Bila Mungu, binadamu anawezaje kuwa mwema? — Sehemu ya Pili Sisi ni nani: umoja wa akili na mwili (心身一體) dhidi ya mapambano ya roho na mwili (靈肉鬪爭)

1) Ren (仁) na upendo (愛): maadili yanayovuka mafundisho yote

Binadamu alivumbua maandishi karibu mwaka 3000 K.K. Kile kiitwacho “historia” kinaanzia hapo. Na zaidi ya miaka elfu mbili baadaye, jamii za binadamu zilianza, katika maeneo mengi, kuchanua maua ya ustaarabu wa kustaajabisha. Kipindi cha mlipuko kama huo wa ustaarabu kilitokea mara moja tu. Huu ndio wakati ambao Karl Jaspers aliuita “enzi ya mhimili”. Ni kipindi ambacho, katika karne chache tu, walimu wakuu wa ubinadamu, Konfyushasi, Laozi, Sokrates, Buddha na Yesu, walizaliwa mmoja baada ya mwingine, na muda fulani baadaye Muhammad naye alizaliwa. Walijikita katika swali la msingi la jinsi tunavyopaswa kuishi katika jamii ya binadamu. Kwa swali “Tunapaswa kuishi vipi?”, walimu wakuu wa ubinadamu kila mmoja alitoa jibu. Nayo ni upendo kwa jirani (love your neighbor) wa Ukristo, ren (仁, empathy) wa Ukonfyushasi, huruma (compassion) ya Ubuddha, na upendo wa kidugu (brotherly love) wa Uislamu.

Ukiyachunguza vizuri, majibu haya yanaungana kuwa jibu moja. Walichokitoa kwa ubinadamu ni maadili yaleyale. Namna ya kuyaeleza inatofautiana, lakini yote yanamaanisha “upendo kwa jirani”.

Ren (仁) ni kuwapenda wengine. (Maandiko Teule, sura ya 12, “Yan Yuan”)

Mpende jirani yako kama nafsi yako. (Mambo ya Walawi 19:18, Mathayo 22:39)

Kwa nini upendo kwa jirani? Ni kwa sababu unahusiana na asili ya binadamu. Kila binadamu, bila kubaguliwa, huzaliwa na “kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine”. Jamii ya binadamu hudumu tu ikiwa hivi viwili vinapatanishwa. Basi, moyo dhaifu wa kuwajali wengine unapaswa kukikumbatia kujipendelea kwenye nguvu. Njia ya kufanya hivyo ni upendo kwa jirani.

Uchoyo wa mali na tamaa ya heshima ndivyo vyenye nguvu zaidi ndani ya binadamu, na kwa ajili yake binadamu hushindana ili kuwatangulia wengine. Baadhi ya watu bora huuelewa moyo wa kuwajali wengine, huutumia katika maisha yao na kuwa viongozi (君子). Lakini binadamu wengi (小人) hukumbwa na kujipendelea na huwa viumbe wanaoishi maisha yao yote bila kuweza kujinasua kutoka katika uchoyo. Kiongozi naye, kwa asili, hana tofauti na mshiriki (xiaoren, 小人). Yaani, asili ya binadamu yenye nguvu zaidi inayomhusu kiongozi na mshiriki vilevile ni kujipendelea, yaani uchoyo. Uchoyo huu wakati mwingine huratibiwa na kusimamiwa na akili, lakini mara nyingi hupanuliwa zaidi na kuimarishwa zaidi na akili. Hatimaye, kusimamia uchoyo ndicho kiini cha maadili.

Usimamizi wa uchoyo hufanywa na akili. Katika asili ya binadamu, jukumu la akili ni muhimu kwa namna ya kuamua, lakini lina mipaka. Akili haiwezi kufurahia uhuru wa chanzo cha nuru. Akili ni kioo tu. Hili ndilo eneo lililopewa akili katika asili ya binadamu. Ikiwa akili itajaribu kutoka nje ya eneo la utendaji lililomo ndani ya silika na kutenda kama chanzo cha nuru, humletea binadamu hatari ya kufisha. Kwa sababu akili hutumiwa kuhalalisha ufuatiliaji wa uchoyo na kuyapuuza maadili. Hapa ndipo ulipo umuhimu wa maadili. Kinachoizuia akili isipotoke ni maadili.

Tofauti kati ya Mashariki na Magharibi kuhusu mahusiano kati ya binadamu inadhihirika vizuri tukilinganisha Ukonfyushasi wa Mashariki na Ukristo wa Magharibi. Mafundisho ya Konfyushasi na ya Yesu yana mfanano wa kina: ren (仁), yaani upendo kwa jirani. Lakini licha ya mahali hapa pamoja pa kuanzia, hatimaye Magharibi ilitaka kutatua mahusiano ya binadamu kwa amri za kidini (utawala wa sheria), na Mashariki kwa maadili. Yesu, kama Konfyushasi, alitufundisha maadili ya pamoja ya ubinadamu, yaani upendo kwa jirani. Ren (仁), ambayo Ukonfyushasi uliiweka kuwa thamani ya juu kabisa kati ya binadamu, Konfyushasi aliieleza kuwa ni kuwapenda watu. Yesu naye alituachia mfano wa Msamaria mwema: mpende jirani yako bila kujali imani au kabila lake. Aliacha mtazamo wa maadili ya ulimwengu wote. Ustaarabu wa Mashariki umezishika kwa uthabiti fikra zake kuu: Dao ya maumbile, na ren (仁) ya jamii ya binadamu inayojengwa juu yake. Ni mtazamo wa maadili ya ulimwengu wote unaovuka dini zote, makabila yote na fikra zote za kisayansi. Kwa upande mwingine, ustaarabu wa Magharibi, kwa kufuata mafundisho ya kidini, umekuwa ukisitasita na kutangatanga mara kwa mara kati ya matendo (maadili) na imani (dini). Chini ya athari ya Ukristo, licha ya juhudi nyingi za kupatanisha imani na upendo, katika uhalisia na katika historia dini imeithamini imani kuliko matendo. Kanuni ya kujihifadhi ilikuwa ikifanya kazi.

Historia ya Magharibi inaonyesha kwamba, bila kuepukika, kipimo muhimu cha kumpima binadamu kimekuwa si kama binadamu anatenda matendo mema au la, bali kama ni Mkristo au la. Ni baada tu ya katikati ya karne ya 20 ndipo Magharibi imefikia hali ya kutaka kujitoa katika mtazamo wa maadili ya kutawala unaojikita katika kabila wa Aristoteli, na katika mtazamo wa maadili ya kutawala unaojikita katika dini, na kukubali mtazamo wa maadili ya ulimwengu wote usiojali kabila wala dini. Ni jambo la kushukuru. Lakini urithi wa mtazamo wa maadili ya kutawala uliotekelezwa kwa muda mrefu unabaki kuwa mzigo mzito. Kwa sababu umepenya katika kila pembe ya falsafa na mifumo ya fikra ya Magharibi.

Wanafalsafa wengi wa Magharibi walidai hadi mwanzoni mwa karne ya 20 kwamba watu wa Magharibi, wakiwa bora kibiolojia kuliko watu wa Mashariki, walipata ustaarabu bora. Ikiwa ni hivyo, hatuna haja tena ya kujitahidi kutafuta chanzo. Inatosha kukubali kwamba watu wa Magharibi ni bora kibiolojia kuliko watu wa Mashariki, na hivyo ustaarabu wa Magharibi umekuwa bora kuliko ustaarabu wa Mashariki. Lakini ikiwa watu wa Mashariki na wa Magharibi, kama Homo sapiens, wanashiriki sifa zilezile za kijenetiki katika hatua ileile ya mageuko, suala ni tofauti. Kwa sababu tofauti kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi haitokani na tofauti ya rangi. Tunapaswa kukubali kwamba tofauti kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi inatokana na mwingiliano kati ya binadamu na mazingira yake, kwa maneno mengine, inatokana na mazingira, yaani tofauti ya ustaarabu.

Katika ustaarabu wa Mashariki, kwa kuwa maadili yenyewe, bila dini, ndiyo kiini cha ustaarabu, hakuna haja ya kulazimisha maadili yaliyomo ndani ya mafundisho ya kidini. Unayafanya maadili kuwa falsafa ya kisiasa kwa kugawa mwenye hekima na watu wa kawaida katika Utao, na kiongozi (junzi, 君子) na mshiriki katika Ukonfyushasi. Mwenye hekima na kiongozi ndio hasa usemi wa siasa za kimaadili. Katika ustaarabu wa Magharibi, suala la maadili limefungamana na suala la wema na uovu. Binadamu analila tunda la kujua wema na uovu na anafukuzwa kutoka paradiso, bustani ya Edeni. Inasemekana kwamba kabla ya kula tunda hilo, binadamu aliishi katika paradiso ya bustani ya Edeni bila kufanya kazi, pamoja na wanyama wengine. Lakini kwa kula tunda la kujua wema na uovu, anafukuzwa kutoka paradiso.

