics):

Kwa washenzi, mwanamke ni sawa kabisa na mtumwa. Kwao hawezi kuzuka kiongozi wa asili: wao ni kundi tu la watumwa, wanaume na wanawake. Ndiyo maana mshairi wa Kigiriki alisema: “Ni haki kwamba Wagiriki wawatawale washenzi.” Ni jambo la kawaida kwamba washenzi na watumwa ni wa aina moja. ¹⁷⁰

Utii wa binadamu kwa miungu unaojitokeza katika tanzia ya Kigiriki ya kabla ya Sokrates, yaani kujisalimisha kwa binadamu kwa majaliwa, unafanana na upatanifu kati ya maumbile na binadamu unaojitokeza katika ustaarabu wa Mashariki. Pia, kama mashairi ya Mashariki yanavyoeleza upatanifu wa binadamu na maumbile, sanamu za Kiheleni zinasisitiza upatanifu wa akili na silika. Kwa maana hii, utamaduni wa Kigiriki wa kabla ya Sokrates ulikuwa na sifa ya utamaduni wa wastani uitwao sophrosyne (Sophrosyne). Wastani huu, hali hii ya uwiano, unapatikana kila mahali katika utamaduni wa Kigiriki wa kabla ya Sokrates. Wagiriki walikuwa na dini, si ya mungu mmoja bali ya miungu mingi, ambamo miungu mingi ilidhibitiana na kuleta uwiano. Pia miungu yote, Zeus akiwemo, ilikuwa na majaliwa ya kuwa chini ya majaliwa.

Katika hekaya za Kigiriki, “miungu ya majaliwa” (God of Destiny) walikuwa miungu wa kike watatu walioitwa “Moirai” (Moirai, The Fates). Hata miungu isiyokufa, Zeus akiwemo, ililazimika kutii majaliwa yao. Majaliwa yalisawazisha kutokufa kwa miungu. Pia, msimamo wa kimetafizikia wa kudai ukamilifu wa akili, ulioelezwa na kundi la shule ya Elea likiongozwa na Parmenides, ulidhibitiwa na kusawazishwa na namna ya Wagiriki ya kuelimisha, iliyoweka mkazo mkubwa katika mazoezi ya mwili.

Utu huu wa Kigiriki unaunda dhamira ya tanzia za Kigiriki, ambazo mada zake ni upinzani wa binadamu dhidi ya majaliwa na adhabu ya miungu. Tanzia za Aeschylus (Aeschylus) nazo zinadumisha uwiano kati ya upinzani wa binadamu dhidi ya majaliwa na adhabu ya miungu, lakini tayari upepo ulikuwa ukivuma upande wa upinzani wa binadamu. Uwiano huu usio thabiti unajitokeza kwa mvutano mkubwa kabisa kwa Sokrates. Kati ya misimamo ya kupindukia ya “kuuliza bila kukoma” na “huwezi kujua chochote”, udhihirisho wa utu wa Kigiriki unafikia kilele chake. Lakini Sokrates ni wakati huo huo mwisho wa uwiano na mwanzo wa mgawanyiko. Kuuliza “maswali yasiyokoma” na daima kufikia hitimisho kwamba “huwezi kujua chochote” kuliwezekana kwa Sokrates “mwenye hekima kuliko wote” peke yake. Historia ya utamaduni wa Magharibi wa baada ya Sokrates inatuonyesha kwamba kwa binadamu wengine hilo karibu haliwezekani.

Ustaarabu wa Kiheleni, kwa kuchimbua upatanifu na umoja wa akili na silika, kwa kupasua kiini cha kile kilicho cha kiakili na kukichunguza bila kukoma, ulianza kazi ya kuipa akili thamani kamili. Hatimaye ulithamini maarifa kuliko hekima. Ustaarabu wa Magharibi wa baada ya Sokrates uliamini ukamilifu wa maarifa na ukazama katika kutafuta maarifa kuliko hekima. Kadiri akili na silika vilivyotengana, na cha Kiapolo na cha Kidionisi vikatengana, tanzia ya Kigiriki nayo iliharibiwa:

Tuchunguze umuhimu wa nadharia ya Sokrates. Ni kwamba “kujua kitu” ndiko wema, kwamba binadamu “hutenda dhambi kwa ujinga tu”, na kwamba “binadamu mwenye wema ana furaha”. Kauli hizi tatu zinazoeleza matumaini ndizo hasa zinazomaanisha kifo cha tanzia ya Kigiriki. ¹⁷¹

Kifo cha tanzia ya Kigiriki kinamaanisha kuharibiwa kwa upatanifu kati ya silika na akili ambao ustaarabu wa Kigiriki ulikuwa ukiufurahia. Kuharibiwa kwa uwiano wa silika na akili kulitokana na falsafa ya Sokrates, Plato na Aristoteli. Wao ndio waliousababisha ustaarabu wa Magharibi kuacha nadharia ya kisichodhihirika iliyotetewa na Heraclitus na wengine, na kuchagua nadharia ya kinachodhihirika inayoiabudu akili. Nadharia ya kinachodhihirika iliitawala historia ya falsafa ya Magharibi kwa karibu miaka elfu mbili, tangu Sokrates kupitia Zama za Kati hadi enzi ya Mwamko.

Ni kwa sababu ustaarabu wa Magharibi ulikuwa umekubali nadharia za wale wanaoitwa wanafikra wa kinachodhihirika wa ustaarabu wa Kigiriki, wanaotajwa kama Sokrates, Plato na Aristoteli, na ulikuwa ukitegemea nguvu ya dini. Katika ustaarabu wa Kigiriki wa kabla ya Sokrates, kulikuwa na kipindi cha karne kadhaa cha uwiano kati ya Apollo na Dionysus. Katika kipindi hiki, falsafa ya wanafikra wa kisichodhihirika kama Heraclitus ilikuwa na umuhimu sawa na falsafa ya wanafikra wa kinachodhihirika, kwa sababu ustaarabu wa Kigiriki ulitambua umuhimu wa “uwiano” kati ya akili na silika. Walisisitiza wastani na kiasi. Lakini tayari katika enzi ya Sokrates, mkondo wa wakati ulikuwa umempa kisogo Dionysus na kusimama upande wa Apollo.

Ibada ya Magharibi ya busara na akili inahusiana zaidi ya yote na dini. Ni kwa sababu iliunganisha akili na Mungu. Binadamu ana “sura ya Mungu” (Imago Dei): “Mungu akasema: Na tumfanye mtu kwa sura yetu, kwa mfano wetu” (Mwanzo 1:26). “Mungu ni roho” (Yohana 4:24). Ilikuwa jambo la kawaida kwamba katika Magharibi binadamu aliyeumbwa kwa sura ya Mungu naye achukuliwe kimsingi kuwa kiumbe wa kiakili.

Katika Magharibi, umuhimu wa akili ulisisitizwa si katika dini tu, bali pia katika uwanja wa kifalsafa uitwao metafizikia. Aristoteli, akifafanua metafizikia, aliichukulia kuwa uchunguzi wa akili mkabala na maada. Aliigawa metafizikia, tawi la falsafa linalochunguza kiini cha kuwepo na cha uhalisia, katika nyanja mbalimbali kama falsafa ya kuwepo (ontology). Mwelekeo huu wa kifalsafa ulichukuliwa kuwa uwanja muhimu kabisa hata katika dini ya Zama za Kati, na falsafa ya nyakati za karibuni nayo ilisisitiza umuhimu wa akili. Leibniz (1646–1716), mwanafalsafa wa Magharibi wa nyakati za karibuni aliyeathiri sana falsafa ya mantiki, alieleza maoni yake kuhusu ukuu wa akili ya binadamu.

Si jambo la kushangaza hata kidogo kwamba binadamu anaweza kuujua ulimwengu. Ni kwa sababu ana ulimwengu ndani yake mwenyewe, na yeye mwenyewe ni sura ndogo ya Mungu.¹⁷²

Huu ndio mwanzo wa falsafa ya mantiki, ambapo itikadi ya Mungu-kitovu inahamia kwenye akili ya binadamu. Kwa njia hii uhusiano wa karibu kati ya Mungu na akili ya binadamu ulienea zaidi katika ustaarabu wa Magharibi. Katika miaka elfu moja ya Zama za Kati, ilikatazwa kuchapisha kitu chochote isipokuwa vitabu vya dini. Uskolastiki (falsafa ya kiskolastiki) ni falsafa ya Mungu-kitovu iliyochunguza Biblia tu na kujikita katika dini peke yake. Decameron ya Boccaccio na Mwanamfalme wa Machiavelli, vilivyojengwa juu ya ubinadamu wa mwanzoni mwa Mwamko, vilipata umuhimu kwa sababu vilikuwa vitabu vya kwanza kutangaza mpito kutoka itikadi ya Mungu-kitovu kwenda ubinadamu. Katika mchoro wa dari ya Kanisa la Sistine alioacha Michelangelo, bingwa wa enzi ya Mwamko, kuna pia picha inayoonyesha Mungu akimpulizia binadamu akili. Kwa kuwa makao makuu ya Papa huko Roma wakati huo yalikataza vikali kuchora mwili wa binadamu kianatomia, alitumia mbinu ya kuweka ubongo wa binadamu nyuma ya Mungu, ili Mungu awe ndani ya ubongo. Katika Kuumbwa kwa Adamu, mchoro wa Michelangelo wa karibu mwaka 1510, Mungu, akiwa na ubongo kama mandhari yake, anamkabidhi Adamu akili: unasisitiza umuhimu wa akili katika ustaarabu wa Magharibi.

Ustaarabu wa Magharibi unachukulia matukio ya kiakili kuwa ya juu ya maumbile. Uliamini kwamba Mungu aliye juu ya maumbile alimpa binadamu akili iliyo juu ya maumbile. Akili ni kitu ambacho Mungu alimpa binadamu peke yake, akiwaacha wanyama wengine. Akili iko katika uhusiano wa upinzani na mwili: “Wanaoufuata mwili huyafikiri mambo ya mwili, na wanaoifuata roho huyafikiri mambo ya roho; nia ya mwili ni mauti, lakini nia ya roho ni uzima na amani” (Warumi 8:5-6). Kutengana na kupingana kwa akili na silika havikuwa tu fundisho muhimu la Ukristo, bali vilikubaliwa hivyo pia katika falsafa ya Ugiriki na Roma. Hili linaonekana wazi katika maneno aliyoacha Mfalme Julian wa Roma (330–363) kabla ya kufa: “Nimejifunza kutoka katika falsafa jinsi nafsi ilivyo muhimu kuliko silika. Kwamba nafsi inatengana wakati wa kifo si jambo la maumivu, bali la furaha.”¹⁷³

Tafsiri ya asili ya binadamu kama ibada ya akili ilijikita katika kiini cha ustaarabu wa Magharibi. Falsafa ya ibada ya akili ilianzia katika nadharia ya Kigiriki ya kinachodhihirika, ikapita katika enzi ya kidini ya Zama za Kati na metafizikia ya Descartes ya nyakati za karibuni, na ikaingia katika hatua yake ya mwisho: yaani enzi ya itikadi ya karne ya 20. Katika enzi ya kidini ya Zama za Kati, Magharibi ilijikita tu katika uchunguzi wa dini ya ufunuo: uchunguzi wa akili ambayo Mungu humpa binadamu. Falsafa ya kidini ya Zama za Kati inawakilishwa na Augustino wa karne ya 4, aliyejitahidi kupandikiza falsafa ya Plato katika dini ya ufunuo. Uskolastiki wa baada ya karne ya 11, unaowakilishwa na Thomas Aquinas, ulikuwa juhudi ya kuunganisha dini na falsafa ya Aristoteli. Juhudi hizi za kujikita katika akili zilimwathiri Descartes baada ya Mwamko, na Descartes akajenga misingi ya metafizikia ya nyakati za karibuni inayowakilishwa na falsafa ya mantiki. Alikuwa na dhima ya kubadilisha “akili” ya Kikristo ya Zama za Kati kwa “akili” ya kimetafizikia.

Baada ya Zama za Kati na enzi ya Mwamko zilizotawaliwa na Ukristo, Magharibi ilipata mabadiliko ya kifalsafa katika karne ya 17 na 18. Katika kipindi hiki tunachokiita enzi ya Mwangaza au enzi ya akili, Magharibi ilipitia “mwangaza” ulioikomboa kutoka katika mafundisho yasiyohojiwa yaliyofungamana na dini na Biblia. Yaani, si kuamini kama yalivyo yaliyoandikwa katika Biblia, kama nadharia ya dunia kuwa kitovu, bali kuyachunguza kwa akili aliyo nayo binadamu ili kuhukumu ukweli au uongo wake. Uchunguzi huu ulichochewa na mabadiliko makubwa ya dhana ambapo nadharia ya dunia kuwa kitovu ilibadilishwa na nadharia ya jua kuwa kitovu, kwa msaada wa maendeleo ya elimu ya anga yaliyokuwa yakitokea Magharibi.

Hivyo, baadhi ya kweli za ukweli kamili zilizoandikwa katika Biblia zilipotiliwa shaka, shaka kuhusu tabia ya Mungu zilizuka. Hasa, watu walifikia hatua ya kuchunguza kama kweli, amri na sheria walizowasilisha manabii baada ya kukutana na Mungu zilitoka kweli kwa Mungu, au zilitoka katika mawazo ya manabii. Kwa hiyo wanafikra wa Magharibi waliimarisha fikra mpya, deismu (理神論), inayosema kwamba Mungu yupo lakini haingilii mambo ya binadamu. Kwa deismu, watu wa Magharibi walijikomboa kutoka katika miujiza, jehanamu, Shetani na mengineyo.

Wafuasi wa deismu walidai kwamba neno la Mungu lililowasilishwa na manabii si ukweli kamili, bali kile ambacho akili ya binadamu inakihukumu ndicho sahihi. Waliamini kwamba chanzo cha maarifa si itikadi ya Mungu-kitovu, bali kuitegemea akili. Kwa kuongeza imani katika fikra na sayansi zinazotegemezwa na akili, waliweka misingi ya Mapinduzi ya Viwanda ya karne ya 18 na 19; walitafuta muundo wa serikali uliojengwa si juu ya mamlaka ya Kanisa yaliyotokana na agano na Mungu, bali juu ya nadharia mpya ya asili ya binadamu; na walitetea kutenganishwa kwa Kanisa na dola. Mwanzo wa enzi ya Mwangaza ulivuviwa, katika karne ya 17, na maandishi ya Francis Bacon, René Descartes, Baruch Spinoza, Isaac Newton na wengine.

Lakini tunapaswa kuzingatia kwamba katika ustaarabu wa Magharibi, tathmini ya uwezo wa akili ilizidi kuwa na nguvu kadiri ulivyopitia enzi ya akili. Ukichambua kifalsafa, ustaarabu wa Magharibi, ukipitia enzi ya akili, ulikuwa na uwezekano miwili wa kuchagua. Magharibi ingeweza kufuata falsafa inayotetea upatanifu wa akili na silika na kuirudisha nguvu ya akili mahali pake; au ingeweza kufuata falsafa ya kuenezwa kwa akili kila mahali, kuipuuza zaidi silika na kuiongeza zaidi nguvu ya akili. Hapa Magharibi ilichagua njia ya pili: njia ya kuenezwa kwa akili kila mahali, inayosisitiza umuhimu wa akili.

Kwa kuwa mwelekeo huu wa kuegemea upande wa Apollo uliunda msingi wa ustaarabu wa Magharibi, kipindi cha Mwamko ambapo akili na silika viliishi pamoja kilikuwa kifupi, na mkondo ulikuwa tayari umesimama upande wa kuenezwa kwa uwezo wa akili kila mahali. Kati ya Descartes na Machiavelli, waliokuwa na kwa usawa, kati ya akili na silika, sehemu ya ukweli na mawazo ya upendeleo, Descartes alisifiwa na Machiavelli akawa mlengwa wa lawama za watu wengi.

Historia ya fikra za Magharibi kuanzia Descartes hadi Marx, iliyotawala enzi ya kuenezwa kwa akili kila mahali, inaweza kuchorwa hivi: Descartes – Ninafikiri, kwa hiyo nipo (reason); Kant – Mimi nisiyefikiri sipo (pure reason); Hegel – Binadamu asiyefikiri kama mimi hayupo (absolute reason); Marx – Binadamu asiyefikiri kama mimi, kutokuwepo kwake lazima kuthibitishwe katika uhalisia wa kisiasa (praxis). Wote waliamini kwamba akili waliyoitetea ina thamani kamili. Hasa kwa Marx, thamani kamili ya akili yake ya kihistoria ilizidi kusisitiza ukamilifu wake kwa kudai kuondolewa kwa wapinzani.

Marx aliuona ulimwengu huu kwa mantiki ya cheusi na cheupe, na alimchukulia bila masharti kuwa adui yeyote asiyekubaliana naye. Alijua wazi alisimama upande wa nani, na alikuwa na hakika kwamba angepigana kwa ajili yao na kwamba mwishowe wangeshinda.¹⁷⁴

Tangu Descartes, aliyeamini kwamba akili ipo kivyake ndani ya ubongo, hadi Kant na Hegel, waliotetea nadharia ya wajibu wa kimaadili, falsafa ya Magharibi ilitawaliwa na wanafalsafa wa mantiki. Kwa athari yao kilienea katika Magharibi kipindi ambapo watu walidhani kimakosa kwamba kilicho muhimu zaidi kwa binadamu ni akili, na kwamba akili inaunda kila kitu. Kwa mtazamo wa nadharia ya asili ya binadamu, tatizo kubwa kabisa walilosababisha wanafalsafa wa Magharibi ni kosa kubwa mno kwamba “akili inaweza kuunda kisichokuwepo katika silika”. Mwelekeo huu ulioundwa na wanafalsafa wa mantiki wa Magharibi uliishia katika misiba ya enzi ya itikadi. Katika nadharia ya asili ya binadamu, kuna kanuni tunayopaswa kuisisitiza tena na tena na kuikubali: “akili haiwezi kuunda yenyewe kisichokuwepo katika silika”.

