Nadharia za asili ya binadamu za Mashariki na Magharibi: je, asili ya binadamu hubadilika au imesimama palepale? — Sehemu ya Pili Sisi ni nani: umoja wa akili na mwili (心身一體) dhidi ya mapambano ya roho na mwili (靈肉鬪爭)

1) Nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu: asili ya binadamu isiyobadilika

Mfumo wa kifalsafa wa kuabudu akili uliitawala historia ya falsafa ya Magharibi kwa maelfu ya miaka. Lakini kitu kikifika kileleni hurudi upande wa pili (物極必反): kwa kumalizika kwa enzi ya itikadi ya karne ya 20, ambapo kuabudu akili kulifikia kilele chake, mfumo wa falsafa ya Magharibi ulikabiliana na tatizo la msingi linalohusu nadharia ya asili ya binadamu. Ulikabiliana na sheria isiyovunjika ya nadharia ya asili ya binadamu: akili haimtawali binadamu. Katika enzi ya itikadi, ufashisti ulifuata Udarwini wa kijamii, uliodhani kimakosa kwamba nadharia ya mapambano ya kunusurika kwa anayefaa zaidi ndiyo asili ya binadamu, na ukashindwa vibaya kabisa. Ufashisti ulijengwa juu ya nadharia ya asili ya binadamu inayodai kwamba silika inaweza kumtawala binadamu. Ukomunisti ulishindwa kwa sababu ulitegemea Udarwini wa kijamii wa ndoto unaodai kwamba asili ya binadamu inaweza kubadilishwa. Marx aliijenga nadharia ya kikomunisti juu ya nadharia ya asili ya binadamu inayodai kwamba akili inaweza kumtawala binadamu kupitia mageuko: “Ukomunisti unafikiwa kwa njia za kimageuko”. ³⁰³

Lakini mageuko ya asili ya binadamu hatuwezi kuyasababisha, wala hatuwezi kutabiri mustakabali wake. Asili ya binadamu haitawaliwi na akili, bali inajidhihirisha kupitia mafungamano ya silika na akili. Homo sapiens, awe wa Mashariki au wa Magharibi, wote huzaliwa na asili ileile ya binadamu. Mifumo ya kifalsafa inapaswa kuyakabili mambo ya binadamu ikiwa na wazo kwamba asili ya binadamu, iliyoundwa na akili na silika, haibadiliki katika kipindi kinachoweza kutabiriwa. Ukweli au uongo wa kila mfumo wa kifalsafa uliobuniwa na binadamu hatimaye huamuliwa na swali la kama ulijengwa juu ya asili ya binadamu iliyoeleweka sawasawa au juu ya asili ya binadamu iliyoeleweka vibaya.

Ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi umeichambuaje asili ya binadamu? Kifalsafa, asili ya binadamu hugawanywa katika mitazamo mitatu: nadharia kwamba asili ya binadamu ni njema, nadharia kwamba ni ovu, na nadharia kwamba si njema wala si ovu (au, katika Magharibi, Tabula Rasa, nadharia ya ubao mtupu). Mgawanyo huu wa jumla una faida ya urahisi, lakini unapuuza tofauti ya msingi kati ya nadharia za asili ya binadamu za Mashariki na Magharibi. Katika nadharia ya asili ya binadamu, Magharibi inafuata falsafa ya kuwepo (ontology), isemayo “kilichoumbwa hakibadiliki”, na Mashariki inafuata falsafa ya mabadiliko (transformationism), isemayo “kila kitu hubadilika daima”. Asili ya binadamu kama Magharibi inavyoiona haibadiliki tangu kuzaliwa. Nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu inahitaji agano na Mungu au nadharia ya mkataba wa kijamii unaotegemea asili ya binadamu ya kifalsafa ya kuwepo. Tabia ya mtu kama Mashariki inavyoiona “hubadilika, ndani ya mipaka ya asili aliyozaliwa nayo, kwa jukumu la akili”. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inajikita si katika mkataba wa kijamii, bali katika kukuza tabia kwa mujibu wa falsafa ya mabadiliko. Silika hufanya kazi ya chanzo cha nuru, na akili hufanya kazi ya kioo.

Nadharia za Magharibi za asili ovu, za asili njema na za ubao mtupu zote zinafuata falsafa ya kuwepo. Kwa mujibu wa nadharia ya Magharibi ya asili ovu (dini za ufunuo na Hobbes), binadamu amezaliwa mwovu, na kwa kuwa “yupo” hivyo, habadiliki. Kwa mujibu wa nadharia ya asili ovu, binadamu amezaliwa na tabia ovu na habadiliki hadi kufa kwake. Kabla ya kufa anapaswa kujitafakari na kutubu, na wakati wa uhai wake anapaswa, ili kunusurika, kumwachia nabii au mfalme haki zake. Kwa mujibu wa nadharia ya Magharibi ya asili njema (Plato au Rousseau), binadamu kwa asili amezaliwa mwema, na asili hiyo njema haibadiliki. Kwa asili hiyo njema binadamu anaweza kufuata njia ya kuutafuta na kuugundua ukweli. Aliyeugundua ukweli anakuwa kiongozi na kuwaongoza binadamu wengine. Uhalisia wa kweli uko katika kiini kisichobadilika, yaani “Wazo” (Idea), na aliyekigundua anakuwa kiongozi; au ni kutafuta “nia ya jumla”, inayovuka maslahi ya mtu binafsi na kulenga manufaa ya wote ya jumuiya nzima. Kwa mujibu wa nadharia ya Magharibi ya ubao mtupu (Aristoteli na Locke), binadamu amezaliwa kama ubao mtupu usio na kitu, na kwa hiyo kila binadamu anaweza kuufikia ukweli kwa elimu. Ni msimamo unaoona kwamba umbo limo ndani ya uhalisia, na unaotaka kukitafuta kiini kupitia uzoefu na uchunguzi. Binadamu, hata akiwa katika hali ya ubao mtupu, ni kiumbe anayeweza kuchagua kwa uhuru anachokitaka. Kwa kuwa binadamu tangu kuzaliwa ana haki za kimaumbile (uhai, uhuru, mali), inadaiwa kwamba serikali ipo ili kuzihakikisha.

Zamani nadharia za asili ya binadamu zilizotegemea fikra ya wema na uovu, na nadharia za asili ya binadamu zilizofungamana na nadharia ya mkataba wa kijamii iliyojengwa juu yake, zilikuwa maarufu, lakini sasa zimepoteza sana ufaafu wake. Hivi karibuni katika Magharibi imetolewa nadharia ya asili ya binadamu ya falsafa ya asili, iliyo ya ngazi tofauti kabisa na nadharia za zamani za Magharibi. Profesa Olson (1932–1998), akichambua kwa njia ya kuchota kutoka mifano jinsi uongozi unavyoundwa katika jamii ya binadamu, anatoa maelezo mapya kuhusu asili ya binadamu. Nadharia ya asili ya binadamu anayoitoa Profesa Olson inakubaliana katika mambo mengi na nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu. Kwa sababu nadharia ya Profesa Olson ya asili ya binadamu, tofauti na nadharia za zamani za Magharibi zilizojikita katika falsafa ya kuwepo, inategemea falsafa ya mabadiliko.

Nadharia za kale za asili ya binadamu: asili ovu ya kidini, asili njema ya Plato, ubao mtupu wa Aristoteli

Katika Magharibi, nadharia ya asili ya binadamu kwa muda mrefu ilifuata mafundisho ya dini. Dini inaanza na nadharia kwamba asili ya binadamu ni ovu. Katika dini za ufunuo, binadamu anaumbwa na Mungu kwa sura ya Mungu. Katika Ukristo, katika ulimwengu wa baada ya kifo, ulio muhimu zaidi kuliko maisha ya duniani, watu wema huenda mbinguni na waovu huenda motoni. Katika miaka elfu ya Zama za Kati, nadharia ya Kanisa ya asili ovu ilirekebishwa kwa kiasi, kwa mfano na falsafa ya dhambi ya asili ya Thomas wa Akwino, lakini kiini chake kilitokana na nadharia kamili ya asili ovu. Katika nadharia ya asili ovu, silika inaonekana kama kitu kinachozuia wokovu wa binadamu.

Katika hekaya za Kigiriki pia, wema na uovu vinaelezwa kwa namna inayofanana. Prometheus aliumba maumbo ya binadamu kwa udongo, na mungu wa kike Athena akawapulizia pumzi, na hivyo binadamu wakatokea. Lakini mwanamke wa kwanza, Pandora, alipofungua sanduku lililokatazwa, wema na uovu vilianza katika jamii ya binadamu. Agano la Kale nalo liliamini kwamba binadamu aliumbwa kwa namna inayofanana na hekaya za Kigiriki. Mungu mweza yote aliumba dunia, mbingu na nyota kwa juma moja. Kisha akaufinyanga udongo kwa sura ya Mungu na kumuumba mwanamume, na kutoka katika ubavu wake akamuumba mwanamke. Binadamu wa kwanza, Adamu na Hawa, walivunja amri ya Mungu na kula tunda lililokatazwa la kujua wema na uovu, na hivyo wakatenda dhambi. Tunda la kujua wema na uovu la Ukristo na sanduku la Pandora la hekaya za Kigiriki vinakuwa chanzo kinachofungua mlango wa uovu.

Katika Ukristo, hisia hii ya dhambi ya asili ilianza kumfuata binadamu kila mahali. Kwa hiyo hadi Zama za Kati, Magharibi, ikiwa imelemewa na hisia ya dhambi ya asili, haikuweza kufanya mjadala wa kimantiki kuhusu asili ya binadamu. Kwa sababu jambo muhimu kuliko yote lilikuwa kila mtu kutubu na kujiandaa kwa Hukumu ya Mwisho, iliyotarajiwa kuja karibuni. Falsafa ya Augustino (Augustine, 354–430) kuhusu asili ya binadamu nayo kimsingi ilitegemea fikra ya wema na uovu. Kwa mujibu wa nadharia yake ya dhambi ya asili, binadamu huzaliwa na “tamaa mbaya” (concupiscence) yenye nguvu, yaani tamaa yenye kudhuru (hurtful desire). Hapo, katika ustaarabu wa Mungu uliouchukulia utengano wa akili na silika kuwa jambo la kawaida, silika inakuwa kitu cha kulaaniwa. Nadharia ya dhambi ya asili iliyotendwa na mababu wa binadamu, na nadharia ya tamaa mbaya ambayo binadamu huzaliwa nayo, zilinusurika kama zilivyo hata wakati wa Matengenezo ya Kanisa. Viongozi wa Matengenezo ya Kanisa kama Luther na Calvin waliweka dhambi ya asili na tamaa mbaya kuwa kiini cha asili ya binadamu. Kwa vyovyote vile, ili kuosha dhambi ya asili, binadamu alilazimika kuendelea kujuta na kutubu, na kama sehemu ya hilo atende mema ili aende mbinguni. Nadharia hii ya dhambi ya asili iliutawala ulimwengu wa Magharibi kwa zaidi ya miaka elfu moja. Kwa sababu ya nguvu hii ya kidini, katika Magharibi hapakuwa na uwezekano wa kuikaribia asili ya binadamu kifalsafa hadi nyakati za kisasa.

Katika nadharia za asili ya binadamu za kabla ya nyakati za kisasa, falsafa inayopingana na nadharia ya kidini ya asili ovu inapatikana kwa Plato. Plato aliona kwamba binadamu tangu kuzaliwa ana “mawazo ya kuzaliwa nayo” (Innatism) fulani. Plato aliona kwamba binadamu ana asili ya kuutafuta ukweli. Nadharia yake ya asili njema inategemea dai kwamba ndani ya binadamu kuna mawazo ya kuzaliwa nayo yanayotafuta ukweli na ukweli kamili. Kwa ajili hiyo Plato anasisitiza umuhimu wa nafsi. Akidai kwamba “jicho la nafsi ni la thamani mara 10,000 kuliko jicho la mwili, kwa sababu ni jicho la nafsi pekee linaloweza kuuona ukweli”, alisisitiza kwamba ukweli unapaswa kufahamika kupitia jicho la nafsi tulilozaliwa nalo. Ni nadharia ya asili ya binadamu ya uwili wa upinzani, inayotenganisha nafsi na silika.

Aristoteli alitetea nadharia ya ubao mtupu, isemayo kwamba hakuna asili ya binadamu iliyopangwa. Aliieleza kwa neno “tabula rasa”. Tabula rasa huandikwa kwa Kilatini Tabula rasa, na maana yake ni “kibao kitupu” (blank slate) kisafi ambacho hakijaandikwa chochote. Kwa Kikorea huitwa nadharia ya karatasi nyeupe. Kwa ufupi, Tabula rasa, inapohusu asili ya binadamu, ni dai kwamba binadamu huzaliwa bila asili yoyote ya binadamu. Kwa kuwa Aristoteli aliamini kwamba asili ya binadamu iko katika akili, hakulikubali jukumu la silika. Aliona kwamba akili inaweza kujinasua kutoka katika nira ya silika, ikasonga kwa uhuru katika maeneo mapya na kumwongoza binadamu. Huu ndio mwanzo wa metafizikia. Katika jambo hili inatofautiana tangu mwanzo na nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inayobadilika. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inayobadilika ni falsafa ya mabadiliko: huku ikilikubali jukumu la silika, inaona kwamba tabia ya mtu hubadilika kwa kufuata jukumu la akili. Nadharia ya Magharibi ya ubao mtupu ina thamani ya kifalsafa ya kuwepo, ambapo hali ya ubao mtupu inapuuza silika.

Nadharia za kisasa za asili ya binadamu na mkataba wa kijamii: asili ovu ya Hobbes, asili njema ya Rousseau, ubao mtupu wa Locke

Nadharia za kisasa za Magharibi za asili ya binadamu zinaelekea katika mwelekeo unaofanana na nadharia za Kigiriki za asili ya binadamu, lakini sifa yake ya pekee ni kwamba zinaambatana na mkataba wa kijamii. Katika jamii ya kisasa, Magharibi ilianza kuipima asili ya binadamu kwa kutegemea akili badala ya sheria ya Mungu. Kwa sababu hiyo, katika nadharia za kisasa za Magharibi za asili ya binadamu, asili ya binadamu ilianza kuwekwa ikizingatia mkataba wa kijamii ambao ungechukua nafasi ya Amri Kumi. Katika dini ya Magharibi, uhusiano kati ya Mungu na binadamu una kitovu chake katika “agano” (covenant) lililofanywa kati ya hao wawili: “Sasa ninafanya agano” (Kutoka 34:10). Haja ya kulibadilisha agano hili kwa kitu kingine ilikuwa kubwa.

Nyakati za kisasa zilipowadia, katika Magharibi akili ya binadamu ilianza kuchukua nafasi ya Mungu pamoja na kuibuka kwa deismu. Katika kipindi hiki, mijadala kuhusu asili ya binadamu na nadharia ya mkataba wa kijamii vilijitokeza pamoja katika Magharibi. Badala ya agano kati ya Mungu na binadamu lililotegemea dini, ilijitokeza “nadharia ya mkataba wa kijamii” (social contract) inayoamriwa na akili. Mkataba kati ya binadamu unahitajika, na hapo asili ya binadamu, yaani binadamu ni nani, inakuwa muhimu. Kwa sababu maudhui ya nadharia ya mkataba wa kijamii hubadilika kwa kufuata asili ya binadamu. Ilibidi itokee nadharia ya mkataba wa kijamii inayokubali kuwepo kwa mfalme au serikali kwa mujibu wa akili ya binadamu badala ya mafundisho ya Mungu.

Nadharia za asili ya binadamu zinazounga mkono nadharia ya mkataba wa kijamii zinajitokeza pamoja nayo. Nadharia za asili ya binadamu na za mkataba wa kijamii za Hobbes (1588–1679), Locke (1632–1704) na Rousseau (1712–1778) zinaiwakilisha Magharibi. Nadharia ya wema na uovu ya ustaarabu wa Magharibi haikubali mabadiliko katika asili ya binadamu. Ni mwema au mwovu, na hapo ndipo mwisho. Ni lazima kutawala kwa sheria na taasisi. Kwa kuwa binadamu ametenda matendo maovu, anapaswa, akiwa binadamu mwovu, kutubu na kujuta mbele ya Mungu hadi kufa kwake. Mungu ndiye anayeamua matokeo yake. Ilipoingia katika enzi ya kisasa ya akili, Magharibi ilidumisha kama ulivyo msingi wa nadharia ya asili ya binadamu ya kifalsafa ya kuwepo. Katika nadharia ya Hobbes ya asili ovu pia, asili ovu haibadiliki. Asili hiyo ovu ya binadamu ilitumika kutetea kwamba usalama wa mtu binafsi unapaswa kulindwa kwa kukubali mamlaka yenye nguvu ya mfalme. Locke alitetea si wema na uovu bali nadharia ya ubao mtupu. Nadharia yake ya ubao mtupu nayo inalenga kuwafanya wote, kwa elimu, kuwa binadamu wema wanaotetea uhuru. Inatosha kutegemea elimu na sheria zinazowafanya binadamu kuwa wema. Katika nadharia ya Rousseau ya asili njema pia, tabia njema ya mtu haibadiliki. Ni kufanya mkataba wa kijamii kwa kutegemea asili njema ya binadamu, na kuutegemea mkataba huo. Mkazo unawekwa katika kutunga sheria na taasisi zinazoifanya nia ya jumla kuwa na nguvu.

Hobbes, kwa ajili ya nadharia yake ya mkataba wa kijamii, aliweka nadharia ya asili ovu kuwa asili ya binadamu. Hobbes aliieleza jamii katika hali ya kimaumbile kuwa “vita vya kila mtu dhidi ya kila mtu”. Na aliyaeleza maisha ya binadamu kuwa “ya upweke, ya dhiki, ya mateso, ya ukatili, na mafupi”. ³⁰⁴ Binadamu huzaliwa na asili ovu. Hii inafuata falsafa ya kuwepo, isemayo kwamba asili hiyo ya binadamu haibadiliki. Katika kitabu chake Leviathan (Leviathan), alichokichapisha mwaka 1651, anasisitiza mara kwa mara asili ovu ya binadamu. Leviathan kilichapishwa mwaka 1651. Hobbes aliunda fikra zake za kifalsafa baada ya kushuhudia vita vikali vya wenyewe kwa wenyewe vya Uingereza kati ya wafuasi wa mfalme na wafuasi wa bunge, vilivyodumu miaka kumi kuanzia 1642 hadi 1651. Inaonekana alichunguza vizuri tabia ya binadamu wanaoishi katika mapambano. Nadharia yake ya mkataba wa kijamii inaanza na hoja kwamba binadamu wenye asili ovu hujilinda dhidi ya matendo maovu ya binadamu wengine. Raia hupata faida ya kulindwa na mfalme, na kwa kubadilishana humwachia mfalme sehemu ya haki zao na kumtii.

Locke anatofautiana na Hobbes katika kuipima asili ya binadamu. Locke alitetea nadharia ya ubao mtupu, isemayo kwamba binadamu huzaliwa bila asili. Nadharia ya ubao mtupu ilitetewa kwanza na Aristoteli, lakini ni dhana iliyopata umaarufu tena katika Magharibi baada ya mwanafikra wa falsafa ya uzoefu wa Kiingereza Locke (1632–1704) kuitetea upya: “Binadamu huzaliwa mwanzoni katika hali ya ubao mtupu, na huwa mtu kwa kujazwa na kile anachokipata.” Kwa hiyo Locke anasisitiza umuhimu wa elimu:

Kati ya kila watu kumi tunaowakuta mitaani, tisa ni tofauti kwa manufaa yao. Kama ni wema au waovu, kama ni wa manufaa au la, yote haya huamuliwa na elimu. Hiki ndicho hasa kinachowatofautisha binadamu. ³⁰⁵

Locke aliona kwamba kwa elimu binadamu anaweza kufanywa kuwa na asili inayoweza kutafuta uhuru. Alikuwa na uhakika kwamba watu wa kawaida na viongozi wote wanaweza kufundishwa kuuheshimu uhuru. Kwa hiyo Locke anatetea haki ya upinzani, yaani kwamba wenye mamlaka wanaoudharau uhuru wa mtu binafsi wanaweza kuondolewa. Hili linafanana na fikra ya minjun junqing (民貴君輕), kwamba wananchi ni wa thamani na mtawala ni wa chini, iliyo msingi wa minben (民本主義), utawala kwa ajili ya watu, wa Mengzi. Nadharia ya Locke ya ubao mtupu inakuja kusisitiza ukamilifu unaojikita katika falsafa ya kuwepo. Ni dai kwamba binadamu, popote anapozaliwa, kimaumbile huzaliwa na ubao mtupu wa kiliberali. Locke anadai kwamba serikali inayouheshimu uhuru inaweza kufanya mkataba na raia wanaouheshimu uhuru. Katika nadharia ya Locke ya mkataba wa kijamii, uliberali ndio msingi muhimu kuliko yote. Fikra za Rousseau nazo, kupitia Mapinduzi ya Ufaransa, zinatetea uhuru kama haki muhimu zaidi ya mtu binafsi. Locke anatetea nadharia ya mkataba wa kijamii isemayo kwamba kila mtu anaweza kupata fikra za kiliberali, na jamii inaweza kubuniwa kwa msingi huo. Fikra za Locke ziliathiri sana mchakato wa kuasisiwa kwa Marekani.