Kwa sababu ana akili, binadamu, tofauti na wanyama wengine, huanguka katika mtego wa kufuatilia uchoyo wake bila mwisho. Kama inavyosimuliwa katika dini, binadamu, alipopata tunda la kujua wema na uovu, yaani akili, tofauti na wanyama wengine, analazimika kufanya kazi bila kukoma ili kufuatilia uchoyo. Kwa kula tunda la kujua wema na uovu, binadamu alifumbuliwa macho kwa akili, na kwa kuwa ana akili, anaanza kupambanua wema na uovu. Lakini akifikiri na kutenda kana kwamba akili inaweza kupambanua wema na uovu apendavyo na kufanya itakavyo, mara nyingi hufanya maamuzi yanayovunja ahadi yake kwa Mungu. Hii ndiyo mipaka ya akili na mtego uliojificha ndani yake. Akili inaweza kuuongoza uchoyo uliojificha ndani ya silika kuelekea wema, lakini inaweza pia kuuongoza kuelekea uovu. Hapa ndipo lilipo onyo kwa binadamu linalohusiana na tunda la kujua wema na uovu. Onyo hili ni haja ya maadili, yaani sababu ya kuwepo kwa Amri Kumi.

Lakini historia mara nyingi haionyeshi kwamba mafundisho hayo yanatekelezwa kama yalivyo katika upande wa maadili. Kufuatana na hali, mafundisho yasiyohojiwa yanayoharibu upendo kwa jirani huundwa. Lakini mafundisho haya ni vitu vilivyoundwa na binadamu, vyenye thamani iliyo na mipaka ya wakati na mahali tu. Katika dini kuna mafundisho yasiyohojiwa yaliyofunikwa kwa imani. Ukonfyushasi nao una mafundisho yasiyohojiwa, kama taratibu kali za ibada kwa mababu. Ubuddha umeingiza mafundisho yasiyohojiwa yasiyohusiana na mafundisho yake ya mwanzo, kama jehanamu na paradiso. Lakini mafundisho yasiyohojiwa hayawezi kuufunika upendo kwa jirani. Ndiyo maana upendo kwa jirani unahitajika zaidi:

Kwa hiyo hatuna budi kuhitimisha kwamba ni yule anayemtesa mtu mnyoofu na mwadilifu kwa sababu tu maoni yake ni tofauti, au kwa sababu imani yake au mafundisho yake ni tofauti, ndiye Mpinga Kristo (anti-Christ). ³²⁶

Amri Kumi za Musa zilitungwa wakati Wayahudi walipokuwa wakiunda taifa lao na kuinuka, yaani walipoweza kudai haki. Zilitokana na mazingira ambapo kusisitiza imani peke yake kuliweza kusaidia kunusurika. Lakini wakati Yesu alipoishi, Wayahudi hawakuwa katika nafasi ya kudai haki. Taifa la Wayahudi lilikuwa limeshindwa na Roma. Tena, kwa kuwa wakati huo fikra za Kiheleni zilikuwa zimeenea katika eneo la Mediterania, dini ya Kiyahudi nayo ilihitaji kupanua upeo wake kutoka kwa taifa la Wayahudi hadi kwa watu wa ulimwengu mzima. Hii ndiyo sababu ya kuzaliwa kwa Ukristo.

Katika wakati wa Yesu, Uheleni ukawa mkondo wa fikra wa zama hizo. Uheleni ni fikra za Kigiriki zilizoenea katika ulimwengu wa Mediterania. Ulitokea baada ya Aleksanda Mkuu kuishinda Misri, Uajemi na India. Baada ya kifo cha Aleksanda, majemadari wake walianzisha falme kadhaa kuzunguka Mediterania, Uajemi, Misri na sehemu ya India, na Uheleni ulizaliwa kutokana na ustaarabu wa Kigiriki kufyonza ustaarabu wa maeneo yaliyoshindwa. Kijiografia-kisiasa, Uheleni ulipata tabia kubwa ya ulimwengu-wote, na ulilingana kwa wakati na kipindi ambapo nadharia ya kinachodhihirika, inayotafuta ukweli kamili na kuwakilishwa na Sokrates, Plato na Aristoteli, ilikuwa ikienea.

Ukristo nao ulizaliwa wakati ambapo Mungu sasa alipaswa kuiacha tabia ya kikabila ya dini ya Kiyahudi na kuenea katika ulimwengu wote. Katika hali hii, haikuwezekana kudai haki ya “jicho kwa jicho, jino kwa jino” kama katika sheria ya Musa. Badala yake, maadili mapya hayakuwa na budi kutokea: “Wapendeni adui zenu”, “Akikupiga shavu la kulia, mgeuzie na la kushoto”, “Akitaka kuchukua nguo yako ya ndani, mpe na ya nje pia”. Tunaweza kuona kwamba Yesu aliutambua uhusianifu wa sheria ya kidini na alikuwa akisema kwamba inapaswa kuvukwa. “Yesu hakutumwa kulihifadhi taifa na kuweka sheria zake, bali alitumwa kufundisha sheria moja tu ya ulimwengu wote.” ³²⁷ Katika Agano la Kale, kwa amri ya Mungu, anayefanya kazi siku ya Sabato anapaswa kuuawa. Lakini Yesu aliweka wazi kwamba Sabato ipo kwa ajili ya binadamu. Thamani ya Yesu iko katika hili: katikati ya mkondo uliodai haki ya Kiyahudi kwa lengo la kudumisha dola la kikabila, na katika kilele cha enzi ya Roma ambapo nguvu ilichukuliwa kuwa haki, yeye peke yake aligundua mtazamo wa maadili unaovuka wakati na mahali: “Mpende jirani yako kama nafsi yako.”

“Ikiwa mimi sijishughulikii mwenyewe, ni nani atakayenishughulikia? Ikiwa najishughulikia mimi peke yangu, mimi ni nini?” Je, jibu la swali hili la kifumbo la Talmud halikutolewa na Yesu? Konfyushasi naye anatoa jibu, linaloeleza fikra ileile ya Yesu: “Siwezi kuishi kundini pamoja na ndege na wanyama; ikiwa mimi si mtu anayeishi katikati ya watu, mimi ni nini?” (Maandiko Teule 18:6) Ukonfyushasi, kwa kudai maombolezo ya miaka mitatu baada ya kifo cha mzazi, ulizusha mabishano mengi. Katika Maandiko Teule pia kuna maandiko yanayodai maombolezo ya miaka mitatu. Lakini ren (仁) ya Konfyushasi haina tofauti na upendo kwa jirani wa Yesu, yaani upendo wa Msamaria (Samaritan Love). Konfyushasi anaweka wazi kwamba ren ni kuwapenda watu: “Mwanafunzi aliuliza kuhusu ren. Konfyushasi alijibu: ren ni kuwapenda watu” (Maandiko Teule 12:22, 顏淵篇). Sima Niu alisema kwa uso wenye wasiwasi: “Wengine wote wana ndugu, mimi peke yangu sina.” Zixia akasema: “Nimesikia kwamba kufa na kuishi ni majaliwa, na kuwa tajiri na kuheshimiwa kunategemea Mbingu. Kiongozi akiwa mwangalifu asifanye makosa, na akiwa mwenye heshima na adabu katika kushughulika na wengine, watu wote wa dunia ni ndugu zake. Kiongozi atahangaikiaje kukosa ndugu?” (Maandiko Teule 12:5). Maana ya kina ya Konfyushasi haikuwa kamwe kufundisha utii na heshima kwa wazazi bila masharti, wala mahusiano magumu ya baba na mwana au ya mtawala na raia.

Kile Konfyushasi alichokichora kama jamii bora kabisa ni jamii ya Umoja Mkuu (大同社會), ambamo watu “hawawaoni wazazi wao tu kuwa wazazi, wala watoto wao tu kuwa watoto”. ³²⁸ Siasa nazo zinaelekea kwenye jamii ya Umoja Mkuu: siasa ni mfalme kutenda kama mfalme, waziri kama waziri, baba kama baba na mwana kama mwana ³²⁹ Katika muktadha huu, Mengzi alisisitiza kwamba mfalme aliyewaacha watu wake anakuwa jambazi katili (殘賊) aliyevunja uadilifu na ren, na kwa hiyo mfalme kama huyo anapaswa kuondolewa. Huenda Mengzi ndiye mwanafalsafa wa kwanza, katika Mashariki na Magharibi kwa pamoja, aliyedai haki za wananchi dhidi ya mtawala. Katika Magharibi, falsafa inayofanana inajitokeza tu kwa Locke katika karne ya 17 na Rousseau katika karne ya 18. Mengzi alisisitiza umuhimu wa siasa na wajibu wa mtawala: kama vile hakuna tofauti kati ya kumuua mtu kwa fimbo na kumuua kwa upanga, vivyo hivyo hakuna tofauti kati ya kumuua kwa upanga na kumuua kwa siasa mbaya.³³⁰ Ni watu wachache mno wa Magharibi walioielewa maana halisi ya Konfyushasi. Wengi wanamjua tu kama mtu aliyetetea ibada ya mababu iliyopitwa na wakati.³³¹

Fikra ya huruma ya Ubuddha dhidi ya nirvana

Uhamaji mkubwa wa mataifa, ulioliangusha Dola la Kirumi na kuleta kuporomoka kwa ustaarabu wa kale wa Magharibi, haukuishia Ulaya. Katika China pia, katika kipindi hichohicho, “washenzi” walivamia kwa wingi na kuiteka ardhi yote ya China, na kwa kuingia kwa utamaduni wa kigeni, yaani Ubuddha, China, kwa takriban miaka 300 kati ya karne ya 3 na ya 6, katika kile kiitwacho kipindi cha Nasaba Sita (六朝), ilikabiliwa na mgogoro mkubwa kuliko yote katika historia yake, si kisiasa tu bali pia kitamaduni. Ulikuwa mgogoro mkubwa unaoweza kulinganishwa na kuanguka kwa nasaba ya Qing na kuingia kwa ustaarabu wa Magharibi, ambavyo China ingekabiliana navyo karibu miaka 1,500 baadaye.