Kadiri muda ulivyopita, wanafalsafa wa mantiki wa Magharibi walizidi kujiweka mbali na silika na kufikisha kilele kutegemea uwezo wa akili peke yake. Hii ndiyo hali ya “kuifanya akili kuwa kamili” au “kuufanya uwezo wa akili kuwa kamili”. Lakini dhima ya akili inapokua, kwa kawaida silika huasi dhidi ya uwezo huo wa akili. Dhidi ya mwelekeo wa jumla wa ustaarabu wa Magharibi wa kuidharau silika na kuitafuta akili peke yake, mwitikio dhidi yake haukuwa na budi kutokea.

Profesa Paglia anaeleza uhusiano kati ya akili na silika kama uhusiano kati ya sehemu za ubongo wa kianatomia zisizoepukika kwa binadamu, yaani ubongo mpya na ubongo wa zamani. Ni ufahamu mkubwa kuueleza si kama “Apollo ni utaratibu dhidi ya Dionysus ni vurugu”, bali kama “Apollo ni utaratibu dhidi ya Dionysus ni nishati”. Silika ni nishati, chanzo cha nguvu, na akili ni utaratibu unaodhibiti nishati hiyo.

Mapambano kati ya Apollo na Dionysus ni, ndani ya ubongo, mapambano kati ya ubongo mpya (the higher cortex) na ubongo wa zamani (the older limbic and reptilian brains). Hatimaye sanaa ni udhihirisho wa mtanziko alio nao binadamu daima. Mtanziko huo ni kati ya utaratibu unaoelezwa na Apollo na nishati inayoelezwa na Dionysus. ¹⁷⁵

Kuanzia Machiavelli, kupitia Hobbes na Schopenhauer, hadi Nietzsche, historia ya falsafa ya Magharibi ina wanafalsafa waliokuwa waaminifu kwa silika kuliko kwa akili. Mkondo huu, wa kuwa mwaminifu kwa silika kuliko kwa akili kama kwa Machiavelli, hauko wazi kama mkondo wa wanafalsafa wa mantiki kuanzia Descartes hadi Marx, lakini alama zake zinapatikana kwa wingi kwa Schopenhauer na Nietzsche. Wakati huo huo, iwe Nietzsche alikusudia au la, falsafa yake ilitoa msaada wa kinadharia wa kuamua kwa ufashisti wa Mussolini na Hitler. Hitler alikuza ufashisti kwa athari kama hizo za Nietzsche. Kauli mbiu ya Vijana wa Hitler ilichukuliwa kutoka kwa Nietzsche: “Kisichoniua kinanifanya kuwa na nguvu zaidi” (What does not kill me makes me stronger).

Machiavelli, mwanzilishi wa mkondo huu, alifanya kosa la kuegemea mno silika katika kuielewa asili ya binadamu, kama Descartes alivyofanya kosa la kuegemea akili. Kosa kubwa la Machiavelli haliko katika kuwa kwake asiye na maadili, bali katika kutozingatia vya kutosha kipengele cha kimaadili katika siasa. Machiavelli aliuchunguza mwenendo wa binadamu kwa mtazamo usiojali maadili (amoral). Binadamu ana, pamoja na mfumo wa limbiki (limbic system), neokoteksi (neocortex). Cesare Borgia (Cesar Borgia), aliyewaua kwa hila makamanda wanne wa askari wa kukodiwa, alikuwa akifanya kosa kubwa la kisiasa.¹⁷⁶ Historia ya falsafa ya Magharibi ya nyakati za karibuni inaonyesha hali ambapo upotoshaji wa nadharia ya asili ya binadamu inayojikita katika akili unatokea, na wakati huo huo, kama mwitikio dhidi yake, upotoshaji wa nadharia ya asili ya binadamu inayojikita katika silika unatokea pia.

Kwa maana hii, falsafa iliyoiona historia ya utamaduni wa kiakili wa Magharibi kama maendeleo ya akili, kama wanametafizikia walivyodai, ilikuwa maarufu kwa muda fulani. Lakini falsafa hii haikulenga kuushika ukweli, bali ilikuwa dai la wanafalsafa wa mantiki walioegemea akili, lililohalalisha kifalsafa hali ambayo Magharibi ilijikuta ndani yake wakati huo. Ni karibu zaidi na uhalisia kuielewa historia ya kisasa ya Magharibi si kama maendeleo ya akili, bali kama hali ya kidialektiki ambapo, huku “akili iliyotengwa” ikidumisha uongozi, “silika iliyotengwa” inaasi dhidi yake.

Mkondo wa silika iliyotengwa kuanzia Machiavelli hadi Hitler unaweza kuchorwa hivi: kutoka kuhalalisha kwa Machiavelli maisha ya kutafuta ushindi tu bila maadili (amoral), hadi falsafa ya Schopenhauer ya nia ya kuishi (will to live), kisha kupitia nia ya mamlaka (will to power) ya Nietzsche, hatimaye hadi falsafa ya Hitler ya wenye nguvu kuhodhi eneo la kuishi (Lebensraum).

Maana ya Vita vya Pili vya Dunia kwa historia ya utamaduni wa kiakili ni kwamba, kwa kuanguka kwa ufashisti, mpinzani mwenye nguvu zaidi wa ukomunisti aliondolewa. Ukomunisti ulihalalishwa na kusifiwa na baadhi ya watu, ilhali ufashisti ulipata laana na lawama za watu wote. Picasso alitangaza bila kusita kwamba hisia yake kuhusu ukomunisti ilikuwa “hisia ya mnyama mwenye kiu anayeelekea chemchemi”, na tabaka la wasomi wa Magharibi wa baada ya vita, lililotawaliwa na Sartre na wengine, lilipitisha miongo kadhaa ya baada ya vita katika mazingira ambamo ilibidi ujifanye wa mrengo wa kushoto ili kuheshimiwa, na watu walijivunia hilo.¹⁷⁷

Na njia ya kukabiliana na ukomunisti, akili iliyotengwa, ni akili ya kawaida ya binadamu wasiotengwa tu, wastani ambao wanafalsafa wa Magharibi hawauoni kuwa muhimu, na ufahamu ambao Spinoza, Voltaire, Goethe, Lessing na wengine waliudumisha hata katikati ya shauku na vurugu za historia ya falsafa ya Magharibi. Ukitazama historia ya falsafa ya Magharibi tangu Mwamko, huna budi kukubaliana na kauli kwamba “teolojia ni metafizikia ya umma, na metafizikia ni teolojia ya wanafalsafa”.¹⁷⁸

Ukosoaji wa ustaarabu wa kuabudu akili: Voltaire, Nietzsche, Heidegger

Kuna watu waliobainisha waziwazi uzito wa tatizo la ustaarabu wa Magharibi kuelemea falsafa ya kimetafizikia: Voltaire, mwanafikra wa karne ya 18, Nietzsche, mwanafikra wa karne ya 19, na Heidegger, mwanafikra wa karne ya 20. Voltaire na Nietzsche walibainisha matatizo ya msingi ya teolojia na metafizikia, vinavyounda uti wa mgongo wa historia ya ustaarabu wa Magharibi wa nyakati za karibuni. Heidegger, akikosoa mfumo wa kifalsafa wa Magharibi unaojikita katika akili, alitoa wazo kwamba ni lazima kujikita katika uwepo wenyewe wa binadamu. Zaidi ya hayo, hawakuishia katika historia ya kisasa ya Magharibi, bali walijitahidi kutafuta chanzo cha matatizo yaliyoukumba ustaarabu wa Magharibi tangu falsafa ya Kigiriki ya Sokrates na Plato. Waliikosoa nadharia yao ya kinachodhihirika. Wanafikra hawa watatu, wakibainisha matatizo ya metafizikia, kwa kawaida wanamkosoa pia Plato, aliyeifanya kuwa mkondo mkuu katika historia ya falsafa ya Magharibi. Plato ndiye aliyeongoza ustaarabu wa kuabudu akili kutawala mfumo wa kifalsafa wa Magharibi, kwa kuiita akili “jicho la nafsi”.

Ukosoaji wao, kupitia teolojia, metafizikia na wanafikra wa Kigiriki wa kinachodhihirika, unafikia tatizo la asili ya binadamu. Ni kweli kwamba kabla ya ukosoaji wa Voltaire na Nietzsche dhidi ya metafizikia, Spinoza alibainisha matatizo ya wanafalsafa wa mantiki wa Magharibi kwa kuonyesha kwamba silika na akili haviwezi kutenganishwa, lakini ustaarabu wa Magharibi uliongoza falsafa na ustaarabu wake kuelekea kuthamini uwezo wa akili ndani ya asili ya binadamu. Na ulikuja kuipuuza au kuidharau silika. Yaani, tangu historia ya kisasa ya Magharibi, ustaarabu wa Magharibi umeishia katika tatizo la kupotosha asili ya binadamu. Ubinadamu-kitovu (人間主義) umejengwa juu ya falsafa inayopotosha asili ya binadamu.

Ustaarabu wa Magharibi ulipokea kutoka kwa Ukristo mambo yanayohusu maadili, na kutoka katika mapokeo ya Ugiriki na Roma mambo yanayohusu maarifa. Ukristo umejengwa juu ya falsafa ya kuwepo inayochagua, katika uhusiano kati ya binadamu na maumbile, kati ya binadamu na binadamu, na kati ya akili na silika, kutengana kuliko upatanifu. Ustaarabu wa Magharibi ulikubali dini iliyojengwa juu ya falsafa hii, na kutoka katika utamaduni wa Kigiriki nao ulichukua na kufyonza kile kinachofaa kutengana kuliko upatanifu, na maendeleo kuliko wastani.

Katika historia ya kisasa, Magharibi ilianza kuuheshimu “ukweli wa kimetafizikia” kama Mungu wa dini ya Zama za Kati. Ustaarabu huu wa Magharibi ulikuja kutegemea falsafa inayoithamini kupita kiasi akili ya binadamu, yaani uwezo wa akili ya binadamu, na kulewa nayo. Kuenezwa kwa akili kila mahali hatimaye kulisababisha upotoshaji wa asili ya binadamu katika nadharia ya asili ya binadamu, na mwanafalsafa aliyetoa upinzani thabiti dhidi ya hali hii ni Voltaire.

Nimehitimisha kukataa kuliko wakati wowote mawazo yangu yote kuhusu metafizikia. Pia nimehitimisha kwamba mimi ni mnyama dhaifu anayetembea juu ya mchanga unaosonga na kudidimia daima chini yangu, na kwamba hakuna wazimu mkubwa kuliko kuamini kwamba uko sahihi daima.¹⁷⁹

Voltaire anazungumza hivi kuhusu kutokuwa na thamani kwa metafizikia inayodai ukamilifu, au inayoona kwamba inachodai ni sahihi daima:

Mwishoni mwa karibu kila kitabu cha metafizikia, tuandike maneno mawili waliyotumia majaji wa Roma walipokuwa hawakubaliani: yaani ‘hili halijawa wazi’.¹⁸⁰

Feuerbach naye anaonyesha mtazamo huo huo kuhusu metafizikia. Hasa alibainisha kwamba kinachofanana kati ya metafizikia na teolojia ni nadharia ya kinachodhihirika, yaani kwamba binadamu anaweza kueleza ukamilifu na kuuamini kwa uthabiti kama ukweli. Alisema: “Kukataa kuiacha falsafa ya Hegel ni sawa na kukataa kuiacha teolojia.”¹⁸¹ Kwa maana hii, tunaweza kusema kwamba wanametafizikia, kwa kufuata nadharia ya kinachodhihirika, walibaki katika ngazi moja na teolojia na walizuia maendeleo ya falsafa ya kweli.

Metafizikia hatimaye si kitu ila aina ya teolojia iliyoanza polepole kuhisi tahadhari kuona falsafa ikiyeyuka na kurahisishwa. ¹⁸²

Hatimaye, metafizikia ya Magharibi ya baada ya Mwamko, ambamo binadamu anaeleza ukamilifu na kuuamini, inaweza kuonekana katika mkondo wake mkuu kuwa mwendelezo wa teolojia ya Zama za Kati. Wanametafizikia hawa wa kiteolojia, wakifuatilia ukweli wa kimetafizikia, walitoa hali bora ya kufikirika na wakajaribu kuwasukuma binadamu kuelekea huko:

Wajerumani waligundua mbinu ya kurejesha “hali bora” ya zamani na kuunganisha upya “hali bora” na ukweli. Lakini hiyo hatimaye haikuwa ila njia ya kuhalalisha haki ya kukataa sayansi na haki ya kusema uongo. Leibniz na Kant! Hawa ndio watu wawili waliopotosha zaidi uaminifu wa kiakili wa Magharibi.¹⁸³

Akirejelea jambo hili, Nietzsche alitamka kwamba “Leibniz na Kant” wanaweza kuonekana kama “wanateolojia waliovaa ganda la metafizikia”:

Mafanikio ya Kant si chochote ila mafanikio ya mwanateolojia. Kant, akimwiga Luther na kumwiga Leibniz, alikuwa na dhima ya kuzuia maendeleo, na si kitu ila kiatu kingine cha mbao kinachopiga mdundo usiopatana wa ukakamavu wa Kijerumani.¹⁸⁴

Wakiwa wamezama katika kutafuta ukweli usioweza kufikiwa kupitia teolojia au metafizikia, waliendelea kukandamiza furaha za kawaida za maisha, na wakayafanya maisha kuwa ya giza na makavu kwa kutanguliza wajibu tu ambao haukujulikana ni kwa ajili ya nani wala kwa ajili ya nini. Mji wa Mungu (神國) alioanzisha Calvin huko Geneva, jamii ya Kiprotestanti aliyoichora Luther, na ulimwengu ambao Cromwell aliutimiza kwa muda nchini Uingereza, vyote havitofautiani sana na jamii ambamo sheria ya kimaadili aliyoifikiria Kant ingetimizwa.

Ni nini kinachoharibu haraka zaidi kuliko kufanya kazi, kufikiri na kuhisi kama roboti wa wajibu tu bila furaha, bila uchaguzi wowote wa kina wa kibinafsi? Hii ndiyo njia hasa ya kutengeneza upotovu na upumbavu… Kant alichagua mwenyewe upumbavu. Na kumbe aliishi wakati mmoja na Goethe! ¹⁸⁵

Mtazamo huu hasi wa ustaarabu wa Magharibi kuhusu maisha unapatana kimsingi na mtazamo unaojitokeza katika fundisho la Kikristo la dhambi ya asili. Ni jambo la kawaida kwamba fundisho hili la Kikristo liliathiriwa sana na Sokrates na Plato, ambao, miongoni mwa wanafalsafa wa Kigiriki, hawakuithamini furaha ya maisha. Kukubali furaha ya maisha ni mojawapo ya sifa muhimu za ustaarabu wa Mashariki. Katika jambo hili, unatofautiana sana pia na Ubuddha wa India.

Ubuddha wa India unaanzia katika kauli “maisha ni mateso”. Vyote viwili vinapuuza au kusahau furaha ya maisha inayoelezwa na ustaarabu wa Mashariki. Lakini kwa binadamu, “mpangilio wa asili wa uhai (生理) ndio msingi; upotovu (怪理) au ugonjwa (病理) hauwezi kuwa msingi”.¹⁸⁶ Tunaweza kusema kwamba ikiwa falsafa ya Mashariki ilichukua mpangilio wa asili wa uhai (maisha ni furaha, joy) kama msingi, falsafa ya Magharibi ilichukua upotovu (maisha ni dhambi, sin), na falsafa ya India ugonjwa (maisha ni mateso, suffering).

Katika Maandiko Teule, sura ya “Xian jin” (先進), “furaha ya maisha” iliyothaminiwa juu ya ushindi wa kijeshi, mafanikio ya kisiasa au ibada ya mababu, yaani “mwishoni mwa masika, nguo za masika zikiwa tayari, kwenda pamoja na watu wazima watano au sita na vijana sita au saba kuoga katika mto Yi (沂水), kupunga upepo kwenye madhabahu ya kuomba mvua (舞雩), na kurudi tukiimba”¹⁸⁷, imetoweka kabisa katika ustaarabu wa Magharibi. Maandiko Teule, kitabu muhimu zaidi cha Ukonfyushasi, kinaanza sentensi yake ya kwanza kwa kueleza “furaha ya maisha”: “Rafiki akija kukutembelea kutoka mbali, je, si raha?” Konfyushasi anahitimisha: “Anayeijua hamfikii anayeipenda, na anayeipenda hamfikii anayeifurahia”¹⁸⁸, na “anathamini uwezo wa kufurahia maisha juu ya maarifa”.

Mwelekeo wa kubadilisha furaha ya maisha kwa shauku ya wajibu unaonekana wazi katika Ukristo wa Zama za Kati na metafizikia ya nyakati za karibuni za Magharibi. Lakini mzizi wa mwelekeo huu unaweza kupatikana katika ustaarabu wa Kigiriki, katika nadharia ya kinachodhihirika ya baada ya Sokrates. Sokrates aliyeelezwa na Plato “humkasirisha mtu na kumchemsha kwa hasira”. Mantiki yake imepangika, maneno yake ni makubwa na ya kuvutia, lakini, kama Voltaire alivyosema, ukipata fahamu na kufikiri “jogoo wa kwanza anapowika na mizimu kutoweka”, kuna hoja nyingi za uongo za kipuuzi. Katika Utetezi wa Sokrates, Plato anaonyesha kifo cha kugusa moyo cha Sokrates. Lakini ukiondoa maneno ya kupamba na kauli za ajabu ambazo wenye hekima wote wa China, Laozi na Konfyushasi wakiwa mbele, walizitahadhari na kuzikataa, na ukabakiza kiini tu, falsafa ya Plato kuhusu kifo na maisha inaweza kuelezwa hivi: “Kifo ni ama usingizi mrefu tu, ama kinaunganika na maisha mengine. Kwa hiyo kulala usingizi mrefu ni jambo zuri, na kwenda katika maisha mengine kukutana na wenye hekima wa zamani waliotangulia kufika huko na kuendeleza mazungumzo ya furaha nao ni jambo zuri pia. Kwa hiyo hakuna ajuaye kati ya maisha na kifo kipi ni bora.” Ni takriban hivyo. Huu ni uongo mkubwa kiasi gani wa hoja?

Furaha ya maisha imekwenda wapi yote? Kama Sokrates aliona kifo kuwa kitu cha kufurahisha au kizuri hivyo, je, asingepaswa kutojali, au hata kushukuru, watu wanapomuua? Kwa kweli Sokrates anaonekana alikipokea kifo kwa utulivu. Inasimuliwa kwamba mkewe Xanthippe alipolalamika, “Unakufa kwa udhalimu namna hii!”, Sokrates alijibu, au alimfariji: “Basi, ungependa nihukumiwe kifo kwa haki?” Plato hasemi lolote kuhusu furaha ya maisha, wala hazingatii hata kidogo huzuni ya kuipoteza furaha hiyo kwa kifo.