Baada ya Hobbes na Locke, Rousseau anatoa nadharia mpya ya mkataba wa kijamii na ya asili ya binadamu. Rousseau, tofauti na nadharia ya Hobbes ya asili ovu, anatetea nadharia ya asili njema. Rousseau anawakosoa vikali Hobbes na Spinoza kwa kudai asili ovu ya binadamu. Kwa mujibu wake, binadamu kwa asili alizaliwa mwema. Rousseau aliona kwamba wanyama wa porini wana tabia tukufu na mwili wenye afya. Lakini wanyama wanapofugwa (domesticated), wanaacha sifa hizo zote nzuri na kupata tabia na mwili dhaifu usio na uwiano. Binadamu naye kwa asili ana “urafiki wa dhati, heshima ya kweli, imani kamili”, lakini kwa kuishi katika jamii iliyostaarabika, hivi vinageuka kuwa “wivu, shaka, kutojali, hofu, chuki, udanganyifu”. Kwa hiyo, ili kudhibiti athari mbaya za ustaarabu, binadamu huunda serikali. Ni kutafuta manufaa ya pamoja kupitia serikali. Rousseau alieleza kwamba “nia ya jumla” (General will) ndiyo muhimu, na kwamba inawakilisha si maslahi ya mtu binafsi bali maslahi ya wanajamii wote, ni sahihi daima, na inatafuta uhuru na usawa. Ili kutimiza nia hii ya jumla, mkataba wa kijamii unapaswa kufanywa kati ya raia na serikali. Nadharia ya Rousseau ya asili ya binadamu na ya mkataba wa kijamii iliathiri sana Magharibi ya wakati wake. Serikali iliyozaliwa na Mapinduzi ya Ufaransa iliathiriwa na Rousseau. Uhuru, usawa na udugu vikawa malengo makuu matatu.

Nadharia ya kisasa ya Olson ya asili ya binadamu: uongozi unazaliwa kutokana na maslahi ya pamoja ya jambazi na wakazi

Mkabala na nadharia hizi za Magharibi za mkataba wa kijamii, hivi karibuni katika Magharibi yamejitokeza maelezo mapya kuhusu kuundwa kwa uongozi. Nadharia za Magharibi za asili ya binadamu na za mkataba wa kijamii zinajikita katika falsafa ya kuwepo, kitovu cha falsafa ya Magharibi. Lakini hivi karibuni imetolewa nadharia ya asili ya binadamu inayotegemea “falsafa ya asili”. Ni nadharia ya asili ya binadamu ya falsafa ya mabadiliko, inayojikita katika umaumbile, nje ya mipaka ya kawaida ya kifalsafa ya Magharibi. Inafanana na nadharia ya asili ya binadamu inayotetewa na falsafa ya asili ya Mashariki. Nadharia ya Profesa Olson (Olson, 1932–1998) ndiyo inayoiwakilisha.

Ukilinganisha nadharia ya Olson ya asili ya binadamu na ile ya Xunzi (荀子), wote wawili wanafanana kwa kuwa wanaiona asili ya binadamu kuwa ya kujipendelea na inayojikita katika tamaa, na wanasisitiza kwamba ushirikiano wa pamoja hautokei wenyewe kimaumbile bali unahitaji visababishi vya nje. Olson alieleza mtazamo kwamba binadamu ni kiumbe anayetanguliza maslahi binafsi, na maslahi ya umma yanawezekana tu kukiwa na nguvu ya kulazimisha kama sheria na taasisi, au vivutio teule. Xunzi naye alieleza mtazamo kwamba binadamu kwa silika hufuatilia maslahi binafsi, lakini kupitia sheria na elimu anaweza kupata uwezo wa kufuatilia maslahi ya umma. Olson, mtu wa kisasa wa karne ya 20, alijikita katika upande wa uchumi, na Xunzi, mtu wa kale, alijikita zaidi katika maadili. Lakini licha ya tofauti ya kale na kisasa, wanafikra hawa wawili wana mitazamo inayofanana kuhusu asili ya binadamu, na walieleza mtazamo kwamba ni lazima kujenga tabia ya mtu inayofuatilia maslahi ya umma katika nyanja za siasa na uchumi. Sifa ya pekee ya nadharia ya Olson ya asili ya binadamu ni kwamba, miongoni mwa nadharia za Magharibi za asili ya binadamu, ndiyo ya kwanza kutetea falsafa ya mabadiliko, na katika ulinganisho wa nadharia za asili ya binadamu za Mashariki na Magharibi inaunda mahali muhimu pa kukutana kwa Mashariki na Magharibi.

Olson alijiweka mbali na nadharia za asili ya binadamu na za mkataba wa kijamii ambazo wanafikra wa jadi wa Magharibi walizikisia ili kuziendana na hali ya kisiasa ya wakati wao. Na, akijikita katika falsafa ya asili inayoshikamana na uhalisia, anachambua jinsi uongozi ulivyozuka katika jamii ya binadamu. Profesa Olson anaona kwamba serikali ilizuka kwa sababu ya maslahi yanayokubaliana kati ya kiongozi na wakazi.

Mifumo ya utawala ya jamii ya binadamu inayovuka ngazi ya kabila haiundwi na mkataba wa kijamii wala katika hali ambapo watu wanaachia mamlaka yao kwa hiari. Badala yake huundwa katika mchakato wa kutafuta maslahi ya kimantiki miongoni mwa wale wenye uwezo mkubwa zaidi wa kutumia nguvu za kimabavu.³⁰⁶

Hili linajikita katika kanuni ya kimaumbile ya kujihifadhi. Linakubaliana na kanuni ya kujihifadhi ambayo nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu imejengwa juu yake. Kwa mtazamo wa ustaarabu wa Mashariki, serikali haizaliwi na mkataba wa kijamii, bali hatimaye huundwa kutokana na kukubaliana kwa maslahi ya pande zote mbili, mtawala na watawaliwa. Inaonyesha mchakato ambao hata baada ya serikali kuundwa, serikali hudumu, au hudhoofika na kutoweka, kwa kufuata maudhui ya maslahi ya pande zote mbili ya kiongozi na wakazi. Mchakato huu unaweza kuonekana kama unaoonyesha hali ya kudhibitiana isiyokoma kati ya kiongozi na watawaliwa: kiongozi na wakazi wote huzaliwa na asili ileile ya binadamu, na kutoka katika asili hiyo, kwa kufuata juhudi zao baada ya kuzaliwa, hupitia mchakato wa mabadiliko unaowagawa kuwa wale wanaotafuta maslahi ya pande zote na wale wanaotaka kuchukua maslahi yao wenyewe tu.

Ni nadharia kwamba “maslahi ya pande zote” (encompassing interest) ya kiongozi na wakazi ndiyo kichocheo cha msingi kinachounda jamii. Nadharia yake inakisia kwamba maisha ya kijamii ya binadamu mwanzoni yaliendeshwa na kanuni moja ya kitendo: uporaji (raid), yaani kunyang’anya mali ya wengine. Olson aliwaita hawa “majambazi wanaohamahama” (roving bandit). Lakini muda mrefu ulipopita, miongoni mwa wezi walitokea wale waliotambua kwamba badala ya kupora kila mwaka mavuno yote, ni faida zaidi kukaa mahali penye mavuno mazuri na kuchukua kiasi kinachofaa kila mwaka. Hivyo wakawa “majambazi waliotulia” (stationary bandit), wanaokaa mahali pamoja.

Wanapokuwa majambazi waliotulia, wanatambua kwamba wanapaswa kurekebisha kiasi wanachowanyang’anya wakazi. Wanagundua kwamba kunyang’anya kila kitu kama majambazi wanaohamahama hakuleti faida. Kuwaachia wakazi chakula cha mwaka mzima na vifaa vya uzalishaji unaofuata, kisha kunyang’anya kilichobaki, kunamsaidia jambazi aliyetulia. Na wanagundua kwamba wakiwajengea wakazi barabara, mabwawa na masoko ili kuongeza uzalishaji wa chakula, ni bora kwa wakazi na kwa jambazi aliyetulia pia.

Kiongozi wa nchi anapoanzisha miundombinu ya msingi kwa ajili ya wakazi, ni kwa sababu ya “maslahi ya pande zote”, ambapo maslahi yake mwenyewe yamo ndani ya miundombinu hiyo. ³⁰⁷

Hivyo jambazi aliyetulia hugeuka kutoka mnyang’anyi kuwa kiongozi. Olson anaeleza kwamba “maslahi ya pande zote” kati ya jambazi na wakazi ndiyo yaliyomzaa kiongozi.

Kwa hiyo, jambazi aliyetulia si mbwa mwitu anayewinda paa. Badala yake anakuwa kama mwenye ranchi anayehakikisha kwamba wanyama anaowafuga wanalindwa vizuri na wanaweza kunywa maji kwa uhuru. ³⁰⁸

Olson alipata ufahamu huu alipokuwa akichunguza jinsi wababe wa kivita walivyoundwa huko Manchuria, China, katika miaka ya 1920, na ni wababe gani wa kivita waliojipatia nguvu. Olson alilinganisha, katika mapambano kati ya wababe wa kivita wa Manchuria, wezi wanaohamahama na wezi wenyeji. Sababu ya majambazi wanaohamahama kushindwa ilikuwa kwamba hawakupata uungwaji mkono wa wakazi. Aliijenga nadharia yake baada ya kuona mchakato ambao majambazi waliotulia, wakipata uungwaji mkono wa wakazi, wanakuwa “viongozi” na hatimaye kushinda.³⁰⁹ Hii ndiyo nadharia ya maslahi ya pande zote kati ya jambazi na wakazi. Nadharia ya Olson ni ya kiuhalisia zaidi kuliko nadharia mbalimbali za Magharibi za mkataba wa kijamii. Fikra ya Mashariki ya “Agizo la Mbingu” (Mandate of Heaven) kwa kiongozi nayo inaweza kutolewa hapa. Kiongozi akiwawezesha watu kuishi vizuri, ana Agizo la Mbingu; akishindwa katika hilo, Agizo la Mbingu linatoweka.

Kutokana na ufahamu bora wa Olson, tunaweza kujifunza jambo muhimu kuhusu asili ya binadamu. Nadharia ya Olson haianzi kwa kutoa nadharia ya asili ovu au ya asili njema ili kutetea mkataba wa kijamii, bali inaanza kwa kuitazama asili ya binadamu kama ilivyo na kuchunguza jinsi viongozi walivyozuka. Inategemea nadharia ya asili ya binadamu ya falsafa ya asili. Inabuni nadharia ya asili ya binadamu iliyo tofauti kabisa na nadharia za asili ya binadamu za wanafikra wa Magharibi wa nyakati za kisasa za mwanzo. Ni kwamba kiongozi na wakazi wote wamezaliwa na asili ya binadamu inayojali maslahi yake yenyewe, na mahusiano huundwa kwa msingi huo. Asili ya binadamu ni kuishi kwa ajili ya maslahi yake mwenyewe, lakini kiongozi, kwa ajili ya maslahi ya pande zote, huonyesha mtazamo wa kuwaachia wakazi faida yake ya papo hapo iliyo mbele ya macho yake na kuchukua faida endelevu. Ustaarabu wa Mashariki, ulipopitia Kipindi cha Madola Yanayopigana miaka 2,500 iliyopita, ulishuhudia hali hii, ukaifahamu asili ya binadamu na kujenga falsafa ya maadili ya kisiasa. Profesa Olson alieleza mchakato wa kuzuka kwa viongozi katika jamii ya Mashariki kama hali inayofanana sana na mchakato wa kuzuka kwa majambazi waliotulia kutoka kwa majambazi wanaohamahama.

Mwizi mdogo hukamatwa, lakini mwizi mkubwa huwa bwana mkubwa wa kimwinyi. (Zhuangzi, “Jambazi Zhi”)

Kuundwa kwa jeshi nako kunatokana vilevile na maslahi ya pande zote, kwa makubaliano kati ya kiongozi na wakazi. Mwizi mwenyeji, yaani kiongozi, huunda pia jeshi ili kujilinda yeye na wakazi. Wakazi wanapokutana na kiongozi mwenye busara kama huyo, hutamani aendelee kuwaongoza, na hufikia hatua ya kutamani “Mfalme aishi milele” (Long live the King!). Hatimaye mfalme na wakazi, kwa ajili ya maslahi ya kila upande, huunda kwa kawaida taasisi iitwayo serikali. Lakini hali haijatulia kwa sababu tu serikali imeundwa. Mvutano wa nguvu wa kupata maslahi ya pande zote unaendelea kati ya wale wanaoiongoza serikali na wakazi. Kupitia hili Olson alibuni nadharia ya kimaumbile ya uchumi wa kisiasa inayotokana na uhusiano kati ya mwizi mwenyeji na wakazi. Maslahi ya pande zote kati ya pande hizo mbili ndiyo kiini.

Fikra hii ya kifalsafa inatoa jibu wazi kwa swali moja ambalo Magharibi inahangaika nalo. Swali la asili au malezi (nature or nurture) ni kazi iliyobaki kuwa tatizo muhimu la kifalsafa katika Magharibi hadi leo. Kutafuta maslahi ni asili ya kila mtu, na kwa malezi, jambazi mwenyeji na wakazi hutumia akili kutafuta mstari wa kuachiana unaoelekea kwenye manufaa ya kila upande. Hiki ndicho kiini cha falsafa ya Mashariki. Bila malezi, kila mtu anakuwa serikali mbaya na wakazi wabaya, wanaojali tu faida ya papo hapo waliyozaliwa nayo. Jambo hili ni tatizo hasa kwa kiongozi. Kwa kweli, katika Magharibi hadi karne ya 20 walikuwepo wafalme wapumbavu waliokusanya kodi kubwa mno kwa ajili ya faida yao wenyewe bila kufikiria mustakabali wa wakazi.

Historia inathibitisha hili. Wafalme wa kidikteta mara nyingi walikusanya kodi kwa kiwango cha juu kabisa kwa ajili ya malengo yao ya kijeshi. Fikiria wafalme waliokuwa na mamlaka ya kidikteta mapana kabisa katika historia ya Magharibi. Wafalme wa nasaba ya Bourbon (pamoja hasa na mfalme wa kabla ya Mapinduzi ya Ufaransa) walikusanya kodi nyingi kadiri walivyoweza. Wafalme wa Habsburg wa Hispania nao walifanya vivyo hivyo. Dola la Kirumi nalo hatimaye liliendelea na juhudi za kupandisha kodi, na kuzifikisha kiwango cha juu kabisa, angalau hadi ukomo wa vyanzo vyake vya mapato. ³¹⁰

Jambo hili ni vivyo hivyo katika Mashariki. Mfalme mkuu asipotawala vizuri (善政), hali hujengeka ambapo anaacha maslahi ya wakazi na hatimaye kujali tu faida yake mwenyewe ya papo hapo. Agizo la Mbingu linatoweka. Katika Mashariki, nasaba zilipobadilika, hatua ya kwanza iliyochukuliwa na nasaba mpya ilikuwa kupunguza kodi. Kwa sababu nasaba iliyokuwa ikianguka ilikuwa tayari imepandisha kiwango cha kodi na cha unyonyaji hadi juu kabisa. Kupunguza kodi kulikuwa ni nia ya kuipata mioyo ya watu, kutawala vizuri na kujihakikishia Agizo la Mbingu. Nadharia ya Profesa Olson kuhusu asili ya binadamu iko karibu zaidi sana na kiini cha asili ya binadamu kuliko nadharia ya kidini ya dhambi ya asili au nadharia za asili ya binadamu za Hobbes, Locke na Rousseau. Na inaeleza kwa ustadi wa kushangaza asili ya binadamu, kuundwa kwa serikali na kazi zinazofuata baada ya kuundwa kwake.

Kwamba alitatua matatizo kati ya kiongozi na washiriki kwa maslahi yaliyomo katika asili ya binadamu kunaifanya nadharia yake ifanane na nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu. Ustaarabu wa Magharibi kwa kiini chake unaelekea katika kuzalisha nadharia na taasisi. Kwa msingi huu Magharibi ilisukuma mbele taasisi za kidemokrasia. Na ikaunda taasisi ya kubadilishana mamlaka kwa njia ya kimantiki. Katika upande wa taasisi, ambapo Mashariki ilishindwa, Magharibi ilifanikiwa, na Mashariki inajifunza taasisi hizi kutoka Magharibi. Tatizo liko katika taasisi inayoamua jinsi ya kufanikisha kubadilishana mamlaka. Mifumo yote ya kisiasa ya Magharibi inadumishwa na mfumo wa vyama. Je, mfumo wa vyama utafanya kazi ipasavyo? Tatizo ni kwamba hata mfumo wa vyama unasimamiwa na binadamu ambao bado wanaitegemea asili ya binadamu. Swali ni kama vyama vya Magharibi, katika hali ambapo maslahi ya wananchi, yaani maslahi ya umma, na ushindi wa chama, yaani maslahi binafsi, vinapingana, vinaweza kutoa sadaka maslahi binafsi na kufuatilia maslahi ya umma. Je, asili ya binadamu itaruhusu hilo?

Kabla ya kukabiliwa na hali kama vita, ambapo wote wanaangamia pamoja, asili ya binadamu huelekea kuchukua maslahi binafsi badala ya maslahi ya umma. Leo, muda mrefu baada ya Vita vya Pili vya Dunia kuisha, vyama vimezoea kuchukua maslahi binafsi badala ya maslahi ya umma. Kwa sababu ndivyo asili ya binadamu ilivyo. Matatizo ya dunia nzima kama mabadiliko ya tabianchi au kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini ni sehemu ya maslahi ya umma. Lakini vyama vimezoea kuona utatuzi wa matatizo haya kuwa jambo la daraja la pili, na kutanguliza mbinu za kushinda uchaguzi ujao papo hapo, yaani maslahi binafsi. Hapa ndipo lilipo tatizo la taasisi za kidemokrasia alilolitambua Profesa Olson. Anabainisha kwamba demokrasia ni taasisi nzuri ya kuwazuia viongozi wa nchi, kama mfalme, rais au waziri mkuu, kutumia fedha za taifa wapendavyo, lakini ni taasisi isiyo na ufanisi mkubwa katika kuyazuia makundi ya maslahi kushindana kufuatilia maslahi yao wenyewe.

Ingawa demokrasia iko katika nafasi nzuri sana ya kuwazuia viongozi wake kuchota kiholela ziada ya mtaji wa jamii, katika demokrasia iliyodumisha utulivu kwa muda mrefu ni vigumu sana kuyazuia makundi ya maslahi maalumu yasiiendeshe sera nzima ya uchumi wa nchi watakavyo.³¹¹

Olson aliukabili ukweli kwamba kundi la watu binafsi hufanya kazi kwa ajili ya maslahi binafsi, si kwa ajili ya maslahi ya umma. Kwa hiyo alitazamia, kwa wasiwasi, kwamba sera za kisiasa na kiuchumi zinazotungwa na makundi ya maslahi maalumu zingedhuru maslahi ya umma. Demokrasia ya Magharibi imefanikiwa kuunda taasisi zinazomzuia kiongozi mkuu kudhuru maslahi ya umma, lakini inakabiliwa na changamoto mpya. Alibainisha kwamba demokrasia ya Magharibi imejiandaa vizuri dhidi ya udola (statism), lakini imepungukiwa waziwazi katika kujiandaa dhidi ya makundi ya maslahi maalumu, yaani ukundi (tribalism). Ni ufahamu wa kina kuhusu kula njama kati ya vyama na biashara zinazoshughulikia mtaji, jambo ambalo Magharibi inalipitia sasa. ³¹²

2) Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu: tabia ya mtu inayobadilika ndani ya asili ya binadamu ya kuzaliwa nayo

Wanafikra wa Mashariki na Magharibi wanapochunguza asili ya binadamu, kila mmoja huichunguza ndani ya mipaka ya fikra za kifalsafa za Mashariki au za Magharibi alimo. Magharibi inaikaribia asili ya binadamu kwa njia ya “falsafa ya kuwepo”. Asili ya binadamu haibadiliki tangu Mungu alipomuumba binadamu. Kwa kuwa Magharibi inaweka nadharia ya asili ya binadamu ambapo kila kitu kimepangwa, inachukua njia ya kuisimamia tabia ya mtu kupitia sheria ya dini, yaani sheria na taasisi. Nadharia ya asili ya binadamu iliyopangwa hivyo inaweka agano na Mungu au mkataba wa kijamii kuwa mfumo wake. Mashariki inaikaribia kwa njia ya “falsafa ya mabadiliko”. Asili ya binadamu ambayo mtu huzaliwa nayo ni ileile, lakini ndani ya mipaka hiyo tabia ya mtu inayoieleza huendelea kubadilika. Jinsi ya kuisimamia asili ya binadamu ili kujenga “tabia ya mtu” iliyo chanya: hiki ndicho kiini cha ustaarabu wa Mashariki.