Kama utamaduni wa Mashariki ungekuwa, kama utamaduni wa Magharibi, utamaduni wa kinachodhihirika, au kama Ubuddha usingeishia katika maadili tu bali ungekuwa utamaduni mpana unaojumuisha nyanja zote za utamaduni, siasa, jeshi, uchumi na mengineyo, kama utamaduni wa Magharibi au wa Mashariki, huenda dola la China lingeangamia kama Dola la Kirumi. Lakini China haikuishia tu kuzaliwa upya kama dola na kuanzisha nasaba ya Tang, bali “iliufanya Ubuddha kuwa wa Kichina”, ikaingiza nguvu mpya bila kupoteza kiini cha utamaduni wa Kichina, na ikapata pia mwamko mpya kitamaduni. Hivyo China ilidumisha ubora wa kitamaduni na kisiasa juu ya Magharibi kwa takriban miaka elfu moja.

Ubuddha, ulioufanya mwamko mpya wa utamaduni wa Kichina uwezekane, uliathiri China kwa namna gani? Na kinyume chake, utamaduni wa Kichina uliathiri Ubuddha kwa namna gani? Usemi kwamba “Ubuddha ulifanywa wa Kichina zaidi kuliko China ilivyofanywa ya Kibuddha” una maana gani? Hili linawezaje kuelezwa kwa mwanga wa utengano au upatanifu wa akili na mwili, ambao tumeufanya kipimo cha kutambua tamaduni, yaani utamaduni wa kinachodhihirika na utamaduni wa kisichodhihirika? Dini ya jadi ya India, Ubrahmini, kama dini ya Kiyahudi ya Musa, inatenganisha akili na mwili. Brahma (Brahma) wa dini ya India analingana na Mungu wa dini za ufunuo; wote wawili ni wa juu ya maumbile. Hili linaelezwa vizuri katika Upanishadi (Upanishad).

Binadamu, kwa ujinga, huizunguka nafsi yake ya kweli, na huliona ganda la maada kuwa sawa na yeye mwenyewe; kwa kulivuka hilo, huwa kitu kimoja na Brahman, aliye furaha safi.³³²

Katika India, akili (Atman) iliyotengwa na mwili hujitahidi kumfikia Brahman, na katika juhudi hiyo ya kumfikia Brahman asiyefikika, mwili ni kitu cha kuzuia. Hapo, mtu hana budi kutoka nje ya mwili. Buddha aliwashtua na kuwatisha wenzake watano kwa kukataa kuendelea na kujitesa na kwa kudai chakula wanachokula watu wa kawaida. Aligundua kwamba ukweli wowote ambao binadamu anaweza kuufikia unaweza kufikiwa na ubongo uliopata lishe ya kutosha katika mwili wenye afya. Fikra hii ilikuwa mpya kabisa na ngeni katika zama hizo na katika nchi hiyo.³³³ Kile alichohisi wakati huo huo Buddha, aliyegundua upatanifu wa akili na mwili, bila shaka ni kwamba wewe na mimi hatuwezi kutenganishwa na tunapaswa kupatana, na hili linajitokeza katika fikra ya huruma.

Mtazamo huu wa kiuhalisia unaojikita katika fikra ya huruma unasisitizwa katika Ubuddha wa Buddha. Kwamba Buddha alikana mtazamo wa kupita maumbile wa Uhindu wa jadi, yaani mwelekeo wake wa kimetafizikia, na kuthamini matatizo halisi ya maisha, yaani matatizo ya wewe na mimi, kunaonekana vizuri katika kisa kinachoelezwa katika Majjhima Nikāya. Kwa Māluṅkyaputta, aliyedai maelezo kuhusu maswali yanayofanana na mikinzano ya kimetafizikia ya Kant, kama vile je, ulimwengu ni wa milele au si wa milele, ulimwengu hauna mipaka au una mipaka, nafsi na silika ni kitu kimoja au vimetengana, je, mtakatifu (聖者) huendelea kuishi baada ya kufa au akifa ndiyo mwisho, Buddha anajibu hivi.

Māluṅkyaputta, maisha ya kidini hayana uhusiano wowote na mafundisho yasiyohojiwa kwamba ulimwengu ni wa milele au la. Mafundisho kama hayo yawepo au yasiwepo, mateso mbalimbali ya maisha haya ninayotaka yaondolewe, yaani kuzaliwa (生), uzee (老), kifo (死), huzuni (哀), maombolezo (悲嘆), msiba na kukata tamaa, yatabaki kama yalivyo·····.³³⁴

Ubuddha, tofauti na dini ya Kiyahudi au Ubrahmini, hauweki uhusiano wa upinzani kati ya akili na maada. Utendaji wa akili unaeleweka kama kazi moja ya binadamu, kama ulivyo utendaji wa sehemu nyingine za mwili. Buddha hahubiri kuhusu atman, kiini cha Ubrahmini. Wala haelezi kitu chochote cha kimetafizikia cha kudumu kisichobadilika. Buddha, kama Konfyushasi, alijiona tu kama binadamu mmoja. Hawakutegemea nguvu ya Mungu au ya kiumbe chochote kilicho juu ya maumbile. Ubuddha, kama Ukonfyushasi, unaeleza tu jinsi ya kuuboresha ulimwengu huu na jinsi binadamu anavyoweza kuishi maisha bora zaidi. Kwa maana hii, Ubuddha, kama Utao na Ukonfyushasi, si dini ya kinachodhihirika, bali ni falsafa ya maadili inayojikita katika kisichodhihirika. Kuunda kiumbe kamili au kilicho juu ya maumbile na kujifananisha nacho hatimaye kunatokana na wazo la kujipendelea kwa ajili ya kujihifadhi, na ni hatua ya kwanza katika njia inayonitenganisha mimi na wewe.

Katika saikolojia ya kila mtu kuna mizizi miwili: silika ya kujilinda na silika ya kujihifadhi. Ili kujilinda, binadamu alikuja kumtafuta Mungu. Ili kujihifadhi, binadamu alibuni atman anayeishi milele, yaani nadharia ya kutokufa kwa nafsi. Katika ujinga, udhaifu, hofu na tamaa, binadamu huviamini vitu hivi viwili, hujifariji navyo na kupata utulivu. Hii ndiyo sababu binadamu huving’ang’ania vitu hivi viwili na kuonyesha shauku ya kishupavu.³³⁵

Kukataa mgawanyo wa silika na akili wa zama za Buddha na kukana tofauti kati ya mimi na wewe ni msimamo wa kimapinduzi kweli kweli. Inaonekana Buddha, kama Yesu, alitabiri kwamba mafundisho yake yangekabiliwa na upinzani mkubwa. Buddha, aliyepinga fikra za kimetafizikia, alionya dhidi ya msimamo wa kujiona mwenye haki peke yake ambao fikra za kimetafizikia mara nyingi huufikia kama hitimisho.

Si sahihi kwa mtu anayeupenda ukweli kufikia hitimisho la kujiona mwenye haki peke yake kwamba hiki peke yake ndicho ukweli na vingine vyote ni uongo. Mtu anaweza kuwa na imani. Akisema, hii ndiyo imani yangu, anasema kweli. Lakini hapaswi kwenda mbele zaidi ya hapo na kuchukua msimamo kamili kwamba imani yake peke yake ndiyo sahihi. Hakuna aliye katika nafasi ya kusema kwamba hiki peke yake ndicho ukweli na vingine ni uongo.³³⁶

Kwa kuachana na desturi ya kujitesa na kukana kuwepo kwa atman, Buddha alikataa utengano wa akili na mwili. Kwa kuukataa Ubrahmini, Buddha alikataa utengano wa wewe na mimi. Mafundisho ya Buddha yanajengwa juu ya falsafa ya kina inayotaka mwingine na mimi (彼我) tuonekane kuwa kitu kimoja. Aliona kwamba mahusiano kati ya binadamu yanapaswa kutawaliwa kuliko kitu kingine chochote na huruma. Kwa maana hii, fikra ya huruma ya Buddha inashiriki kiini kimoja na ren (仁) ya Konfyushasi, upendo wa Yesu na upendo wa kidugu wa Muhammad. Kama ilivyo kwa Yesu na Konfyushasi, Buddha naye hakuacha mafundisho yake kwa maandishi. Mafundisho yake yalikumbukwa na kuhaririwa na Wahindi katika kipindi cha miaka 300 hadi 700 baada ya kufariki kwake.³³⁷ Kwa hiyo ni vigumu sana kupambanua kweli na uongo kati ya kiini cha mafundisho ya Buddha na kile walichokirithisha wanafunzi wake.

Katika mchakato huu, Ubuddha wa watu wengi ulikuja kuipa nirvana (nirvana; nir ina maana ya 無, utupu, na vā ina maana ya 氣) umuhimu mkubwa. Nirvana ni kufikia hali ambapo moto umezimika, yaani hali ambapo mahangaiko na mang’ang’anio yamezimika kabisa. Inasemekana kwamba binadamu anapoingia katika nirvana, hukata kabisa mnyororo wa mateso na wa kuzaliwa upya na kufikia hali ya ukombozi. Watu wengi hudhani kwamba nirvana ndiyo kiini cha Ubuddha. Na wengine huamini Ubuddha ili wao wenyewe waifikie nirvana, wakidhani kwamba Buddha aliifikia. Lakini Buddha hakuzungumza mengi kuhusu nirvana. Isipokuwa kuieleza nirvana kama kutokuwepo (無) au utupu (空), hakuna maelezo mengi. Nirvana inafuata mkondo uleule wa mbingu ya Ukristo na furaha ya Wagiriki. Ina mvuto, lakini hatimaye ni usemi na kielekezi cha kimetafizikia.