Hata katika hekaya ya Kigiriki ya kabla ya Sokrates ya Sisyphus, kushikamana kwa Sisyphus na furaha ya maisha, kwa nguvu kiasi cha kumdanganya hata Hades (Hades), mfalme wa kuzimu, kumesahaulika, na picha tu ya Sisyphus aliyekaidi majaliwa ya kubingirisha jiwe kupanda juu ndiyo inayoheshimiwa katika ustaarabu wa Magharibi kama picha ya shujaa. Sokrates huenda ni binadamu thabiti aliyeanzisha matumaini kwamba maendeleo yasiyo na kikomo yanawezekana kwa binadamu. Lakini kama maendeleo si kitu ila ubunifu, huenda pia ni mtaalamu wa hoja za uongo aliyeondoa, kwa jina la maendeleo, “furaha ya kisilika ya kuishi”. Plato, kwa kusisitiza kwamba maarifa peke yake ndiyo yenye thamani na kila kitu kingine, furaha ya maisha ikiwemo, hakina thamani yoyote, aliupa ustaarabu wa Magharibi falsafa inayothamini wajibu wa kimetafizikia kuliko kitu chochote.

Furaha ambayo Mashariki inaihisi kuhusu maisha inatokana na nadharia ya asili ya binadamu iliyo tofauti kabisa na msisimko unaotokana na kumwabudu aliye kamili wa kidini na kutii ukamilifu wa kimetafizikia. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inaanzia katika kukubali umoja wa silika na akili, lakini nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu inaanzia katika kuipuuza silika na kukubali ubora wa akili. Nadharia hizi za asili ya binadamu ndizo mahali pa kuanzia pa falsafa ya maumbile na falsafa ya kilicho juu ya maumbile. Kuharibu uwiano au upatanifu wa silika na akili na kudai ubora wa akili kunakuwa msingi wa nadharia ya kinachodhihirika. Na kunapatana na kilicho juu ya maumbile. Voltaire, aliyepigana dhidi ya ushirikina na mafundisho yasiyohojiwa ya kila aina yaliyoazima jina la dini, aliona kwamba sifa za Mungu za kinachodhihirika ziliundwa na watu wa Magharibi kwa sababu walizihitaji, na kwa vyovyote vile hazingeweza kuwa zimejulishwa au kuamriwa kwa binadamu na Mungu.

Kwa mujibu wa Voltaire, watu wa Magharibi wanapotosha sifa za Mungu kwa mahitaji yao wenyewe, wanazitumia wapendavyo, na hata wanamfanya Mungu afanye miujiza ili kuwashawishi wengine. Kumfanya Mungu aliyeumba vitu vyote na kuweka utaratibu wake aukiuke mwenyewe utaratibu huo ili afanye miujiza, je, si hiyo ndiyo kufuru kubwa kuliko zote?

Kwa nini Mungu afanye miujiza? Kama angefanya hivyo ili kutekeleza makusudi yake kwa watu wachache, Mungu angesema hivi: Siwezi kutimiza sehemu ya makusudi yangu kwa uumbaji wa ulimwengu, wala kwa utaratibu wangu wote wa ulimwengu, wala kwa sheria zangu za milele. Kwa hiyo ni lazima nirekebishe sehemu ya sheria zangu za milele na mawazo yangu ili kutekeleza kile ambacho sheria na mawazo yangu hayawezi kufanya. Maneno kama haya yanaonyesha si uwezo wa Mungu, bali kutokuwa na uwezo kwake, na ni kujipinga kusikowazika. Kwa hiyo kuthubutu kuwazia kwamba Mungu anafanya miujiza ndiko hasa kufanya kufuru (kama binadamu angeweza kumkufuru Mungu). Ni kama kumwambia Mungu: “Wewe ni kiumbe dhaifu usiye na mantiki.” Kwa hiyo kuamini miujiza ni upumbavu, na ni kukosa heshima kwa Mungu.¹⁸⁹

Hegel, akitaka kuhalalisha miujiza hiyo, anatoa katika falsafa yake maarufu ya historia dai la kipuuzi kwamba “muujiza ni jambo la kiasi kabisa, na matukio yanayoonyeshwa na sumaku nayo ni mojawapo ya miujiza”.¹⁹⁰ Mungu anayefanya miujiza kwa kawaida hawezi kuwa ila kiumbe aliyetengwa na maumbile, anayepingana na maumbile au kuyavuka. Na binadamu, aliyeumbwa kwa sura yake, kwa kujilinganisha na Mungu huyo, anapitia mchakato ambao yeye pia anatengwa na maumbile na kugeuka kuwa kiumbe aliye juu ya maumbile. Kama falsafa ya Spinoza ilivyodai, hatimaye Mungu hawezi kuwa ila sawa na maumbile.

Kauli “jitambue mwenyewe” (know thyself) iliyoenezwa na Sokrates ni maneno yanayohimiza kugeuza macho kuelekea ulimwengu wa ndani wa mtu, na kwa msimamo wa kimetafizikia wa Plato na Aristoteli iligeuka kuwa dai kwamba mtu anaweza kujua kiini chake mwenyewe. Msimamo kwamba ukweli unaweza kushikwa na ukamilifu unaweza kujulikana ndio hasa kiini cha nadharia ya kinachodhihirika. Msimamo huu wa nadharia ya kinachodhihirika unaonekana wazi kwa Sokrates aliyeelezwa na Plato.

Hii ndiyo sababu Lessing, mkweli kuliko wanadharia wote, alisema kwa ujasiri kwamba atathamini kutafuta ukweli kuliko ukweli wenyewe. Kwa maneno haya aliwashangaza na kuwakasirisha wasomi wote wa kujionyesha, lakini alifichua siri ya kina ya sayansi. Kando ya ukiri huu adimu wa unyoofu mkubwa, kuna dhana potofu yenye mizizi mirefu inayojitokeza kwa mara ya kwanza kwa Sokrates: imani isiyoyumba kwamba uwezo wa akili, kwa msingi wa kisababishi, unaweza kufikia hadi mizizi ya uwepo wa binadamu, na si tu kuijua bali hata kuirekebisha. Dhana hii potofu tukufu ya kimetafizikia inaishikilia sayansi kama silika na kuiongoza bila kukoma mpaka inageuka kuwa sanaa. Hapa ndipo hasa lengo la utaratibu huu lilipo.¹⁹¹

Lakini ukiiunganisha kauli “jitambue mwenyewe” na metafizikia, inaelekea hitimisho la kudai kwa ukamilifu ukweli ambao mtu amejigundulia mwenyewe. Msimamo wa kudai kwamba mtu anaweza kujua, na amegundua, kiini kisichoweza kujulikana unaelekea nadharia ya kinachodhihirika, kiini cha teolojia na metafizikia. Lakini hakuna ajuaye kiini chake mwenyewe isipokuwa Mungu. Hili ndilo dai la Voltaire:

Kama mtu angeweza kuiona nafsi yake mwenyewe, lingekuwa jambo zuri sana. “Jitambue mwenyewe” ni kauli bora. Lakini anayeweza kuitekeleza ni Mungu peke yake. Ni nani mbali na Mungu anayeweza kujua kiini chake mwenyewe? Tunakiita nafsi kile kinachotusogeza na kututia nguvu. Kutokana na mipaka ya uwezo wetu wa kiakili, hatujui zaidi ya hapo. Robo tatu ya wanadamu wanaridhika na hilo, na hawasumbuki tena kuhusu kuwa viumbe wanaofikiri. Robo iliyobaki inataka kulijua. Lakini hakuna aliyeligundua, na hakuna atakayeligundua.¹⁹²

Mwanafalsafa wa Ujerumani Theodor Lessing (Theodor Lessing, 1872–1933) alimtathmini binadamu wa ustaarabu huu wa Ulaya kwa kusema kwamba “binadamu ni aina ya nyani mla nyama aliyezidi polepole kuwa na majivuno ya kupindukia kuhusu kile anachokiita akili yake”. ¹⁹³ Katika ustaarabu wa Ulaya uliozidiwa na kile kilicho cha kiakili, au kwa maneno ya Nietzsche kile kilicho cha Kiapolo, ni mtu kamili (全人) tu kama Goethe, aliyeushika mzima, ndiye aliyeweza kupaza sauti: “Je, kiini cha maumbile si moyo wa binadamu?”¹⁹⁴

Homo sapiens, mbali na mahitaji na tamaa za kifiziolojia zinazopatikana kwa spishi nyingine zote, ana mahitaji na tamaa zilizokua kwa namna ya pekee za maisha ya kitamaduni na kijamii. Hii ndiyo sifa ya binadamu. Kusema kwamba binadamu ni mnyama wa kijamii (social animal) kunaashiria hasa sifa hii. Lakini kauli hii inahitaji tahadhari maalumu. Binadamu ni “mnyama wa kijamii”, si mnyama “wa kijamii” tu, wala si “mnyama” wa kijamii tu.

Hali ya “kuenezwa kwa uwezo wa akili kila mahali”, kama metafizikia, imedumisha uhusiano wa ukamilishano na sayansi ya Magharibi, ikiwa nadharia na msingi wake. Lakini sayansi ya Magharibi iliyodai ukamilifu, yaani fizikia ya kale ya kinachodhihirika, ilipojumuishwa ndani ya fizikia ya kisasa ya kisichodhihirika, falsafa ambazo teolojia na metafizikia zilikuwa zimezitegemea kwa miaka elfu mbili, yaani jiometri ya Euclid na mekaniki ya Newton, zilifikia mipaka yake. Einstein anasema kwamba kile ambacho watu wa Magharibi walikiamini kama Mungu, yaani ukweli wa kisayansi, hakiwezi kuwa kamili, na kwamba kuamini kuwa kamili kile ambacho binadamu amekigundua ni dhana potofu.

Dhana ya ‘ukweli’ haiwezi kutumika kwa kauli za jiometri safi. Kwa sababu neno ‘ukweli’ hatimaye linamaanisha kupatana na kitu au jambo ‘halisi’. Lakini ‘jiometri’ haishughulikii uhusiano kati ya dhana za kijiometri na vitu vya majaribio, bali inashughulikia tu uhusiano wa kimantiki kati ya dhana za kijiometri zenyewe.¹⁹⁵

Lakini licha ya maendeleo haya ya kuamua yaliyosababisha mabadiliko ya dhana ya sayansi, falsafa ya Magharibi haijaweza kutoka katika mwelekeo wake wa kihistoria wa kumwabudu Mungu na akili. Kama metafizikia ya nyakati za karibuni ilivyorithi teolojia ya Zama za Kati, Uprotestanti ulirithi Ukatoliki. Luther alirithi na kujenga upya mapokeo ya kihistoria ya Ukristo.

Luther, mtawa yule wa majaliwa mabaya, alilijenga upya Kanisa. Lakini tatizo zito zaidi ni kwamba aliujenga upya Ukristo wakati ule ule ulipokuwa karibu kutoweka.¹⁹⁶

Sababu ustaarabu wa Magharibi hauwezi kutoka hivi katika mipaka ya nadharia ya kinachodhihirika ni mapokeo yake. Ustaarabu wa Magharibi, kwa kuwa kwa miaka 2,500 tangu Sokrates ulikaa mbali na nadharia ya kisichodhihirika na kuzama katika nadharia ya kinachodhihirika peke yake, unapata shida sana kujinasua kutoka katika mapokeo ya nadharia ya kinachodhihirika, yaani dini, metafizikia na itikadi. Nadharia yao ya kinachodhihirika iliharibu hasa uwiano kati ya akili na silika, na ikaufanya mkondo unaothamini akili peke yake kuwa kipengele kikuu cha ustaarabu wa Magharibi.

Ni katika nyakati za karibuni tu ndipo watu wa Magharibi walipoweza kutambua kuharibiwa kwa uwiano wa akili na silika na matatizo ya metafizikia inayoiabudu akili. Hasa falsafa ya Nietzsche inaeleza waziwazi upinzani wake dhidi ya falsafa ya Sokrates inayojikita katika akili na dhidi ya metafizikia. Mwanafalsafa wa Ujerumani Heidegger, akibainisha kwamba ustaarabu wa Magharibi ni ustaarabu unaojikita katika akili, alisisitiza haja ya kujikita katika “uwepo wenyewe, zaidi ya akili”. Kwa mtazamo wa asili ya binadamu, uwepo wenyewe wa binadamu unajumuisha silika na akili vyote viwili. Heidegger alibainisha kwa ukali upendeleo wa historia ya fikra za Magharibi inayojikita katika akili. Falsafa inayotaka kujikita si katika akili, bali katika uwepo mzima wa binadamu, silika ikiwemo, iko katika mkondo mmoja na mfumo wa kifalsafa wa Mashariki unaounganisha akili na silika.

Heidegger aliikosoa falsafa ya Plato iliyoegemea uwezo wa akili. Aliona kwamba metafizikia iliyotokana na Plato, Aristoteli na wengine ndiyo tatizo, na aliitathmini kuwa chanzo cha ustaarabu wa Magharibi kuanza kupotosha ukweli. Kwa kuwa upotoshaji huu wa ustaarabu wa Magharibi umeendelea tangu enzi za Ugiriki, kupitia dini ya Zama za Kati, hadi nyakati za karibuni na za kisasa, aliona kwamba hatimaye mapokeo yote ya falsafa ya Magharibi yanapaswa kuchunguzwa upya kuanzia mizizi yake. Nadharia ya Plato ya Mawazo hatimaye iliweka uwepo chini ya Mawazo na kuufanya wa kimetafizikia, na mtazamo huu wa kifalsafa, ukiungana na dini ya ufunuo, uliongoza ustaarabu wa Magharibi kwa zaidi ya miaka elfu mbili. Hasa katika karne ya 20, metafizikia ilipofikishwa kilele, itikadi zilizoegemea akili, au silika inayopinga akili, zilitawala ulimwengu kwa muda. Ya kwanza, iliyoegemea akili, ni ukomunisti, na ya pili, iliyofuata silika, ni ufashisti. Itikadi za karne ya 20 zilifanya kuwa desturi yao kuharibu tabia ya binadamu yenyewe, inayowakilishwa na maadili, ili kutimiza hali bora isiyoweza kutimizwa.

Heidegger, akibainisha falsafa ya Magharibi inayojikita katika akili, aliona kwamba imepoteza si akili ya binadamu, bali fikra ya uwepo, yaani uwezo wa kumwona binadamu kwa ujumla wake. Aliona kauli ya Descartes, “Ninafikiri, kwa hiyo nipo”, kuwa mwanzo wa fikra ya kimetafizikia inayojikita katika akili iliyoanzishwa upya na Magharibi katika nyakati za karibuni. Kwa mujibu wa falsafa yake, kwa binadamu anayejikita katika “uwepo wenyewe, zaidi ya akili”, inapaswa kuwa “Nipo, kwa hiyo ninafikiri”. Heidegger alidai kwamba katika falsafa linganishi ya akili na uwepo, ni lazima kujifunza upya njia ya kufikiri inayojikita katika uwepo. Aliikosoa falsafa ya mantiki ya Magharibi kuwa fikra iliyousahau uwepo.

Kwa mtazamo wa kitamaduni, sababu ya kwanza ya utamaduni wa Kigiriki kupoteza ufahamu na kuangamia ni kwamba, kama tunavyoona kwa mfano wa Sokrates, uliifikisha akili kilele chake. Kuifikisha akili kilele chake kunamaanisha kuharibu upatanifu na uwiano kati ya akili na silika, yaani kuharibu ufahamu. Kama vile chanzo cha kuanguka kwa Athene kilikuwa kukataa wasia wa Pericles uliohimiza wastani na kuthubutu kufanya msafara wa kizembe wa Sicily, chanzo cha kuharibika kwa uwiano wa Kigiriki kiko katika kuvunja hekima iliyochongwa kwenye bango la hekalu la Delphi, iliyoagiza kushika wastani, na kuingia katika njia ya kuenezwa kwa uwezo wa akili kila mahali. Mhusika mkuu wa hilo anapaswa kuonekana kuwa Sokrates.

Sokrates na warithi wake, kwa kuendelea kufanya hoja kupitia dialektiki ya maarifa, waligeuza hata huruma ya juu kabisa ya kimaadili, kujitolea, ushujaa na moyo thabiti (恒心), vigumu kufikiwa, ambavyo Wagiriki wa Kiapolo waliviita wastani, kuwa vitu vinavyoonekana kana kwamba vinaweza kufundishwa.¹⁹⁷

Konfyushasi alitamka: “Nguvu ya wastani ni kubwa mno! Lakini ni nadra watu kuushika wastani kwa muda mrefu.”¹⁹⁸ Ustaarabu wa Mashariki, uliokaa mbali na teolojia na metafizikia, uliweza kuushika wastani. Teolojia ya Kikristo, na metafizikia ya Kigiriki iliyokuzwa na Plato na Aristoteli, viliwafanya watu wa Magharibi kudai kwa zaidi ya miaka elfu mbili kwamba wanaweza kujua kiini kisichoweza kujulikana cha binadamu au cha maumbile. Mwelekeo huu wa kimetafizikia ulikuwa na nguvu kubwa hasa wakati Magharibi ilipokuwa ikifanya kazi katika “ulimwengu ulio wazi” ambamo iliushinda ulimwengu, kwa karibu miaka 450, kuanzia karne ya 16 hadi katikati ya karne ya 20, tunachokiita enzi ya Atlantiki. Lakini kwa kukamilika kwa ushindi wa ulimwengu na kumalizika kwa ulimwengu ulio wazi, dhima ya metafizikia nayo inaelekea mwisho.