Katika Mashariki, nadharia ya asili ya binadamu inafuata falsafa ya mabadiliko. Kiini cha nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu ni kwamba binadamu huzaliwa na asili ileile, lakini ndani ya mipaka hiyo, baada ya kuzaliwa, tabia ya mtu hubadilika kwa kufuata elimu na juhudi. Nadharia hii ya asili ya binadamu inachambua uhusiano wa silika na akili kwa kuifanya silika kuwa chanzo cha nuru na akili kuwa kioo. ³¹³ Yaani, tabia ya mtu “hubadilika” baada ya kuzaliwa kama yin na yang. Katika Mashariki, iliyoamini si Mungu aliye juu ya maumbile bali Dao ya maumbile, kama vile hapakuwa na agano kati ya Mungu na binadamu katika nyakati za kale, vivyo hivyo katika nyakati za kisasa nadharia ya mkataba wa kijamii haikuhitajika. Kwa sababu nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, inayojengwa juu ya sheria ya maumbile iitwayo Dao, inafanya kazi bila kubadilika katika nyakati za kale na za sasa vilevile.

Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inajikita katika falsafa ya mabadiliko. Binadamu, wanapozaliwa, wanashiriki asili ileile ya binadamu, lakini baada ya kuzaliwa wanajenga tabia ya mtu. Silika na akili, zilizofungamana, zinaumba, kwa kufuata juhudi za kila mtu, tabia inayoonyesha mabadiliko yasiyo na kikomo. Hapa ndipo ulipo ukosefu wa utaratibu mmoja na mvuto wa jamii ya binadamu. Katika falsafa ya Magharibi kuna uwili (dualism), unaotetea utengano katika uhusiano wa akili na silika. Ndivyo alivyodai Descartes. Kuna pia, kinyume chake, umoja-asili (monism). Ni umoja-asili wa kimaada wa Marx. Huu ndio mgawanyo wa Magharibi wa uwili na umoja-asili. Lakini tukichambua maudhui ya nadharia za Mashariki za akili na mwili na za li na qi, hazitetei umoja-asili wa akili na mwili wala uwili wa akili na mwili, bali ni nadharia ya ukamilishano, isemayo kwamba akili na silika “hukamilishana na kupatana”.³¹⁴ Hili lina mfanano fulani na nadharia ya mafungamano ya Spinoza, inayofungamanisha akili na silika. Lakini nadharia ya Mashariki ya ukamilishano, kama nadharia ya umoja wa akili na mwili, haitenganishi akili na silika. Magharibi ilibishana kuhusu uhusiano wa akili na mwili kwa maswali ya “utengano au ufanano”, lakini Mashariki tangu mwanzo haikuufanya utengano wenyewe kuwa suala, na ilitetea “nadharia ya ukamilishano” inayothamini upatanifu na uwiano.

Kukuza tabia kwa Mashariki dhidi ya nadharia ya mkataba wa kijamii ya Magharibi

Nadharia ya Magharibi ya mkataba wa kijamii ilibuniwa na watu wa Magharibi waliotawaliwa na nadharia ya “agano” kati ya Mungu na binadamu, iliyoutawala ulimwengu wa Magharibi kwa zaidi ya miaka elfu moja. Ni juhudi kwa ajili ya watu wa Magharibi waliotawaliwa na ustaarabu wa Mungu. Kwamba Magharibi, ikithamini sheria na taasisi zake na kusaidiwa pia na nadharia ya mkataba wa kijamii, ilianzisha taasisi ya kubadilisha viongozi kwa njia ya kidemokrasia ni hatua muhimu sana katika historia ya binadamu. Hili ni jambo ambalo Mashariki inapaswa kujifunza. Lakini kwa mtazamo wa ustaarabu wa Mashariki, “nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu”, iliyokuwa msingi wa nadharia ya mkataba wa kijamii, ina mapungufu.

Nadharia ya Hobbes ya asili ovu haielezi vya kutosha kwa nini kiongozi anapaswa kudumisha utaratibu. Haielezi kama kiongozi ni tofauti na nadharia ya asili ovu, au kama ni kiongozi peke yake anayepata moyo wa kuwajali wengine kupitia Mungu au akili. Nadharia ya Locke ya ubao mtupu ina kosa, au hatari, ya kudhani kwamba akili hujinasua kutoka katika silika kama chanzo cha nuru, si kama kioo. Nadharia ya ubao mtupu, isemayo kwamba ukifundisha uhuru utapata utaratibu wa kijamii unaokubaliwa na watu wote, haina uhalisia. Nadharia ya Rousseau ya asili njema inatafuta tatizo si katika binadamu bali katika ustaarabu, na kinyume chake inakisia kwamba asili ya binadamu ni njema. Lakini kwa kuwa ustaarabu nao unatoka kwa binadamu, kuna tatizo kwamba haiwezi kueleza jinsi ustaarabu mbaya ulivyotoka katika asili njema ya binadamu. Nia ya jumla aliyoitetea inaweza kuteleza kuelekea fikra za utawala wa kiimla. Inaonekana kwamba Hobbes, akikua katika hali ya vita na mapambano makali yasiyokoma, alidhani kimakosa kwamba asili ya binadamu inavyojitokeza kuwa ovu katika hali hiyo ndiyo nadharia ya kawaida ya asili ya binadamu. Mwelekeo huu unafanana na jinsi Machiavelli (1469–1527) wa Magharibi na Han Feizi (280–233 K.K.), ambao, kama Hobbes, waliishi maisha yao yote katika hali ya vita na mapambano yasiyokoma, walivyoanzisha nadharia ya asili ya binadamu inayofanana na ya Hobbes, kwamba binadamu ni mwovu, na kwa msingi huo wakajenga nadharia zao za siasa za kiuhalisia (Realpolitik). Na kwa kutegemea asili hii ya binadamu, inaonekana Hobbes alibuni nadharia ya mkataba wa kijamii inayohitajika kudumisha utaratibu katikati ya vurugu, lakini iliyo vigumu kutumika wakati wa amani.

Nadharia ya Locke ya ubao mtupu inakana asili ya binadamu. Nadharia kwamba mtu hujengwa na elimu imechangia katika kuithamini elimu. Wakati huo huo, inafungua njia ya hatari sana: mtu anaweza kudanganywa na mafundisho ya kiitikadi yasiyohojiwa. Kwa mujibu wa nadharia ya ubao mtupu, binadamu yuko huru mbele ya asili yake. Ukiona kwamba hana asili, binadamu anakuwa “binadamu anayeweza kufanya chochote”. Ukimwelimisha kwa mafundisho ya kiitikadi kwa ajili ya siku zijazo, au kwa ajili ya jamii kamilifu ya kubuni, unaweza kumgeuza kuwa dubwana linalodharau maadili. Nani anasimamia elimu au mafundisho na nani anatoa mafunzo ndicho kinachoamua matokeo mapema. Locke na Ukonfyushasi wote wanaithamini elimu. Lakini ni lazima kutambua kwamba elimu ya Magharibi ya mtindo wa tabula rasa na elimu ya Ukonfyushasi ya Mashariki zina misingi tofauti kabisa katika nadharia ya asili ya binadamu. Msimamo wa Magharibi ni kwamba, kwa kuwa binadamu wa “tabula rasa” hana asili, kila kitu kinawezekana kwa elimu na mafunzo. Mashariki inadai kwamba kuna asili, na inajikita katika kulea tabia ya mtu, ikishikilia kwamba ndani ya mipaka ya asili hiyo maadili na elimu vinaweza kumfanya mtu kuwa mtu. Inasisitiza elimu ya tabia ndani ya mipaka ya asili. Kwa maana hii, elimu ya Mashariki haiwezi kwenda kinyume na kanuni za maadili. Lakini nadharia ya Locke kwamba asili si njema wala si ovu (性無善惡論), isiyokubali asili ya binadamu, inawezesha kujengwa kwa fikra zinazovuka au kusaliti maadili.

Nadharia ya Rousseau ya asili njema ni nadharia ya kimapinduzi ya asili ya binadamu, inayopingana na nadharia ya Kikristo ya asili ovu. Inatoa uwezekano mpya kwa mfumo wa kifalsafa wa Magharibi. Lakini imani yake thabiti katika asili njema na katika nia ya jumla ina msingi dhaifu. Uhakika kwamba nia ya jumla, inayotokana na nadharia ya Rousseau ya asili njema, inaweza kuwa sahihi daima ni uhakika usio na msingi. “Uhakika” huu ulitumiwa vibaya kuhalalisha mifumo ya kidikteta badala ya kuunda serikali za kidemokrasia. Kwa kweli, Mapinduzi ya Ufaransa ya 1789, licha ya nia njema za mwanzo za Robespierre na wengine, hatimaye yaliishia katika Utawala wa Hofu. Katika enzi ya itikadi ya karne ya 20 pia, tawala za kidikteta za ufashisti na ukomunisti zilidai kwamba siasa walizozitetea zote zinaakisi “nia ya jumla”. Kwa msaada wa nadharia za Locke na Rousseau za asili ya binadamu na za mkataba wa kijamii, uhuru wa mtu binafsi unapata umuhimu wa pekee katika ustaarabu wa Magharibi. Kama alivyopaza sauti Patrick Henry (1736–1799), “Uhuru au kifo” (Give me liberty, or give me death!), uhuru ulianza kuonekana kama maadili kamili. Lakini uliberali hatimaye unapoteza nguvu zake mbele ya hoja ya msingi zaidi ya kujihifadhi. “Brexit” ya Uingereza (Brexit, tangazo la Uingereza kujitoa katika Umoja wa Ulaya) inatukumbusha kwa mara nyingine sheria isiyovunjika kwamba “kujihifadhi”, kunakojengwa juu ya asili ya binadamu, ni muhimu zaidi kuliko maadili yenye nguvu yaitwayo “uliberali”. Si Uingereza tu, bali pia nchi nyingine za Magharibi, ikiwemo Marekani, hali inapokuwa ngumu, hazina budi kufuatilia, kwa ajili ya kuhifadhi taifa na wananchi, kanuni ya kujihifadhi iliyo muhimu kuliko uhuru au haki za binadamu. Kanuni hii ya kujihifadhi imekuwa ikipata nguvu kwa kasi katika Magharibi hivi karibuni. Uhuru, usawa na udugu ni matamko muhimu. Jamii au taifa linaweza kuwa na afya tu kama yanaheshimiwa kadiri iwezekanavyo. Lakini ni viumbe vya akili. Hatimaye hali inapobadilika, haiwezekani kuzishika kanuni hizi kama hoja kamili. Kwa sababu ni lazima zipatane na silika. Yaani, tunapaswa kukumbuka kwamba katika uhusiano wa akili na silika, silika ndiyo chanzo cha matendo, na akili hufurahia uhuru ndani ya mipaka iliyochorwa katika silika.

Badala ya “nadharia ya mkataba wa kijamii” ya Magharibi, Mashariki inatoa “nadharia ya kukuza tabia”. Kwa kuwa Mashariki na Magharibi zinatofautiana kimsingi katika nadharia ya asili ya binadamu, kuweka mielekeo tofauti kama hiyo kunawezekana. Nadharia ya asili ya binadamu inayokuza tabia inazichambuaje silika na akili, na inauwekaje uhusiano wa mafungamano kati yao? Kama vile ubongo mpya hauwezi kuiondoa silika, kinyume chake pia ni kweli. Ubongo wa zamani hauwezi kuuzalisha wala kuuangamiza uwezo wa akili wa binadamu wenyewe. Kwamba binadamu, kama wanyama wengine, ana mahitaji ya msingi na hisia ni majaliwa. Vivyo hivyo, kwamba binadamu ana uwezo wa akili ni majaliwa. Hatuwezi kuuondoa wala kuubadilisha. Yaani, binadamu hufurahia uhuru wa uwezo wa akili ndani ya mipaka ya majaliwa ya kisilika. Russell, hata chini ya uzito wa ustaarabu wa Magharibi ulioona akili na shauku kuwa katika uhusiano wa mgongano na upinzani, anakisia kwamba je, akili na shauku hatimaye hazipaswi kupatana:

Tamaa, hisia au shauku (neno lolote utakalochagua ni uhuru wa msomaji) ndivyo vitu pekee vinavyoweza kufikiriwa kuwa kanuni ya matendo. Akili si chanzo cha matendo, bali ni mratibu wake tu ³¹⁵

Kuwepo kwa binadamu hatimaye huzaliwa na sharti la “uhuru ndani ya majaliwa”. Si kwamba binadamu anaweza kuishi kama mnyama lakini anachagua kutofanya hivyo, bali hata akijitahidi vipi hawezi kufanya hivyo. Binadamu, tofauti na wanyama, huzaliwa na ubongo mpya. Hapa binadamu anaweza kuonyesha uwezekano wa aina mbili: ni ubongo mpya unaogeuza silika za ubongo wa zamani kuwa uchoyo uliojaa kujipendelea, na ni ubongo mpya pia unaokusanya moyo mdogo wa kuwajali wengine ulio katika silika ili kumwezesha binadamu kuonyesha tabia inayoweza kumfanya kuwa kiongozi. Lakini ni lazima kukumbuka kwamba kujipendelea kumo katika asili ya binadamu kwa nguvu zaidi sana kuliko moyo wa kuwajali wengine.

Binadamu huelekea kwa urahisi zaidi kwenye kulipiza kisasi kuliko kwenye huruma. (Spinoza, Maadili, IV, Kiambatisho, XIII)

Hatuwezi kuulaumu mpangilio huu wa asili ya binadamu kwa kutumia hisia ya maadili. Kwa sababu kujipendelea, yaani tamaa, ndicho kiini cha asili ya binadamu, ndiyo sababu tunaishi, na ndiyo nguvu inayoendesha ustaarabu.

Tamaa ndiyo kiini cha binadamu. Yaani, ni juhudi ya binadamu ya kuhifadhi kuwepo kwake. (Spinoza, Maadili, IV, Pendekezo IV; IV, Dibaji)

Lakini silika inakuwa nguvu inayoamua “tabia ya mtu”, yaani ni kwa mwelekeo gani “inajieleza” kwa nguvu ya akili. Tiba inaendelea kuthibitisha kwamba tabia ya kisilika na tabia iliyojifunzwa zimefungamana kwa karibu sana hivi kwamba hata kuzitenganisha ni kosa.

Kwa mujibu wa ushahidi uliokusanywa hadi sasa, inadhihirika kwamba kuiona tabia ya ‘kisilika’ kama tabia tofauti isiyohusiana kabisa na tabia ‘iliyojifunzwa’ si sahihi na ni kosa. Hizo mbili zimechanganyika.³¹⁶

Kauli kwamba kutenganisha tabia ya kisilika na tabia iliyojifunzwa si sahihi inaonyesha kwamba silika na akili huathiriana. Kwa lugha ya maadili, katikati ya mgongano wa kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine, binadamu anaweza kukuza moyo wa kuwajali wengine. Kinyume chake, binadamu anaweza pia kukuza kujipendelea hadi kupita kiasi. Binadamu anatambua “mipaka ya majaliwa” anayopewa na silika, na ndani ya mipaka hiyo akili inaweza kuwa huru kadiri inavyotaka. Huo ndio uhuru wote alio nao. Akili haiwezi kuipuuza silika na kutenda kwa uhuru.

Kuna nyakati ambapo mambo ya binadamu yanayojengwa juu ya asili hii ya binadamu yanajitokeza kama yalivyo katika historia. Historia ya Magharibi ya nyakati za kisasa za mwanzo inaonyesha hili. Katika Magharibi, Mwangaza na kuibuka kwa deismu havikuondoa kabisa imani katika Mungu mwenye kuingilia (theismu) miongoni mwa watu wa Magharibi. Deismu ilienea sana miongoni mwa wanafikra wa Magharibi, lakini watu wengi, bila kujali ushawishi wa kiakili wa deismu, waliendelea kuamini na kuitegemea theismu kama ilivyo. Dini inabaki kuwa kitu ambacho binadamu anakihitaji hata baada ya kupitia mchakato wa kuyakataa mafundisho yasiyohojiwa yaliyomo ndani yake, yaani, kwamba Biblia au neno la Mungu si kamili. Kwa sababu asili ya binadamu si ya kiakili kwa kiasi kikubwa, bali ni ya kihisia na ya kisilika. Hasa, ukiikubali nadharia ya asili ya binadamu isemayo kwamba silika ni chanzo cha nuru na akili ni kioo, haja ya dini bado inabaki.

Hali hii ya “kihisia” inaelezwa na “mkinzano” kwamba uwezo wa kiakili alio nao binadamu una mipaka na uwezekano kwa wakati mmoja. Mkinzano huu ulikataliwa kwa muda mrefu katika utamaduni wa kisasa wa Magharibi. Fizikia ya kale iliundwa kwa kuukataa mkinzano huo. Lakini, kama inavyoonekana katika kuthibitishwa kwamba nuru ina tabia mbili, ya chembe na ya wimbi, mkinzano unaweza badala yake kukubaliwa kama sifa ya msingi ya maumbile. Vipimo vya maada vilivyo vidogo kuliko atomu hutenda wakati mwingine kama chembe, wakati mwingine kama mawimbi. Nuru nayo inaonyesha hali hii ya pande mbili.³¹⁷ Kwa kweli, Einstein alipothibitisha nadharia ya chembe ya nuru, ilithibitika kwamba kitu kilicho cha uwili na cha umoja kwa wakati mmoja, kama akili na mwili, kipo pia katika ulimwengu wa maumbile. Uwili wa nuru unamaanisha uwili wa kina zaidi na muhimu zaidi unaoenea katika maumbile yote, na huenda ukawa sifa ya ulimwengu wote ya maumbile.

Inadhaniwa kwamba nuru, katika hali fulani, hutenda kama mkondo wa chembe, na katika hali nyingine hutenda kama wimbi. ‘Uwili huu wa wimbi na chembe’ haukubaliani na akili yetu ya kawaida. Lakini unakubaliana vizuri na matokeo ya majaribio kuhusu nuru.³¹⁸

Uhusiano kati ya akili na mwili wa binadamu, ulio na tabia ya uwili na ya umoja kwa wakati mmoja kama nuru, unaelezwa hivi:

Sidhani kwamba mwili na nafsi huunda uwili mmoja safi na wa asili. Kwangu, vinaonekana badala yake kuwa mojawapo ya migawanyiko mingi inayowezekana. Na mgawanyiko huu unaowezekana hujitokeza katika uhalisia kupitia ncha mbili (mgawanyiko wa ncha) ambazo nimeziita, ingawa kwa namna isiyo sahihi sana, upinzani wa mhusika na kitu.³¹⁹

Hatimaye, kwa mtazamo wa fikra, upatanifu wa umoja na uwili katika maumbile unapaswa kuonekana si kama jambo la kipekee, bali kama sheria ya ulimwengu wote. Falsafa ya Magharibi iliuona kuwa mkinzano, lakini falsafa ya Mashariki, kama inavyoonekana katika nadharia ya yin na yang, ilichukulia kama jambo la kawaida ukweli kwamba upatanifu, au ukamilishano, wa mikinzano umo ndani ya maumbile.

Silika ni chanzo cha nuru, akili ni kioo

Katika nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, aliyeeleza kwa ushawishi mkubwa zaidi jukumu la silika na akili ni Yi Yulgok. Maelezo yake ni haya: “Katika matukio yote, qi (氣, silika) huanza kutenda, na li (理, akili) huipanda na kujitokeza.” Nadharia ya asili ya binadamu inayokaribia kufanana kabisa na hii inajitokeza katika Magharibi karibu karne tatu baadaye. Russell aliieleza nadharia hii ya asili ya binadamu. Alisema: “Akili si bwana wa silika, bali ni mtumishi wake tu.” “Akili haiwezi kuiondoa silika. Inaweza tu kuiratibu.” Freud naye alikuwa na nadharia ya asili ya binadamu inayofanana: “Akili (ego) imeshika hatamu za farasi, lakini farasi aitwaye silika (id) anaweza wakati wowote kukata hatamu na kukimbia.” Asili ya binadamu ni kile tunachozaliwa nacho, na ndani yake tabia ya mtu hubadilika. Silika inakuwa chanzo cha nuru, na akili inakuwa kioo.

Hili linaonyesha kwamba katika matendo ya binadamu silika hufanya kazi ya chanzo cha nuru, na akili, ikiipokea, hufanya kazi ya kioo.³²⁰ Tabia ya mtu, ambayo nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inaiona kuwa kiini, huzaliwa hivyo kutokana na majukumu ya silika na akili yanayotenda kwa kufungamana. Mgawanyo huu wa majukumu, silika kama chanzo cha nuru na akili kama kioo, unakubaliana pia na ukweli wa kisayansi ambao tiba ya kisasa inaendelea kuufichua. Tiba ya kisasa nayo inatumia maelezo yanayofanana kianatomia. Inatumia usemi huu: “Ubongo mpya (akili) umeketi juu ya mfumo wa limbiki (silika) kama mpanda farasi aliyeketi juu ya farasi bila hatamu.”

Nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu inadai kwamba moyo unaofikiri wa binadamu, ubongo mpya, ndio hatimaye ulioiunda historia ya binadamu. Hili ni tamko lenye uwezekano mkubwa wa kusababisha kutoelewa majukumu ya ubongo mpya na ubongo wa zamani tunapomjadili binadamu. Hebu tuchunguze tena hoja kwamba ubongo wa zamani ndio chanzo cha matendo na ubongo mpya unafanya kazi ya kuuratibu tu. Hasa, tukifikiria mgawanyo huu wa majukumu, ambapo chanzo cha matendo ya binadamu kinatoka katika ubongo wa zamani peke yake na ubongo mpya unafanya kazi ya kuratibu tu kwa kukikuza au kukipunguza, tunaweza kufikia chanzo cha tatizo.

Kusema kwamba ubongo mpya huiunda historia ni fikra pungufu, inayodhani kwamba, katika uhusiano wa akili na silika, akili inaweza kuchukua nafasi ya jukumu lote la silika. Lakini hasa ustaarabu wa Magharibi ulidai kwamba akili, yaani ubongo mpya, ina uhuru wa kujitawala na inaweza kuunda ulimwengu mpya na asili mpya ya binadamu. Tunapaswa kukubali kwamba uwezekano wa binadamu unaweza kuchanua tu kutokana na kile tulichozaliwa nacho, yaani ndani ya mipaka ya silika tu. Kutaka kuvuka mipaka hii, yaani kujikita katika “uwezo wa akili” peke yake na kudharau jukumu la asili la silika, ndicho kiini cha ustaarabu wa Magharibi. Hilo linaweza kuongoza kwenye jaribio la hatari la kuipuuza silika, kuweka kila kitu kwenye “akili ambayo Mungu alimpa binadamu peke yake” na kutaka kutimiza jamii kamilifu ya ndoto. Hali hii ilitokea kweli katika historia ya Magharibi: ni enzi ya itikadi ya karne ya 20 ambayo Magharibi iliiunda. Lakini kwa kuwa majaribio kama hayo yanaipuuza asili ya binadamu kwa kiwango cha mwisho kabisa, yanazusha kwa urahisi misiba ambamo maadili yanakanyagwa.

Silika inaeleweka katika Magharibi kama utumwa wa binadamu (human bondage), na katika Mashariki kama qi (氣). Magharibi, inapoielewa silika kama utumwa wa binadamu, inataka kuamini kwamba bila silika binadamu angeweza kuitumia akili kwa uhuru na kufuatilia uwezekano usio na kikomo. Kuuacha utumwa wa silika na kuwa huru kama Mungu: hii ndiyo imekuwa ndoto ya watu wa Magharibi tangu enzi ya Ugiriki hadi leo. Lengo la maisha pia ni kuwa na furaha, na watu wa Magharibi, tangu Aristoteli, wameieleza hali ya juu kabisa ya furaha ambayo binadamu anaweza kuifikia kuwa “kuwa na furaha kama Mungu”. Kwa kweli, katika enzi ya Ugiriki na Roma, tofauti kati ya miungu na binadamu ilionekana kuwa ndogo, na walikuwepo nusu-miungu. Katika enzi ya Roma kulikuwa hata na wakati ambapo, mtu yeyote akishuhudia kwamba aliiona nafsi ya mtu wakati wa kuchomwa kwa maiti yake, mtu huyo alichukuliwa kuwa mungu.

Kwa upande mwingine, ustaarabu wa Mashariki haukukubali kuwepo kwa Mungu aliyeumba maumbile, na ulijikita katika falsafa inayokubali maumbile, yaani Dao ya maumbile, kama thamani kamili. Falsafa ya asili ya Mashariki, tofauti na Magharibi, iliielewa silika kama chanzo cha nguvu. Bila 氣, 理 haiwezi kufanya kazi. Ni kukubali kwamba silika ndiyo chanzo cha matendo ya binadamu. Ni falsafa ya kutafuta ndani yake uwezekano ambao binadamu anaweza kuufikia. Kwa hiyo, tabia ya mtu inajengwa ndani ya asili ya binadamu tu, yaani ndani ya mipaka ya silika tu, kwa kufuata jukumu la akili. Kudai kwamba akili inaweza kuiacha silika kwa uhuru na kwenda kutafuta jamii kamilifu ya ndoto ni kutenda kosa la msingi kuhusu asili ya binadamu.

Katika Magharibi, mgawanyo wa majukumu kati ya akili na silika unakaribiwa kwa namna tofauti na Mashariki. Katika ustaarabu wa Mungu, kwa kuwa akili ni kitu ambacho Mungu alimpa binadamu kwa namna ya pekee, mgawanyo wa kiupinzani unaoipuuza silika hauepukiki. Mgawanyo huu wa majukumu wa “akili juu, silika chini” ndio mkondo mkuu wa ustaarabu wa Magharibi. Umedumu kwa zaidi ya miaka elfu mbili. Lakini dai kwamba akili na silika haziwezi kutenganishwa na zinapaswa kuonekana kama kitu kimoja ndiyo asili ya binadamu inayowekwa na ustaarabu wa Mashariki, na madai kama hayo yanajitokeza pia katika Magharibi. Bila shaka, maoni maarufu zaidi yanayotaka kuziona kama kitu kimoja ni dai la Spinoza katika karne ya 17: “Akili na mwili ni kitu kimoja na kilekile.” Maoni yanayoona “saikolojia na fiziolojia”, maneno mengine ya akili na mwili, kuwa umoja mmoja yanaendelea kuthibitishwa katika vitabu vya tiba: “Saikolojia na fiziolojia ni umoja usiogawanyika.” Uwezo wa kiakili nao hauwezi kutoka nje ya mipaka ya utendaji wa kifiziolojia, mahitaji na hisia za binadamu.

Saikolojia na fiziolojia nazo si chochote ila umoja usiogawanyika ³²¹

Kwa maneno mengine, uwezo wa kiakili hauna budi kuelekea upande uleule wanaoelekea utendaji wa kifiziolojia, mahitaji na hisia, yaani kujihifadhi na kujizoesha na mazingira. Lakini pamoja na silika, binadamu ana jukumu la akili. Spinoza alitumia usemi “utumwa wa binadamu” kwa maana kwamba binadamu asiyeweza kuitumia akili huishi kama mtumwa wa silika.

Binadamu daima hana budi kushindwa na shauku (Spinoza, Maadili, IV, Pendekezo IV).

Spinoza aliupa umuhimu mkubwa jukumu la kiini la shauku katika asili ya binadamu, lakini wakati huo huo aliupa umuhimu jukumu ambalo akili inaweza kulitekeleza kuhusiana na shauku. Alichambua kwamba akili ina jukumu, lakini binadamu hafuati ushauri wa akili.

Shauku ndiyo asili ya binadamu. Kwa shauku, binadamu huendelea kuthibitisha kuwepo kwake… Binadamu hafuati ushauri wa akili. (Spinoza, Maadili, IV, Pendekezo XVIII)

Tofauti na uhalisia huu wa Spinoza, unaotetea mafungamano ya shauku na akili, ustaarabu wa Magharibi umezoea kulifikisha jukumu la akili upeo wake. Dai kwamba akili ndiyo chanzo cha nadharia ya asili ya binadamu, baada ya Sokrates, likichanganyika na mafundisho ya Kikristo, liliutawala Zama za Kati, na katika nyakati za kisasa lilipata nguvu kubwa katika Magharibi kupitia falsafa ya mantiki ya Descartes. Ukisonga hatua moja zaidi, dai la kiitikadi kwamba akili ndiyo kila kitu linawezekana. Falsafa ya Magharibi ya nyakati za kisasa za mwanzo ilikuwa mikononi mwa wale waitwao wanafalsafa wa mantiki. Wanafalsafa wa mantiki kama Descartes walianza kutetea, nje ya dini na kwa njia za “kisayansi na kimantiki”, kanuni iliyoandikwa katika Biblia, kwamba akili ni kitu ambacho Mungu alimpa binadamu. Hili liliunda katika Magharibi mazoea ya kufikiri kwamba akili, mbali na Mungu, ndiyo mhusika mkuu wa binadamu.

Nadharia inayopinga wanafalsafa hawa wa mantiki inapatikana katika falsafa ya uzoefu (Empiricism) ya Uingereza. Kwa kufuata madai ya wanafalsafa wa uzoefu, linajitokeza wazo kwamba si akili bali silika ndiyo mhusika mkuu wa matendo ya binadamu. Hume (Hume), kama tulivyoeleza hapo awali, alidai kwamba “busara ni mtumwa wa shauku, na inapaswa kuwa mtumwa tu”. Chanzo cha matendo yote ya binadamu kinatokana na silika. Tukichunguza mchakato wa mageuko ya binadamu, tunaweza kuuelewa uchambuzi huu vizuri zaidi. Tukiona hivyo, ubongo wa zamani hufanya kazi ya chanzo cha nuru, na ubongo mpya hufanya kazi ya kioo. Basi, chanzo cha maadili nacho kinatoka katika silika. Kwa sababu kama silika isingekuwa na chanzo hicho, maadili yasingeweza kuzaliwa. Kwa maneno mengine, nadharia kwamba akili si chanzo cha nuru bali ni kioo inaelezwa na uchambuzi kwamba chanzo cha maadili kiko si katika akili bali katika hisia. Wazo kwamba akili ni kioo lilikuwa limetabiriwa na wanafikra kadhaa kwa kutumia busara ya kuona mbali. Spinoza, David Hume, Russell na wengine walionyesha uwezo huo wa kuona mbali. Wakati huo huo, katika nyakati za sasa, kwa msaada wa tiba ya kisasa, uvumbuzi muhimu wa kisayansi unaoonyesha kwamba akili na silika vimefungamana unaendelea kufuatana.

Nadharia ya Hume ya maadili yanayotokana na hisia, katika nadharia ya asili ya binadamu, kimsingi inalingana kama kioo na nadharia ya Kant ya maadili yanayotokana na akili. Nadharia ya Hume ya maadili yanayotokana na hisia inakubaliana na nadharia za asili ya binadamu za Mashariki na Magharibi. Kwa Hume, maadili hujengwa kama kioo cha hisia, lakini kwa Kant, akili, ikiziacha hisia, yenyewe hufanya kazi ya kuunda maadili na adabu kama chanzo cha nuru. Kwa Kant, maadili hufurahia “uhuru” kamili, uliokombolewa kutoka katika silika. Hume anatetea “uhuru ndani ya silika”, na Kant anatetea “uhuru uliojitenga na silika”. Kwa kweli, madai ya Kant yalipata uungwaji mkono wa falsafa ya mantiki ya Magharibi kuliko nadharia tata ya Hume. Kant, huku akili ikichukua nafasi ya Mungu, alitetea dai kwamba maadili, kupitia akili, bado yamo ndani ya binadamu kama wajibu usiokanika, kana kwamba yametolewa na Mungu. Wanafalsafa wa mantiki wa Magharibi walimsifu kwa kufanya mapinduzi “ya Kikopernika”.

Hume alifikia hatua ya kuchukuliwa kama msaliti na wanafikra wakuu wa Magharibi. Ni hali inayofanana na ya Spinoza. Kitabu cha Hume kuhusu dini, Mazungumzo kuhusu Dini ya Asili (Dialogues Concerning Natural Religion), kilifichwa wakati wa uhai wa Hume, na kikachapishwa baada ya kifo chake (1779). Hume alishukiwa pia kidini kuwa “mzushi”, na kwa sababu hiyo alishindwa kupata nafasi ya profesa wa falsafa. Karne ya 18, alimoishi Hume, ilikuwa kipindi ambapo kosa la kukufuru (瀆神罪, blasphemy) lilitambuliwa kisheria. Mwaka 1697, miaka 14 kabla ya Hume kuzaliwa, mwanafunzi wa miaka 20, Thomas Aikenhead (Thomas Aikenhead), alinyongwa huko Edinburgh; alinyongwa baada ya kujulikana kwamba alimtaja Muhammad na kuwaambia marafiki zake kwamba dini ya Magharibi, kama fundisho la Utatu, ina mambo yasiyoingia akilini. Kukufuru ndilo lililokuwa shtaka lake. Dai la Hume kwamba silika ni chanzo cha nuru na akili ni kioo lilikuwa vigumu kukubalika kwa fikra ya Mungu-kitovu iliyothamini akili, iliyokuwa bado na nguvu wakati huo.

Nadharia ya asili ya binadamu ya mabadiliko: asili isiyo njema wala ovu ya Gaozi, asili njema ya Mengzi, asili ovu ya Xunzi

Falsafa ya Mashariki ya mabadiliko inatokana na elimu ya ulimwengu ya “maumbile yanayobadilika daima”, kanuni ya fikra za Mashariki. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inategemea falsafa ya mabadiliko: “Binadamu huzaliwa na asili ileile ya binadamu iliyoundwa na silika na akili. Lakini matendo anayoyaeleza baada ya kuzaliwa, yaani tabia ya mtu, ni tofauti.” Nadharia za Mashariki za asili isiyo njema wala ovu (Gaozi), za asili njema (Mengzi) na za asili ovu (Xunzi) zote zinafuata mfumo huu. Jambo muhimu ni kwamba, huku zikikubali asili ya binadamu isiyobadilika, zinajikita katika kujilea na elimu, kwa sababu kilicho muhimu ni tabia ya mtu inayobadilika baada ya kuzaliwa. Nadharia hizi za asili ya binadamu zinafuata falsafa ya asili iitwayo falsafa ya mabadiliko. Kwa kuwa nadharia hii ya Mashariki ya asili ya binadamu haikuunganishwa na dini wala kufungamanishwa na nadharia ya mkataba wa kijamii, tofauti na nadharia za kale na za kisasa za Magharibi za asili ya binadamu, ina nguvu ya kudumu ya nadharia moja ya asili ya binadamu inayoendelea tangu nyakati za kale hadi sasa.

Gaozi (告子, 420–350 K.K.) ndiye wa kwanza miongoni mwa wanafikra wa Mashariki kuacha mawazo kuhusu asili ya binadamu. Gaozi aliona kwamba binadamu hana tofauti na wanyama wengine. Binadamu huzaliwa na tamaa mbili, tamaa ya chakula na tamaa ya kujamiiana. Ni dai kwamba wanyama hawana wema wala kutokuwa na wema, na binadamu pia hawana wema wala kutokuwa na wema. Anakana nadharia ya asili njema na ya asili ovu zote mbili. Anatetea nadharia kwamba asili si njema wala si ovu (性無善惡論):

Gaozi aliona kwamba asili ya binadamu haijagawanyika katika wema (善) na kutokuwa na wema (不善). Alidai kwamba ni kama vile maji yasivyogawanyika katika mashariki na magharibi. (Mengzi 6A:2)

Vitabu ambavyo Gaozi alitafakari ndani yake kuhusu asili ya binadamu havikurithishwa kwa vizazi vilivyofuata. Kilichonukuliwa katika kitabu cha Mengzi ndicho kila kitu tunachokijua kuhusu mawazo ya Gaozi juu ya asili ya binadamu. Katika kitabu cha Mengzi, Mengzi, sura ya 6, sehemu ya Gaozi (告子), kuna maelezo mbalimbali kuhusu asili ya binadamu. Falsafa ya Gaozi kwamba asili si njema wala si ovu (性無善惡論), kutegemea jinsi inavyofasiriwa, inafanana na nadharia ya ubao mtupu ya Aristoteli au ya Locke. Lakini katika Mashariki hakuna aliyeliendeleza dai hili la Gaozi kuhusu asili ya binadamu na kulitumia katika nadharia yake ya mageuzi ya kijamii. Nadharia ya Gaozi ya asili isiyo njema wala ovu ilifuata si falsafa ya kuwepo bali falsafa ya Mashariki ya mabadiliko. Ikiwa hivyo, kuna uwezekano mkubwa kwamba Gaozi naye alitetea nadharia ya asili ya binadamu ambapo wema na uovu haviamuliwi na asili ya binadamu, bali mkazo unawekwa katika malezi ya tabia ya mtu inayobadilika baada ya kuzaliwa. Hii ndiyo tofauti ya msingi kati ya falsafa ya Magharibi ya ubao mtupu na falsafa ya Gaozi ya asili isiyo njema wala ovu. Ni tofauti kati ya falsafa ya kuwepo na falsafa ya mabadiliko.

Baada ya Gaozi, fikra za wanafikra zinaelekea zaidi kwenye nadharia kwamba asili ina wema au uovu kuliko kwenye nadharia ya asili isiyo njema wala ovu. Zinagawanyika kuwa nadharia ya Mengzi ya asili njema na nadharia ya Xunzi ya asili ovu. Lakini nadharia za Mashariki za asili njema na za asili ovu haziishii katika falsafa ya kuwepo inayodai kwamba binadamu amefungwa na asili yake. Zinaikaribia kwa falsafa ya mabadiliko: vyovyote asili yake ilivyo, binadamu anapaswa kufanya bidii yake yote kwa ajili ya “malezi” ya tabia ya mtu. Mengzi na Xunzi hawatofautiani katika kuyafanya malezi ya tabia ya mtu kuwa lengo la mwisho, na tukirudi nyuma hadi kwa Konfyushasi, mwalimu wa wote wawili, hilo linabaki bila kubadilika kuwa lengo kuu lilelile. Kwa mtazamo huu, nadharia ya Gaozi ya asili isiyo njema wala ovu, ikitazamwa kwa msimamo wa falsafa ya mabadiliko, inaweza kuonekana kuwa haina tofauti na nadharia ya Mengzi ya asili njema au ya Xunzi ya asili ovu, kwa kuwa inajikita katika malezi ya tabia ya mtu.

Mengzi (372–289 K.K.), tofauti na dai la Gaozi, alibainisha kwamba kuna tofauti kati ya binadamu na wanyama. Binadamu si kama maji. Binadamu hawagawanyiki katika mashariki na magharibi, bali katika juu na chini. Alitetea dai kwamba binadamu wasipotofautisha wema na kutokuwa na wema, maadili kama utu na uadilifu (仁義) huporomoka:

Kila binadamu ana moyo usioweza kustahimili mateso ya wengine··· Moyo wa kuhurumia ni chipukizi la utu (仁), moyo wa kuona aibu ni chipukizi la uadilifu (義), moyo wa kuwapisha wengine ni chipukizi la taratibu (禮), na moyo wa kupambanua lililo sahihi na lisilo sahihi ni chipukizi la hekima (知). Binadamu ana chipukizi hizi nne kama vile tulivyo na viungo vinne (Mengzi 2A:6)

Hiki ndicho kiini cha nadharia ya asili njema (性善說) anayoitetea Mengzi. Alieleza kwamba utu, uadilifu, taratibu na hekima hujitokeza kutoka katika mioyo minne: moyo wa kuhurumia (惻隱之心), moyo wa kuona aibu (羞惡之心), moyo wa kuwapisha wengine (辭讓之心) na moyo wa kujua lililo sahihi na lisilo sahihi (是非之心). Rousseau wa Magharibi naye alitetea nadharia ya asili njema, lakini alitafuta chanzo cha tatizo la binadamu kupotoka katika ustaarabu na taasisi, na alitaka kulirekebisha kupitia mageuzi ya kijamii. Alidai: “Binadamu kwa asili alizaliwa mwema. Lakini jamii imempotosha binadamu.” Ikiwa Rousseau alitaka kutafuta tatizo nje, Mengzi alilitafuta ndani. Mengzi aliona vizuizi vya asili njema katika mazingira ya nje ya mtu au katika ukosefu wa elimu, na alitaka kupata suluhisho katika juhudi na kujilea. Mengzi alieleza kwamba binadamu huzaliwa na maadili. Kila mtu ana moyo unaotaka kumsaidia mtu aliye katika shida anapomwona, na unaotaka kumtendea haki mtu aliyepatwa na msiba anapomwona. Mengzi aliona kwamba maadili haya yanaweza kujitokeza au kujificha kutegemea hali, kama vile elimu. Alidai kwamba kama vile mavuno ya mazao yanavyotofautiana kufuatana na mwaka wa neema na mwaka wa njaa, binadamu naye, kwa elimu, maadili yake yanaweza kujitokeza au kubaki yamejificha. Hitimisho la nadharia ya Mengzi ya asili njema ni kwamba binadamu anapaswa kulelewa vizuri, kama maumbile yanavyokutana na mwaka wa neema.