Wanafikra wakuu wote wa ubinadamu wamehitimisha kwamba msingi wa maadili ya binadamu ni “upendo kwa jirani”. Mtazamo wa maadili wa upendo kwa jirani walioutuachia Buddha, Konfyushasi, Yesu na Muhammad ni ufupisho wa maneno “mpende jirani yako kama unavyojipenda mwenyewe” (love your neighbor as you love yourself). Upendo kwa jirani hatimaye unakuwa maadili pekee ya binadamu: “Agano Jipya linafundisha kwamba sheria yote inaishia katika sheria moja tu: ‘Mpende jirani yako’” ³³⁸ Tuambiane kila siku mara kwa mara: “Maadili ni moja tu, na yanatoka kwa Mungu. Mafundisho yasiyohojiwa ni tofauti tofauti, na ni kazi ya binadamu.”³³⁹ Lakini watu wengi bado wanachanganyikiwa kuhusu maadili haya yaliyoelezwa waziwazi tangu zamani. ³⁴⁰

Tunaishi katikati ya kutoeleweka kwa mafundisho ya Konfyushasi na ya Yesu hadi leo. Binadamu hawezi kuishi peke yake. Lolote tunalofanya, kutenda kwa ajili yetu wenyewe na kutenda kwa ajili ya wengine hakuna budi kuchanganyika. Ren (仁) inamaanisha upendo kwa jirani wa kimahusiano. Konfyushasi katika Maandiko Teule anauliza: “Siwezi kuwa pamoja na ndege na wanyama. Kama si pamoja na jirani zangu, nitakuwa pamoja na nani?” Na Talmud inauliza: “Ikiwa mimi sijishughulikii mwenyewe, ni nani atakayenishughulikia? Ikiwa najishughulikia mimi peke yangu, mimi ni nini?” Jibu limeshatolewa tayari.

Kwa kuwa Buddha hakutafuta wokovu wa mtu binafsi, nirvana haiwezi kuwa kiini cha mafundisho yake. Buddha alitamani ukombozi na wokovu wa viumbe wote. Ikiwa nirvana inamaanisha ‘wokovu wa mtu binafsi’, ‘kukata tamaa’, ‘kukata kiu’, ‘kukombolewa kutoka katika chuki’, ‘kutoroka kutoka katika udanganyifu’, ‘hali ya hekima kamili’, ‘kuokolewa’ na mengineyo, haina tofauti na hali ambayo, katika Ubrahmini, atman huwa kitu kimoja na Brahma. Katika hali hiyo, Ubuddha unakosa tofauti na Ubrahmini.

Gautama (Gautama) alisema: Ni vigumu kweli kuwahubiria watu wa kawaida. Kwa sababu wanang’ang’ania ushirikina duni na kufuata kwa urahisi chochote hisia zao zinachowanong’oneza.³⁴²

Ardhi ya India wakati huo haikumkaribisha Gautama. Hata sasa haimkaribishi Buddha. Ubrahmini, baada ya kurudi nyuma kwa muda, ulirudi kwa nguvu (捲土重來) na kujikita kwa uthabiti zaidi katika ardhi ya India. Ndivyo ilivyo pia kwa Yesu. Eneo la Galilaya lilimwona Yesu kama adui. Hata sasa halimkaribishi Yesu. Dini ya Kiyahudi iliishinda tena Galilaya kwa uthabiti zaidi kuliko hapo awali. Inaonekana manabii wamepangiwa kuteswa katika nchi zao wenyewe. Mitume wa Yesu waliyafunika mafundisho yake yaliyo wazi, “Mpende jirani yako kama nafsi yako”, kwa hekaya na mafundisho yasiyohojiwa ya kila aina. Wanafunzi wa Gautama nao walitenda vivyo hivyo. Waliunda hekaya ya nirvana na kwayo wakayafunika mafundisho halisi ya Buddha, yaani moyo wa huruma.

Buddha aliupinga Ubrahmini kwa sababu hali ya nirvana inayozungumzwa na Ubrahmini, ambapo atman na Brahma huungana kuwa kitu kimoja (Brahmanic Nirvana), ilimaanisha wokovu baridi na mkavu wa mtu binafsi usiojali wengine hata kidogo. Buddha aliwahi kuwakemea makuhani wa Kibrahmini kwa kutojitahidi katika ukombozi wa viumbe wote na kwa kutokuwa na huruma kwa wengine. Kwa hiyo, nirvana inapaswa kufikiriwa ikiwa imefungamana na huruma kwa wengine. Nirvana aliyoifundisha Buddha haikuweza kufikiwa na mtu peke yake. Ni nirvana inayoweza kufikiwa kupitia wengine.

Katika maisha ya kila siku ya Wahindi wa wakati wake, Buddha aliona dukkha (苦: maumivu na mahangaiko). Na ili kuondoa dukkha hiyo, alitaka kuondoa tamaa. Hapa ndipo ilipo sababu ya Buddha kuhubiri nirvana kama kutokuwepo (無) au utupu (空). Lakini moyo wa binadamu hauwezi kubaki katika kutokuwepo au utupu. Sheria isemayo “Maumbile huchukia ombwe” (Nature abhors vacuum) inahusu pia moyo wa binadamu. Tamaa mbaya zinazosababisha chuki, wivu, ugomvi na mafarakano zinapong’olewa kutoka moyoni mwa binadamu, nafasi hiyo inapaswa kujazwa na kitu kingine. Buddha aliona kwamba nafasi hiyo inapaswa kujazwa hasa na moyo wa huruma.³⁴³ Tamaa hasi zinapotoweka moyoni mwa binadamu na moyo ukajazwa na tamaa chanya na yenye kuzaa, yaani moyo wa huruma, hapo binadamu hupata hisia ya kutojitofautisha na wengine.

Kwa hiyo, nirvana inaweza kufikiwa tu kupitia uhusiano kati yangu na wengine, yaani kupitia moyo wa huruma. Nirvana ina uhusiano usiotenganishika na moyo wa huruma. Nirvana ni moyo wa huruma uliojaa, na moyo safi wa huruma ni nirvana. Wakati ule ule ambapo, katika mwamko huu, mtu hupata uzoefu wa umoja kati ya wewe na mimi, na zaidi ya hapo umoja kati yangu na maumbile na ulimwengu, ndio wakati wa kupata uzoefu wa nirvana.³⁴⁴ Kwa mujibu wa hadithi za Kibuddha, Buddha alipata uzoefu wa hali hii akiwa na umri wa miaka 35. Na alitaka kuwajulisha viumbe wote hilo.

2) Njia gani inayoweza kuepusha mkinzano kati ya kumwabudu Mungu na upendo kwa jirani?

Kwa swali “Kwa nini tunaishi?”, jibu rahisi linaweza kuwa kujitoa kwa ajili ya maendeleo. Kufuatilia maono kunaweza kuwa njia ya uhakika zaidi ya kupata maana ya maisha. Maendeleo hulenga maono ambayo akili hutangulia kuyafuatilia. Kufuatilia maono ni sifa ya ustaarabu wa Magharibi, kuanzia dini ya ufunuo hadi enzi ya itikadi ya karne ya 20. Tatizo ni kwamba, kwa mwanga wa historia, kila ufuatiliaji wa maono umeshindwa kufikia lengo lililowekwa mwanzoni. Wakati huo huo, maadili hupotea katika mchakato huo. Maono yanayotolewa na dini ya ufunuo au itikadi ni kueneza na kufuata mafundisho ya Mungu au ukweli wa kimetafizikia, na kwa kuyatekeleza kwa bidii hapana budi kuudhuru upendo kwa jirani. Kunazusha kile kinachoweza kuitwa mgongano kati ya maadili na maono.

Ukonfyushasi na Ukristo havitofautiani katika kutoa maadili mamoja tu, yaani upendo kwa jirani. Lakini kwa Konfyushasi na Yesu, Maandiko Teule na Biblia vinaonyesha tofauti dhahiri. Kwa Konfyushasi, mafundisho yake ni wazi na dhahiri. Konfyushasi hakukubali thamani nyingine yoyote inayozuia kujengwa kwa mahusiano kati ya binadamu. Anashikilia ubinadamu wa kina, unaosema kwamba ren (仁) inaweza kutimizwa kwa nguvu ya binadamu peke yake. Yaani, anajali kabisa ulimwengu halisi tu, na anakataa jukumu au kuwepo kokote kwa ulimwengu ujao, kifo au Mungu. Mafundisho ya Konfyushasi “Katika ren, hata mwalimu wako usimpishe” (Maandiko Teule 15:35, “Wei Ling Gong”, 衛靈公篇) yanamaanisha hivyo. Maana ya ren ni kwamba mtu anapaswa kukutana na mwalimu mwema au wenzi wema na kuielewa pamoja nao; ren haitimizwi kwa mafundisho ya maandiko matakatifu, kwa kushindiliwa na mwalimu, wala kwa amri au kulazimishwa na Mungu. Maadili mamoja ambayo Mashariki inayatoa kwa jamii ya binadamu yanaelezwa vizuri pia, katika maadili ya kisiasa, katika falsafa ya kiongozi ya “kushirikiana bila kufanana”: “Kiongozi hushirikiana bila kufanana. Mshiriki hufanana lakini hashirikiani” (Maandiko Teule 13:23).