Jambo linalotokea wakati huo huo katika mchakato wa kuenezwa kwa matukio ya kiakili kila mahali ni kushikamana na kisababishi. Kisababishi kinakataliwa katika ustaarabu wa Mashariki, unaotetea falsafa ya mabadiliko, lakini katika Magharibi kisababishi ni jiwe la msingi lisiloweza kukosekana la fikra ya maendeleo inayohalalisha kuenezwa kwa matukio ya kiakili kila mahali. Falsafa inastawi inayosema kwamba binadamu anasonga mbele hatua kwa hatua kuelekea ukweli kamili. Kisababishi, kilichopata udhihirisho thabiti kwa Plato na Aristoteli, kilifufuliwa kwa nguvu tena baada ya Mwamko na Leibniz, na kikachangia kudumisha hai utamaduni wa maendeleo. Na kama tulivyoona katika nadharia ya mageuko ya Darwin, kilichangia pia kumwezesha Darwin kudai mageuko “ya taratibu”. Voltaire anakosoa kwa ukali ubunifu huu wa utamaduni wa Magharibi.

Nilipomsoma Plato kwa mara ya kwanza, niliguswa sana kuona viumbe vyote vimepangwa kwa ngazi, kuanzia atomu nyepesi kabisa hadi Kiumbe Mkuu. Lakini nilipochunguza kwa makini, kama vile zamani mizimu yote ilivyotoweka jogoo wa kwanza alipowika, kivuli kile kikubwa kilitoweka kabisa.¹⁹⁹

Pericles, anayeweza kuitwa Mgiriki wa mwisho kwa kuwa hakuuelewa tu wastani katika jamii ya Kigiriki iliyokuwa ikiporomoka bali pia aliutekeleza, aliwarudisha Waathene katika njia ya wastani kila walipoingia katika njia ya kupindukia.

Waathene walipokuwa na majivuno na ujasiri usiofaa wakati, Pericles aliwatia hofu; na walipoogopa bila sababu, aliwarudishia imani.²⁰⁰

Katika wakati ule ule ambapo kauli mbiu ya Delphi, inayowakilisha hekima, na wastani wa Pericles vilikuwa vikitoweka, yaani wakati Athene ilipokuwa ikiporomoka, Plato na Aristoteli walieneza ulimwengu wa kifalsafa wa nadharia ya kinachodhihirika uliokuwa na ushawishi mkubwa mno kwa Magharibi kwa karibu miaka elfu mbili baadaye, na ulimwengu huo wa kifalsafa ukaja kuongoza ustaarabu wa Magharibi. Ulibadilika ukichukua maumbo ya teolojia ya Zama za Kati na metafizikia ya nyakati za karibuni na za kisasa.

Je, Wagiriki, katika enzi yao ya udhaifu na upotovu, hawakuwa wenye matumaini, wa juujuu na wa ufasaha wa maneno, wakitafuta mantiki na kutaka kuufasiri ulimwengu kimantiki? Yaani, je, hawakuwa “watulivu” zaidi na “wa kisayansi” zaidi? Licha ya fikra zote za kisasa na maoni yote ya awali ya kidemokrasia, ni nani ajuaye kama hali zote za matumaini, na udhihirisho wake wa kisasa, yaani ushindi wa demokrasia, si dalili za kudhoofika, uzee na uchovu wa kifiziolojia?²⁰¹

Hata sayansi, iliyopata maendeleo ya ajabu hasa katika karne chache zilizopita, kinyume na watu wa Magharibi walivyoamini sana, si hakika tena kwamba itampa binadamu siku zijazo zenye nuru, kwa kumalizika kwa ulimwengu ulio wazi uliojihami kwa nadharia ya kinachodhihirika. Kiini cha sayansi ni nini, na sayansi itakuwa na athari gani kwa siku zijazo za binadamu?

Sayansi yetu, sayansi yote hiyo, kama udhihirisho wa maisha, ina maana gani hasa? Sayansi inakwenda wapi, na imetoka wapi? Je, roho ya kisayansi si kitu ila hofu ya kukata tamaa, na njia ya kujikinga ili kuikwepa? Je, kwa kusema kimaadili, si udanganyifu na woga? Je, kwa kusema bila maadili, ni hila? Ewe Sokrates, Sokrates, je, hapa ndipo siri yako ilipo? Ewe bingwa wa kejeli za kifumbo, je, hapa ndipo kejeli yako ilipo?²⁰²

Wanafalsafa wengi wa Magharibi husukuma maswali yao mbele, na wanapodhani wamegundua kitu, hukitanguliza kama kamili. Nadharia ya kinachodhihirika na falsafa ya maendeleo vimefungamana. Ni kwa njia hiyo tu “maendeleo” yanaendelea kuhalalishwa katika jamii iliyo wazi. Lakini kama kwa kweli “ukweli kamili” uko mahali pasipofikiwa na mkono wa binadamu, huenda, kama Lessing alivyotamka, binadamu anapaswa “kuthamini njia ya kutafuta ukweli kuliko ukweli wenyewe”. Kama hii ndiyo hali ya binadamu, basi, kama Konfyushasi alivyosema, “kusema unajua unachokijua na kusema hujui usichokijua” ndiyo mipaka ya maarifa ambayo binadamu anaweza kuwa nayo. Ukiikubali falsafa ya Utao kwamba “maisha yana mwisho, lakini maarifa hayana mwisho”, tunaweza kusema kwamba uchaguzi wa uwezo wa akili wa ustaarabu wa Magharibi unaotetea metafizikia unafikia mipaka yake na hatimaye unafuata njia ya kuporomoka.

3) Kuporomoka kwa ustaarabu wa kuabudu akili: itikadi, ushirikiano wa akili na sayansi

Fikra ya Magharibi ya kuabudu akili, iliyokuwa ikikimbia mbele bila mwisho, iliingia katika karne ya 20 katika njia ya kuporomoka. Akili, iliyojihami kwa “falsafa ya mantiki”, ilishirikiana na Udarwini wa kijamii “wa kisayansi” na kuzaa enzi ya itikadi. Lakini itikadi, iliyojengwa juu ya nadharia potofu ya asili ya binadamu, iliuingiza ulimwengu wa fikra wa Magharibi katika njia ya maangamizi. Ushirikiano wa akili na sayansi ulitimia katika Magharibi. Akili haiwezi kufanya kazi ikiwa imetengwa na silika, lakini falsafa ya mantiki ya Magharibi ilidhani kimakosa kwamba hilo linawezekana, na wazo lisilothibitishwa, yaani nadharia ya Udarwini wa kijamii ya maendeleo ya taratibu kupitia mapambano, lilienea kama sayansi katika ulimwengu wa Magharibi wa karne ya 20. Kiini cha itikadi ni muungano wa akili iliyotengwa na sayansi ya kidhanifu.

Darwin alitetea nadharia ya mageuko kwamba binadamu hakutokana na uumbaji maalumu wa Mungu, lakini alikuwa na hakika kwamba uumbaji wa maumbile, ikiwemo viumbe hai wa kwanza, ulikuwa kazi ya Mungu. Kwa njia hiyo Darwin alidai kwamba imani yake ya kidini na nadharia ya mageuko vinaweza kwenda pamoja, na alieleza kwamba imani yake kwa Mungu haikubadilika:

Siwezi kujizuia kustaajabia ukuu wa mwanzo wa uhai, kwamba hapo mwanzo Muumba alipuliza pumzi ndani ya kiumbe hai kimoja au vichache. Yaani, kwamba wakati dunia ikiendelea na mzunguko wake kwa kanuni na nguvu ya mvutano iliyowekwa tangu mwanzo, kutoka katika mwanzo sahili hivyo maumbo mazuri na ya ajabu yasiyohesabika yamekua kwa mageuko na yanaendelea kukua.²⁰³

Nadharia ya mageuko ya Darwin hatimaye ikawa muungano wa “uumbaji wa Mungu na mageuko ya maumbile”. Nadharia ya mageuko ya Darwin si nadharia ya mageuko ya kimaumbile kikamilifu, bali ni nadharia ambamo uumbaji wa Mungu na mageuko ya maumbile vinaishi pamoja kwa wakati mmoja. Kama wanafikra wengi wa Magharibi walivyofanya, wakiwemo wafuasi wa deismu wa enzi ya Mwangaza, hawakuweza kubadilisha kikamilifu fikra za Magharibi kuwa falsafa ya maumbile, na wakachukua njia ya kumweka Mungu na maumbile pamoja. Darwin naye alitoa fikra kubwa, lakini mfumo wake wa kifalsafa ulirithi kama ulivyo fikra za kifalsafa za Magharibi. Kwa kiasi hicho, mwelekeo wa nadharia ya kinachodhihirika ya enzi ya Ugiriki na Roma na nadharia kali ya kinachodhihirika ya dini ya Zama za Kati bado vilifanya kazi kwa nguvu katika fikra zao.

Udarwini wa kijamii: “maumbile hayarukaruki”, “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu”

Udarwini wa kijamii (Social Darwinism) ulianzia katika Udarwini (Darwinism), lakini, kinyume na matarajio ya Darwin, ulikuwa na dhima ya kuamua katika kufungua enzi ya itikadi. Udarwini unadai kwamba binadamu na viumbe hai wa dunia hawakuumbwa kila mmoja na Mungu, bali walizalishwa kwa mageuko ndani ya maumbile. Ni nadharia ya kimapinduzi inayoharibu nadharia ya uumbaji, kiini cha fundisho la dini ya ufunuo. Nadharia ya mageuko ya Darwin ilichapishwa mwaka 1859.

Tatizo si nadharia ya mageuko ya Darwin yenyewe, bali ni Udarwini wa kijamii uliotokana nayo. Udarwini wa kijamii ulikuwa na dhima ya kisayansi katika kuzaa matokeo ya ushirikiano wa falsafa na sayansi uliohitajika ili kufikisha nguvu ya akili kilele chake. Ukikubali wazo kwamba “ugunduzi mkubwa ni juhudi ya mgunduzi, na matatizo yaliyomo ndani yake ni matatizo ya enzi yake”, nadharia ya mageuko ni kazi kubwa ya Darwin. Lakini kwamba Darwin alitumia kama ilivyo katika nadharia yake ya mageuko nadharia ya mapambano na nadharia ya maendeleo ya taratibu, zilizojikita kwa kina ndani ya fikra za Magharibi, lilikuwa kosa kubwa kuliko makosa yote.

Nadharia ya mageuko ilijengwa ndani ya mfumo wa fikra wa Magharibi. Kwa sababu hiyo, kauli ambazo wote katika mfumo wa kifalsafa wa Magharibi ya nyakati za karibuni walizikubali kama kweli za kisayansi zisizo na shaka zilitumika kama utaratibu wa kueleza nadharia ya mageuko ya Darwin. Kauli hizi, zikiungana na ustaarabu wa kuabudu akili uliokuwa umeenea katika ulimwengu wa falsafa ya Magharibi wakati huo, zilizaa Udarwini wa kijamii. Utaratibu huo ni wa aina mbili: “Maumbile hayarukaruki” (Natura non facit saltum, Nature does not make leaps) na “Vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu” (Bellum omnium contra omnes, War of all against all). Wanafikra wengi wa wakati huo walipenda kutumia kauli za Kilatini ili kuimarisha uhalali wa kauli zao.

Udarwini wa kijamii uliundwa kwa dhana potofu kwamba nadharia ya mageuko ya Darwin ingesababisha katika historia ya binadamu mageuko ya taratibu na ya mapambano.²⁰⁴ Nadharia hii ina kiini chake katika dhana za “maumbile hayarukaruki” na “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu”. Kwa hiyo iliyatumbukiza mambo ya binadamu ya Magharibi katika enzi ya itikadi.

Mwanzilishi wa nadharia ya mageuko ya kijamii, Spencer (1820–1903), alidai kwamba kunusurika kwa anayefaa zaidi na uteuzi wa asili vinatumika kama vilivyo katika jamii ya binadamu. Kwa hiyo, kwa kuwa jamii nayo inakua kupitia ushindani kama maumbile, alieneza wazo kwamba “kuwasaidia kibandia wasio na uwezo kunazuia maendeleo ya jamii”.

Itikadi zilizofyonza madai haya zilitumia kwa bidii Udarwini wa kijamii kuhalalisha ukosefu wa usawa, ubaguzi wa rangi na ubeberu. Hasa wazo kwamba asili ya binadamu inaweza “kubadilika kwa mageuko” liliwezesha sera zilizoangamiza maadili yote na ubinadamu wote. Nadharia ya maendeleo ya taratibu na nadharia ya mapambano ya Udarwini wa kijamii zilitumika kama “sayansi” katika ukomunisti, Unazi, ubaguzi wa rangi na eugenia. Walitumia kunusurika kwa anayefaa zaidi na uteuzi wa asili kama maneno mbadala ya nadharia ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano, wakitaka kupanua usayansi wake. Udarwini huu wa kijamii, baada ya kufanya makosa ya kutisha katika karne ya 20, ulithibitika kuwa fikra potofu. Ni kwa sababu unakwenda kinyume cha asili ya binadamu. Sasa umeachwa.

Falsafa ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano ilikuwa imetabiriwa tangu mwanzo wa nadharia ya mageuko ya Darwin. Darwin alinukuu kama ilivyo katika nadharia yake ya mageuko falsafa ya Magharibi kwamba kila badiliko hutokea “taratibu”: “maumbile hayarukaruki”. Methali hii ilikuwa jiwe la msingi la fikra za falsafa na sayansi ya Magharibi ya karne ya 19. Dhana inayofungamana nayo ni “nadharia ya mapambano”: “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu”. Dhana hii, pamoja na nadharia ya maendeleo ya taratibu, ndiyo kiini cha nadharia ya mageuko ya Darwin. Darwin aliieleza kama nadharia ya kunusurika kwa anayefaa zaidi (Survival of the fittest). Falsafa kuu ya nadharia ya mageuko ya Darwin, yaani nadharia ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano, ilisababisha matatizo mengi. Nadharia ya mageuko ya Darwin hatimaye ilipotoka kuwa Udarwini wa kijamii, na ikachangia kuzaliwa kwa “enzi ya itikadi” (the Age of Ideology) ya kikatili na isiyo na huruma, ambapo iliaminika kuwa ni sawa kukiuka maadili ya binadamu ili kutimiza hali bora.

Hata hivyo, baadhi ya wanafikra walitoa maoni ya kupinga njia hii ya kutumia kama zilivyo katika nadharia ya mageuko nadharia ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano zilizokuwa maarufu wakati huo. Huxley, aliyejitokeza kuitetea nadharia ya mageuko ya Darwin, alimwandikia Darwin barua kabla ya kuchapishwa kwa Asili ya Spishi, akibainisha tatizo la Darwin la kutumia kama ilivyo nadharia ya maendeleo ya taratibu katika nadharia ya mageuko.

Mimi niko tayari hata kuchomwa motoni juu ya rundo la kuni kwa ajili ya nadharia yako ya mageuko. Ninanoa kucha zangu na mdomo wangu zaidi ili kuitetea nadharia ya mageuko. Lakini wewe umejiletea kizuizi kisicho cha lazima kwa kukubali kikamilifu bila kusita kanuni ya “maumbile hayarukaruki”. ²⁰⁵

Lakini tabia ya taratibu ya nadharia ya mageuko ya Darwin ni mkondo mmoja wenye nguvu ulio chini ya utamaduni wa Magharibi. Nadharia ya mageuko ya Lamarck (Lamarck), “nadharia ya matumizi na kutotumika”, aliyoinukuu Darwin katika Asili ya Spishi, nayo ilikuwa ya tabia ya taratibu. Kauli “maumbile hayarukaruki”, ambayo Darwin aliipenda kuirudia ili kusisitiza utaratibu wa mageuko, ilikuwa nayo dhana iliyokubaliwa sana na wanasayansi na wanafalsafa. Darwin mwenyewe analisisitiza katika Asili ya Spishi:

Kwa kuwa uteuzi wa asili hufanya kazi kwa kulimbikiza mabadiliko madogo, yanayofuatana na yenye manufaa, hauwezi kusababisha mabadiliko makubwa wala ya ghafla; unaweza kufanya kazi kwa hatua ndogo na za polepole tu. Kanuni ya “maumbile hayarukaruki”, ambayo ukweli wake unathibitishwa na kila maarifa mapya, iko wazi pia katika nadharia ya uteuzi wa asili. ²⁰⁶

Leibniz, anayejulikana kuwa ndiye aliyeieneza kauli “maumbile hayarukaruki”, anasema hivi katika kitabu chake Insha Mpya kuhusu Ufahamu wa Binadamu:

Hakuna kinachotokea ghafla. Kauli kwamba maumbile hayarukaruki ni mojawapo ya methali zangu muhimu ninazozipenda kuzitumia, iliyothibitishwa sana. ²⁰⁷

Kwa sababu ya nadharia ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano, watetezi wa Udarwini wa kijamii waliona kwamba asili ya binadamu inaweza kubadilika kwa mageuko: kwamba inabadilika katika maisha ya binadamu, au kizazi baada ya kizazi. Darwin na wafuasi wengine wa nadharia ya mageuko waliamini kwamba binadamu wameendelea kubadilika kwa mageuko tangu walipojitokeza, na Comte, Marx, Hitler na wengine walianzia katika nadharia hii ya mageuko au waliathiriwa nayo kwa uamuzi.

Nadharia ya Darwin ya uteuzi wa asili, inayosema kwamba mageuko hutokea taratibu na kupitia mapambano, huenda ni kosa la kawaida tu katika sayansi asilia. Lakini Udarwini wa kijamii, unaozuka nadharia ya mageuko ya Darwin inapotoka katika uwanja wa sayansi asilia na kutumika katika sayansi ya jamii, si kosa la kawaida tu, bali ni msiba mkubwa, kama tunavyoona katika eugenia ya kibaguzi ya Hitler. Maandishi ya Darwin na maandishi ya Hitler yanaonyesha mfanano wa kushangaza. Hitler anaandika hivi katika kitabu chake Mein Kampf (Mapambano Yangu):

Utambuzi huu unalipa taifa wajibu, kwa mujibu wa sheria za milele zisizobadilika zinazotawala ulimwengu, wa kukuza walio bora na wenye nguvu zaidi, na kuwazuia walio wabaya na dhaifu. ²⁰⁸

Darwin anahitimisha hivi sehemu ya “silika” katika sura ya 8 ya Asili ya Spishi:

Hatimaye, ingawa huenda si hitimisho la kimantiki, ni maelezo yanayoridhisha zaidi sana kuona silika hizi zote si kama zilizotolewa au kuumbwa kwa namna ya pekee, bali kama matokeo ya sheria ya jumla inayozaliana na kubadilisha viumbe hai, ikiwaacha wenye nguvu waishi na wanyonge wafe, na hivyo kuwaongoza katika njia ya maendeleo. ²⁰⁹

Kama ufashisti wa Hitler ulivyotegemea sana nadharia ya mageuko ya Darwin, ukomunisti nao ulijaribu kuiamini na kuitegemea kama ukweli wa kisayansi nadharia ya “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu” iliyoelezwa katika Udarwini. Marx alionyesha udadisi wa kudumu na mkubwa kuhusu nadharia ya mageuko ya Darwin. Alimwandikia Engels, pacha wake wa kifikra, barua iliyojaa msisimko.