Xunzi (310–235 K.K.) anaeleza msimamo wake katika kitabu chake Xunzi, sura ya 23, “Asili ya Binadamu ni Ovu”. Jambo muhimu katika nadharia ya Xunzi ya asili ovu ni kwamba binadamu huzaliwa na asili ambayo, ikiachwa ilivyo, hufanya maisha ya kijamii kuwa magumu:

Asili ya binadamu ni ovu. Vipengele vyema hujengwa baadaye… Ukifuata asili tu na kutenda kwa kufuata hisia tu, mwisho wake ni jamii ya kimabavu ambamo watu hupigana na kunyang’anyana. Kwa hiyo sheria na maadili vinahitajika. Kwa maadili na sheria watu huachiana na kushika kanuni, na jamii tulivu inaweza kujengwa (Xunzi 23:1)

Hiki ndicho kiini cha nadharia ya Xunzi ya asili ovu, na mzizi wake ni kuiona asili ya binadamu kama ilivyo, katika hali yake ya kimaumbile. Asili ya kuzaliwa nayo ni kitu ambacho kiongozi (junzi, 君子) na mshiriki (xiaoren, 小人) wote, kama binadamu, huzaliwa nacho bila kuweza kukiepuka:

Asili ni kile mtu anachozaliwa nacho. Asili haiwezi kubadilishwa kwa kujifunza, wala haiwezi kugeuzwa kwa kufanya kazi. Maadili na sheria ni mafanikio ya wenye hekima (聖人). Ni vitu vilivyojengwa kwa kujifunza, na vilivyojengwa kwa kubadilisha (Xunzi 23:5)

Kwa hiyo binadamu wote hufuatilia maslahi yao wenyewe, na wakiachiwa bila kizuizi, kuna uwezekano wa kugeuka kuwa mapigano katika jamii. Mwelekeo wa kufuata uchoyo, kiongozi na mshiriki wote huzaliwa nao. Lengo la Xunzi ni kuulea mwelekeo huo ili usaidie kudumisha utaratibu wa kijamii. Hobbes wa Magharibi, akitetea nadharia ya asili ovu, alitumia usemi “binadamu ni mbwa mwitu kwa binadamu” kuhusu binadamu wanaopigana kwa ajili ya maslahi yao. Usemi “binadamu ni mbwa mwitu kwa binadamu” unatokana na methali ya Kilatini “Homo homini lupus est”. Ni usemi uliotumiwa kwanza na mtunzi wa tamthilia wa enzi ya Roma ya kale Plautus (Plautus), unaofichua kwa ukali kiini cha jamii ya binadamu. Hobbes alitoa suluhisho la kijamii: kwa kuwa hali ya kimaumbile ni sawa na hali ya kukosa serikali au hali ya vita, mfalme mwenye mamlaka kamili na nguvu kubwa anahitajika.

Ilhali Hobbes anataka kutafuta suluhisho la nje, Xunzi anatoa suluhisho la ndani. Xunzi aliweka mkazo katika wazo kwamba, kwa kuwa binadamu tangu kuzaliwa ana tamaa za kujipendelea, tamaa hizo zinapaswa kusafishwa kupitia juhudi za mtu binafsi na elimu, ili, kati ya kiongozi na mshiriki, mtu awe kama kiongozi. Katika nadharia ya Xunzi ya asili ovu hakuna wazo kwamba asili ya binadamu inapaswa kurekebishwa. Ni kumwona binadamu kwa kawaida kama alivyo, na kumsimamia ili kulea tabia ya mtu itakayoisaidia jamii.

Nadharia za asili ya binadamu za Gaozi, Mengzi na Xunzi ni za falsafa ya mabadiliko. Katika hili zinatofautiana mahali pa kuanzia na nadharia za Magharibi za asili ya binadamu za falsafa ya kuwepo. Falsafa ya Mashariki ya mabadiliko ni vigumu kuielewa. Ni kwamba kwa upande wa silika binadamu ni sawa, lakini kwa kufuata juhudi za akili, tofauti hujitokeza katika matendo ambamo silika hujidhihirisha. Waliona kwamba kiongozi na mshiriki hawatofautiani katika asili ya binadamu, lakini tofauti hujitokeza katika tabia ya mtu inayodhihirika katika matendo, kufuatana na kile wanachojifunza baada ya kuzaliwa.

Hata wenye hekima (聖人), kwa asili yao, hawana tofauti na watu wa kawaida. Wanatofautiana katika matendo. (Xunzi 23:5)

Mengzi na Xunzi wote ni wanafikra wa shule ya Konfyushasi. Mwalimu wao Konfyushasi alikuwa tayari ameweka msingi wa falsafa zao kwa kutoa nadharia ya asili ya binadamu inayofanana.

Kwa asili ya binadamu, wote wanafanana. Lakini katika matendo, binadamu huonyesha tofauti kubwa. (Maandiko Teule 17:2)

Katika nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, inayofuata falsafa ya mabadiliko, hakuna haja ya kujitokeza kwa nadharia ya mkataba wa kijamii inayotegemea asili ya binadamu ya falsafa ya kuwepo ya Magharibi. Nadharia za asili ya binadamu za Hobbes, Locke na Rousseau zinashikilia kwamba binadamu alizaliwa hivyo na habadiliki, na kwa msingi huo zinaweka mbele nadharia za mkataba wa kijamii zinazothamini taasisi na sheria. Na kwa nadharia za mkataba wa kijamii walizoziweka mbele, binadamu hupimwa kwa kipimo cha wema na uovu.

Nadharia za asili ya binadamu za Gaozi, Mengzi na Xunzi zinajikita katika sehemu ya tabia ya mtu inayobadilika: binadamu huzaliwa na asili ya binadamu, lakini anakuwa binadamu wa aina gani baada ya kuzaliwa hubadilika. Kufuatana na juhudi zao wenyewe, watu hubadilika kuwa watu wenye tabia inayoisaidia jamii au watu wenye tabia isiyoisaidia jamii. Nadharia ya Mengzi ya asili njema au nadharia ya Xunzi ya asili ovu si maelezo ya kifalsafa ya kuwepo yanayodai kwamba binadamu ni mwema au ni mwovu.³²² Ni namna tu ya kueleza kwamba, kwa majaliwa na kwa maumbile, binadamu ameumbwa hivi. Maelezo kwamba asili ya binadamu imepangwa kuwa njema bila kubadilika si kiini cha falsafa ya Mengzi. Vilevile wazo kwamba asili ya binadamu imepangwa kuwa ovu bila kubadilika si kiini cha falsafa ya Xunzi. Mengzi na Xunzi wanaona kwamba binadamu, wawe wamezaliwa na asili njema au ovu, wameumbwa kwa namna ambayo husababisha matatizo katika maisha ya kijamii. Kiini cha falsafa ya Mengzi ni kwamba hata akizaliwa mwema, mtu anaweza kupata athari mbaya katika maisha ya kijamii baada ya kuzaliwa, na kwa hiyo anapaswa kujifunza vizuri na kupata elimu ili kukuza sehemu yake njema. Nadharia ya Xunzi ya asili ovu nayo ni mfumo wa kifalsafa unaolenga kukifunza vizuri kujipendelea kwenye nguvu kwa kufuata maadili na sheria, ili watu wawe na tabia bora. Kwa Mengzi na Xunzi wote, kiini si asili ya binadamu, bali kulea tabia ya mtu.

Katika nadharia ya Mengzi ya asili njema na ya Xunzi ya asili ovu, kilicho muhimu ni ukisiaji wa kuchota kutoka mifano unaoishia katika maadili. Katika falsafa ya kuwepo ya Magharibi, kilicho muhimu ni kwamba asili njema au ovu ina umuhimu wa kidedukta usiobadilika. Katika nadharia ya Hobbes ya asili ovu, kilicho muhimu ni taasisi na mfumo ambao mtu binafsi humwachia mfalme mamlaka yake, na nadharia ya Rousseau ya asili njema inajikita katika kutunga taasisi na sheria zinazohakikisha nia ya jumla. Kwa hiyo kiini cha mifumo ya Magharibi ni kwamba asili ya binadamu ya kifalsafa ya kuwepo, iwe ovu au njema, inapaswa kudhibitiwa kwa sheria na taasisi. Kwa upande mwingine, katika falsafa ya Mashariki ya mabadiliko, asili njema au ovu ina umuhimu wa mabadiliko unaotokana na ukisiaji wa kuchota kutoka mifano. Kinachokuwa muhimu si sheria za kikanuni, bali maadili ya kushawishi.

Kwa mtazamo huu, nadharia ya Mashariki ya asili ni nadharia ya kuwa. Nadharia ya Mengzi ya asili njema na ya Xunzi ya asili ovu zote zinajikita katika kuzalisha malezi ya tabia ya mtu. Kwa swali la kama binadamu huzaliwa na “asili ya binadamu isiyobadilika” (fixed human nature), jibu la nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu liko wazi. Asili ya binadamu ina wema na uovu vyote. Yaani, binadamu huzaliwa na kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine, vyote viwili. Katika Mashariki, kama yin na yang, silika hii ya binadamu, yaani ubongo wa zamani, huzaliwa na uwezekano wote wawili. Kiini ni kwamba baada ya kuzaliwa, ubongo mpya huisimamia asili hii ya binadamu ya yin na yang na kujenga tabia ya mtu ikielekezwa kwenye kujipendelea kwa busara.

Ukimwona mtu mwenye tabia njema, jitahidi kuwa kama yeye; ukimwona mtu mwenye tabia mbaya, jitazame mwenyewe na ujitahidi usiwe kama yeye (Maandiko Teule 4:17)

Xunzi naye anaeleza maoni yanayofanana. Kila mtu anaweza kuwa mwenye hekima. Jambo muhimu ni kwamba mtu mwenyewe anapaswa kutaka hivyo, na maadili na sheria vinaweza kumsaidia katika hilo. Kukuza tabia kunakuwa lengo.

Hata mtu wa mtaani anaweza kuwa mwenye hekima. Anaweza kuwa hivyo kwa maadili na sheria iliyo wazi (Xunzi 23:11)

Katika Mashariki, hata kama mitazamo juu ya asili inatofautiana, kuna makubaliano kwamba lengo la kulea tabia ya mtu linapaswa kufuatiliwa ndani ya mipaka yake. Lakini nadharia ya Magharibi ya asili inatumika kuelekea lengo lililokwisha kuwekwa. Yaani, inatumika katika nadharia ya mkataba wa kijamii. Nadharia ya Magharibi ya asili ovu ilitumika kukubali mamlaka ya mfalme, nadharia ya ubao mtupu ilitumika kupanua uliberali, na nadharia ya asili njema ilitumika kuelekea mamlaka kuu ya wananchi. Hivyo nadharia za asili za Mashariki na Magharibi zinaonyesha tofauti ya kimsingi katika makusudi na malengo yao. Kwa sababu hiyo, nadharia ya Mashariki ya asili inaweza kuonekana kama nadharia ya kuwa (Becoming), na kama ya kuchota kutoka mifano. Kwa upande mwingine, asili ya binadamu ya Magharibi inaweza kuonekana kama nadharia ya kuwepo (Being), na kama ya kidedukta.

Turudie: mkazo wa nadharia za asili ya binadamu za Mengzi na Xunzi hauko katika falsafa ya kuwepo ya asili njema au ovu, bali katika kulea tabia sahihi ya mtu kwa falsafa ya mabadiliko, ndani ya mipaka ya asili aliyozaliwa nayo. Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu ina lengo la kuikubali asili ya binadamu ya kuzaliwa nayo, kuisimamia ndani ya mipaka hiyo kwa maadili na sheria, na kukuza tabia sahihi ya mtu kwa manufaa ya jamii. Ni nadharia ya asili ya binadamu isiyoathiriwa na dini wala nadharia za kimetafizikia, inayotumika bila kubadilika katika Mashariki tangu nyakati za kale hadi sasa.

3) Kuisimamia asili ya binadamu: uhuru ndani ya majaliwa katika Mashariki dhidi ya upinzani wa uamuzi-tangulizi na hiari huru katika Magharibi

Duniani kuna miti isiyohesabika. Mti mmoja una majani mengi. Lakini kila jani lina umbo tofauti. Duniani hakuna jozi moja ya majani yanayofanana kabisa. Binadamu duniani sasa wamezidi bilioni 8. Kila mmoja anaishi na tabia tofauti. Duniani hakuna jozi moja ya watu wanaopita maishani wakiwa na tabia ileile kabisa. Basi tunafikia hitimisho kwamba binadamu huzaliwa na asili ileile, lakini wote huishi na tabia tofauti. Ustaarabu wa Mashariki unaona kwamba asili ya binadamu ni ya kuzaliwa nayo, lakini tabia ya mtu hujengwa baada ya kuzaliwa. Lakini tabia ya mtu haiko huru mbele ya asili. Inasonga ndani ya mipaka ya “mwingiliano kati ya kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine” ulio ndani ya asili. Na ndani ya mipaka hiyo, ni tabia gani mtu anaweza kuwa nayo inategemea kabisa mtu binafsi. Binadamu anayezaliwa na asili hii, “silika kama chanzo cha nuru, akili kama kioo”, hufurahia “uhuru ndani ya majaliwa”.

Binadamu wote hatimaye huzaliwa ndani ya mipaka ya asili ileile ya binadamu. Bila shaka, katika asili ya binadamu kuna tofauti katika nguvu ya shauku mbalimbali zinazotutawala, na tofauti katika ukubwa linganishi wa kujipendelea na wa moyo wa kuwajali wengine. Lakini ni vigumu kukana kwamba tunazaliwa na kujipendelea kwenye nguvu, moyo dhaifu wa kuwajali wengine, na shauku ya kuwatawala wengine. Kwa mfano, hata kwa watu waliozaliwa na shauku kubwa ya kuwatawala wengine, silika hiyo inajieleza kwa mwelekeo gani kunategemea kabisa elimu na juhudi zao wenyewe. Ukiombwa kutaja watu wawili waliokuwa na jukumu muhimu katika Vita vya Pili vya Dunia, Churchill na Hitler watatajwa. Wote wawili walizaliwa na asili adimu ya shauku kubwa ya kupanua utawala wao. Lakini mmoja amekuwa mtu anayeheshimiwa na historia, na mwingine anachukuliwa kama mtu anayekaribia kuwa mwendawazimu. Ni kwa sababu si asili, bali mazingira na juhudi zao wenyewe ndizo zilizowatenganisha watu hao wawili. Hatimaye, si asili ya binadamu bali tabia ya mtu ndiyo inayoamua mtu alivyo, na ndiyo inayokuwa kipengele kinachoamua jinsi atakavyopimwa na historia.

Ustaarabu wa binadamu unatokana na kujipendelea kulikomo katika asili ya binadamu. Lakini kujipendelea huku kusiposimamiwa, ustaarabu hauwezi kudumu. Maadili ya Mashariki na sheria ya kidini ya Magharibi vilianzishwa ili kusimamia kujipendelea kwa asili ya binadamu. Ustaarabu wa Magharibi unaanza na sheria na maadili kama vitu alivyopewa binadamu na Mungu. Amri Kumi za Musa na maadili ya Yesu ya kumpenda jirani vyote vinatoka kwa Mungu. Katika Mashariki, sheria na maadili vinaelezwa kuwa vimetokana na asili ya binadamu. Asili ya binadamu ikiachwa ilivyo, ugomvi na ushindani katika jamii ya binadamu haviepukiki. Kujipendelea ndiko kwenye nguvu zaidi katika asili ya binadamu. Na kujipendelea ndiko injini ya jamii ya binadamu. Kwa sababu hiyo, wazo ni kutunga sheria na maadili ili kusimamia jamii ya binadamu. Jambo muhimu hapa ni kwamba, kwa kuwa sheria hutungwa si na Mungu bali na binadamu, hatimaye husababisha matatizo kwa urahisi; kwa hiyo ustaarabu wa Mashariki unayafanya maadili, dhana iliyo juu ya sheria, kuwa dhana muhimu kuliko sheria. Dhana kuu ya Daodejing na ya Maandiko Teule ni maadili. Tukilinganisha ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, katika Mashariki kumo wazo la kuthamini maadili yanayowakilishwa na Dao kuliko sheria ya kidini inayowakilishwa na Mungu. Maadili hayakuwekwa kwa amri ya Mungu, bali yaliwekwa katika jamii ya binadamu kwa kanuni ya kujihifadhi, ili kusimamia asili ya binadamu.

Tukichunguza nadharia za Mengzi na Xunzi za asili njema na ovu, tunaweza kuona kwamba kituo cha mwisho cha mjadala wao kuhusu asili ya binadamu ni elimu ya tabia ya mtu. Nadharia ya Mengzi ya asili njema na ya Xunzi ya asili ovu hazikukusudiwa kujenga nadharia ya mkataba wa kijamii, bali zinajikita katika elimu ya maadili. Vitabu vya Mengzi na vya Xunzi vyote havijikiti katika kufafanua kwamba asili ya binadamu ni hivi, bali katika jinsi binadamu wenye asili hiyo wanavyoweza, kupitia elimu, kufanywa kuwa na tabia njema. Kwa upande huu, Mengzi na Xunzi wote wanafanana na mwalimu wao Konfyushasi. Kwa sababu Konfyushasi, bila kujadili asili ya binadamu, anajikita katika malezi ya tabia ya mtu.

Wanajikita katika kuweka utu, uadilifu, taratibu na hekima kama malengo ya tabia ambayo binadamu anapaswa kuwa nayo. Hili linafanana na falsafa ambayo Magharibi iliiunda ilipopitia Mwangaza na kutafakari asili ya binadamu. Hasa ni sawa na falsafa ya Benjamin Franklin. Franklin, alipokuwa akichunguza metafizikia ya Magharibi, alifikia hitimisho kwamba mjadala wa kimetafizikia hauna maana kubwa. Na anaandika kwamba kilicho muhimu katika kuishi maisha ni mahusiano kati ya binadamu ambayo binadamu ameyathamini daima, yaani kuwajali wengine, uaminifu wa dhati, bidii, unyoofu na mengineyo.

Kwa maana hii, tunaweza kuona kwamba mjadala wa Mashariki kuhusu asili ya binadamu ulikuwa tayari umeiacha metafizikia na kukaribia upande halisi wa “tabia ya mtu”. Jambo muhimu ni kwamba tabia ya mtu hujengwa na makubaliano ya asili na akili. Yaani, ni kwamba tabia ilionekana kuwa kile ambacho akili hukizalisha kwa kuikaribia asili. Kwa mtazamo huu, mtazamo wa Mengzi wa maadili ya kabla ya uzoefu unaweza kuonekana kama unaofundisha moyo wa kuwajali wengine ulio katika silika. Kwa maana hii, hali ya kabla ya uzoefu ya Mengzi ina maana muhimu kwamba inaitegemea silika. Lakini kwamba Mengzi anathamini tu moyo dhaifu wa kuwajali wengine badala ya kujipendelea kwenye nguvu kulikomo katika silika, huenda ikawa ni juhudi yake mwenyewe kwa ajili ya kujenga tabia ya mwisho ya binadamu. Lakini kule kupuuza kujipendelea kwenye nguvu kunamletea lawama kutoka kwa nadharia ya Xunzi ya asili ovu. Na Xunzi, kwa kujikita kabisa katika kujipendelea kwenye nguvu hadi kupuuza moyo dhaifu wa kuwajali wengine, anaweza kulaumiwa na wafuasi wa Mengzi. Kwa kuwa moyo wa kuwajali wengine nao ni sehemu ya silika, wazo la Xunzi kwamba maadili yote huzaliwa baada ya kuzaliwa kwa mtu lina sehemu isiyozingatia vya kutosha hali ya kabla ya uzoefu. Lakini tunapaswa kutambua kwamba fikra za Mengzi na Xunzi wote zinalenga kujenga tabia kwa majukumu yanayokamilishana ya silika na akili. Ikiwa nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu hatimaye ilikua kuwa nadharia ya mkataba wa kijamii au sheria na taasisi, nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu inaweza kuonekana kuwa hatimaye ilikua kuwa nadharia ya tabia ya mtu, yaani maadili ya kisiasa na uchumi wa kisiasa.

Sheria na maadili hatimaye vinatokana na asili ya binadamu. Falsafa ya Xunzi kuhusu asili ya binadamu tuliyoichunguza hapo awali inalieleza hili vizuri: “Ukifuata asili tu na kutenda kwa kufuata hisia tu, mwisho wake ni jamii ya kimabavu ambamo watu hupigana na kunyang’anyana. Kwa hiyo sheria na maadili vinahitajika.” “Asili ni kile mtu anachozaliwa nacho. Asili haiwezi kubadilishwa kwa kujifunza, wala haiwezi kugeuzwa kwa kufanya kazi. Maadili na sheria vimetungwa na wenye hekima (聖人).” ³²³

Tukiufumbua kwa njia ya Mashariki uhusiano kati ya nadharia ya asili na nadharia ya malezi, tatizo la “uamuzi-tangulizi na hiari huru”, linaloisumbua sana Magharibi, linatoweka. Ustaarabu wa Mungu, kwa kuamini kwamba Mungu alimuumba binadamu na anayaangalia mambo ya binadamu, ulijizalishia wenyewe tatizo gumu la “uamuzi-tangulizi na hiari huru”. Asili ya binadamu ni sehemu inayolingana na uamuzi-tangulizi. Malezi ni sehemu inayolingana na hiari huru. Hatimaye binadamu anahitaji asili na malezi vyote viwili. Asili haiwezi kuepukwa kwa kuwa kwa vyovyote vile tunazaliwa nayo. Lakini kuifanya asili hiyo itumike kwa manufaa katika maisha ya kijamii ni jukumu la malezi. Kwa nadharia ya mapambano iliyomo katika ustaarabu wa Mungu wa Magharibi, ni vigumu kulitatua tatizo la uamuzi-tangulizi na hiari huru. Ukifuata wazo kwamba Mungu huamua kila kitu, unaunga mkono uamuzi-tangulizi. Lakini ukisisitiza jukumu la akili ya binadamu, unaunga mkono nadharia ya hiari huru. Ni ugumu unaotokana na msimamo wa kutaka kuchagua kimoja kati ya viwili. Lakini ukifuata nadharia ya upatanifu iliyomo katika ustaarabu wa Dao wa Mashariki, tatizo linatatuliwa kwa urahisi. Ukifikiri kwamba uamuzi-tangulizi na hiari huru vyote vinahitajika, tatizo hili linatoweka. Ubongo wa zamani ni uamuzi-tangulizi, na ubongo mpya ni hiari huru. Kwa hiyo, ni kwa kuvizingatia vyote viwili kwa pamoja ndipo fumbo la asili ya binadamu linatatuliwa. Lakini kuna sharti moja: ubongo mpya uko huru ndani ya mfumo wa ubongo wa zamani. Yaani, dhana ya uhuru ndani ya majaliwa inasimama.