Lakini kwa Yesu, mafundisho waliyoyaacha wanafunzi wake si dhahiri kama ilivyo kwa Konfyushasi. Katika Agano Jipya imeandikwa kwamba alieleza msimamo unaojali vyote: ulimwengu huu na ulimwengu ujao, uhai na kifo, binadamu na Mungu. Mafunzo yanayojitokeza humo yanaweza kufupishwa kuwa mawili: imani na upendo. Ukristo uliweka msimamo wake wazi kupitia sheria iliyo dhahiri: “Sheria ya Mungu ni mbili. Ya kwanza ni kumwabudu Mungu, na ya pili ni kumpenda jirani yako kama nafsi yako” (Marko 12:30–31, Mathayo 22:36–40). Wakati huo huo, mafundisho ya upendo kwa jirani, “Mpende jirani yako kama nafsi yako”, yanawasilishwa waziwazi na mtume Yakobo: “Imani isiyo na matendo imekufa··· Mtu huhesabiwa haki kwa matendo, wala si kwa imani peke yake” (Yakobo 2). Hatimaye Ukristo una mafundisho mawili kamili: upendo kwa jirani na kumwabudu Mungu. Unafundisha maadili na imani vyote viwili.

Lakini kihistoria, mara nyingi sana “upendo kwa jirani” (love your neighbor) na “kumwabudu Mungu” (obey your God) vimegongana.

Kwamba imani na maadili hayana budi kusalitiana ni sifa ya ustaarabu wa Mungu. Ikiwa kuna njia moja tu ambayo imani (sheria ya kidini) na maadili (upendo) visipingane, ni kuamini kwamba “Mpende jirani yako kama nafsi yako” ndiyo sheria moja pekee ya Mungu. Katika hali hiyo, maadili na imani vinakuwa kitu kimoja, na kwa hiyo maadili yanakuwa kitu kamili kisichopaswa kuwekwa kando kwa hali yoyote. Lakini imani inayoonekana kwa mtazamo huu iko mbali na ufafanuzi wa imani ambao watu wa Magharibi wameushika. Kwa sababu ni tamko kwamba maadili yanatangulia imani. Kwa kweli, hata mtume Paulo, aliyekuwa na jukumu kuu katika kueneza Ukristo, analeta mchanganyiko kwa kutetea wakati mwingine imani na wakati mwingine upendo, kati ya imani na upendo:

Imani: Kwa hiyo tunakiri kwamba mtu huhesabiwa haki si kwa matendo ya sheria, bali kwa imani. (Warumi 3)

Upendo: Basi, imani, tumaini na upendo, haya matatu yatadumu daima, lakini lililo kuu kati ya hayo ni upendo. (1 Wakorintho 13)

Mafundisho haya yanaonekana kutokea katika mchakato wa kueneza Ukristo. Wanafikra wengi wameandika kwamba sheria ya Mungu iliyoandikwa katika Agano la Kale ni sheria iliyobuniwa na binadamu (au waliyodhani kuwa waliipokea kwa ufunuo kutoka kwa Mungu) na kufunikwa kwa miujiza. Kwa kweli, kuna tofauti si tu kati ya maisha ya kihistoria ya Yesu na maisha ya Yesu katika Agano Jipya yaliyoandikwa na mitume, bali pia kati ya maisha ya Yesu kama mitume wenyewe walivyoyachora. Kama vile Ukristo, kwa kweli, ulivyobadilika mara kwa mara katika historia, kwa mfano kwa kumwabudu Bikira Maria chini ya athari ya ibada ya mungu wa kike wa Misri Isis (Isis) au mungu wa kike wa Kigiriki Artemis, bila uhusiano na mafundisho ya Yesu³⁴⁵, vivyo hivyo Injili, kadiri Ukristo ulivyoenezwa katika kila eneo la Mediterania, zinaonekana kuingiza imani na hekaya nyingi za kienyeji za maeneo hayo:

Ili mafundisho mapya yasiyachukize masikio ya watu, mitume waliyarekebisha kadiri walivyoweza ili yaendane na ladha ya watu wa wakati wao, na wakajenga mafundisho juu ya misingi iliyojulikana na kukubaliwa zaidi wakati huo ³⁴⁶

Kwa kweli, licha ya jukumu muhimu la Yesu katika maadili, Ukristo kama historia inavyouonyesha unaonekana kusitasita kati ya mambo mawili: “kumwabudu Yehova kwa moyo wote na nguvu zote” na “kumpenda jirani kama nafsi yako”. Upendo kwa jirani ndio maadili pekee ya ubinadamu, lakini kila dhehebu na kila chombo kilionyesha kwamba kinafuata kanuni yake ya kujihifadhi badala ya upendo kwa jirani. Fundisho la makao makuu ya Papa kwamba “Nje ya Kanisa hakuna wokovu” linaonyesha kwamba kanuni ya kujihifadhi inatangulia upendo kwa jirani. Ndivyo ilivyo pia kwa kila dhehebu ndani ya Ukristo. Ukristo wa kihistoria uliunda dhehebu baada ya dhehebu. Kila dhehebu, kwa ajili ya kujihifadhi, liliweka mbele taratibu tofauti na kudai kwamba lenyewe ndilo lililo sahihi. Voltaire alibainisha hivi:

Kila dhehebu, liwe la aina yoyote, ni zao la makosa na mashaka. Shule ya Duns Scotus (Duns Scotus), wafuasi wa Thomas (Thomas), wanaushalisia, wananominali, wafuasi wa Papa, wafuasi wa Calvin (Calvin), wafuasi wa Molina (Molina), wafuasi wa Jansen (Jansen) na wengineo, yote ni majina ya vita tu. Katika jiometri hakuna madhehebu. Hakuna anayedai kuwa “mfuasi wa Euclid” au “mfuasi wa Archimedes”. Ukweli unapokuwa wazi, haiwezekani kuunda vikundi au mafarakano. Hakuna mtu anayekana kwamba saa sita mchana ni mwanga ³⁴⁷

Hali hii ya mkinzano kati ya imani na maadili haitokei katika ustaarabu wa Dao wa Mashariki. Kwa sababu hakuna nafasi ya kiumbe kamili aliyeumba maumbile, na maumbile yenyewe, kama Dao, yanakuwa tegemeo la maadili muhimu zaidi kwa binadamu. Ndiyo maana katika ustaarabu wa Dao, ren (仁), yaani upendo kwa jirani, ilikubaliwa kama ilivyo, kifalsafa, kuwa maadili ya juu kabisa. Herufi 仁 ikichambuliwa, inamaanisha watu wawili. Yaani, haikubali mamlaka wala mafundisho yoyote yanayoweza kuingilia uhusiano kati ya binadamu na binadamu. Sifa ya ustaarabu wa Dao wa Mashariki ni kukana kila kitu au kila thamani inayoingilia mtazamo wa maadili wa ren. Katika Biblia pia kuna falsafa ileile: “Sabato ipo kwa ajili ya binadamu, si binadamu kwa ajili ya Sabato.” Vivyo hivyo kwamba ilitaja waziwazi “upendo wa Msamaria” (Samaritan Love), yaani kuwapenda watu wote bila kujali kabila.

Lakini katika itikadi ya Mungu-kitovu, amri kwamba agizo la Mungu linapaswa kutangulia maadili ya mahusiano ya kifamilia ilijikita kwa kina zaidi sana kuliko Mashariki. Umuhimu wa sheria ya kidini unasisitizwa daima katika dini ya Kiyahudi, na unarudiwa katika Ukristo pia. Mgongano na amri ya Kikristo ya upendo kwa jirani, yaani funzo la Msamaria, unaonyeshwa humo:

Tazama, mama yako na ndugu zako wamesimama nje wakitaka kusema nawe. Akamjibu yule aliyemwambia, Mama yangu ni nani, na ndugu zangu ni akina nani? Akawanyooshea wanafunzi wake mkono, akasema, Tazameni mama yangu na ndugu zangu. Kwa maana yeyote atakayefanya mapenzi ya Baba yangu aliye mbinguni, huyo ndiye ndugu yangu, na dada yangu, na mama yangu. (Mathayo 12)

Katika ustaarabu wa Mungu, sheria ya kumwabudu Mungu ilihitajika kabisa kwa ajili ya kujihifadhi, na upendo kwa jirani, maadili pekee ya ubinadamu, nao ulihitajika kabisa. Lakini historia inaonyesha hali ambapo, katika ustaarabu wa Magharibi, mafundisho haya mawili, dini na maadili, yanapingana. Mkinzano utaepukwaje? Ukweli kamili ukishaelezwa, ili kuulinda dhidi ya mkinzano, ni lazima kudai “kutokosea” (infallibility) kwa usemi huo. Huu ndio msingi wa kudaiwa kwa kutokosea kwa Biblia na Kanisa katika dini ya Magharibi. Lakini kwa mantiki ya 道可道非常道 (Dao inayoweza kuelezwa si Dao ya milele), ukweli kamili hauwezi kuelezwa. Falsafa ileile inaelezwa katika Ukonfyushasi. Usemi “Kiongozi si chombo” (Maandiko Teule 2:12) una maana kwamba ren (仁) haiwezi kuelezwa kwa nadharia ya kimetafizikia. Kiini ni kwamba ren haijengwi kwa kuiga tu, bali mtu anapaswa kuifanya yake mwenyewe kwa uzoefu. Ren si maarifa yanayopatikana kwa kujifunza kutoka nje, bali ni maadili yanayopaswa kukua ndani ya mtu na kukamilishwa kwa vitendo.