Ufahamu wa Darwin ni wa kushangaza. Anaona wazi katika ulimwengu wa wanyama na mimea mgawanyo wa kazi, ushindani, kufungua masoko mapya, ubunifu na “ushindani wa kuishi wa Malthus (Thomas Malthus)”. Hayo yanamaanisha vita vya kila mtu (萬人) dhidi ya kila mtu (萬人). ²¹⁰

Marx, aliyetaka mfumo wake wa itikadi uchukuliwe kuwa wa kisayansi, alijaribu kutafuta katika Udarwini ushahidi wa kisayansi wa kuutegemeza ukomunisti wake. Katika barua aliyomwandikia Lassalle (Lassalle) mwaka 1861, Marx anaifichua wazi nia hii.

Kazi ya Darwin ina maana kubwa. Inaweza kuunda msingi wa mfumo wangu wa fikra kama sayansi asilia, na inathibitisha kihistoria ulazima wa mapambano ya matabaka. ²¹¹

Muungano wa itikadi na Udarwini wa kijamii unatokana zaidi ya yote na maelezo ya Darwin kuhusu mageuko ya kimapambano na ya taratibu. Itikadi zilijaribu kuufanya Udarwini kuwa “ukweli” wa mapambano yao na mabadiliko yao ya taratibu na kuutumia. Darwin anasisitiza mara kwa mara katika kitabu chake Asili ya Spishi kwamba spishi mpya huzaliwa kwa uteuzi wa asili (natural selection) “wa taratibu na wa kimapambano”.

Uteuzi wa asili huchunguza kwa makini kila siku, kila saa, duniani kote, kila badiliko hata liwe dogo kiasi gani: ukiondoa yaliyo mabaya, na kuhifadhi na kulimbikiza yaliyo mema. ²¹²

Tabia ya kimapambano ya nadharia ya Darwin ya uteuzi wa asili, kama alivyoandika mwenyewe, ilipata dokezo kutoka katika Nadharia ya Idadi ya Watu ya Malthus.

Katika sura inayofuata tutashughulikia suala la “ushindani wa kuishi” linalozuka bila shaka kama matokeo ya viumbe hai wote duniani kuongezeka kwa kasi ya kizidisho. Hii ni kanuni ya Malthus ikitumika kwa ulimwengu wa wanyama na mimea. ²¹³

Maoni haya ya Malthus na Darwin yanaweza kuonekana kuwa marudio na msisitizo wa sifa iliyo chini ya utamaduni wa Magharibi, ya kuona kuishi kama mapambano, kama tunavyoona katika Mwanamfalme wa Machiavelli au Leviathan ya Hobbes. Machiavelli, aliyehalalisha njia zote kwa ajili ya kuishi na ushindi bila kujali maadili (amoral); Hobbes, aliyeona “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu” kuwa hali ya maumbile;²¹⁴ Malthus, aliyetumia ushindani wa kuishi kwa jamii ya binadamu na ulimwengu wa maumbile; na Darwin, kwa nadharia yake ya mageuko: wote wako ndani ya mkondo wa utamaduni wa Magharibi.

Darwin, akipinga maoni ya wataalamu wengi wa historia asilia wa wakati wake, yaliyojengwa juu ya nadharia ya uumbaji, kwamba “spishi hazibadiliki na ziliumbwa kila moja kivyake”,²¹⁵ alitetea nadharia ya mageuko ya kimitambo, ya mstari mmoja na ya kujibu, inayosema kwamba spishi ziliundika kwa “mageuko ya polepole, madogo na yanayoendelea”.²¹⁶ Kwa kudai kwamba asili ya binadamu inabadilika kwa mageuko kila wakati, Darwin aliyapa vuguvugu mbalimbali za kiitikadi za karne ya 19 hekaya ya mageuko na maendeleo. Udarwini wa kijamii, uliochangia kikamilifu kuzaliwa kwa enzi ya itikadi ya karne ya 20, uliathiriwa hivyo moja kwa moja na nadharia ya mageuko ya Darwin.

Binadamu anaweza kuchagua mabadiliko anayopewa na maumbile, na kwa kweli huyachagua na kuyalimbikiza apendavyo. Kwa njia hii binadamu huwafanya wanyama na mimea kufaa faida au starehe yake mwenyewe.²¹⁷

Darwin alidhani kwamba ulimbikizaji huu wa taratibu huchaguliwa, katika maumbile, kwa ajili ya faida ya viumbe hai tu, na kwa binadamu, kwa ajili ya faida ya binadamu mwenyewe tu. Alidai kwamba unafuata sheria ya maumbile na ya binadamu ya kunusurika kwa anayefaa zaidi.

Binadamu huchagua kwa ajili ya faida yake mwenyewe tu, na maumbile huchagua kwa ajili ya faida ya kiumbe anachokitunza tu.²¹⁸

Je, binadamu anaweza kutumia kanuni ya maumbile ya kunusurika kwa anayefaa zaidi? Darwin aliona kwamba anaweza kulithibitisha vya kutosha. Udarwini wa kijamii ukawa msingi wa dai kwamba kanuni ya kunusurika kwa anayefaa zaidi, inayofanya kazi katika mageuko ya maumbile, inaweza kutumiwa na binadamu na kutumika kati ya binadamu katika jamii ya binadamu.

Je, kanuni ya uteuzi, ambayo tumeona inategemea mkono wa binadamu na ina nguvu kubwa hivyo, inatumika pia katika ulimwengu wa maumbile? Nadhani naweza kuthibitisha kwamba inatumika humo kwa manufaa makubwa sana.²¹⁹

Kuielewa asili ya binadamu kwa njia hii ni kinyume kabisa cha nadharia ya kuwepo ya asili ya binadamu inayojitokeza katika dini ya ufunuo. Dini ya ufunuo iliona kwamba tabia ya binadamu ya kuzaliwa nayo haibadiliki. Nadharia ya mageuko ya Darwin inadai kwamba asili ya binadamu inapitia kila wakati mchakato wa mageuko. Hii inatofautiana pia na nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu iliyojengwa juu ya falsafa ya mabadiliko. Mashariki inaona kwamba binadamu huzaliwa na asili moja ya binadamu, lakini baada ya kuzaliwa, tabia ya mtu hubadilika ndani ya mipaka ya asili aliyozaliwa nayo. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, inayoona kwamba akili haiwezi kuvuka mipaka ya asili ambayo binadamu wote huzaliwa nayo, lakini inafanya kazi ndani ya mipaka hiyo, inatofautiana kimsingi na nadharia ya asili ya binadamu ya Darwin na ya Udarwini wa kijamii.

Utaratibu na mapambano ni sifa zisizoweza kukosekana kwa maendeleo na mageuko. Zilikuwa zimeenea katika sayansi na falsafa ya Magharibi ya baada ya Mwamko, zilizoundwa kuzunguka nadharia ya majaaliwa yaliyoamuliwa na kisababishi, na zinazokana uhusianifu na uhuru wa kujiamulia. Na Darwin alizirithi. Darwin hakuweza kukataa maoni ya awali ambayo falsafa ya Magharibi iliyaamini kwa uthabiti mkubwa: “maumbile hayarukaruki” na “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu”. Kwa hiyo tabia ya taratibu na ya kimapambano ya nadharia ya mageuko ya Darwin inaweza kuonekana si kama nadharia mpya, bali kama kitu kilichokuwa ndani ya utamaduni wa Magharibi wa wakati huo.

Nadharia ya mageuko ya Darwin dhidi ya nadharia ya msawazo uliokatizwa (Punctuated equilibrium)

Nadharia ya mageuko ya taratibu aliyoitetea Darwin, yaani nadharia kwamba kila kitu kinabadilika kwa mageuko daima, ilianza polepole kutikiswa kisayansi. Sababu kuu ni kwamba viungo vilivyopotea (missing link) vinavyounga mkono nadharia ya maendeleo ya taratibu havijapatikana licha ya juhudi nyingi. Viungo vilivyopotea ni dhana kwamba kuna spishi za viumbe ambazo zilipaswa kupitiwa katika mchakato wa mageuko ya taratibu, lakini alama zake hazijapatikana. Kama alama hizi zitaendelea kutopatikana, marekebisho ya nadharia ya mageuko ya Darwin hayaepukiki. Mojawapo ya nadharia zilizorekebishwa ni “nadharia ya msawazo uliokatizwa” (punctuated equilibrium). Kwa mujibu wa nadharia hii, iliyotolewa na Profesa Gould mwaka 1972, spishi (種) hupitia vipindi virefu vya utulivu kisha hugawanyika ghafla katika vipindi vifupi. Ukiacha nyakati hizo, binadamu tangu mageuko yake kuwa Homo sapiens anaonyesha “kujirekebisha kusiko kwa kimageuko” (non-evolutionary adaptation).

Nadharia ya msawazo uliokatizwa ni tofauti na nadharia ya uumbaji, inayosema kwamba Mungu alimfinyanga binadamu kutoka kwa udongo. Pia ni tofauti na nadharia ya mageuko ya Darwin, inayosema kwamba viumbe hai wote, binadamu akiwemo, wanaendelea kubadilika kwa mageuko ya taratibu. Lakini nadharia ya kujirekebisha kusiko kwa kimageuko kwa binadamu inapatana vizuri na falsafa ya mabadiliko inayosisitizwa na ustaarabu wa Dao. Rangi ya ngozi au ya macho, umbo la pua au la midomo, ni sifa za kila rangi ya watu inayounda binadamu wa sasa. Wasomi wa Magharibi, kwa urahisi wao, wakati fulani waliwagawa binadamu wa sasa kuwa watu wa rangi ya manjano (Asia), weupe (Magharibi), weusi (Afrika), wa rangi ya kahawia (India) na wekundu (Amerika), wakidai kwamba ni jamii tofauti. Lakini sasa inakubalika kwamba wote ni jamii moja, na kwamba sifa za rangi zimebadilika tu, si kwamba binadamu amebadilika kwa mageuko.

Badiliko la mwisho kuelekea Homo sapiens linaonekana kuwa lilitokea mahali pengi kwa wakati mmoja. Kutoka katika hazina ya jeni (pool) ya Homo sapiens wa mwanzo, jeni za binadamu wa sasa zilikua katika sehemu nyingi za dunia, na binadamu wa sasa walioshiriki jeni hizo wakaenea dunia nzima. Jamii zote za watu waliopo leo sehemu mbalimbali za dunia ni spishi-ndogo (亞種) za spishi moja, Homo sapiens. Yaani, tofauti kati ya jamii zinatokana na kutengana kijiografia na kujirekebisha kwa tofauti za hali ya hewa, na ni tofauti ndani ya spishi (種) moja tu. ²²⁰

Kwamba tuna mwili wa Homo sapiens na “sifa za kimwili” za jamii iliyogawanyika kuna maana gani? Je, sifa za kimwili, yaani tofauti za rangi ya ngozi, rangi ya macho na umbo la pua, ni mchakato ambao mwili wenyewe wa Homo sapiens unabadilika kwa mageuko? Au tunapaswa kuziona kama mabadiliko ya kawaida tu yasiyohusiana na mageuko, kama rangi ya ngozi ya kinyonga inavyobadilika kulingana na mazingira? Hapa, ustaarabu wa Mungu wa Magharibi, uliojengwa juu ya nadharia ya uumbaji, ulijaribu hadi nusu ya kwanza ya karne ya 20 kuchukulia sifa za kimwili za binadamu kuwa sifa za binadamu walioumbwa tofauti. Katika hili hapakuwa na tofauti hata baada ya nadharia ya mageuko ya Darwin ya mwishoni mwa karne ya 19. Yaani, hata kama binadamu hakuumbwa kama alivyo sasa bali alibadilika kwa mageuko hadi kuwa hivi, walijaribu kumtofautisha kama aliyebadilika kwa mageuko kuwa binadamu tofauti.

Darwin na wafuasi wengine wa nadharia ya mageuko waliamini kwamba Homo sapiens ameendelea kubadilika kwa mageuko tangu alipojitokeza, na wanafikra kama Comte na Marx walijenga mifumo yao ya kifalsafa juu ya dhana hii. Lakini wakati ule ule ambapo fikra ya maendeleo iliyoikumba Magharibi ya karne ya 19 kama homa ilipokuwa ikififia, nadharia za mageuko nazo zilianza kubadilika. Wazo kwamba jamii ya binadamu inaendelea kubadilika kwa mageuko nalo lilipitia mabadiliko, kadiri dai la wafuasi wa nadharia ya mageuko kwamba spishi ya kibiolojia iitwayo binadamu inabadilika daima lilivyovunjika.

Kwa mujibu wa ushahidi unaoonekana katika visukuku, hakuna ushahidi wowote kwamba ujazo au muundo wa ubongo umebadilika tangu Homo sapiens alipojitokeza.²²¹

“Katika mpaka wa mageuko ya spishi, ubongo umekuwa katika hali isiyobadilika kwa miaka laki moja hadi laki mbili.” ²²² Tukikubali mtazamo huu, yaani kama Homo sapiens hajabadilika kwa mageuko tangu alipojitokeza, mageuko hayawezi kutokea “taratibu” kama Darwin alivyodai, bali tunapaswa kuona kwamba yanatokea ghafla kwa “miruko” ambayo yeye alijitahidi sana kuikana. Viungo vilivyopotea alivyovitaja si viungo vilivyopo lakini havijapatikana; lazima tu viwe havipo. Tunapaswa kuuona ubongo wa binadamu kuwa haukukua taratibu, bali ulikua ghafla kwa mruko katika muda mfupi kiasi, na tangu hapo haujabadilika. Nadharia ya mageuko ya ubongo wa binadamu inaelezwa hivi.

Binadamu hakubadilika kwa mageuko kwa ubongo kukua taratibu katika kila kizazi, bali spishi zenye ubongo mdogo zilibadilishwa kwa vipindi vilivyokatizwa na spishi zenye ubongo mkubwa.²²³

Kwa kweli, licha ya kazi kubwa ya kufukua visukuku tangu Darwin, viungo vilivyopotea havijapatikana. Yaani, ushahidi wa jiolojia na wa elimu ya visukuku unakana mageuko ya taratibu ya Darwin. Kwa kukubali ushahidi huu wa kimaada kama ukweli kama ulivyo, nadharia mpya ya mageuko, tofauti na nadharia ya mageuko ya taratibu ya Darwin, ilitolewa: nadharia ya msawazo uliokatizwa. Ni ya kimapinduzi kiasi cha kupindua itikadi zote zilizojengwa juu ya nadharia ya mageuko na fikra ya maendeleo ya karne ya 19. Ni kwa sababu Udarwini wa kijamii unapoteza msingi wake.²²⁴

Kiini cha nadharia ya msawazo uliokatizwa kinaelezwa hivi: spishi hazibadiliki taratibu, bali, kwa kipimo cha wakati wa kijiolojia, zinajitokeza karibu papo hapo na kudumu kwa mamilioni ya miaka karibu bila kubadilika.²²⁵ Ushahidi wa kielimu-visukuku uliopo hadi sasa unaonyesha sifa mbili: utulivu wa spishi zilizopo (種) na kujitokeza ghafla kwa spishi mpya (新種). Katika mabadiliko na mageuko ya spishi, utulivu wa spishi zilizopo unathibitishwa na ukweli kwamba visukuku vya mwanzo na vya mwisho vya spishi moja vinakaribia kufanana, na kujitokeza ghafla kunathibitishwa na ukweli kwamba spishi mpya zinajitokeza katika umbo lililokamilika, si kwa ulimbikizaji wa mabadiliko madogo.²²⁶ Yaani, kwa mujibu wa ushahidi unaoonyeshwa na visukuku, spishi mpya hujitokeza ghafla, na zinapotoweka pia hutoweka ghafla.²²⁷ Kwa kawaida mageuko hutokea katika sehemu iliyotengwa, na ni nadra sana mageuko kutokea kwa spishi moja kubadilika polepole na mfululizo.²²⁸

Kwa nini hasa nadharia ya uteuzi iunganishwe na dhana isiyo ya lazima na huenda isiyo sahihi? Visukuku tunavyovijua haviungi mkono dhana ya mageuko ya taratibu. Kundi moja la wanyama hutoweka katika kipindi kifupi sana, na spishi mpya daima hujitokeza ghafla. Hakuna ushahidi wowote wa kisukuku unaoonyesha spishi za kati zinazounganisha. Hata ukigeuza mawe yote ya zamani ya eneo moja, hakuna ushahidi kama huo wa kisukuku.²²⁹

Katika nadharia ya mageuko ya Darwin, tabia ya taratibu haitenganishiki na tabia ya kimapambano. Kwa hiyo, mradi tabia ya taratibu inarekebishwa, tabia ya kimapambano nayo haiwezi kuepuka kurekebishwa. Ulimwengu wa wanyama aliouwazia Darwin na wafuasi wake wa karne ya 19 ulikuwa wa kikatili: ulimwengu ambamo kila mnyama alitoa kila dakika na kila sekunde kwa ushindani wa kuishi. Kipimo cha mafanikio kilikuwa ni mara ngapi ameshinda katika mapigano, na amewatiisha maadui wangapi. Lakini leo inagunduliwa kwamba mapigano kati ya wanyama mara nyingi kwa kweli si mapambano ya kufa na kupona bali ni taratibu tu, na kwamba mahusiano ya kutegemeana na ya ushirikiano ni sehemu muhimu kwa maisha na mageuko sawa na mapambano ya kufa na kupona.²³⁰ Ushindani wa kuishi hauna maana kubwa katika mageuko kama Darwin alivyodhani. Nadharia ya msawazo uliokatizwa inakana umuhimu wa ushindani wa kuishi.