Swali la kwa nini ustaarabu wa Mashariki unaithamini elimu kiasi hicho nalo linatatuliwa kwa urahisi. Juhudi za mtu mwenyewe na elimu vinakuwa kazi ya lazima kabisa ambayo binadamu anapaswa kuifanya bila masharti mara tu anapozaliwa. Kwa hiyo, katika ustaarabu wa Dao, elimu ilitekelezwa karibu miaka elfu mbili kabla ya ustaarabu wa Mungu. Hadithi ya mama yake Mengzi, katika karne ya 4 K.K., aliyejitahidi kwa ajili ya elimu ya mwanawe kwa kuhama nyumba mara tatu kwa taabu, ni hadithi wanayoijua wazazi wote.

Katika miaka elfu ya Zama za Kati, enzi ya Mungu-kitovu, kila kitu kiliandikwa katika Biblia, na lengo kuu kabisa lilikuwa kuitekeleza vizuri ili kwenda mbinguni. Hapakuwa na haja ya kusoma kitu kingine isipokuwa Biblia. Elimu iliyotawala miaka elfu ya Zama za Kati ilikuwa falsafa ya kiskolastiki, yaani kujifunza Biblia. Haikuwa elimu ya hekima, bali ya maarifa. Kwa karibu miaka elfu moja, katika Magharibi vilichapishwa tu vitabu kuhusu dini na Mungu. Vitabu vilivyotoka nje ya dini vilichapishwa kwa mara ya kwanza katika karne ya 14, wakati wa Mwamko. Kwa hiyo, katika kujali malezi ya tabia, Mashariki na Magharibi zinatofautiana kwa miaka elfu mbili. Katika Magharibi, kujali elimu ya taifa iliyojikita katika malezi ya tabia kulianza kikamilifu katika karne ya 18–19, kwa athari ya Locke, Rousseau na wengine. Maandiko Teule ya Konfyushasi, ya karne ya 6 K.K., ni kitabu kizima kuhusu malezi ya tabia. Kinajikita katika kuwajenga viongozi (君子). Nadharia za Mengzi na Xunzi za asili njema na asili ovu ni kama dibaji za malezi ya tabia. Nadharia zao za asili ya binadamu zilifanya kazi tu kama vitabu vya utangulizi vya kujikita katika kuwajenga viongozi kupitia malezi ya tabia.

Katika ustaarabu wa Mashariki, nadharia za asili njema na asili ovu zimetulia mioyoni mwa watu kama “nadharia kwamba asili ina wema na uovu”, yaani kwamba asili ya binadamu ina kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine, vyote viwili. Lakini ustaarabu wa Magharibi unachukua njia tofauti. Nadharia ya Hobbes ya asili ovu ndiyo kiini cha nadharia yake ya mkataba wa kijamii, kwa hiyo haiwezi kupatanishwa wala kurekebishwa. Kwa kuwa ililenga kuuunga mkono ufalme, ufalme ulipoanguka nadharia yake ya asili ovu ilipoteza msingi wake wa kuungwa mkono. Nadharia ya Locke ya serikali huru nayo ilijengwa juu ya nadharia ya ubao mtupu. Ni nadharia inayodumu tu ikiwa kiongozi na washiriki wote wanaweza kuthibitisha hiari huru yao kupitia elimu. Bila hiari huru ya kabla ya uzoefu, inakuwa dai lisiloweza kusimama. Nadharia ya Rousseau ya asili njema inakuwa nadharia inayotetea si ufalme bali mamlaka kuu ya wananchi. Lakini “nia ya jumla” (General Will) aliyoitetea isiposimama, nadharia yake ya mkataba wa kijamii na ya asili njema nazo zinaporomoka. Hasa, kwa kuunganisha na nadharia ya asili njema wazo la kutokubali mali binafsi, nadharia yake ya asili njema iliacha nafasi ya kuungana na utawala wa kiimla kwa kutumia mamlaka kuu ya wananchi. Ni wazo ambalo viongozi wa Magharibi walilitumia kwa bidii katika enzi ya itikadi.

Jambo muhimu ni kwamba miongoni mwa wanafikra wa Magharibi, hasa miongoni mwa wale waliojadili asili ya binadamu, hakuna hata mmoja aliyejikita katika lengo la kulea tabia ya mtu. Locke na Rousseau vilevile walitaka elimu isiyolenga kulea maadili, bali kutetea hiari huru au nia ya jumla waliyoitetea wao wenyewe. Turudie: wanafikra wa Mashariki, hata walipotofautiana katika maoni yao kuhusu asili ya binadamu, Konfyushasi, Mengzi na Xunzi wote walikuwa na maoni yaleyale ya kulenga hatimaye kulea tabia ya mtu iliyojikita katika maadili.

Kwa mtazamo wa tabia ya mtu inayofuatiliwa na ustaarabu wa Mashariki, tatizo la asili na malezi, ambalo Magharibi bado inahangaika nalo, nalo linatoweka. Kuna mijadala mingi kuhusu kipi ni muhimu zaidi kati ya asili (nature) na malezi (nurture). Kwa kufuata nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, tunaweza kupanga mawazo yetu kuhusu asili na malezi. Kila binadamu huzaliwa na kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine. Kwa sababu ya kujipendelea kwenye nguvu, kila mtu anataka utajiri na mamlaka. Ni silika ya kujihifadhi inayotaka kulinda maslahi yake mwenyewe. Hata tujitahidi vipi, watu wa kizazi kijacho huzaliwa vilevile na kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine. Na hata tujitahidi vipi, hatuwezi kujenga jamii inayoendeshwa na moyo wa kuwajali wengine. Hii ndiyo asili ya binadamu.

Basi malezi hufanyaje kazi? Malezi hufanya kazi ndani ya uwezekano wa asili ya binadamu. Kazi ya malezi ni, kwa juhudi, kukuza moyo wa kuwajali wengine na kujifunza na kuzoea njia za kudhibiti kujipendelea. Binadamu ana kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine. Anapaswa kuutumia moyo wa kuwajali wengine ili maslahi yake mwenyewe yadumu kwa muda mrefu. Moyo wa kuwajali wengine unapaswa kuwa kujipendelea kwa busara. Hapa ndipo lilipo jukumu la malezi. Kitiba, asili ni ubongo wa zamani. Malezi ni ubongo mpya. Hivi viwili vimeunganishwa. Ni hali ambayo kitiba huitwa “ukuaji wa ubongo mkuu”. Kuunganishwa kunamaanisha kwamba asili na malezi hufanya kazi kwa kukamilishana. Kwa juhudi zinazokamilishana za asili na malezi, ni lazima kuzuia kujipendelea kukue bila kikomo hadi kuwa uchoyo. Kwa ajili hiyo, ni lazima kuamka kwa moyo wa kuwajali wengine. Hivi ndivyo tabia njema ya mtu inavyokua. Kujipendelea kulikoamka kwa moyo wa kuwajali wengine kunakuwa kujipendelea kwa busara. Hili ni sharti la lazima kwa kiongozi.

Tukiweka kando nadharia ya ubao mtupu, binadamu wote huzaliwa na asili moja ya binadamu. Kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine vimo ndani ya asili ya binadamu. Kufuatana na jinsi vinavyoratibiwa, watu hugawanyika kuwa viongozi na washiriki. Katika jamii ya binadamu, makundi mawili ya binadamu yameundwa: viongozi na washiriki. “Asili moja ya binadamu na makundi mawili ya binadamu”: hiki ni kipengele kilekile katika muundo wa jamii ya Mashariki na ya Magharibi. Mashariki inawagawa kuwa viongozi na washiriki. Yeyote anaweza kuwa kiongozi, na yeyote anaweza kuwa mshiriki. Hao wawili ni wenzi. Kundi moja likikosekana, kundi lingine nalo hutoweka. Nadharia ya upatanifu inayaunganisha makundi hayo mawili.

Magharibi nayo inawagawa binadamu katika makundi mawili. Lakini makundi hayo mawili ya binadamu hayaamuliwi baada ya kuzaliwa kufuatana na malezi ya tabia, bali yanaamuliwa tayari wakati wa kuzaliwa. Ni mgawanyo wa kiaina. Wanagawanywa kwa dini, rangi na eneo. Hii ndiyo tofauti kati ya ustaarabu wa Dao na ustaarabu wa Mungu. Katika enzi ya Ugiriki, watu waligawanywa kuwa Wagiriki wenye nafsi na “washenzi” wasio na nafsi. Ilidaiwa kwamba washenzi ni kama wanyama na wanapaswa kufanywa watumwa. Chini ya Ukristo, waligawanywa kuwa waumini (waliookolewa) na wasioamini (waliotupwa). Makao makuu ya Papa nayo yalitoa amri kwamba wasioamini wanaweza kufanywa watumwa. Katika enzi ya akili, waligawanywa kuwa watu wa Magharibi wenye “akili” na wasio wa Magharibi wasio na akili. Na katika enzi ya itikadi, waligawanywa kuwa wanaoamini mafundisho ya kiitikadi na wapinzani. Wanaopinga mafundisho ya kiitikadi wanapaswa kuondolewa. Ili kutendewa ipasavyo, ilibidi mtu azaliwe Ugiriki na kuwa na nafsi, au azaliwe Magharibi na kuwa na akili. Kwa hiyo mgawanyo wa Magharibi wa makundi mawili hutegemea kwa kiasi kikubwa mahali mtu alipozaliwa na wazazi wake ni akina nani. Yaani ni mgawanyo kwa kuzaliwa na kwa imani. Makundi hayo mawili huunda uhusiano wa mapambano. Upande mmoja haustahimili upande mwingine.

Mashariki inawagawa binadamu si kiaina bali kimahusiano. Ni mgawanyo wa mtu ni mzao wa nani, wa ukoo gani, na mahusiano ya mtawala na raia au ya baba na mwana. Lakini katika ngazi ya falsafa, haikubali migawanyo hii ya maisha ya kila siku. Ni mgawanyo wa kiongozi na mshiriki. Viongozi na washiriki wapo katika kila jamii ya binadamu. Mgawanyo huu unategemea taswira ya binadamu iliyo kabla ya kumpanga mtu katika aina fulani. Magharibi nayo ina viongozi (junzi) na washiriki (xiaoren). Lakini katika mgawanyo wa kimapambano wa Magharibi, binadamu wanagawanyika kufuatana na kuwa nacho au kutokuwa nacho kitu kama nafsi, akili, busara au itikadi. Wasio navyo wanatengwa nje ya nafasi ya binadamu. Katika mgawanyo kama huo, nadharia ya malezi haina mahali pa kusimama. Ukizaliwa mahali pasipojulikana, hata ulelewe vizuri vipi, nafsi, akili, busara au itikadi ambayo Magharibi inaidai, na ambayo hukuzaliwa nayo, haiwezi kutokea. Lakini mgawanyo wa Mashariki wa kiongozi na mshiriki unaamuliwa kabisa na malezi. Katika kila jamii daima kuna viongozi na washiriki. Miongoni mwa binadamu waliozaliwa na kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine, kuna wanaoratibu kujipendelea kwao na moyo wao wa kuwajali wengine kupitia elimu na mwamko fulani na kufuata njia ya kiongozi, na kuna wanaobaki washiriki ambao kujipendelea kwao kunageuka kuwa uchoyo. Nadharia ya malezi ndiyo inayoamua yote.

Ustaarabu wa Mashariki, zaidi ya miaka elfu mbili iliyopita, ulihitimisha mjadala wake kuhusu asili ya binadamu (nature) na kuingia katika malezi (nurture). Uliona kwamba kila binadamu huzaliwa na asili ya binadamu inayojitahidi kunyakua maslahi yake mwenyewe. Na, ukivuka asili ya binadamu, ulijikita katika mjadala na falsafa ya tabia ya binadamu (utu, mwenendo, hulka, haiba, tabia ya mtu). Magharibi inajikita katika swali la asili ya binadamu ni nini, na Mashariki inajikita katika kukuza tabia ya mtu. Tabia hujengwa lini? Je, tabia hii hutofautiana kufuatana na ishara zilizokwisha kuwekwa katika asili? Au hutofautiana kufuatana na malezi? Je, asili na malezi hufanya kazi kila kimoja peke yake, au hujenga tabia kwa kuingiliana? Ustaarabu wa Dao ulianzisha falsafa kwamba asili na malezi hujenga tabia ya mtu kwa kuingiliana.

Ustaarabu wa Magharibi, katika nadharia ya asili ya binadamu, umebaki katika tatizo la kifalsafa la nadharia ya ubao mtupu na nadharia ya asili. Kwa upande mwingine, ustaarabu wa Mashariki ulikuwa umeiacha ngazi hiyo na ulikuwa ukijenga mtazamo wa maadili na siasa unaojikita katika falsafa ya asili ya binadamu na ya kulea tabia ya mtu. Ulijikita katika tabia ya mtu, hasa tabia ya mtu inayothamini maadili. Lengo lilikuwa kuwapa binadamu, wanaojitahidi kwa ajili ya maslahi yao wenyewe, tabia inayofaa maisha ya kijamii.

Katika Magharibi, kujadili tabia ya binadamu au tabia ya mtu ni jambo la karibuni kiasi. Miaka elfu ya Zama za Kati ilikuwa wakati ambapo, chini ya fikra za Kikristo, hapakuwa na hisia yoyote ya haja ya kulea tabia au tabia ya mtu. Kufikiria umuhimu wa elimu ya binadamu kulitokana na athari ya nadharia ya Locke ya ubao mtupu au nadharia ya Rousseau kuhusu elimu, miaka 300 hadi 400 iliyopita. Ustaarabu wa Mashariki ulijikita katika umuhimu wa elimu kwa miaka elfu mbili. Kwa sababu, huku ukiikubali asili, uliona kwamba kujengwa kwa tabia ya mtu, yaani jinsi binadamu anavyokua, ni nguvu ya malezi (nurture). Wanafikra wa Magharibi wa nyakati za kisasa za mwanzo waliweza kupata habari za Mashariki zilizoletwa na mapadri wa Kijesuiti. Walieleza mshangao na wivu wao kuhusu mfumo wa mitihani ya kifalme, ambamo watu wote wa Mashariki walijitolea kwa elimu na maafisa walichaguliwa kufuatana na kiwango cha mafanikio yao katika elimu. Wakati huo katika Magharibi, nyadhifa zote za umma ziliuzwa na kununuliwa kwa mfumo wa upendeleo.

Usimamizi wa uhalisia wa Mashariki dhidi ya ufuatiliaji wa mawazo bora wa Magharibi

Binadamu wa Magharibi anayetafuta maana hufuatilia maono kwa ajili ya ubinadamu wote. Kueneza dini na kufuatilia itikadi ni mifano mikuu. Kwa mtazamo wa kwanza vina kitu kikubwa na cha fahari. Lakini, kama ilivyo kwa uenezaji wote wa dini na wa itikadi, vina tatizo la msingi la kukosa uhalisia. Hasa maono yanayofuatiliwa na itikadi yote yalijengwa kwa kuipotosha asili ya binadamu. Tatizo liko katika nadharia ya asili ya binadamu inayochukulia nafsi, akili au busara kuwa kiini cha binadamu.

Maana inayofuatiliwa na Magharibi hatimaye inategemea falsafa ya ubinafsi. Uhusiano kati ya mtu binafsi na Mungu, au kati ya mtu binafsi na itikadi, unakuwa muhimu kuliko uhusiano na watu wengine. Binadamu wa Mashariki anayetafuta maana anajikita katika nadharia ya kisichodhihirika na katika umahusiano. Maungamo ya Utao na Ukonfyushasi yanafundisha hili: “Dao haina mwisho”, “Maisha yana mwisho, lakini maarifa hayana mwisho”, “Dao haitimii”, “Katika ren (仁), hakuna mwalimu wa kumpisha”. Binadamu anayetaka kupata maana katika upande wa maadili hafuatilii maono, bali kwa juhudi zisizokoma hufuatilia upatanifu wa mahusiano ya binadamu. Maana ya Mashariki inategemea falsafa ya umahusiano. Umahusiano unajikita katika falsafa ya mabadiliko. Hali ambamo binadamu anaishi hubadilika bila kukoma kufuatana na wakati na mazingira.

Ustaarabu wa Magharibi unajikita katika sheria na taasisi kwa ajili ya kustawisha “ubinafsi” unaotafuta furaha. Kwa sababu furaha ni ya kibinafsi. Katika Mashariki, maadili yanayojikita katika “umahusiano” kati ya binadamu ndiyo kiini cha ustaarabu. Maadili yanatokana na kujihadhari na kujipendelea kulikomo katika asili ya binadamu. Ni kujifunza kwa vitendo maadili ya umahusiano dhidi ya uchoyo unaochipuka kwa kawaida kutoka katika kujipendelea, ili kufikia upatanifu kati ya binadamu katika maisha ya kijamii. Utao wa Mashariki unalenga mwenye hekima (shengren, 聖人). Ukonfyushasi unalenga kiongozi (junzi, 君子). Mwenye hekima na kiongozi wote wanaishia katika lengo la “kiongozi”. Ni usemi wa kimahusiano. Katika Magharibi, wanafikra wa kisichodhihirika kama Spinoza walilenga “mwanahekima”. Ni usemi wa kibinafsi.

Nadharia ya kinachodhihirika (示現論), kitovu cha falsafa ya Magharibi, inawakilisha thamani ya kiini ya ubinafsi. Ukweli (Mungu, ukweli wa kimetafizikia, itikadi n.k.) unakuwa jambo muhimu kuliko yote kwangu, na uhusiano wangu na ukweli unakuwa muhimu kuliko uhusiano wangu na binadamu mwingine yeyote. Kwa sababu uhusiano wangu na wengine unakuwa chini ya uhusiano wangu na ukweli, na ninawapima wengine kwa kufuata dini au itikadi. Kwa msingi huu, katika ubinafsi, uhuru wa kujiamulia na uhuru wa mtu binafsi vinathaminiwa kuliko kitu kingine chochote. Kuufuatilia ukweli niliouelewa na kupata wafuasi wengi kunakuwa mtindo wa maisha wa watu wa Magharibi.

Kiini cha ustaarabu wa Mashariki ni nadharia ya kisichodhihirika (不現論). Nadharia ya kisichodhihirika ni kwamba “ukweli upo, lakini binadamu hawezi kuueleza”. Katika Magharibi, Heraclitus na wengine waliitetea, lakini baada ya Sokrates iliharibiwa katika falsafa ya Magharibi na ikawa dhana isiyokuwepo tena. Nadharia ya kisichodhihirika ni fikra inayounda msingi wa Utao, Ukonfyushasi na Ubuddha. Kinachoieleza vizuri ni sentensi ya kwanza ya Daodejing, 道可道非常道 (Dao inayoweza kuelezwa si Dao ya milele). Kwa mujibu wa fikra ya ustaarabu wa kisichodhihirika, “ukweli” ambao binadamu anadai kuwa ameugundua hauwezi kuvuka maadili, yaani ren (仁), kiini cha uhusiano kati ya binadamu na binadamu. Wala mtu hawezi kumlazimisha mwingine “ukweli” aliougundua. Falsafa hii ndiyo kiini cha umahusiano aliopewa binadamu.

Fikra zilizoanzishwa na ustaarabu wa Mashariki kwa ajili ya kulea tabia ya mtu inayobadilika ni fikra ya Ukonfyushasi ya kiongozi na fikra ya Utao ya kutotenda (wuwei, 無爲). Kiini chake ni falsafa inayolenga si kutimiza mawazo bora, bali kusimamia uhalisia wa asili ya binadamu. Xunzi anaona kwamba asili ya kuzaliwa nayo yenye matatizo, ambayo binadamu huzaliwa nayo, haiwezi kuepukwa. Anaikubali kama sehemu ya maumbile. Lakini kwa kuwa asili ya binadamu ina matatizo, anajikita katika kuitawala vizuri baada ya kuzaliwa kwa maadili na sheria ili kujenga tabia ya mtu itakayoisaidia jamii; hili linakubaliana na falsafa ya “uhuru ndani ya majaliwa”. Hatimaye lengo la Xunzi si kuibadilisha asili ya kuzaliwa nayo kwa sababu ina matatizo, wala kuiondoa au kuivuka, bali ni “kulea” tabia ya mtu kupitia maadili na sheria. Hiyo ndiyo sababu maadili na sheria vinahitajika katika jamii ya binadamu. Aliyafafanua maadili na sheria kuwa vitu visivyoanguka kutoka mbinguni, bali vilivyotungwa na viongozi na wenye hekima walioichunguza vizuri jamii ya binadamu. Anakana hali ya kabla ya uzoefu na hali ya kupita maumbile.