Kwa kuwa Dao ni ya milele, haibadiliki na si mali ya mtu yeyote, inayapa maadili ukamilifu, na wakati huo huo inamfanya kila mtu asiweze kudai kuwa na maadili kamili au kuwa ameyagundua. Ukonfyushasi unasisitiza sifa hii ya maadili, na hili linaonyesha tofauti kubwa na mafundisho ya kidini yasiyohojiwa ya Magharibi. Mengzi alieleza: “Kama mtu angeamini kila kitu kilichomo katika Shujing (書經), ingekuwa bora kutokuwa na Shujing” (Mengzi 7, “Jin xin, sehemu ya pili”, 盡心章句下). Fikra hii inaelezwa na Konfyushasi kama fadhila inayohitajika katika maisha ya kijamii: “Kiongozi hupatana bila kufanana (和而不同), na mshiriki hufanana bila kupatana (同而不和).” Ni falsafa isemayo kwamba viongozi wanaweza kutenda pamoja hata bila kushiriki mawazo yaleyale, lakini washiriki hupatana kwa nje bila kushiriki mawazo yaleyale. Ni falsafa ya kijamii iliyo kinyume na nadharia ya Magharibi ya kinachodhihirika inayosisitiza ukamilifu.

Kutokosea kunageuka kuwa fundisho lisilohojiwa na hatimaye kunafuata njia ya kukanwa katika uhalisia. Ukweli mmoja tu ulio wa lazima kabisa duniani unamfikiaje binadamu? Unafika kutoka kwa Mungu kupitia nabii hadi kwa binadamu, nabii akiwa kiungo kati ya Mungu na binadamu. Katika fikra ya Mungu mmoja, sheria ya kidini inakuwa muhimu, na ina mahali pake pa kuanzia katika binadamu kumtii Mungu kikamilifu. Hapa tatizo linajitokeza katika maisha halisi. Kama katika historia kungekuwa na Mungu mmoja tu wa pekee anayewakilisha nguvu na ukweli kamili, hakungekuwa na tatizo. Lakini historia ya binadamu ya miaka elfu mbili au tatu inaonyesha uhalisia tofauti.

Itakuwaje kama kuna Mungu mmoja wa pekee zaidi ya mmoja? Dini ya Kiyahudi, Ukristo na Uislamu vinajitokeza kama mapambano kati ya Mungu mmoja na Mungu mmoja mwingine. Hadi sasa hakuna Mungu mmoja aliyemwondoa Mungu mmoja mwingine. Tena, matatizo hutokea hata ndani ya Mungu mmoja yuleyule. Tafsiri tofauti zikitokea ndani ya dini moja, uhusiano kati yao unakuwaje? Kila mmoja hana budi kudai kwamba tafsiri yake ni kamili. Hapo mapambano ya kujihifadhi kati yao hayaepukiki. Kwa hiyo, madhehebu mbalimbali yakizuka katika dini ya Mungu mmoja, mapambano kati ya madhehebu huzusha mapambano makali yasiyopungua yale dhidi ya dini nyingine. Mapambano makali ya kunusurika yanazuka, kama vita vya wenyewe kwa wenyewe ndani ya nchi moja. Mapambano ya kutisha kati ya Waprotestanti na Wakatoliki katika enzi ya Matengenezo ya Kanisa yanathibitisha hili. Waumini wa dini humheshimu aliyepokea ufunuo kama nabii na humtii kikamilifu kabisa. Kwa sababu neno la nabii linakuwa neno la Mungu.

Jukumu la Yesu liko katika maadili yanayovuka sheria ya dini ya Kiyahudi, lakini kihistoria Ukristo umeacha kumbukumbu ya kuing’ang’ania zaidi sheria. Katika mifumo ya miungu mingi ya Ugiriki na Roma, kuabudu miungu mingine kulivumiliwa. Lakini baada ya Ukristo kuwa dini ya dola ya Roma katika karne ya 4, katika Magharibi maumbo na sanamu za miungu isiyo ya Kikristo viliharibiwa kwa kiwango kikubwa kwa mujibu wa sheria. Kihistoria, Ukristo umekuwa dini yenye kutenga zaidi na isiyovumilia zaidi kuliko dini zote duniani.³⁴⁸ Na baada ya Mwamko, wanametafizikia wa Magharibi walirithi kama ulivyo mtazamo usiovumilia wa wanateolojia wa Kikristo wa Zama za Kati. Kwa Marx, mtazamo huu ulipata usemi wake wa kutovumilia kupita kiasi. Aliona kwamba mateso dhidi ya wapinzani ni hatua ya lazima ili kujenga jamii kamilifu ya ndoto ya wafanyakazi iliyo “thibitishwa” kihistoria: “Marx aliuona ulimwengu huu kwa mantiki ya weusi na weupe, na alimchukulia kama adui bila masharti yeyote asiyekubaliana naye. Alitambua waziwazi upande aliosimama, na alikuwa na uhakika kwamba angepigana kwa ajili yao na kwamba wangeshinda mwishowe”.³⁴⁹

Kama Spinoza alivyotangaza, vitu vyote vya ulimwengu, pamoja na binadamu, vipo kwa ajili ya kujihifadhi. Maelezo mengine yote, pamoja na Dao na Mungu, jukumu la akili, jukumu la maadili na sheria, yote yamo tu ndani ya kanuni pana ya kujihifadhi. Watu wa Mashariki na wa Magharibi, kama binadamu walewale, Homo sapiens, wapo na wanatenda tu kwa ajili ya kujihifadhi. Kwa kufuata kanuni hiyo ya kujihifadhi, watu wa Mashariki na wa Magharibi waliunda ustaarabu tofauti na kujitahidi tu kwa ajili ya kujihifadhi. Kifalsafa, kanuni ya kujihifadhi inakumbatia maslahi ya mtu mwenyewe na maslahi ya jirani yake vyote viwili. Lakini sisi tumezama kwa muda mrefu katika kanuni ya kujihifadhi inayoona maslahi ya mtu mwenyewe tu. Kanuni ya kujihifadhi inayoona maslahi ya mtu mwenyewe tu imetumia mara nyingi dhana ya Mungu katika ustaarabu wa Mungu. Na katika kufuatilia lengo hilo, kinachosisitizwa ni jukumu la “akili”. Ustaarabu wa Mungu unaonyesha hali hiyo mara nyingi. Jukumu la akili linaposisitizwa, utengano wa akili na silika hutokea. Kumwamini Mungu aliye juu ya maumbile kunawezekana tu juu ya utengano wa akili na silika. Utengano wa akili na silika ni upande wa pili wa sarafu moja na utengano wa binadamu na maumbile, na kwa lazima huwatenganisha wewe na mimi.

Kwa hiyo “kumwabudu Yehova kwa moyo wote na nguvu zote” hatimaye kunamaanisha utengano wa muumini na asiyeamini, yaani wa wewe na mimi. Kwa kweli, je, vita kati ya wale wanaomwabudu Yehova kwa moyo wote na nguvu zote na wale wanaomwabudu Allah kwa moyo wote na nguvu zote havikuanza katika Zama za Kati na kuendelea hadi leo? Kwa upande mwingine, “Mpende jirani yako kama nafsi yako” ni dai kwamba usitenganishe wewe na mimi. Historia ya miaka elfu mbili ya Ukristo nayo inaonyesha kwamba imani na maadili havikupatana. Katika kiumbe kiitwacho binadamu, nafasi ya juu ya akili juu ya silika inatoka kwa Mungu. Katika mafundisho ya Kikristo, akili ina nafasi ya pekee ambayo binadamu peke yake huipokea kutoka kwa Mungu. Hivyo falsafa inayolinganisha kuwepo kwa Mungu na kuwepo kwa akili ya binadamu kuwa kitu kimoja ilienea katika ustaarabu wa Mungu wa Magharibi. Na hili lilikuwa na athari kamili kwa maadili kati ya binadamu. Uwezo wa akili ukienezwa kila mahali na kufanywa kamili, hitimisho lake hugeuka kwa urahisi kuwa imani, ukweli wa kimetafizikia au itikadi. Hapo hitimisho hilo linakuwa lengo muhimu zaidi kwa binadamu na ukweli kamili. Mbele ya ukweli huo kamili, maadili na mambo mengine yote ya kuzingatiwa yanapaswa kutolewa sadaka.