Kila mmoja wa spishi moja hushindana na wengine ndani ya wigo wa mabadiliko waliozaliwa nao spishi ilipojitokeza tu. Kwa hiyo ushindani wa kuishi kati ya mmoja mmoja hauna maana kubwa, kwa sababu karibu hauna thamani ya kimageuko.²³¹

Darwin mwenyewe anaandika katika Asili ya Spishi kwamba njia ya kuthibitisha kwamba nadharia yake ya uteuzi wa asili ni sahihi ni sawa na njia ya kuthibitisha kwamba nadharia ya mawimbi ya nuru ni sahihi.²³² Lakini kama tunavyojua, tangu Einstein alipothibitisha mwaka 1905, kwa athari ya fotoelektriki, kwamba nuru ina pia tabia ya chembe, imekubalika kwamba nuru ina tabia mbili, ya wimbi na ya chembe.²³³ Pia, Darwin mwenyewe alikiri kwamba ukweli wa kijiolojia na wa kielimu-visukuku hauthibitishi mageuko ya taratibu, na akaandika kwamba ukweli huo unaweza kuwa changamoto kwa nadharia yake ya uteuzi wa asili; inavutia kwamba leo hilo limetokea kweli.

Jiolojia hakika haionyeshi kwamba viumbe hai vinabadilika kwa mageuko madogo na ya taratibu. Na ukweli huu ndio pingamizi lililo wazi zaidi na zito zaidi kati ya yale yanayoweza kutolewa dhidi ya nadharia ya uteuzi wa asili.²³⁴

Kama mekaniki ya Galileo na Newton, iliyotawala kwa nguvu hadi karne ya 19 si fizikia tu bali hata falsafa, ilivyopoteza ukamilifu wake katika karne ya 20 na kujumuishwa ndani ya nadharia ya uhusianifu ya Einstein, wakati umefika ambapo nadharia ya mageuko ya Darwin nayo lazima ijumuishwe ndani ya nadharia ya mageuko pana zaidi, kama “msawazo uliokatizwa” unaotetewa na Profesa Gould. Mfumo wa fikra wa Magharibi umepoteza ghafla si misingi yake ya kifizikia tu, bali hata misingi yake ya kibiolojia. Fikra ya maendeleo imepoteza tegemeo lake na imekuwa kasri lililojengwa juu ya mchanga, likining’inia hewani.

Lakini kwamba nadharia ya mageuko aliyoitetea Darwin imekanushwa hakumaanishi bila shaka kwamba ukweli wa mageuko aliougundua unakanwa. Mchango wa kitaaluma wa Darwin ni kuvunja fundisho la dini ya ufunuo kwamba kila spishi iliumbwa kivyake, na kuimarisha kama ukweli usiobadilika kwamba spishi zilizaliwa kwa mageuko. Darwin alikuwa mtu mwenye ujasiri na ufahamu wa kutopinda imani yake hata akidhihakiwa na watu waliofungwa na maoni ya awali ya wakati wake. Kwa mujibu wa wazo kwamba sifa njema za fikra kubwa ni za mtu binafsi na kasoro zake ni athari ya enzi, hakuna shaka kwamba Darwin aliacha kazi kubwa ya kuonyesha kwamba binadamu ni kiumbe wa kimageuko. Lakini pia hakuna shaka kwamba, akiathiriwa na enzi yake, alifanya makosa ya enzi yake katika kueleza ukweli wa mageuko.

Kwa nadharia ya mageuko ya Darwin, sasa haiwezekani tena kutetea nadharia ya uumbaji ya aina inayosema kwamba kila ua liliumbwa kwa namna ya pekee kwa ajili ya mdudu anayelingana nalo. Kwa maana hii, nadharia ya mageuko inapingana na nadharia ya jadi ya uumbaji. Hapa hakuwezi kuwa na maoni tofauti. Lakini haiwezekani kukana kwamba suala kuu la bahati bado halijatatuliwa. Hakuna tofauti yoyote katika ukweli kwamba uhai unakua ndani ya ulimwengu uliopangika na viumbe wa hali ya juu waliobadilika kwa mageuko wanajitokeza. Kudhani kwamba hili limetokea kwa bahati bado kumechukuliwa kuwa dhana potofu ya kipumbavu.²³⁵

Nadharia ya mageuko ya Darwin, kulingana na jinsi inavyofasiriwa, inamruhusu binadamu kumwondoa Mungu, kuketi mahali pa aliye juu ya yote na kuyatawala maumbile. Kwa maana hii, Darwin aliweza kubaki Mkristo. Kwa kweli, Darwin mwenyewe anasema: “Sielewi kwa nini nadharia yangu iwatatanishe watu katika hisia zao za kidini.” ²³⁶ Kwa maana hii, nadharia ya uumbaji ya Uyahudi na Ukristo na nadharia ya mageuko ya Darwin vinapatana katika msimamo wao kuhusu suala la uhusiano kati ya binadamu na maumbile: binadamu ni kiumbe anayeweza kuyatawala maumbile. Hili linapingana ana kwa ana na dhana ya Mashariki ya Dao, inayosema kwamba binadamu ni zao la maumbile na lazima ayafuate maumbile.

Ukiacha utamaduni wa Kigiriki, ustaarabu wa Magharibi haujawahi kukumbatia wala kupatanisha kwa wakati mmoja majaliwa na uhuru. Kwa ujumla, hadi Zama za Kati majaliwa, na baada ya Mwamko uhuru, ndivyo vilivyokubaliwa kama msingi. Na katika karne ya 19, Mungu wa Uyahudi na Ukristo alipobadilishwa na akili, uhuru nao ukawa majaliwa. Wale wanaoupuuza na kuudhihaki wastani hawakuwa na msingi wa kitamaduni wa kutambua maana ya uhuru wa kweli: “uhuru ndani ya majaliwa”. Darwin, badala ya kuielewa dhana ya wastani waliyokuwa nayo Wachina na Wagiriki wa kale, anaonyesha kuihusu mtazamo baridi wa dharau.

Wafugaji hawausifu wastani, wala hawataki kuusifu. Wanapenda yaliyopindukia.²³⁷

Darwin alidai, kama sheria ya maumbile isiyobadilika, kwamba watu mmoja mmoja au spishi zisizosonga mbele kuelekea ukamilifu huachwa nyuma, hushindwa na hujiangamiza:

Kwa kuwa uteuzi wa asili hufanya kazi kwa ajili ya faida ya viumbe hai tu na kwa sababu ya faida hiyo, sifa zote za kimwili na za kiakili zitaonyesha mwelekeo wa kusonga mbele kuelekea ukamilifu.²³⁸

Lakini ikiwa watu mmoja mmoja au spishi hazibadiliki kwa mageuko bali zinabadilika tu, basi jeuri isiyo na huruma na hila za kijanja zinazotumiwa na watu wenye homa na wepesi wa akili kwa ajili ya mageuko na maendeleo ya uongo haziwezi kuhalalishwa. Dhana za msingi za kutengana na mapambano zilizomo ndani ya ustaarabu wa Magharibi ni upande wa pili wa sarafu ya fikra za Magharibi za mageuko na maendeleo. Udarwini ni mkondo wa falsafa ya Magharibi wa karne ya 20 ulioundwa kutokana na wazo kwamba mageuko ya kibiolojia ya binadamu yanaendelea kutokea. Lakini kwa kutoweka kwa itikadi za ubinadamu-kitovu za karne ya 20, katika karne ya 21 hakuna tena mwanafikra anayebuni sayansi ya jamii kwa msingi wa mageuko ya kibiolojia ya binadamu.

4) Itikadi za karne ya 20, ubinadamu-kitovu (人間主義) usiojali maadili

Falsafa ya Magharibi, kufuatia kuenezwa kwa akili kila mahali katika zama za kale na kuifanya akili kuwa kamili katika nyakati za karibuni, hatimaye ilifikia ubinadamu-kitovu (人間主義, anthropocentrism) wa akili ya nyakati za kisasa. Huu ndio mkondo wa historia ya falsafa ya Magharibi. Ubinadamu-kitovu ni tofauti kabisa na ubinadamu (humanism). ²³⁹ Katika kufasiri mahusiano ya binadamu, ubinadamu ni fikra inayosimama mkabala na metafizikia au itikadi ya Mungu-kitovu. Hii ndiyo fikra kuu ya falsafa ya Mashariki, na Utao na Ukonfyushasi vinaishikilia. Katika historia ya falsafa ya Magharibi, Magharibi ilipata uzoefu wa ubinadamu ilipovumilia miaka elfu moja ya Zama za Giza na kuingia katika enzi ya Mwamko. Ni jina lililotolewa kwa kurudi kwake, kwa mara ya kwanza tangu dini ya ufunuo ilipofanywa dini rasmi ya Roma katika karne ya 4, kwenye ubinadamu wa enzi ya Kigiriki. Tofauti na ubinadamu, ubinadamu-kitovu unatanguliza msimamo kwamba fikra za kimetafizikia au za Mungu-kitovu zinazotegemea nguvu ya akili ya binadamu zinaweza kuvuka mahusiano ya binadamu. Ni falsafa inayosema kwamba “ukweli” unaweza kuvuka mahusiano ya binadamu. Ni mfumo wa kawaida uliojengwa juu ya nadharia ya Magharibi ya kinachodhihirika. Kwa sababu ikiwa, kwa mujibu wa nadharia ya kisichodhihirika, binadamu hawezi kueleza ukweli, ukweli kama huo hauwezi kuvuka mahusiano ya binadamu.

Mbali na mafundisho ya nadharia ya kinachodhihirika, katika Magharibi kwa kushangaza kuna wanafikra wanaoeneza kwa jina la sayansi falsafa zinazopingana na maadili. Herbert Spencer (1820–1903) ni mmoja wao. Baada ya kusoma Asili ya Spishi ya Darwin, alitumia dhana ya uteuzi wa asili kwa jamii na akakuza Udarwini wa kijamii (Social Darwinism). Alitumia kwa mara ya kwanza kauli “kunusurika kwa anayefaa zaidi” (Survival of the fittest) katika kitabu chake cha mwaka 1864, Kanuni za Biolojia (Principles of Biology). Dai hili limejengwa juu ya nadharia ya maendeleo ya taratibu na nadharia ya mapambano ya nadharia ya mageuko ya Darwin. Katika kitabu chake cha mwaka 1859, Asili ya Spishi (On the Origin of Species), Darwin alieleza “sheria moja ya jumla inayoongoza kwenye maendeleo ya viumbe vyote hai, yaani zaeni, badilikeni, wenye nguvu zaidi waishi na walio dhaifu zaidi wafe”. Darwin mwenyewe aliikubali kauli ya Spencer “kunusurika kwa anayefaa zaidi” kuanzia toleo la tano la mwaka 1869. Mwanafikra aliyeigeuza kuwa ya kijamii ni Spencer. Spencer alitoa hoja kwamba “jamii, kama maumbile, inakua kupitia ushindani”, na kwa hiyo aliona kwamba “kuwasaidia kibandia wasio na uwezo kunazuia maendeleo ya jamii”. Spencer alitetea mfumo wa kifalsafa unaopingana na maadili usioweza kuwepo katika falsafa ya Mashariki. Ukonfyushasi unatetea maadili kwamba “kiongozi (junzi, 君子) huwasaidia maskini katika shida zao, wala haongezi utajiri wa matajiri” (Maandiko Teule 6:4). Falsafa ya Spencer ya wenye nguvu ilikuwa na ushawishi mkubwa katika kuhalalisha ubepari wa laissez-faire na ubeberu. Mabeberu wa Magharibi waliikaribisha kwa mikono miwili. Zaidi ya hayo, itikadi za ukomunisti na ufashisti nazo ziliitumia kwa bidii.

Marx aliamini kwamba asili ya binadamu inaweza kubadilika kulingana na mazingira, hasa vipengele vya kiuchumi. Katika nadharia yake ya mageuko, Darwin alidai kwamba “uteuzi wa asili huchunguza kwa makini kila siku, kila saa, duniani kote, kila badiliko hata liwe dogo kiasi gani: ukiondoa yaliyo mabaya, na kuhifadhi na kulimbikiza yaliyo mema”. Marx alijengea juu ya dhana kwamba asili ya binadamu inabadilishwa na uteuzi wa asili. Kama Marx angeamini, kama ustaarabu wa Mashariki, kuwepo kwa asili ya binadamu isiyobadilika, asingeota hali bora isiyoweza kutimizwa. Pia asingeweza kuhalalisha matumizi ya jeuri kwa ajili ya kutimiza “jamii ambamo kila mtu anafanya kazi kwa kadiri ya uwezo wake na kupata kwa kadiri ya mahitaji yake” au “jamii ambamo masharti ya maendeleo ya mtu binafsi ni sawa na masharti ya maendeleo ya jamii nzima”. Nadharia ya kikomunisti, iliyotaka kujenga hali bora kwa msingi wa Udarwini wa kijamii, haikuwa na budi ila kushindwa, kwa sababu ilipotosha asili ya binadamu. Na kwa ajili hiyo ilihalalisha mfumo wa udikteta na ikajaribu kuvuka maadili. Tathmini mbalimbali zinawezekana kuhusu nadharia ya kikomunisti. Lakini kwa kusaliti maadili ya sasa kwa ajili ya hali bora ya siku zijazo isiyoweza kutimizwa, ukomunisti ni kejeli ya kikatili na ya kipuuzi ya falsafa inayostahili lawama.

Lakini mojawapo ya vipengele muhimu vya urithi ni urithi unaoruka kizazi (隔世遺傳). Kwa kawaida sifa za wazazi hujitokeza moja kwa moja kwa watoto, lakini wakati mwingine hazijitokezi katika kizazi cha wazazi, bali huruka kizazi kimoja na kujitokeza katika kizazi cha wajukuu. Kwa Kiingereza, atavism inatumika kama dhana pana kuliko urithi unaoruka kizazi. Inaeleza kujitokeza tena kwa wazao kwa sifa za mababu zilizokuwa zimetoweka katika mchakato wa mageuko. Kujitokeza tena kwa sifa za mababu kunahusu si vizazi viwili tu, bali mababu wengi zaidi. Kwamba mtu asiye na uwezo leo anaweza kuwa na mtoto mwenye uwezo mkubwa katika kizazi kijacho au katika vizazi vya wazao wake, hiyo ndiyo siri ya urithi. Kinyume chake nacho ni kweli. Ni sheria ya urithi inayozifanya nadharia ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano zisiwe na nguvu. Kuwasaidia kibandia wasio na uwezo ni sehemu ya silika ya kujihifadhi ya jamii ya binadamu. Maadili yanaakisi thamani hii. Nadharia ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano, utaratibu wa nadharia ya mageuko ya Darwin ya karne ya 19, zilitathminiwa upya katika nadharia ya mageuko ya Profesa Gould ya mwishoni mwa karne ya 20, yaani “msawazo uliokatizwa”, na zikapoteza ufaafu wake.

Itikadi zote zinazodai ukweli kamili, kama ukomunisti au ufashisti, ni ubunifu. Ni kwa sababu zinatanguliza malengo yasiyoweza kutimizwa kwa kuzingatia asili ya binadamu. Na ili kutimiza hali bora hizi za kubuni, zinalazimisha kutolewa sadaka kwa yale ambayo binadamu hawezi kuyaacha, kama maadili. Itikadi nyingine nazo si udhihirisho wa ukweli usioegemea upande wowote, bali ni masimulizi yaliyoundwa kisaikolojia kulingana na mahitaji ya kijamii ya wakati wao. Uhuru, usawa na udugu ni fikra kubwa, lakini kwa kuwa wigo wa matumizi yake unabadilika kulingana na hali, hayawezi kuwa ukweli usioegemea upande wowote. Vivyo hivyo, ujamaa, utaifa, uliberali na mengineyo hudai ukweli wa ulimwengu wote, lakini ukiyachambua kisaikolojia, hatimaye yanatekeleza dhima ya kulinda maslahi na mamlaka ya makundi fulani. Kiini chake ni silika ya kujihifadhi.

Ubinadamu-kitovu, umbo la kipekee la ustaarabu wa Magharibi, haukuzuka tu kwa kubuniwa na wanafikra wachache. Ubinadamu-kitovu uliundika kupitia deismu iliyozaliwa katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi, kwa kuifikisha dhima ya akili kilele chake, na kwa kuiunganisha na “sayansi”. Hatimaye, kadiri dhima ya akili ilivyoendelea kupanuka, katika ubinadamu-kitovu akili ikawa na dhima ya kuchukua nafasi ya binadamu mzima. Kwa hiyo Magharibi iliingia katika karne ya 20 katika enzi ya mapambano ya kupindukia ya kutaka kuushinda ulimwengu kwa itikadi za kila aina zilizobuniwa na binadamu.

Ubinadamu ni mfumo wa kifalsafa ulio tofauti kabisa na ubinadamu-kitovu. Neno ubinadamu, kinyume cha itikadi ya Mungu-kitovu (Theocentrism), linatumika sana kwa maana ya enzi ya Mwamko kujikomboa kutoka katika mtazamo wa kidini na kutafuta asili ya binadamu. Na kwa kuwa falsafa inayowakilishwa na Mwamko iko karibu na ubinadamu, elimu ya binadamu ya wakati huo nayo huitwa ubinadamu. Falsafa ya msingi ya Ukonfyushasi mara nyingi huitwa ubinadamu. Bila shaka ubinadamu wa Mwamko wa Magharibi na ubinadamu wa Ukonfyushasi vinafanana kwa kuwa vyote vinapingana na itikadi ya Mungu-kitovu, lakini vinaonyesha tofauti kati ya Mashariki na Magharibi. Katika fikra za ubinadamu, Magharibi ilisisitiza uhuru na mantiki ya mtu binafsi, ilhali Ukonfyushasi unathamini uwajibikaji wa kimaadili na upatanifu wa kijamii. Yaani, vinaonyesha tofauti kati ya ubinafsi wa Magharibi na umahusiano wa Mashariki.