Ustaarabu huu wa Mashariki unajikita katika kushiriki katika uhalisia: fikra ya kiongozi na fikra ya kutotenda. Unajikita katika kusimamia jamii ya binadamu kwa kulea tabia ya mtu inayobadilika. Yaani, ni falsafa ya jinsi binadamu, akiwa na asili ya binadamu aliyozaliwa nayo, anavyoweza kujizoesha na jamii. Unajikita katika maadili ya kisiasa (ethico-politics) na uchumi wa kisiasa (political economy). Hili linatofautiana na ustaarabu wa Magharibi unaojikita katika teolojia, metafizikia na itikadi. Nadharia zote za Magharibi za asili ya binadamu zinalenga si kusimamia jamii ya binadamu, bali kutimiza jamii kamilifu ya ndoto.

Inadhihirika kwamba Mengzi alimwelewa binadamu hasa kwa upande wa akili, yaani ubongo mpya, na Xunzi, kinyume chake, alimwelewa binadamu hasa kwa upande wa silika, yaani ubongo wa zamani. Lakini hilo halimaanishi kwamba Mengzi alizipuuza hisia au silika za binadamu au kuziona kuwa dhambi, na vivyo hivyo Xunzi hakuyaweka kando maadili au kanuni za kijamii kama vitu vinavyoifunga silika ya binadamu. Mengzi na Xunzi wote walikubali kuwepo na umuhimu wa silika na akili. Lengo ni moja. Mengzi na Xunzi wote wanaweka mkazo katika “kulea tabia ya mtu”. Xunzi anasisitiza kwamba asili ya binadamu inajua lililo sahihi na ina uwezo wa kupambanua, lakini ni muhimu kukutana na mwalimu bora na marafiki wema na kujilea mwenyewe:

Kwa kweli, binadamu ana asili ya kuzaliwa nayo inayoweza kujua lililo sahihi, na moyo unaoweza kulipambanua. Lakini binadamu lazima akutane na mwalimu mwema ili ajifunze, na akutane na marafiki wema ili ashirikiane nao, ndipo aweze kuikuza asili hii (Xunzi 23:15)

Katika Magharibi, ni Spinoza anayeeleza mtazamo wa asili ya binadamu na wa maumbile unaofanana zaidi na wa Xunzi. Nadharia ya Xunzi ya asili ya binadamu inafanana na nadharia ya Spinoza ya asili ya binadamu. Spinoza aliiita asili ya binadamu inayofuatilia maslahi yake mwenyewe kwa kufuata silika ilizozaliwa nazo utumwa wa binadamu (human bondage). Aliona kwamba ndani ya binadamu, pamoja na silika hizo, kuna akili, na kwamba akili ina uwezo wa kuitawala silika. Lakini aliona kwamba ni watu wachache sana tu wanaofanikiwa katika hilo. Spinoza aliwaita watu huru (free man), na wengine wengi wanaoishi katika utumwa aliwaita umati (multitude). Mgawanyo wa Spinoza wa binadamu kuwa “mtu huru na umati” unafanana sana na mgawanyo wa Xunzi wa binadamu kuwa “kiongozi na mshiriki”. Lakini kwa Spinoza, tofauti na Xunzi, upande wa maadili ya kisiasa uko katika uhuru wa mtu binafsi. Kwa Xunzi uko katika viongozi wa jamii. Maadili ya Spinoza yanalenga mtu huru. Lakini Xunzi analenga kuwafanya binadamu kushika maadili na kuwa viongozi wenye uwezo kisiasa.

Xunzi na Spinoza wanachukua msimamo uleule pia katika mtazamo wao wa maumbile. “Dao, au Mungu, haiingilii mambo ya binadamu.” “Binadamu anapaswa kufuata njia ya Dao, au ya Mungu, kwa faida yake mwenyewe.” “Njia ya Dao, au ya Mungu, hujitokeza katika asili ya binadamu.” “Anayeipenda Dao, au anayempenda Mungu, hawezi kutarajia kwamba Dao, au Mungu, atampenda yeye.” “Haiwezekani kukana kwamba binadamu ni sehemu ya maumbile.” “Vitu vyote vya ulimwengu, pamoja na binadamu, vipo kwa nguvu ya Dao, au ya Mungu.” Kauli kama hizi zinapatikana katika sura ya Xunzi “Kuhusu Mbingu” (天論), na katika Maadili (Ethics) ya Spinoza. Ila Xunzi alizieleza akijikita katika Dao, na Spinoza akijikita katika Mungu.

Kulea tabia ya mtu kwa Mengzi na Xunzi kulikuwa tayari kumeelezwa kama kulivyo kwa Konfyushasi. Mafunzo Makuu ya Konfyushasi yanaeleza njia inayopitia kujilea na kupanga familia (修身齊家) katika sura ya 8, kutawala dola (治國) katika sura ya 9, na kuleta amani chini ya mbingu (平天下) katika sura ya 10. Maana yake, yaani kujitawala mwenyewe, kutawala familia, kutawala dola na kutawala vyote vilivyo chini ya mbingu, inajulikana sana kwa usemi 修身齊家治國平天下. Lengo la kiongozi liko katika utawala sahihi. Kwa ajili hiyo, yanajikita katika kulea tabia ya mtu ili kuwa kiongozi:

Watu wote wana asili na uwezo uleule. Lakini mmoja huwa kiongozi na mwingine huwa mshiriki. Sababu ya tofauti yao haiko katika tofauti ya asili na uwezo wao, bali inapatikana katika mazoea na juhudi zao. (Xunzi 4:7)

Mengzi na Xunzi, pamoja na Konfyushasi, wana kwa nguvu upande wa kisiasa ulio maalumu kwa Ukonfyushasi: kwamba viongozi wanapaswa kulelewa. Xunzi anasisitiza matendo ya kimaadili ya kisiasa:

Kusikia ni bora kuliko kutosikia. Kuona ni bora kuliko kusikia. Kuelewa ni bora kuliko kuona. Kutenda ni bora kuliko kuelewa. Lengo la kujifunza liko katika kutenda. (Xunzi 8:9)

Hapa Xunzi anauliza swali lifuatalo: je, binadamu wote wanaweza kufanywa kuwa wenye hekima? Wote wakitaka hivyo, wanaweza kuwa hivyo. Lakini tatizo ni kwamba mtu hawezi kulazimishwa kutaka hivyo. Hatimaye chaguo la mtu binafsi ndilo muhimu:

Binadamu anaweza kuwa mwenye hekima (聖人) kwa kujifunza na kutenda. Basi kwa nini si watu wote wanaokuwa hivyo? Ni kwa sababu inawezekana, lakini haiwezi kulazimishwa. Mshiriki anaweza kuwa kiongozi. Lakini asipotaka, hawezi kuwa. Kiongozi anaweza kuwa mshiriki. Lakini asipotaka, hawezi kuwa…. Si kwamba ni vigumu kuwa hivyo. Maana yake tu ni kwamba hakuwezi kufanywa kwa kulazimishwa. (Xunzi 23:12)

Hapa ndipo ilipo tofauti kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Ni tofauti ya “imani katika Mungu” dhidi ya “kulea tabia ya mtu”. Katika ustaarabu wa Mungu, mtu anakuwa muumini kwa kutangaza kwamba ataiamini sheria ya kidini iliyowekwa. Akishakuwa muumini, muumini husimamiwa “kutoka nje” na sheria hiyo. Katika ustaarabu wa Dao, kiongozi haamuliwi kutoka nje, bali huamuliwa “kutoka ndani”. Mtu mwenyewe huamua kama ni kiongozi au mshiriki:

Kiongozi hutafuta anachokitaka ndani yake mwenyewe. Mshiriki hupangiwa anachokitaka kutoka nje. (Maandiko Teule 15:20).

Fikra hii ya Konfyushasi inaelezwa kwa uwazi zaidi kwa Xunzi. Kiongozi ana lengo lake kama kiongozi, yaani kuleta amani chini ya mbingu. Kiongozi hutenda kufuatana na lengo hilo. Mshiriki hana lengo hilo la kimaadili, na hufuata tamaa yake binafsi.

Kiongozi hutumia mawazo na vitu. Mshiriki hutumiwa na mawazo na vitu. (Xunzi 2:5).

Fikra ya Ukonfyushasi ya kiongozi inakubaliana na fikra ya Utao ya kutotenda. Sheria ya kutotenda ni kupunguza hadi kiwango cha chini matendo ya nje. Kwa sheria ya kidini, kilicho muhimu ni ushawishi wa nje na kuukubali. Kwa hiyo Ukristo unakubali kubadili dini. Kwa kuwa inatosha kufuata sheria iliyowekwa, Mkatoliki anaweza kuwa Mprotestanti, na kinyume chake pia kinawezekana. Lakini katika ustaarabu wa Dao, kiongozi na mshiriki hawawezi kubadilishana nafasi kwa kubadili dini. Kihistoria, kubadili dini mara nyingi kulitokea kwa kulazimishwa. Mifano ni amri zilizotaka Wayahudi wawe Wakristo, la sivyo mali zao zote zitaifishwe. Lakini kama Xunzi alivyoeleza, mtu hawezi kuwa kiongozi au mshiriki kwa kulazimishwa. Hilo linawezekana tu ikiwa mtu mwenyewe anataka na hilo likajitokeza katika matendo.

Maandiko Teule nayo yanalitaja hili: “Kiongozi hutafuta anachokitaka ndani yake mwenyewe; mshiriki hukitafuta kwa wengine.” “Kiongozi hupima uwezo wake mwenyewe; mshiriki huamuliwa na kama wengine wanamtambua.” “Kiongozi huhangaikia Dao; mshiriki huhangaikia umaskini.” Ikiwa ni vigumu kumpima mtu moja kwa moja, inatosha kuwatazama watu walio karibu naye. Xunzi, katika sura yake “Asili ya Binadamu ni Ovu”, anasema tuwatazame walio karibu: “Ukitaka kujua mtu alivyo, mtazame rafiki yake. Ukitaka kujua mfalme alivyo, watazame mawaziri wake.”

4) Lengo la asili ya binadamu: kutafuta maana ya maisha dhidi ya kutafuta furaha ya mtu binafsi

Nadharia ya Magharibi ya mkataba wa kijamii na kukuza tabia kwa Mashariki vyote vina lengo la kusimamia jamii ya binadamu. Hili linahusiana moja kwa moja na swali la jinsi asili ya binadamu ilivyoundwa na jinsi inavyotumiwa. Tukiitazama kwa mwanga wa asili ya binadamu, binadamu katika ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi wanataka nini na wanafuatilia nini? Nadharia za asili ya binadamu za Mashariki na Magharibi zinatofautiana mahali pa kuanzia: falsafa ya mabadiliko na falsafa ya kuwepo. Kwa hiyo, malengo wanayoyafuatilia binadamu katika ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi yanatofautiana. Tunahitaji kufanya uchunguzi halisi wa kile anachokifuatilia, si akili, bali binadamu aliyeundwa na asili ya binadamu, yaani silika na busara.

Dini ya ufunuo imesimama juu ya dhana kwamba mapenzi ya Mungu yako juu ya akili ya binadamu. Lakini falsafa ya mantiki ya Magharibi inaelekea katika wazo kwamba akili ambayo Mungu alimpa binadamu inaweza kuonyesha uwezo kama wa Mungu. Mashariki inaifanya nadharia ya asili ya binadamu, isemayo kwamba akili na silika vimefungamana, kuwa msingi wa ustaarabu wake. Katika nadharia hii ya asili ya binadamu, Mashariki ina lengo la kutafuta maana kati ya binadamu. Tofauti na ubinafsi (Individualism), unaotafuta mbingu au furaha, umahusiano (Relationalism) unatafuta maana ya maisha. Maana ya maisha inajikita katika maadili, kiini chake kikiwa uhusiano kati yangu na watu wengine: “Ukitaka kusimama, wasimamishe na wengine.” Maisha ya Mashariki yanayotafuta maana ya maisha yanatofautiana na maono, yanayojikita katika nadharia ya Magharibi ya kinachodhihirika, ya kutaka kutimiza ulimwengu wa jamii kamilifu ya ndoto. Juhudi za kufuatilia jamii kamilifu ya ndoto wakati mwingine huzaa matunda makubwa, lakini kwa urahisi huteleza katika ubinadamu-kitovu usiojali maadili.

Enzi ya Uvumbuzi wa Bahari ya Magharibi ilitaka kupanua ukuu wa akili ya binadamu. Magharibi, ikiwa na uhakika zaidi na ustaarabu wake wa kuabudu akili, ilianza kuota ulimwengu bora kabisa. Ikisukumwa na maendeleo ya kushangaza ya sayansi, ilishikwa na shauku ya kuamini kwamba binadamu anaweza kuandaa ulimwengu bora kabisa. Mfumo mkubwa wa kifalsafa ukaundwa, ukisema kwamba binadamu alizaliwa ili kufuatilia mawazo bora na yupo kwa ajili hiyo. Katika kipindi hiki, Magharibi ya kisasa ilifikia maendeleo yaliyo adimu katika historia ya binadamu. Kuundwa kwa nadharia ya udhibiti na uwiano kulifanikisha kubadilishana mamlaka kwa amani, na kuuletea ubinadamu maendeleo ya kushangaza katika sanaa, muziki, michezo na sayansi, katika kila nyanja. Pamoja na Magharibi kuushinda ulimwengu, iliundwa mifumo ya kifalsafa inayosisitiza ukuu wa akili ya Magharibi, na watu wengi wa Magharibi wakaiunga mkono. Wazo la kuupanua hili kwa ulimwengu, Magharibi ikiwa kitovu, likaanza kuchemka. Wakaanza kuota ulimwengu bora kabisa kwa ajili ya watu wa Magharibi, na kwa ajili ya ulimwengu.

Wazo kwamba jamii kamilifu ya ndoto inayoongozwa na akili inaweza kutekelezwa katika jamii ya binadamu ni ndoto isiyowezekana. Kwa kuwa silika ni chanzo cha nuru na akili ni kioo, jamii kamilifu ya ndoto inayoipuuza silika haiwezi kutimizwa katika jamii ya binadamu. Kwa mujibu wa falsafa ya Mashariki ya mabadiliko, katika jamii ya binadamu vipindi vya kung’ang’ania kwa muda jamii kamilifu ya ndoto na vipindi vya uharibifu vinavyoiondoa vinapokezana tu. Kihistoria, wazo la binadamu la kujenga jamii kamilifu ya ndoto, lilipoungana na “Udarwini wa kijamii”, lilifungua enzi ya itikadi. Hivyo itikadi ya Magharibi, katika karne ya 20, iliumba aina zote za mafundisho ya kiitikadi yaliyozalisha hali za kutisha kimaadili, na ubinadamu ukajitupa ndani yake kwa kila kitu ulichokuwa nacho. Falsafa ya Magharibi, ikishuhudia matokeo hayo ya kusikitisha, iligundua uongo wa Udarwini wa kijamii, na polepole ikagundua pia mipaka ya akili ya binadamu.

Ustaarabu wa Magharibi sasa utaelekea wapi? Inatosha kukubali kwamba akili ya binadamu ipo chini ya sheria ya Mungu au ya maumbile. Tatizo ni kwamba Magharibi haiwezi kurudi tena kwa Mungu wa dini ya ufunuo. Kwa sababu suala la Mungu anayetenda miujiza na kuyaongoza mambo ya binadamu lilitatuliwa katika enzi ya Mwangaza. Basi, Mungu asiyeyaongoza mambo ya binadamu anaweza kufikiwa kwa kumlinganisha Mungu na maumbile kuwa kitu kimoja, kwa njia aliyoipendekeza Spinoza. Njia hii hatimaye inakuwa njia ya kuikubali falsafa ya asili ya Dao, ambayo ustaarabu wa Mashariki unaitegemea. Lakini falsafa ya asili ina tofauti ya kimsingi na fikra ya kuabudu akili, msingi ulioutawala ustaarabu wa Magharibi kwa maelfu ya miaka, kwa hiyo hili nalo si rahisi. Hapa ndipo linapojitokeza tatizo la msingi: ustaarabu wa Magharibi hauwezi kupata njia ya kufuata.

Katika Magharibi ya baada ya Mwangaza, akili ilipochukua nafasi ya Mungu, falsafa ilijikita katika kutafuta msingi wa maadili. Ndani ya mfumo wa deismu, Kant aliweka mbele falsafa isemayo kwamba ndani ya asili ya binadamu kuna asili inayotafuta maadili. Nadharia hii ya Kant ya wajibu wa kimaadili unaotokana na “akili” ina ushawishi mdogo zaidi sana kuliko nadharia ya wajibu wa kimaadili unaotokana na “sheria” iliyoamriwa na Mungu katika dini ya ufunuo. Kwa hiyo watu wa Magharibi, ambao hisia yao ya wajibu wa kimaadili ilikuwa imedhoofika, walianza kujiuliza swali: “Kwa nini binadamu anapaswa kuishi?”

Hapa watu wa Magharibi wanajikita katika nadharia ya furaha. Wanaonyesha mwelekeo wa kujikita zaidi katika “nadharia ya furaha” ya maisha kuliko katika “nadharia ya wajibu” inayotokana na akili. Bentham aliona kwamba, kwa kuwa asili ya binadamu hatimaye hutafuta furaha, lengo liitwalo maadili huzaliwa kutokana na kutafuta furaha. ³²⁴ Katika Magharibi kuna desturi ya muda mrefu ya kutafuta lengo la maisha katika kutafuta furaha. Inaanzia kwa Thales na Sokrates, ikipitia Epicurus, hadi nadharia ya maadili ya manufaa ya Bentham katika nyakati za kisasa. Thales alisisitiza umuhimu wa furaha: “Mtu mwenye furaha zaidi ni yule mwenye mwili wenye afya, akili tajiri, na tabia iliyofunzwa vizuri.” Sokrates aliamini kwamba maarifa huleta furaha: “Makosa ya binadamu hutokana na ujinga. Maarifa ni wema. Wema ni furaha.”

Ustaarabu wa Magharibi unajikita katika ubinafsi unaotafuta “furaha ya kila mmoja”. Katika Mashariki, kwa nadra, walikuwepo watu waliotetea ubinafsi. Fikra ya Yang Zhu (楊朱), mojawapo ya Shule Mia zilizoshindana katika Kipindi cha Madola Yanayopigana, inafanana sana na ubinafsi wa Magharibi. Iliweka mkazo katika kufanya kila tendo kwa ajili yangu mwenyewe, na haikujali maadili ya kijamii. Kiini cha fikra ya Yang Zhu ni “kwa ajili yangu” (爲我), kutenda kwa ajili yangu peke yangu, na “kuhifadhi asili kamili na kulinda uhalisi” (全性保眞), kuilinda asili ya binadamu kama maumbile yalivyoiumba. Kinyume cha Yang Zhu, fikra ya Mozi (墨子) nayo ilikuwa na nguvu kubwa katika Kipindi cha Madola Yanayopigana. Mozi alitetea upendo kwa wote (兼愛) na kupinga mashambulizi (非攻). Aliweka mkazo katika kuwapenda wengine, na alidai kwamba kwa hali yoyote mtu hapaswi kushambulia. Katika Kipindi cha Madola Yanayopigana, ambapo vita vilifuatana bila kukoma, fikra ya Mozi ikawa maarufu. Lakini fikra za Yang Zhu na Mozi, ingawa kila moja ina mtazamo wake wa maana, ni fikra zinazoelemea upande mmoja.

Fikra ya Ukonfyushasi ya Konfyushasi ilitetea umahusiano unaojumuisha vyote viwili: kuweka mkazo kwa nafsi yako kama Yang Zhu, na kuweka mkazo kwa wengine kama Mozi. Ni dai kwamba mimi na wengine tunapaswa kufungamanishwa. Umahusiano wa fikra ya Konfyushasi ni dhana kwamba wengine wasipokuwa na furaha, huwezi kuwa na furaha peke yako. Hatimaye fikra ya Konfyushasi, ikiwa Ukonfyushasi, ikawa kitovu cha fikra za Mashariki. Kwa kuwa ustaarabu wa Mashariki unathamini umahusiano wa “sisi”, unathamini si uhusiano kati ya binadamu na kiumbe kamili, bali uhusiano kati ya mtu na mtu.

Kama hata kuwatumikia binadamu huwezi vizuri, utawezaje kuwatumikia pepo? Bado hatuyajui vizuri maisha, tutawezaje kujadili kifo? (Maandiko Teule 11:12)

Ren (仁), ambayo Ukonfyushasi unaiona kuwa maadili ya juu kabisa, inaelekea hasa katika umahusiano unaojikita katika uhusiano kati ya binadamu na binadamu. Kitovu chake si “ukweli” unaotangazwa na dini au metafizikia, bali umahusiano wa “wengine waishi na mimi niishi”, unaouona uhusiano kati ya binadamu kuwa thamani ya juu kabisa:

Ukitaka kusimama, wasimamishe na wengine; ukitaka kufika, wasaidie na wengine kufika. (Maandiko Teule 6:30)

Katika umahusiano, hata furaha mtu hawezi kuwa nayo peke yake, bali ni kuhisi pamoja na wengine hisia ya furaha, yaani saikolojia chanya. Kwa hiyo, katika ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi, falsafa ya Mashariki inayopingana na ubinafsi wa Magharibi inaweza kuelezwa si kama ukundi, bali kama umahusiano. Lakini dhana ya “umahusiano” si dhana inayotumika katika mfumo wa kifalsafa wa Magharibi. Kwa hiyo tunapaswa kuona kwamba katika maneno ya Magharibi hakuna dhana ya kifalsafa inayoeleza umahusiano wa Mashariki. Katika Magharibi, kilicho muhimu ni ubinafsi, ambapo ukweli wa kidini, ukweli wa kifalsafa au ukweli wa kiitikadi, kwangu mimi, unavuka uhusiano kati yangu na watu wengine. Lakini umahusiano wa Mashariki ni falsafa inayothamini uhusiano kati ya mtu na mtu, na yenye maana ya kulinda maslahi yangu kwa kumjali mwingine. Maana ya kifalsafa ya umahusiano inakubaliana na ukweli rahisi: “Bila wewe, hakuna mimi.”