Ukikubali sharti la awali la kufuata uhuru wa ubongo mpya ndani ya majaliwa, yaani hali ya binadamu inayowakilishwa na ubongo wa zamani, na ukajenga maadili juu ya msingi huo, hakuna tatizo la mgongano kati ya imani na maadili. Katika hali hii, ubinadamu unasimama. Upendo kwa jirani unakuwa maadili yasiyoweza kuvunjwa. Lakini usipoyakubali majaliwa, maadili huporomoka na ubinadamu huharibika kuwa ubinadamu-kitovu. Mashariki inadai kwamba kuna asili, na kwamba ndani ya mipaka ya asili hiyo, maadili na elimu vinaweza kumfanya mtu kuwa mtu. Hapa kilicho muhimu ni maadili. Nadharia ya Magharibi ya ubao mtupu inawezesha kutoka nje ya maadili, na lengo la Mashariki ni kujenga watu wenye msingi katika maadili. Ukifuata dini, metafizikia na itikadi, wakati mwingine unapuuza au kuruka maadili muhimu zaidi ya binadamu, yaani “upendo kwa jirani”. Wayahudi, Wakristo na Waislamu hawakuzaliwa na dini zao, bali walizijifunza kama zilivyo kutoka kwa wazazi wao. Ubeberu, ukomunisti na ufashisti navyo havikuzaliwa navyo, bali vilijifunzwa kutoka kwa wazazi na shuleni. Katika vita vya kidini au vita vya kiitikadi, maadili ya “upendo kwa jirani” hupuuzwa. Kwa sababu vyote hivyo vinatanguliza mbingu au jamii kamilifu ya ndoto vinavyodai kuwa iko juu ya upendo kwa jirani. Mgongano kati ya fikra ya maendeleo na maadili hauepukiki.

Fikra ya maendeleo hutokana na kuufanya uwezo wa akili kuwa kamili. Hii ni sifa ya ustaarabu wa Magharibi. Ustaarabu wa Magharibi, badala ya kuuona uwezo wa akili kama mojawapo ya kazi za kibiolojia za binadamu, una mwelekeo wa kuuchukulia kama uwezo maalumu na kuutenganisha na uwezo mwingine wote wa kimwili, na hivyo kutenganisha akili na silika. Usemi wa nje wa utengano wa akili na silika ni utengano wa binadamu na maumbile, na kinyume chake, usemi wa ndani wa utengano wa binadamu na maumbile ni utengano wa akili na silika. Kwa kuwa ni zao la utamaduni wa kiakili uliotenganisha akili na silika, ni jambo la kawaida kwamba una mwelekeo wa kuikana silika, kuipuuza na kuiona kuwa dhambi. Ukatoliki, kwa kutetea nadharia ya dhambi ya asili, uliikana silika kwa ajili ya akili, na Uprotestanti ulibadilisha tu maneno, na mgawanyo wa akili na silika uliendelea. Mgawanyo huu, katika mahusiano kati ya binadamu pia, kwa kuwatenganisha waumini na wasioamini Mungu, ulizusha mwelekeo wa kutenganisha wewe na mimi. Kama inavyoonekana kwa Calvin na Luther, kujipenda mwenyewe kulionekana kuwa dhambi au kulikatazwa, na kwa Kant, hili lilipata usemi wa kifalsafa na kujipenda mwenyewe kukaonekana kuwa hakuna thamani yoyote.³⁵⁰ Maneno ya Yesu, “Mpende jirani yako kama nafsi yako”, yalipotoshwa kuwa “Mpende jirani yako na usijipende mwenyewe”, au kwa ufupi “Mpende jirani yako tu”.

Hatimaye, mgongano kati ya kufuatilia maono, ikiwemo imani, na maadili hauepukiki. Ni kwa sababu taasisi zilizoundwa na watu wanaotetea kumwabudu Mungu hutaka kunusurika kwa kufuata kanuni ya kujihifadhi. Upendo kwa jirani ukipingana na kumwabudu Mungu, hatimaye mgongano wa maslahi ya kujihifadhi huzuka kati ya maadili ya ulimwengu wote ya ubinadamu na tabaka la makuhani linalomlinda Mungu. Kanisa, kwa ajili ya kujihifadhi, linaweka mbele fundisho kwamba “Nje ya Kanisa hakuna wokovu”. Katika enzi ya Magharibi kuushinda ulimwengu, ambayo Magharibi inaiita enzi ya uvumbuzi (Age of Discovery), Magharibi ilitangaza kwa jina la Papa amri kwamba “wasio Wakristo duniani kote wanapaswa kufanywa watumwa”. Kwa karne kadhaa, watu wa Magharibi walizikaribisha amri hizo. Hilo liko mbali na maadili ya Yesu ya upendo kwa jirani kwa Msamaria. Badala yake, lengo lilikuwa kuimarisha na kupanua mamlaka ya Kanisa au ya dola. ³⁵¹

3) Je, maadili ni amri ya Mungu au ushauri wa maumbile?

Upendo kwa jirani ni mojawapo ya mafundisho muhimu zaidi ya Ukristo. Kilichowafanya watu wa Magharibi kuwapenda jirani zao ni amri ya Mungu. Huu ndio msingi wa maadili ya Magharibi. Upendo kwa jirani si kwa ajili ya kujipendelea kwa mtu mwenyewe. Kwa hiyo watu wa Magharibi wanaona kwamba moyo wa kuwajali wengine unatokana na kujitoa sadaka. Falsafa ya Magharibi inafikiri kwamba maadili hutokana na kujitoa sadaka. Katika mfumo wa kifalsafa wa Magharibi, msingi wa kupatanisha moyo wa kuwajali wengine (upendo kwa jirani) na kujipendelea kwa upande wa nadharia ya asili ya binadamu ni dhaifu.

Katika ustaarabu wa Magharibi, kwa kuwa maadili ni amri ya Mungu, ikiwa Mungu haingilii mambo ya binadamu, binadamu anaweza kuwa huru mbali na maadili yaliyoamriwa na Mungu. Ikiwa hakuna Mungu, hakuna haja ya kutoa sadaka maslahi yako mwenyewe. Kwa maneno mengine, swali linazuka: “Ikiwa hakuna Mungu, kwa nini nimpende jirani yangu?” Hapo wale walioiacha dini wanaanza kuuliza kwa nini wanapaswa kudumisha maadili.

Ni vigumu kuelewa jinsi gani, tofauti na Ulaya, katika nchi kama China, ushaka wa kidini haukusababisha ushaka wa kimaadili. ³⁵²

Hata baada ya deismu, wanafikra wa Magharibi walikabiliana na matatizo magumu kuhusu imani na maadili. Comte, akikana teolojia na metafizikia, alipaza sauti kwamba “jambo moja kamili ni kwamba kila kitu ni cha kiuhusianifu”, akionyesha msimamo ulio kimsingi sawa na wa Dostoyevsky, “Kama Mungu amekufa, kila kitu kinaruhusiwa”, na Nietzsche naye alijitangaza kuwa hamwamini Mungu.

‘Mungu’, ‘kutokufa kwa nafsi’, ‘wokovu’, ‘ulimwengu ujao’: hizi ni dhana ambazo sikuwahi kuzijali hata kidogo. Kwa mambo haya sikuwahi kupoteza muda hata nilipokuwa mtoto. Labda sikuwahi kuwa mjinga kiasi cha kuyaamini? ··· Kutoamini Mungu kwangu si matokeo ya kitu chochote, sembuse kuwa tukio muhimu katika maisha yangu. Kwangu ni jambo la kawaida na la kisilika.³⁵³

Russell anatangaza “Mimi si Mkristo”, na Lin Yutang, aliyeitambulisha Magharibi sura moja ya ustaarabu wa Kichina, naye wakati fulani alitangaza “Mimi simwamini Mungu” (alirudi kwenye Ukristo mwaka 1959).³⁵⁴ Misimamo hii inaonyesha kwamba hawakuelewa kiini cha Ukristo ambacho Spinoza alikieleza kwa uwazi mkubwa, wala kiini cha fikra ya ren (仁) ambayo Konfyushasi alijitahidi kutuachia. Comte, Dostoyevsky, Nietzsche, Russell, Lin Yutang na wengine, kwa mtazamo wa fikra za Mashariki, wanaweza kuwa si wasioamini Mungu bali wanafikra wa kisichodhihirika. Hukumu hasi ya Magharibi juu ya wasioamini Mungu ni msimamo wa wanafikra walioshindwa kufikiria tofauti kati ya kinachodhihirika na kisichodhihirika; inatokana na msimamo wa kutaka kuchambua mambo ya ulimwengu na historia ya falsafa kwa mtazamo wa Magharibi wa kinachodhihirika peke yake, na inakuwa tatizo kubwa la kifalsafa, hasa katika ngazi ya maadili, ambalo ni la pekee kwa Magharibi peke yake.

Inaonekana hata mwanafalsafa kama Russell hakuielewa tofauti ya kiini kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi. Usipoielewa nadharia ya asili ya binadamu iliyotokana na falsafa ya asili ya Mashariki, huwezi kuelewa kwamba maadili ni udhihirisho wa kujipendelea kwa ajili ya nafsi yako. Tatizo hili gumu linakuja kutatuliwa na wanamaumbile wa Magharibi. Hawakubali uhusiano kamili kati ya dini ya ufunuo na maadili. Wameanza kuelewa kwamba maadili si amri ya Mungu bali ni ushauri wa maumbile. Dawkins (Dawkins) naye anaeleza mashaka yake kuhusu jukumu ambalo dini ya ufunuo ya Magharibi inadai kwamba dini inalo kwa maadili:

Watu wenye dini mara nyingi hushangaa jinsi watu wanavyoweza kuwa wema bila dini, na kwa nini wanapaswa kuwa wema. ³⁵⁵

Deismu inawapa watu wa Magharibi tatizo zito la wapi pa kutafuta chanzo cha maadili. Metafizikia ilipoharakisha kuporomoka kwa mwisho kwa Mungu wa Kikristo, ambaye tayari alikuwa amepigwa na teolojia ya Zama za Kati, badala ya kumfufua, watu wa Magharibi walianza kukana kila kitu kamili. Kutoweka kwa maadili ni changamoto inayowakabili watu wengi wa Magharibi walioishi katika ustaarabu wa kinachodhihirika. Watu wa Magharibi, waliopitia deismu (理神論) ya karne ya 18, nadharia ya mageuko ya Darwin ya karne ya 19 na udhalimu wa itikadi wa karne ya 20, wamepoteza njia yao katika upande wa maadili. Deismu, kwa hoja kwamba Mungu yupo lakini anaweza kueleweka si kwa ufunuo bali kwa fikra za akili, na kwamba kwa akili mtu anaweza kugundua maadili na ukweli, inaweka mbele amri kuu isiyo na masharti ya Kant (1724–1804) kama chanzo cha maadili, lakini haina ushawishi mkubwa. Kwa sababu upande wake wa kimetafizikia unaojikita katika falsafa ya mantiki ni mkubwa.