Ubinadamu-kitovu ni mtazamo unaomwona binadamu kuwa kitovu cha ulimwengu. Ni msimamo wa kifalsafa unaotanguliza hadhi ya binadamu kuliko maumbile au viumbe vingine (wakati mwingine hata Mungu). Yaani, ni fikra kwamba binadamu ndiye kitovu cha vitu vyote. Ubinadamu-kitovu ni mfumo wa kifalsafa ulio tofauti kabisa na ubinadamu. Tofauti ya msingi inaonekana hasa katika masuala ya maadili. Ubinadamu unajionyesha wazi kabisa katika ustaarabu wa Mashariki au katika enzi ya Mwamko ya Magharibi: yaani, kuunda jamii ya binadamu kuzunguka asili ya binadamu, si dini. Kinyume chake, ubinadamu-kitovu haukubali mpaka kwamba akili ya binadamu imefungamana na silika. Unataka kuona humo uwezekano usio na kikomo. Kwa hiyo unaweka hali bora na kuchukulia kila njia ya kuifikia kuwa halali, na hivyo unataka kuvuka maadili ya msingi ya binadamu. Kwamba dhima ya akili inasisitizwa kuna maana kwamba akili, kama “chanzo cha nuru”, inaongoza hata maadili. Hilo ni kukataa wazo kwamba maadili yanatokana na silika.

Kiini ni kwamba ubinadamu-kitovu umejengwa juu ya nadharia ya kinachodhihirika, yaani wazo kwamba binadamu anaweza kuushika ukweli kamili. Ubinadamu-kitovu ni uhuru usio na kiasi usiokubali majaliwa aliyopewa. Una maana kwamba binadamu, zao la maumbile, anatumia bila kikomo chochote vitu ambavyo maumbile humpa, na anaweza kuyashughulikia maumbile apendavyo akijiweka kitovuni. Hapo binadamu anaipuuza silika inayomfunga kwenye maisha ya chakula, mavazi na makazi, na anatumbukia katika dhana potofu ya majivuno ya kupindukia kwamba yeye ni kiumbe anayeishi kwa ubongo mpya peke yake bila ubongo wa zamani. Hapo, kama Lessing alivyoeleza, “binadamu anakuwa nyani mwenye majivuno ya kupindukia katika kutathmini uwezo wa akili yake”. Ni kutumbukia katika dhana potofu kwamba akili ya binadamu inaweza kuchukua nafasi ya Mungu, na katika dhana potofu kwamba binadamu anaweza kueleza Dao, njia ya maumbile, na kuitumia apendavyo. Maelezo haya ya kifalsafa ya ubinadamu-kitovu ni kipengele muhimu katika kulinganisha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, kwa sababu yanaonyesha upande wa historia ya ustaarabu uliozuka Magharibi na kukataliwa Mashariki.

Kadiri ustaarabu wa Magharibi ulivyozidi kuzama katika metafizikia kupitia deismu ya enzi ya Mwangaza, ulielekea kuifanya akili kuwa kamili. Tunakiita kipindi hiki enzi ya itikadi. Binadamu, akiiamini kupita kiasi nguvu ya akili, aliingia katika hali ya majivuno ya kupindukia kwamba akili ya binadamu inaweza kufanya kila kitu ambacho Mungu hufanya katika imani ya Mungu. Ukilichunguza tatizo hili kwa upande wa asili ya binadamu, unaona kwamba hali ya kuifanya akili kuwa kamili ina tatizo la msingi. Kwamba ubongo mpya ulipata uwezo fulani wa kuongoza silika na hisia za binadamu kunamaanisha kwamba binadamu “amekombolewa” (emancipate) kwa kiasi hicho kutoka katika silika ya kinyama. Lakini tunahitaji kuzingatia tabia ya maana hii ya ukombozi. Ubongo mpya unaweza kurekebisha sehemu ya matendo ya silika ya kinyama, lakini hapo ndipo mwisho wake. Binadamu ana mpaka kwamba hawezi kuzalisha wala kuondoa silika ya kinyama. Kwa hiyo maarifa safi ya kimetafizikia yaliyotengwa na silika, yaani maarifa yanayotegemea nguvu ya akili peke yake, hayawezekani.

Falsafa ya mantiki ya Descartes, ambamo akili inataka kuchukua nafasi ya binadamu, ikawa mkondo mkuu wa falsafa ya Magharibi kupitia Berkeley, Kant, Fichte, Hegel na wengine. Lakini ibada hii ya akili ya falsafa ya Magharibi hatimaye ilielekea “hali ya wazimu” iitwayo ubinadamu-kitovu, inayosema kwamba binadamu wenye uwezo kupita ubinadamu wanaunda ulimwengu mpya.

Falsafa ya kisasa inaanza na Descartes. Descartes aliamini kwa uthabiti fikra zake mwenyewe na kuwepo kwake, na aliona kwamba ulimwengu wa nje unapaswa kukisiwa kuanzia hapo. Msimamo huu uliendelea kupanuka, kupitia Berkeley na Kant, hadi Fichte, aliyeamini kwamba kila kitu si kitu ila udhihirisho wa nafsi-yangu. Kwa neno moja, huu ni wazimu. Falsafa iliyofuata imeendelea kujaribu kuukimbia msimamo huu wa kupindukia na kukimbilia akili ya kawaida ya maisha ya kila siku.²⁴⁰

Enzi ya itikadi, iliyojitangaza kuwa ya ubinadamu-kitovu, hatimaye ikawa kituo cha mwisho cha ibada ya akili ya ustaarabu wa Magharibi. Udarwini wa kijamii ulikuwa na dhima kuu. Katika kitabu hiki tunachunguza tu Sokrates, mahali pa kuanzia pa falsafa ya ibada ya akili, na enzi ya itikadi, kituo chake cha mwisho. Katika kuchunguza enzi ya itikadi, ni muhimu hasa kuchunguza kiini cha Udarwini wa kijamii uliowezesha enzi ya itikadi. Ni kwa sababu Udarwini wa kijamii ulikuwa na dhima ya kuziwezesha itikadi mbalimbali kuhalalisha ubeberu, ubaguzi wa rangi na ukosefu wa usawa wa kiuchumi. Bila shaka walihalalisha hayo kwa ajili ya kutimiza hali bora isiyoweza kutimizwa, kwa sababu, kwa kuigeuza nadharia ya mageuko ya Darwin kuwa ya kijamii, waliona kwamba kuiunda upya asili ya binadamu kunawezekana.

Kwamba itikadi zilionyesha mwelekeo wa kuyashinda, kuyavuka au kuyapuuza maadili ya binadamu kunahesabiwa kuwa mojawapo ya matatizo makubwa zaidi yanayotajwa na wale wanaopinga itikadi. Kwamba maadili yanatokana na silika kunamaanisha kukubali kwamba uwezo wa akili ya binadamu una mipaka. Kinyume chake, kwamba maadili yanatokana na akili kunamaanisha kukubali kwamba uwezo wa akili ya binadamu hauna mipaka. Kwa upande wa maadili, unazuka ubinadamu-kitovu unaomchukulia “binadamu kuwa chombo cha maendeleo”. Ubinadamu-kitovu unaonyesha upande wake wa kikatili kwa sababu unapuuza maadili na asili ya binadamu iliyo msingi wa maadili.

Mambo kama “kujipatia eneo la kuishi” linalozungumzwa na ufashisti, na “jamii ambamo kila mtu anafanya kazi kwa kadiri ya uwezo wake na kupata kwa kadiri ya mahitaji yake” inayozungumzwa na ukomunisti, ni dhana potofu zisizoweza kutimizwa zinazotokana na kutaka kufikia hali bora kwa kutumia akili huku silika ikipuuzwa. Ufashisti kufuata sera ya kuangamiza jamii nyingine kwa kutumia nguvu za kijeshi ili kujipatia eneo la kuishi, au ukomunisti kutetea udikteta wa wafanyakazi ili kuelekea hali bora, ndiyo hasa dhana potofu kwamba ni sawa kukanyaga maadili ya msingi ya binadamu. Lakini itikadi hatimaye haiwezi kuruka mpaka uitwao asili ya binadamu, na kwa hiyo hatimaye dhabihu za muda zilizotolewa kwa ajili ya kufikia hali bora zinabaki kama sera ya kudumu ya ubinadamu-kitovu. Itikadi zote, kwa kuwa hazikuzingatia asili ya binadamu na zilijaribu kuiruka, hazikuwa na budi ila kushindwa mwishowe.

Ili akili iingie katika “hali ya wazimu” katika ustaarabu wa Magharibi, kulihitajika msaada wa kisayansi wa kufikisha nguvu ya akili kilele chake. Iliyokuwa na dhima hiyo ni nadharia ya mageuko ya Darwin. Darwin alitangaza nadharia yake ya mageuko mwaka 1859, na akaushtua ulimwengu wa Magharibi uliokuwa umefungwa na nadharia ya uumbaji. Ukikubali wazo kwamba “ugunduzi mkubwa ni juhudi ya mgunduzi, na matatizo yaliyomo ndani yake ni matatizo ya enzi yake”, nadharia ya mageuko ni kazi kubwa ya Darwin. Lakini kwamba Darwin alitumia kama ilivyo katika nadharia yake ya mageuko mbinu iliyojikita kwa kina ndani ya fikra za Magharibi, yaani nadharia ya mapambano na ya maendeleo ya taratibu, lilikuwa kosa kubwa kuliko makosa yote.

Kadiri nadharia ya mageuko ya Darwin ilivyofungamana na sayansi ya jamii, Magharibi ilizaa falsafa ya kimafundisho tunayoiita “nadharia ya mageuko ya kijamii”. Udarwini wa kijamii ndio uliokuwa na dhima ya kuamua katika kufungua enzi ya itikadi. Kila kitu kikifika kikomo hugeuka (物極必反): Udarwini ukaja kumaanisha kufungwa kwa pazia la enzi ya akili ya Magharibi.

Enzi ya itikadi inaweza kuchambuliwa na kufasiriwa kwa njia mbalimbali za kifalsafa. Lakini njia bora kabisa ni uchambuzi na hukumu kwa kuzingatia asili ya binadamu. Itikadi inaanzia katika dhana kwamba akili ya binadamu inaweza kuushika ukweli kamili na kuuunda siku zijazo. Hii ni hatua ya mwisho iliyofikiwa katika mazingira ya kipekee ya Magharibi ya karne ya 20, katika mchakato unaokwenda kutoka teolojia hadi metafizikia hadi itikadi. Hapa jambo la msingi kabisa ni dhima ya akili ya binadamu. Ukikubali nadharia ya asili ya binadamu inayosema kwamba asili ya binadamu inaundwa na silika na akili, na kwamba akili haiwezi kutoka nje ya wigo unaotolewa na silika, itikadi inakuwa falsafa iliyoanzia katika kupotosha sana nadharia hii ya asili ya binadamu, na hatimaye haikuwa na budi ila kushindwa kabisa.

Akili haiwezi kutoka nje ya mipaka ya silika na kufurahia uhuru wake yenyewe. Hatimaye, kwa kuwa silika ni chanzo cha nuru na akili ni kioo, dai la “tuitegemee akili” haliwezi kuwa ila ubunifu. Ikiupuuza mfumo huu wa msingi wa kifalsafa, Magharibi, kupitia enzi ya itikadi ya karne ya 20, ilijaribu kutatua kikamilifu matatizo ya binadamu kwa kuitegemea akili. Na matokeo yake yakatuletea misiba ya kutisha. Maelezo mbalimbali yanawezekana kuhusu jinsi enzi ya itikadi ilivyosababisha matatizo haya. Zaidi ya yote, tunaweza kusema kwamba yalitokana na upotoshaji wa nadharia ya asili ya binadamu unaoipuuza silika na kuitegemea akili peke yake.

Ustaarabu wa Mashariki na ubinadamu wa Protagoras: “Binadamu ndiye kipimo cha vitu vyote”

Ubinadamu-kitovu unaojikita katika itikadi ulienea katika ulimwengu wa falsafa ya Magharibi ya karne ya 20. Ubinadamu-kitovu unadai kwamba “ukweli” unaotetewa na metafizikia au “fundisho” la itikadi ya Mungu-kitovu ndio unaokuwa “kipimo cha vitu vyote”. Ni kwa sababu vinamvuka binadamu. Tofauti na hili, ustaarabu wa Mashariki kimsingi ni wa ubinadamu. Hakuna ukweli wala fundisho linaloweza kudhuru mahusiano ya binadamu. Utao na Ukonfyushasi vina kiini chao katika fikra kwamba si ukweli wa kimetafizikia wala Mungu, bali binadamu, ndiye kitovu cha jamii ya binadamu. Vinachukua asili ya binadamu na kujikuza kwa binadamu kama thamani zake kuu. Fikra za Konfyushasi, Mengzi na Xunzi zote zinasisitiza uwezekano wa kimaadili na uwajibikaji wa kijamii wa binadamu bila kumtegemea Mungu wala metafizikia, na hiyo ndiyo hasa sifa ya ubinadamu.

Mwanafunzi alipomuuliza Konfyushasi jinsi ya kuwatumikia pepo, Konfyushasi alijibu: “Kama hata kuwatumikia binadamu huwezi vizuri, utawezaje kuwatumikia pepo?” Ni jibu linaloacha itikadi ya Mungu-kitovu na kusisitiza umuhimu wa ubinadamu. Na mwanafunzi huyo alipouliza kuhusu kifo, Konfyushasi alijibu: “Bado hatuyajui vizuri maisha, tutawezaje kujadili kifo?” (Maandiko Teule 11:12). Ni jibu linaloacha dhana za kimetafizikia na kusisitiza kujikita katika maisha halisi ya ulimwengu huu, yaani ubinadamu. Mengzi naye, katika falsafa yake, aliacha Mungu na ukweli wa kimetafizikia na akajikita katika utu, uadilifu, taratibu na hekima (仁義禮智), na hivyo akarithi ubinadamu wa Konfyushasi ili kujikita katika uhalisia wa jamii ya binadamu. Xunzi naye, akitangaza kwamba “hata bila ibada ya kuomba mvua, mvua inanyesha”, alitetea kuelimisha jamii ya binadamu kupitia elimu na sheria. Kiini ni kuendesha mtu binafsi na taifa kwa ubinadamu, huku ukikaa mbali na Mungu na ukweli wa kimetafizikia. Utao nao unakaa mbali na Mungu, ukweli wa kimetafizikia na itikadi, na mfumo wake wa kifalsafa wa kutekeleza Dao ambayo binadamu aliijifunza kutoka katika maumbile nao unashiriki fikra na ubinadamu.

Mfumo huu wa kifalsafa ulikuwepo pia katika Magharibi. Yaani, mfumo wa fikra za kifalsafa uitwao ubinadamu (humanism), unaopinga itikadi ya Mungu-kitovu (theocentrism) na ubinadamu-kitovu (anthropocentrism), unajitokeza katika enzi ya Kigiriki na ya Mwamko: ni ubinadamu uliokuwepo tangu enzi ya Kigiriki, unaowakilishwa na Protagoras. Mfano wake ni juhudi za Magharibi, baadaye, za kutimiza kuzaliwa upya kwa ustaarabu, yaani Mwamko, kwa maana ya kurudisha ubinadamu kutoka katika ustaarabu wa Kigiriki dhidi ya itikadi ya Mungu-kitovu ya dini ya ufunuo ya Zama za Kati. Angalau kabla nadharia ya kinachodhihirika haijawa mkondo mkuu wa ustaarabu wa Kigiriki, ubinadamu ulikuwa mojawapo ya vipengele vikuu vya ustaarabu wa Kigiriki. Protagoras (481–411 K.K.) alitangaza kwamba binadamu hawezi ila kuwa katikati ya ustaarabu.

Binadamu ndiye kipimo cha vitu vyote: vyote vilivyopo sasa, kila jambo, vilivyopo na visivyokuwepo, vyote hivi vimo humo ²⁴¹

Ni wazo kwamba tusijifunge kwa mafundisho yaliyotolewa na Mungu, bali tuthamini fikra huru za binadamu mwenyewe: ni udhihirisho wa aina ya fikra ya ubinadamu ya mtindo wa Mwamko. Mungu au itikadi, mara vikishaamuliwa, vinakuwa kitovu si binadamu bali fundisho au itikadi. Kile binadamu anachofikiri hakina umuhimu tena, na fundisho lililoamuliwa linamtawala binadamu. Protagoras ni mwanafikra aliyeishi wakati ambapo kitovu cha falsafa ya Kigiriki kilikuwa kikihamia kwenye kuitakasa dini na wazo kwamba ukweli kamili unaweza kuelezwa. Katika wakati kama huo, Protagoras alikataa binadamu kuamini maelezo ya ukamilifu na kujifunga nayo, na alidai kwamba ubinadamu lazima udumishwe.

Protagoras alidai kwamba kilicho sahihi si kigezo kamili, bali kinatofautiana kulingana na uzoefu na utambuzi wa binadamu. Wakati huo Mungu ndiye aliyekuwa kigezo cha hukumu, lakini Protagoras alijaribu kuuelewa ulimwengu kwa kumchukua binadamu kama kigezo. Hii ni falsafa ya ubinadamu. Ilikuwa, katika Ugiriki ya kale, mgeuko muhimu wa kutoka katika mtazamo wa ulimwengu wa kihekaya kwenda fikra zinazomweka binadamu kitovuni. Kauli yake ikawa msingi wa kifalsafa kwamba maoni mbalimbali yote yanaweza kuheshimiwa. Wanafikra wa Kigiriki wa kinachodhihirika walikuwa na maoni tofauti. Plato aliikosoa kauli hii, akibainisha kwamba kama maoni yote ni kweli, mkanganyiko unazuka. Aristoteli naye alidai kwamba ukweli lazima uwe na kigezo cha ulimwengu wote.

Kauli ya Protagoras inapinga itikadi, kwa sababu itikadi inapinga ubinadamu. Itikadi iko katika mkondo mmoja na itikadi ya Mungu-kitovu. Binadamu akijiweka kitovuni kwa maana kwamba ana uwezo wa kueleza ukweli kamili, hiyo inakuwa aina nyingine ya itikadi ya Mungu-kitovu. Haitofautiani na maisha yanayomweka Mungu kitovuni: binadamu anachukua tu nafasi ya Mungu. Binadamu anaweza hata kuyaendesha apendavyo maadili ya dini ya ufunuo. Ni kwa sababu katika itikadi akili ya binadamu inachukua nafasi ya Mungu. Kwa sababu ya upande huu, ni vigumu kwa dini kuishi pamoja na itikadi. Katika enzi ya itikadi, ili kudai ukamilifu wa itikadi zao, walilaani hadharani imani ya Mungu inayomtumikia Mungu. Ukomunisti ulitetea kutoamini Mungu, na katika ufashisti, kwa kuwa kiongozi ana ukamilifu, dini ya jadi inakuwa chombo cha utawala.