Furaha inayohisiwa katika ubinafsi wa Magharibi ni ya muda mfupi. Hisia ya furaha haidumu. Mtu anayetafuta furaha, asipokuwa na furaha, hujiona hana bahati. Tatizo liko katika jinsi mfumo ulivyowekwa. Furaha na huzuni kwa kiasi kikubwa ni mchezo ambao faida ya mmoja ni hasara ya mwingine. Mtu anayetafuta maana ya maisha, kama ilivyo katika Mashariki, huipima katika mahusiano na wengine au katika kujifunza. Umahusiano uko nje ya mchezo huo wa jumla sifuri. Kutafuta maana ni kwa kuendelea na kwa hatua; kuna viwango tofauti. Kwa kuwa kutafuta furaha ni mchezo wa jumla sifuri, mtu anayejiona hana furaha bali ana huzuni hutafuta kwa urahisi suluhisho katika dawa za kulevya au nje yake. Mtu anayetafuta maana huipima kwa mahusiano yake na wengine au kwa matunda ya kujifunza kwake, kwa hiyo maana na matunda hupimwa kutoka ndani.

Mitazamo ya kimaadili ya Mengzi na Xunzi wa Mashariki iko mbali na furaha au starehe ya Epicurus. Mengzi, akiwa mwanafikra aliyezaliwa katika ustaarabu wa Dao, aliona kwamba lengo la maisha si kutafuta furaha au starehe. Wanafikra wa ustaarabu wa Mashariki walikuwa na lengo moja: kufuatilia maadili ya kisiasa na kuchagua vizuri “viongozi (君子)”. Hii ni sifa ya Ukonfyushasi, lengo walilolishiriki Konfyushasi, Mengzi na Xunzi wote. Utao kwa asili unalenga kuepuka kushiriki moja kwa moja katika siasa na kuchimba kwa kina Dao ya maumbile, lakini hata Utao unawagawa binadamu kuwa wenye hekima (聖人) na watu wa kawaida, na unaeleza uongozi wa mwenye hekima.

Kwa maana hii, mgawanyo wa Ukonfyushasi wa kiongozi na mshiriki na mgawanyo wa Utao wa mwenye hekima na watu wa kawaida vinafanana kwa kuwa vyote hatimaye vinaeleza taswira ya “kiongozi” anayetamanika. Maisha ya Mashariki yanayotafuta maana, kwa msingi wa umahusiano, hutaka kupata maana katika mahusiano na maumbile na na watu wengine. Yanajikita katika ubinadamu ulio na kitovu katika maadili ya kuishi pamoja, si katika furaha ya mtu binafsi. Kwa kuwa hili linamjumuisha mwingine na mimi (彼我) wote wawili, si kujitoa sadaka kwa kujipendelea, bali ni kujipendelea kwa busara, yaani usemi wa umahusiano.

Magharibi inaifanya furaha ya mtu binafsi kuwa lengo la maisha, na Mashariki inaifanya kutafuta maana ya kimahusiano kuwa lengo hilo. Ren (仁) ni “kuwajali wengine”, yaani itikadi ya huruma (compassionism). Maadili ni “ya kimahusiano”: hayawezi kufikiwa na mtu peke yake. Ikiwa furaha inajengwa juu ya ubinafsi, ren (仁) inajengwa juu ya umahusiano unaofungamana lazima na wengine. Umahusiano unathamini moyo wa kumjali mwingine kwa sababu unatafuta si furaha, bali “maisha yenye maana” au “maisha yenye thamani” (worthiness au worthwhileness) maishani. Kwa sababu jirani akiwa na huzuni, mimi kama mtu binafsi siwezi kuwa na furaha peke yangu.

Hili linaonyesha kwamba umahusiano wa Mashariki unatofautiana na ujumuiya wa Magharibi. Kwa sababu ujumuiya wa Magharibi unatumika kwa maana ya kuchukua nafasi ya ubinafsi, lakini umahusiano wa Mashariki unaukumbatia ubinafsi. Kwa kuwa umahusiano wa Mashariki haukani ubinafsi wa Magharibi, umahusiano wa Mashariki unaweza kuonekana kama falsafa inayounganisha ubinafsi na ujumuiya wa Magharibi.

Kung’ang’ania kwa watu wa Magharibi furaha ni kwa namna ya pekee. Kwa sababu wao, kwa msingi wa falsafa ya kuwepo, waliamini kwamba furaha haiji kwa vipindi na kwa muda tu, bali furaha ya milele inawezekana. Kwa mujibu wa falsafa ya Mashariki ya mabadiliko, ufafanuzi wa furaha unabadilika. Furaha ni muhimu, lakini nayo, kama kila kitu cha ulimwengu, haina budi kumjia binadamu kwa vipindi na kuwa ya muda tu. Kwa hiyo, fikra za Mashariki hazikuuangazia umuhimu wa “furaha” ya muda mfupi. Badala yake zilikuja kuthamini “maana” halisi ya maisha inayopatikana katika mambo ya binadamu: familia, marafiki, kujifunza na maumbile.

Konfyushasi alieleza katika Maandiko Teule, sehemu ya “Yong ye”: “Kukipenda kitu ni bora kuliko kukijua, na kukifurahia ni bora kuliko kukipenda” (sura ya 18). Kujua (知), kupenda (好) na kufurahia (樂) vinatofautiana na nadharia ya Magharibi ya furaha. Maelezo ya Konfyushasi yanaeleza mchakato wa kufikia mwamko kwa juhudi za mtu mwenyewe. Maana yake ni kwamba mtu hafikii mafanikio na mwamko wa kweli asipoishia katika kujua maarifa tu, bali akakipenda kitu hicho na, zaidi ya hapo, akaweza kukifurahia.

Miongoni mwa wanafalsafa wa Kigiriki waliotetea nadharia ya furaha, Epicurus ni maarufu. Nadharia ya furaha ya Epicurus ni starehe. Lakini nadharia yake ya furaha si starehe ya mwendo, bali ni “utulivu wa akili” (ataraxia). Alidai kwamba mtu anapaswa kujizuia katika tamaa, kuthamini urafiki na uaminifu, na kufikia furaha kwa kupata utulivu wa akili kupitia maisha ya hekima. Kuzingirwa kwa Magharibi na wazo la furaha hakupo katika ustaarabu wa Mashariki. Katika Magharibi kunaanzia kwa Aristoteli na Epicurus wa kale, hadi kwa Jeremy Bentham na John Stuart Mill wa nyakati za kisasa. Katika nyakati za kisasa, nadharia ya furaha iliwekwa mbele kama sababu ya kuwepo kwa binadamu na jamii. Wao, wakivuka mtu binafsi na kutetea furaha ya jamii nzima, walikuza kipimo cha furaha hadi ngazi ya kisiasa.

Maumbile yamemweka binadamu chini ya utawala wa mabwana wawili, maumivu na starehe. Ni maumivu na starehe tu vinavyoonyesha tunachopaswa kufanya na kuamua tutakachofanya. Kwa upande mmoja vinaweka kipimo cha lililo sahihi na lisilo sahihi, na kwa upande mwingine vinaamua njia ya mnyororo wa sababu na matokeo. Vinatutawala katika yote tunayoyafanya, yote tunayoyasema, yote tunayoyafikiri: kila juhudi tunayoweza kufanya ili kujinasua kutoka katika utii wao ni juhudi tu ya kuuthibitisha na kuuhakikisha utawala wao. ³²⁵

Bentham (1748–1832) alidai kwamba uadilifu wa kimaadili huzaliwa kwa sababu za manufaa. Bentham aliona kwamba maadili huzaliwa kufuatana na lengo. Maadili ya manufaa yana lengo kwamba “maadili ni furaha kubwa zaidi kwa idadi kubwa zaidi”. Mill (1806–1873), ingawa naye ni mfuasi wa itikadi ya manufaa, anatofautiana na Bentham. Dhidi ya dai la Bentham la “itikadi ya starehe ya kiidadi”, Mill anatetea “itikadi ya starehe ya kiubora”: dai lake ni kwamba “Sokrates mwenye njaa ni bora kuliko nguruwe aliyeshiba”.

Waliamini kwamba fadhila kama haki, ujasiri, uaminifu na ukweli huleta furaha ya “mtu binafsi” (au furaha ya manufaa ya watu binafsi waliojumlishwa). Fadhila kama utu, uadilifu, taratibu na hekima zote ni muhimu pia katika Mashariki. Lakini Mashariki inaona kwamba fadhila hizi hazitafutwi na “mtu binafsi” peke yake, bali zinaweza kufuatiliwa katika “mahusiano” na watu wengine au kati ya maumbile na binadamu. Kwa hiyo Mashariki inatafuta si “furaha ya mtu binafsi”, bali “binadamu anayetafuta maana ya mahusiano”. Maana ya maisha inamaanisha binadamu kupatana na maumbile, na kupatana na wengine katika urafiki, familia na kujifunza. Maana ya maisha ya Mashariki ni ya kimahusiano (relationalistic). Maishani inapata maana ya kuwa pamoja na maumbile au na wengine. Kwa upande mwingine, furaha ya Magharibi ni ya kibinafsi (individualistic). Mtu huwa na furaha peke yake. Furaha bora kabisa kama Wagiriki walivyoifafanua ni wao wenyewe kuwa na furaha kama miungu.

Furaha imekuwa lengo la maisha la watu wa Magharibi. Ni dhana inayoenea pia katika Mashariki. Watu hufuatilia ukweli, fedha, heshima, upendo na mengineyo, na wanapovipata huhisi furaha kwa wakati huo. Lakini furaha kwa kiasi kikubwa ni ya muda mfupi, na hasa ni ya kibinafsi. Kwa hiyo Mashariki haiifanyi furaha kuwa lengo la maisha. Watu wa Mashariki wanataka kuishi maisha yenye kustahili, yaani yenye maana. Ni kuhisi maana ya kuwa pamoja na wengine, si mimi binafsi peke yangu. Kilicho muhimu si furaha yangu mwenyewe, bali ni uhusiano gani ninaoujenga na watu wanaohusiana nami, familia, marafiki, wenzangu, na maumbile, na tumefanikisha nini pamoja. Hapo ndipo mtu huhisi kwamba maisha yanastahili. Hapa ndipo umuhimu wa maadili unaposisitizwa.

Hali ya tatizo la dawa za kulevya katika Magharibi na Mashariki inafichua tatizo la kutafuta furaha. Watu wa Magharibi hujaribu kutafuta chanzo katika tofauti za sheria na udhibiti, na katika tofauti za magendo na mitandao ya usambazaji. Magharibi, hasa Marekani, inajitahidi kutafuta suluhisho la tatizo si ndani, kwa watumiaji wa dawa za kulevya, walio chanzo cha tatizo, bali katika “usambazaji” wa dawa za kulevya unaotoka nje. Katika Mashariki, hata kama sheria na udhibiti ni dhaifu kuliko Magharibi, au magendo na mitandao ya usambazaji iko wazi, tatizo la dawa za kulevya halikui kama ilivyo Magharibi. Watu wa Mashariki hutafuta maana ya maisha si katika furaha au huzuni ya mtu binafsi, bali katika familia, marafiki na kujifunza. Hili likipungua, hutafuta suluhisho katika kuboresha mahusiano ya kifamilia na ya kibinafsi na kuongeza matunda ya kujifunza. Dawa za kulevya haziwezi kuchukua nafasi ya hili. Miongoni mwa mifumo ya fikra inayotenganisha Mashariki na Magharibi, kuna tofauti hii ya mifumo ya kifalsafa: ubinafsi na umahusiano.

Tanbihi

303
Isaiah Berlin, Karl Marx, tafsiri ya Kikorea ya Shin Bok-ryong, Kal Mareukeuseu (Karl Marx, kwa Kikorea), Pyeongminsa, 1982, uk. 284.
↩
304
Thomas Hobbes, Leviathan (Mobile Reference) 1,307, Kindle Edition:

“Katika hali kama hii, hakuna nafasi ya kazi za uzalishaji, kwa sababu matunda yake hayana uhakika. Kwa hiyo hakuna kilimo, hakuna usafiri wa bahari, wala matumizi ya bidhaa zinazoweza kuingizwa kwa bahari. Hakuna majengo ya starehe, wala vyombo vya kusogeza na kuhamisha vitu vinavyohitaji nguvu nyingi. Hakuna maarifa kuhusu uso wa dunia, wala hesabu ya wakati. Hakuna sanaa, hakuna fasihi, hakuna jamii. Na baya kuliko yote, kuna hofu isiyokoma na hatari ya kifo cha kikatili. Na maisha ya binadamu ni ya upweke, ya umaskini, ya kuchukiza, ya kinyama na mafupi.”
↩
305
John Locke, Works of John Locke: Including Two Treatises of Government, An Essay Concerning Human Understanding and More (2008), 15,037–38, Kindle Edition.
↩
306
http://www.svt.ntnu.no/iss/Indra.de.Soysa/POL3503H05/olson.pdf
↩
307
http://www.svt.ntnu.no/iss/Indra.de.Soysa/POL3503H05/olson.pdf
↩
308
Mancur Olson, Power and Prosperity; Outgrowing Communist and Capitalist Dictatorships, Basic Books, 2000, p7
↩
309
Mancur Olson, “Dictatorship, Democracy, and Development,” The American Political Science Review 87 (Sept. 1993): 568.
↩
310
Mancur Olson, Dictatorship, Democracy, and Development, American Political Science Review Vol. 87, No. 3 September 1993

http://www.svt.ntnu.no/iss/Indra.de.Soysa/POL3503H05/olson.pdf
↩
311
Mancur Olson, “Dictatorship, Democracy, and Development,” The American Political Science Review 87 (Sept. 1993), uk. 574–575
↩
312
Jinsi ukundi unavyotishia uchumi wa soko wa kidemokrasia wa Magharibi kumeelezwa katika sura ya 3, vifungu 2–3.
↩
313
Pengo kati ya matajiri na maskini linaongezeka kwa kasi katika nchi zote za Magharibi. Hali hii ikiendelea, ndani ya miongo michache serikali zote za Magharibi zitaporomoka na kuwa serikali dhaifu zinazohangaika chini ya madeni. Mafungamano kati ya vyama vya siasa na biashara yanatokana na kuchochewa kwa kujipendelea kulikomo katika asili ya binadamu tunayoishiriki sote, yaani uchoyo. Demokrasia pia inatawaliwa na mantiki ileile. Ni wakazi wa kawaida wanaochagua chama na kukipa ushindi. Lakini wakazi huwa na mwelekeo wa kupendelea chama kinachogawa ruzuku zinazofadhiliwa kwa deni la umma kuliko chama kinachodai kubana matumizi. Hatimaye, nadharia ya demokrasia pia inafanikiwa au inashindwa kulingana na asili ya binadamu. Si taasisi iitwayo demokrasia inayotawala jamii ya binadamu kwa uhalali; ni kanuni ya kujihifadhi inayotawala jamii ya binadamu. Hali hii inaonyesha kwamba nadharia ya asili ya binadamu inayosema kwamba silika ni chanzo cha nuru na busara ni kioo ina uhalisia zaidi kuliko nadharia za asili ya binadamu ambazo nadharia ya mkataba wa kijamii au maadili bora ya kimetafizikia yanajengwa juu yake.
↩
314
Usanisi, uteuzi-mseto, uchanganyaji na ukamilishano vyote vinaweza kuelezwa kwa Kiingereza kama syncretism. Ukamilishano ni vigumu kuuona katika ustaarabu wa Magharibi, lakini ni kipengele cha msingi katika ustaarabu wa Mashariki. Kuhusiana na dini, kwa Kikorea hutumika kwa kawaida tafsiri jeseol jonghap-juui (諸說綜合主義). Lakini katika kitabu hiki natumia istilahi uchanganyaji (融合主義) kwa kutumia itikadi zote kwa pamoja, na istilahi ukamilishano (補完論) kwa kutumia kwa pamoja silika na akili katika asili ya binadamu.
↩
315
Bertrand Russell, Human Society in Ethics and Politics, tafsiri ya Kikorea ya Kim Tae-gil (金泰吉), Ingan sahoe jilseoron (Nadharia ya Utaratibu wa Jamii ya Binadamu, kwa Kikorea), Bakyoungsa, uk. 9.
↩
316
Noyes na Kolb, op. cit., uk. 14.
↩
317
Fritjof Capra, The Tao of Physics, op. cit., uk. 55.
↩
318
Carl Sagan, Cosmos, op. cit., uk. 216.
↩
319
Carl Friedrich von Weizsäcker, op. cit., uk. 216.
↩
320
Nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, inayosema kwamba silika ni chanzo cha nuru na akili ni kioo, inafanana kwa namna fulani na nadharia ya asili ya binadamu ya udhanaishi (existentialism) wa Magharibi, lakini inatofautiana nayo. Kuna mfanano na tofauti. Katika nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, akili hutimiza dhima yake ndani ya mipaka ya silika. Kwa kuwa chaguo la akili haliwezi kuepukwa, inafanana na mtazamo wa udhanaishi unaomwona binadamu kama “kiumbe aliyehukumiwa kuwa huru”. Lakini inatofautiana na falsafa ya udhanaishi, ambayo kwake kuwepo ni muhimu kuliko kiini. Falsafa ya jadi ya Magharibi ilijaribu kwanza kufafanua kiini cha binadamu, lakini udhanaishi, ukisisitiza kauli kwamba “kuwepo kunatangulia kiini”, unaweka nadharia ya asili ya binadamu ambamo binadamu hazaliwi na kiini kilichokwisha kupangwa, bali ni kiumbe anayejijengea kiini chake kupitia machaguo na matendo yake mwenyewe. Hiyo ndiyo tofauti na nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu. Kiini cha nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu ni kwamba kiini na kuwepo vimefungamana, hivyo kuwepo (akili) hufanya kazi ndani ya mipaka ya kiini (silika).
↩
321
Noyes na Kolb, op. cit., uk. 15.
↩
322
Katika Kipindi cha Madola Yanayopigana nchini China, dhana ya kidini ya Magharibi ya wema na uovu ilikuwa bado haijaingia Mashariki. Usomaji sahihi wa mtazamo wa Mengzi kwamba asili ya binadamu ni njema si kwamba asili ya binadamu ni njema kwa maana ya wema unaopingana na uovu, bali kwamba ni nzuri, ni ya upole. Tukiingiza dhana ya Magharibi ya wema na uovu na kuanza kuuchambua wema kama kinyume kamili cha uovu, tunaisoma vibaya fikra ya Mengzi. Ndivyo ilivyo pia kwa mtazamo wa Xunzi kwamba asili ya binadamu ni ovu. Herufi 惡 ina masomo mawili: ak (uovu) na o (kuchukia). Inashawishi kusoma maelezo ya Xunzi kuhusu asili ya binadamu, 性惡說, si kama “asili ni ovu”, bali kama “asili ni kile kinachochukiwa”. Lakini tumezoea mno usomaji wa Xunzi kwamba “asili ya binadamu ni ovu”. Kwa hiyo naendelea kutumia usemi huo kama ulivyo.
↩
323
Binadamu aliyeumbwa na Mungu lazima awe na lengo lililo wazi na “tendo” lililo thabiti: yaani, kutenda kwa makusudi kunathaminiwa. Ustaarabu unaoiamini Dao isiyodhihirika unathamini kutotenda. Kutotenda kwa maana ya neno lenyewe ni “kutokuwa na tendo”, lakini kunamaanisha mwendo unaofaa wakati wake, yaani kutenda bila kutenda (爲無爲).
↩
324
Juhudi za Magharibi za kutafuta chanzo cha maadili zinajumuisha pia nadharia ya ufufuo na nadharia ya mtu-mkuu. Dostoyevsky alishikilia nadharia ya ufufuo (resurrection): Mungu hapaswi kufa, kwa hiyo lazima azaliwe upya. Nietzsche alishikilia nadharia ya mtu-mkuu (Übermensch): kwamba kimaadili binadamu achukue nafasi ya Mungu wa dini ya ufunuo. Lakini nadharia ya mtu-mkuu karibu imetoweka baada ya kushindwa kwa enzi ya itikadi. Nadharia ya ufufuo inaendelea kuishi, hasa kwa sababu ya ushawishi wa dini ya ufunuo ya jadi.
↩
325
Jeremy Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (White Dog Publishing, 2010), Kindle edition, locations 236–240.
↩