Itikadi ina chanzo chake katika falsafa ya mantiki ya Magharibi. Wanafalsafa hao hatimaye waliendelea kuusukuma ustaarabu wa Magharibi kuelekea hali ambamo akili ya binadamu, ikiiga uwepo wa Mungu, inaupuuza ubongo wa zamani na inaweza kufanya kazi peke yake. Lakini kwa kuwa akili ni kioo na si chanzo cha nuru, si itikadi tu bali hata falsafa ya mantiki ilikuwa na mpaka wa msingi. Ubinadamu umejengwa juu ya nadharia ya kisichodhihirika, kwamba binadamu hawezi kueleza ukweli kamili. Hii haimaanishi kuacha juhudi za binadamu. Inamaanisha kwamba, kwa sababu hauwezi kuelezwa, ni lazima kujitahidi zaidi hadi mwisho: yaani, binadamu hawezi kufikia ukweli kamili hata ajitahidi kiasi gani, na kwa sababu hiyo hasa lazima ajitahidi kwa kadiri ya uwezo wake wote kutafuta ukweli wa kiasi na kujipatia falsafa inayohitajika na ulimwengu anamoishi. Jambo muhimu hapa ni kwamba ukweli wa kiasi hauwezi kulazimishwa kwa wengine. Ubinadamu-kitovu umejengwa juu ya nadharia ya kinachodhihirika. Kwa hiyo ukweli wa kimetafizikia unaoudai unakuwa kamili, na unaweza kuulazimisha kwa wengine kwa kadiri unavyotaka. Hata maadili yanapuuzwa kwa ajili ya kufikia ukweli kamili unaoahidi kutatua kila kitu.

Ubinadamu wa Magharibi, katika enzi ya Mwamko, uliimarisha dhidi ya itikadi ya Mungu-kitovu iliyotawala Zama za Kati kauli kwamba binadamu ndiye kipimo cha vitu vyote. Lakini ubinadamu, ulipogeuka kuwa falsafa ya mantiki ya Descartes, ulitumia karne kadhaa ukielemea fikra ya ibada ya akili, kiini cha itikadi ya Mungu-kitovu. Na ulipofika karne ya 20, ulishirikiana na Udarwini wa kijamii na kufikia ubinadamu-kitovu, ambamo akili inachukua nafasi ya Mungu. Zaidi ya hayo, katika ubinadamu-kitovu inaonyeshwa kejeli adimu katika historia ya falsafa: unaacha hata maadili ya Mungu yaliyothaminiwa na itikadi ya Mungu-kitovu.

Ufaafu wa ubinadamu na wa ubinadamu-kitovu nao hatimaye unaamuliwa na asili ya binadamu: yaani, jinsi vinavyoweka uhusiano kati ya akili na silika. Falsafa yote na sayansi yote vinahusiana, kwa kiasi kidogo au kikubwa, na asili ya binadamu. Hata viwe vinaonekana kwenda mbali kiasi gani na asili ya binadamu, hatimaye vinarudi kwa asili ya binadamu. Dini, nadharia ya kinachodhihirika, nadharia ya kisichodhihirika, falsafa ya asili, imani ya maumbile: vyote vimefungamana na falsafa ya binadamu. Tukikubali wazo kwamba moyo wa binadamu unaofikiri ulikuwepo tayari kabla ya Mungu na Dao, tunakubali ubinadamu unaomweka binadamu kitovuni. Kinyume chake, ukianzia katika falsafa kwamba Mungu alikuwepo kabla ya binadamu na alimuumba binadamu, ustaarabu unatiririka kuelekea teolojia, metafizikia na ubinadamu-kitovu. Falsafa ya mantiki ya Magharibi ya nyakati za karibuni ilikuwa na dhima ya kuuingiza ustaarabu wa Magharibi katika mkondo huu. Mwelekeo huu ukiimarika, hatimaye ubinadamu unageuka ghafla kuwa ubinadamu-kitovu.

Mashariki iliipokeaje itikadi ya Magharibi?

Narudia: Darwin, kama mwanabiolojia, aliacha kazi kubwa ya nadharia ya mageuko. Lakini katika utaratibu wa kueleza nadharia ya mageuko, Darwin alifanya kosa kubwa, na hilo likazaa Udarwini kama mageuko ya kitamaduni. Ni kwa sababu Darwin alipokea kama ulivyo ushawishi wa ustaarabu wa Magharibi wa wakati wake, ulioelemea kupita kiasi uwezo wa akili. Nadharia ya mageuko ya Darwin, kama ilivyoandikwa katika kitabu chake, inafuata kikamilifu falsafa ya Magharibi na nadharia za fizikia ya kale: yaani nadharia ya maendeleo ya taratibu na ya mapambano. Kwa msingi wa nadharia hizi, nadharia ya mageuko ya Darwin ilikutana na itikadi na ikaelekea nadharia ya mageuko ya kijamii. Kwa msaada wa nadharia ya mageuko ya kijamii, itikadi iliona kwamba kujenga hali bora ya siku zijazo kunawezekana, na ikachukua bila kusita hatua kali na za kupindukia kwa ajili hiyo. Ilisababisha hali ambapo maadili ya sasa, yasiyobadilika, yalipuuzwa kwa ajili ya hali bora ya siku zijazo isiyoweza kutimizwa.

Katika ustaarabu wa Mungu wa Magharibi, akili na silika vipo kwa upinzani au kwa uadui. Kwa zaidi ya maelfu ya miaka, Magharibi ilikuwa na falsafa kwamba “binadamu ni akili inayoweza kuwa kama Mungu lakini inayoshikiliwa na silika”. Ilianzia katika ulimwengu wa falsafa ya Kigiriki na kuendelea hadi falsafa ya mantiki ya nyakati za karibuni. Na namna hii ya kuweka asili ya binadamu, yaani kuweka kwamba akili ndiyo kitovu cha binadamu, inafanya kazi kama chanzo kilichozaa teolojia yao, metafizikia yao na itikadi zao.

Kuhusu suala la asili ya binadamu, Mashariki inafuata falsafa inayopingana kimsingi na ile ya Magharibi. Ukitazama kwa mtazamo huu, ilikuwa vigumu kwa Mashariki kuiabudu itikadi ya Magharibi kama watu wa Magharibi. Hali ya kuufanya uwezo wa akili kuwa kamili ambayo Magharibi iling’ang’ania, yaani kuunda enzi ya itikadi, inawezekana tu katika ustaarabu unaozaa dhana potofu kwamba binadamu anasonga kwa kufuata mkondo wa akili peke yake. Walidai kwamba upotoshaji mkubwa wa asili ya binadamu ni wajibu wa kutangulia wa maendeleo na mageuko. Kulikuwa na nchi moja, nje ya Magharibi, iliyovutiwa sana na nadharia hizi za kimetafizikia za “kiwazimu” za Magharibi: Japani ya mwishoni mwa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20.

Japani, ingawa ni ya Mashariki, ilijitumbukiza katika mkondo wa kuuabudu na kuufuata kama ulivyo ustaarabu wa Magharibi uliokuwa umezama katika ubaguzi wa rangi. Ikipuuza kabisa tofauti kati ya Mashariki na Magharibi, ilikuja kuamini kwamba fikra za Magharibi peke yake ndizo zitakazowezesha mafanikio ya Japani ya siku zijazo. Fukuzawa (1835–1901) alikuwa na ushawishi mkubwa katika ulimwengu wa fikra wa Japani wakati wa Mageuzi ya Meiji ya karne ya 19. Aliingiza Japani taasisi za Magharibi zilizoendelea, kama vyombo vya habari na uhasibu wa kuingiza mara mbili, na akajitokeza kama mtu chanya asiyeweza kukosekana katika usasishaji wa Japani. Ukubwa wa fikra zake ulikuwa wa kushangaza, kiasi kwamba angeweza kuitwa “mtu wa Mwamko”. Heshima kwake nchini Japani ni kubwa kiasi kwamba picha yake ilipamba noti ya yeni elfu kumi.

Lakini alitaka kuingiza kama ilivyo katika mahusiano ya kimataifa ya Japani mbinu ya kiitikadi ya Magharibi ya kunusurika kwa anayefaa zaidi. Yaani, alitaka kuingiza Asia Mashariki nadharia ya mageuko ya Darwin ya kunusurika kwa anayefaa zaidi, na nadharia ya vita kama Lebensraum (eneo la kuishi) aliyoitanguliza baadaye Hitler. ²⁴² Nadharia ya eneo la kuishi ilitumiwa na mwanajiografia wa Ujerumani Ratzel (Ratzel) katika kitabu chake cha mwaka 1897, Jiografia ya Kisiasa: akilinganisha taifa na kiumbe hai, alidai kwamba Ujerumani inahitaji ardhi pana zaidi ili ikue na kuishi. Ni kutumia katika jamii ya kimataifa nadharia ya “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu”. Fukuzawa aliziamini fikra za Spencer (1820–1903), zilizokuwa maarufu Magharibi wakati huo, na alitaka kuzitumia Mashariki. Spencer alikuwa na hakika kwamba kanuni za kunusurika kwa anayefaa zaidi na uteuzi wa asili zinafanya kazi kama zilivyo si katika nadharia ya kisayansi ya mageuko tu, bali pia katika jamii ya binadamu. Fukuzawa alitaka kutumia nadharia hii kimataifa kwa nchi nyingine.

Fukuzawa aliitathmini Korea na China kuwa nchi zilizobaki nyuma kimageuko, nchi zilizo nyuma milele ambazo Japani haiwezi kuishi pamoja nazo. Akitanguliza nadharia ya “Datsu-A Nyū-Ō” (脫亞入歐, kuondoka Asia na kuwa kama Ulaya), alifikia wazo la kuzishinda nchi jirani za Asia zilizo nyuma. Wazo kwamba Japani ingeweza kunusurika na kustawi siku zijazo tu kwa kuondoka Asia na kuwa kama Ulaya, yaani Magharibi, lilitegemeza fikra zake zote. Japani ilifanya muungano na Ujerumani ya Hitler. Wajapani walijaribu kuiga kila kitu cha Ujerumani, waliyoiona kuwa iliyotangulia zaidi katika kuwakilisha siku zijazo. Matokeo yake, kama Ujerumani ya Hitler ilivyoiingiza Magharibi yote vitani na kuiacha magofu, Japani iliiingiza Asia Mashariki yote vitani na kuiacha magofu.

Nadharia ya Magharibi ya kunusurika kwa anayefaa zaidi ya Fukuzawa hatimaye ilishindwa Mashariki, kama Hitler alivyoangamia Magharibi. Aliacha kabisa roho ya Mashariki ya kisichodhihirika, maadili, yin na yang na ukamilishano, na akazama katika nadharia ya Magharibi ya kunusurika kwa anayefaa zaidi iliyojengwa juu ya kinachodhihirika, utawala wa sheria, wema na uovu na mapambano. Ni hali ya kuzidiwa na ustaarabu wa Magharibi uliozaa itikadi kadiri akili yake ilivyozidi kuingia wazimu. Aliyachukulia mapokeo marefu ya Mashariki, utamaduni na falsafa yake ya kina, kwamba lazima kuwe na maadili hata kati ya mataifa, kuwa mantiki ya wanyonge isiyo na thamani hata chembe. Japani iliiga kama ilivyo mienendo ya kishenzi isiyo ya kistaarabu ya Magharibi: ushindi, unyonyaji, na sheria ya mwenye nguvu kumla mnyonge kwa kutanguliza nguvu za kijeshi. Haya ndiyo yaliyomo katika makala “Kuondoka Asia” aliyochapisha Fukuzawa mwaka 1885:

Ustaarabu wa Magharibi ukifika Mashariki, miti yote na majani yote ya nyasi ya Mashariki yatafuata upepo wa Magharibi. Kwa maoni yangu, ustaarabu wa Magharibi utakapoishinda Mashariki, nchi mbili, China na Korea, hazitaweza kunusurika kama nchi huru. Ni kama hali ya mtu mwadilifu anayeishi kando ya kijiji kinachoishi katika ujinga, uvunjaji wa sheria, jeuri na ukatili. Hatuwezi kungoja wakati ambapo China na Korea zitakua ili tuiendeleze Asia pamoja nazo. Badala yake tunapaswa kuacha kabisa safu ya Asia na kujitosa katika kuweka siku zijazo zetu kwa nchi za Magharibi. Anayeshirikiana na washenzi hutambuliwa kuwa mshenzi. Kwa hiyo tunapaswa kuzing’oa kabisa mioyoni mwetu nchi za kishenzi za Asia. ²⁴³

Lakini licha ya juhudi hizi za Fukuzawa na za ujeshi wa Kijapani, kuenezwa kwa itikadi ya Magharibi Mashariki hatimaye kulishindwa. Nchi za Mashariki zinaonyesha mtindo tofauti na Magharibi kuhusu itikadi. Nchi za Magharibi zilijaribu kwa dhati kutekeleza itikadi za ufashisti au ukomunisti, na nchi hizo zote zilitoweka pamoja na kushindwa kwa itikadi. Sababu ya kutoweka kwao ni kwamba itikadi ilijengwa juu ya kutoelewa, au kukosea kuhukumu, asili ya binadamu. Lakini Mashariki ilikuwa na msimamo tofauti na Magharibi kuhusu itikadi. Japani ilijaribu kufyonza ufashisti wa Ujerumani, na China ilijaribu kufyonza ukomunisti wa Umoja wa Kisovieti. Lakini nchi za Mashariki, badala ya njia ya Magharibi ya kuwa mwaminifu kwa itikadi na kutupa humo hatima yote ya taifa, zilichukua njia ya jadi ya Mashariki iitwayo uchanganyaji (syncretism), ya kutumia itikadi kwa ajili ya hatima ya taifa.

Enzi ya itikadi ilipofikia mwisho kwa kuanguka kwa Ujerumani ya kifashisti na kutoweka kwa Umoja wa Kisovieti wa kikomunisti, jinsi nchi za Mashariki zingeshughulikia itikadi hizi likawa jambo la kuvutia. Zinaipokea itikadi ya Magharibi kwa umbo la uchanganyaji wa Mashariki. Hata nchi za Mashariki zinazojitangaza kuwa za kikomunisti zinasonga mbele si kwa kuing’ang’ania itikadi ya kikomunisti, bali kwa msimamo wa kutumia, kati ya yaliyomo katika itikadi hiyo, yale yanayohitajika kwa uendeshaji wa taifa. Hatimaye, kwa njia hii ya Mashariki ya uendeshaji wa taifa kwa uchanganyaji, nchi zinazojitangaza kuwa za kikomunisti zimetoweka zote Magharibi na zimebaki Asia Mashariki tu.

Japani, katika kipindi cha ujeshi, ilijaribu kuacha sifa za ustaarabu wa Mashariki na kufuata falsafa ya Magharibi ya kugawanya pande mbili, ya kutengana na mapambano. Lakini baada ya kushindwa na Marekani katika Vita vya Pili vya Dunia, iliacha ghafla ufashisti, ikatangaza mfumo wa kidemokrasia wa Marekani na kujitahidi kuufuata. Ni mageuzi ya kushangaza. Iliweza kubadilika ghafla kutoka ufashisti hadi demokrasia kwa sababu Japani, tofauti na Magharibi, hatimaye ilijitahidi kutafuta njia ya Mashariki ya kutumia itikadi ya Magharibi. Tunaweza kuiona Japani ikidhihirisha hivyo, kwa njia ya kupindukia na ya kuzunguka, sifa za ustaarabu wa Mashariki. Mwelekeo wa siasa za ndani za Japani ya baada ya vita, ambamo serikali hubadilishana si, kama katika Magharibi, kati ya serikali zilizogawanyika kwa itikadi, bali kwa marekebisho kati ya makundi ndani ya chama kimoja, nao unaonyesha sifa za ustaarabu wa Mashariki.

China inatumia njia ya kuitumia itikadi ya Magharibi huku ikidumisha msingi wa fikra za Mashariki. China, ndani ya mipaka ya falsafa ya uchanganyaji, inauona ukomunisti kama njia mojawapo ya kuendesha taifa na kuutumia. Tofauti na njia ya Magharibi ya kinachodhihirika, inayokabidhi uendeshaji wa taifa kwa falsafa ya kikomunisti na kuifuata kama ilivyo, China inaendelea kujitahidi kufuata sifa za ustaarabu wa Mashariki. Nchi za kikomunisti za Magharibi zote ziliacha ukomunisti na kuanguka, lakini China inadumisha ukomunisti huku ikitumia baadhi ya sehemu zake zinazohitajika katika uendeshaji wa taifa. Kama kihistoria China ilivyotumia Utao, Ukonfyushasi na Ubuddha vyote katika uendeshaji wa taifa, inatumia pia kati ya yaliyomo katika itikadi ya kikomunisti sehemu zinazohitajika katika uendeshaji wa taifa. China, huku ikiutumia ukomunisti, serikali yake inatumia pia fikra za Ukonfyushasi, ikimtanguliza Konfyushasi kama mwakilishi wa ustaarabu wa China na kumeneza duniani kupitia “Taasisi za Konfyushasi”. Hii ni kwa sababu ustaarabu wa China, badala ya kujifunga na falsafa au dhana yoyote, unafuata sifa ya ustaarabu wa Mashariki ya kutumia, kwa mujibu wa uchanganyaji (syncretism), mifumo yote ya kifalsafa iliyoundwa na binadamu katika uendeshaji wa taifa.

Hatimaye, iwe katika kuingiza fikra au katika hatima ya taifa, msimamo wa uchanganyaji wa nchi za kikomunisti za Asia Mashariki unaonyesha tofauti ya kistaarabu na msimamo wa kimafundisho ambamo nchi za kikomunisti za Magharibi zilizoangamia zilizama. Uelewa na marekebisho haya ya Mashariki kuhusu itikadi iliyoundwa na Magharibi na kuutawala ulimwengu kwa muda katika karne ya 20 yanatokana na sifa zilizojificha ndani ya ustaarabu wa Mashariki. Sifa hizo zinapatikana zaidi ya yote katika uelewa wa asili ya binadamu uliomo ndani ya ustaarabu wa Mashariki. Hili linawezekana kwa sababu, kwa upande wa asili ya binadamu, ustaarabu wa Mashariki haufuati amri za akili kama Magharibi, bali unafuata nadharia ya ukamilishano inayopatanisha silika na akili kwa njia ya yin na yang.