Rousseau (1712–1778) aliweka mbele asili ya binadamu tofauti na ile ya dini ya ufunuo. Alidai kwamba binadamu kwa asili huzaliwa mwema, lakini ustaarabu wa binadamu unaifanya tabia njema ya mtu kuwa mbaya. Kwa hiyo alieleza kwamba kilicho muhimu kwa binadamu ni uhisivu (sensibility), usemi wa asili ya binadamu ya awali. Na akaweka mbele dhana kwamba binadamu akitenda kufuatana na uhisivu wake, kila kitu ni chema, na akapata mwitikio mkubwa chanya katika Magharibi nzima. Kuwaambia watu waamini uhisivu wao kunakuwa dai kwamba hata wakitenda bila kujali maadili hakuna tatizo, kwa kuwa ni matendo ya binadamu waliozaliwa wema. Hatimaye alieleza kwamba kipengele muhimu zaidi cha binadamu ni kuwa na “uhisivu na moyo wa uchangamfu”.

Hali hii iliwapulizia Wazungu mwelekeo tunaouita “Ulimbwende” (romanticism). Wao, wakifurahia uhuru mpya, walikuja kupuuza maadili yaliyomo katika ustaarabu, wakiona kwamba kinachomfanya binadamu kuwa mbaya kinahusiana na ustaarabu. Rousseau, katika Mkataba wa Kijamii, anadai: “Binadamu alizaliwa huru, lakini katika maisha ya kijamii amefungwa minyororo.” Kwa hiyo, wakati huo ambapo Ulimbwende ulikuwa ukitetewa, aina ya pekee ya watu inajitokeza katika Magharibi. Wao ndio walioutekeleza kwa vitendo uhisivu wa Rousseau. Rousseau, Sade (1740–1814), Byron (1788–1824), Shelley (1792–1822) na wengine ni miongoni mwao.

Walitetea maisha ya kufuata uhisivu wao tu, kwa kuwa kila jambo baya ni kosa la ustaarabu ambao binadamu walikuwa wameuunda hadi sasa. Wote waliona kuwa jambo la kawaida kukopa fedha kwa marafiki zao bila kuzirudisha, wote walikuwa na mahusiano ya kimapenzi ya fujo na kufanya usaliti kuwa mazoea, walitenda kama silika zao zilivyowaamuru, walidharau kushika ahadi kama uaminifu, na walipinga hisia iitwayo maadili ambayo jamii ilitaka kuilinda. Rousseau, kati ya akili na shauku, alijitenga na akili na kusimama kwa uthabiti upande wa shauku. Na Rousseau aliithamini dini si kwa upande wa akili bali kwa upande wa uhisivu, akiiunga mkono dini kwa hisia, moyo, kicho, ufumbo na mengineyo. Rousseau mwenyewe, kwa kuwapeleka watoto wake wote katika kituo cha kulelea watoto, alichukua msimamo kwamba yeye angeweza kuishi apendavyo kufuatana na uhisivu wake.

Baada ya Rousseau, enzi ya akili ilipoingia katika enzi ya itikadi (Age of Ideology), deismu ilibadilishwa na itikadi. Maadili yakawa mtumishi wa itikadi. Itikadi iliamini kwamba binadamu wanaweza kushirikiana kujenga katika ulimwengu huu ulimwengu bora kabisa, jamii kamilifu ya ndoto. Ni kutoa sadaka maadili “kwa muda” ili kufikia lengo la jamii kamilifu ya ndoto inayotarajiwa kuja karibuni. Hili linakuwa mantiki inayopuuza mwelekeo wa msingi wa maadili na kuhalalisha udikteta na vita visivyo na huruma. Ukomunisti na ufashisti ni mifano yake. Katika ukomunisti kuna kanuni za kidikteta za amri kumi zilizotetewa na Karl Marx. Ni hatua kumi za mfumo wa kidikteta zilizoigwa kutoka Amri Kumi za Biblia. Kanuni hizo za kidikteta zinajumuisha kumilikishwa kwa dola njia zote za uzalishaji, kutaifishwa kwa mali zote za wakimbizi na wasaliti, kumilikishwa kwa dola njia zote za usafiri na mengineyo. Amri Kumi, zilizokuwa kanuni ya maadili katika Biblia na zilizowafanya watu wa Magharibi kushika maadili kwa uthabiti, zilibadilishwa na amri kumi za udikteta. Hitler naye alitenda alivyopenda: kugawana Poland na Umoja wa Kisovieti, uvamizi wa Poland uliofuata, na shambulio dhidi ya Umoja wa Kisovieti. Hitler alijigamba kwa matendo haya kama njia yenye ufanisi zaidi ya kufikia jamii yake kamilifu ya ndoto. Alisisitiza kwamba mauaji ya kimbari ya Wayahudi ni hatua ya lazima kabisa kwa ajili ya kufikia jamii hiyohiyo kamilifu ya ndoto. Tatizo ni kwamba matendo haya yenyewe, kwa kuwa ni kinyume kabisa cha maadili, yanavunja “upendo kwa jirani” uliotolewa na manabii wa ubinadamu. Na katika uhalisia, jamii kamilifu ya ndoto isipotimia, ile “kwa muda” hadi itakapotimia “inakuwa ya milele”, na matendo ya kuharibu maadili yanajitokeza kama tatizo kubwa zaidi la itikadi.

Kabla ya deismu, maadili muhimu zaidi kati ya binadamu yaliharibiwa na mgongano kati ya kumwabudu Mungu na maadili, lakini baada ya deismu, ulimwengu ulipokuwa ulimwengu usio na Mungu, ulizusha hali isiyo na maadili. Si tu kwamba Amri Kumi na upendo kwa jirani, ambavyo Mungu aliviweka kuwa sheria, vilivunjwa waziwazi, bali enzi ya itikadi iliunda ulimwengu wa kushangaza ambamo maadili mapya yaliyochukua nafasi yake, yaani “maadili-kinyume” kwa ajili ya kufikia jamii kamilifu ya ndoto, yalijigeuza kuwa “maadili”. Udikteta na mauaji ya kikabila yakawa “maadili” yao. Waliunda ulimwengu ambamo itikadi hizi tatu, ukoloni, ukomunisti na ufashisti, zilisokotana na kupigana hadi kufa. Kwa ajili ya hili, watu wa Magharibi hawakusita kuanzisha vita viwili vya dunia katika karne ya 20. Na baada ya hapo pia, waliupeleka ulimwengu katika Vita Baridi.

Tangu kujitokeza kwa deismu, wanafikra wengi wa Magharibi wamekuwa wakihangaika kutafuta chanzo cha maadili. Maadili yanapaswa kutoka wapi? Kama tulivyochambua, Kant alitaka kuyabadilisha maadili na “nadharia ya wajibu wa kimaadili inayopita uzoefu” inayojikita katika akili. Dostoyevsky (1821–1881), akipaza sauti kwamba “Kama Mungu hayupo, kila kitu kinawezekana”, alijitahidi kumfufua Mungu. Nietzsche alilenga mtu-mkuu wa kimaadili, si shujaa mkuu (super hero) kwa maana ya uwezo wa kibinadamu, bali mtu aliyejengwa na nia yake mwenyewe ya ndani, asiyefungwa kimaadili na mafundisho ya Kikristo.

Falsafa ya Mashariki, kama inavyoonekana katika Utao na Ukonfyushasi, tangu mwanzo ililenga kushiriki katika uhalisia kwa msingi wa maadili. Sharti la kwanza la kujinyoosha mwenyewe ni kutambua upatanifu wa kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine. Bila hilo, huwezi kutawala familia, nchi wala dunia: “Kujinyoosha mwenyewe, kupanga familia, kutawala nchi, kuleta amani duniani.” (Mafunzo Makuu sura ya 8). Katika Mashariki, falsafa hii ilikuwa tayari imekamilika miaka elfu mbili iliyopita. Kimsingi, si moyo wa kuwajali wengine bali kujipendelea kwenye nguvu ndiko kunakopulizia jamii ya binadamu nguvu yake ya asili. Lakini jamii hudumu tu ikiwa inaakisi moyo dhaifu wa kuwajali wengine ulio katika asili ya binadamu. Hatimaye, falsafa yetu yote imefungamana na nadharia ya asili ya binadamu.

Ikiwa moyo wa kuwajali wengine ndio kiungo kinachounda jamii yenye afya, jamii ya binadamu inakuwa kitu kilicho mbali sana na maumbile. Lakini kuna njia moja ya kutoka katika tatizo hili gumu. Je, kile kinachoonekana kwa mtazamo wa kwanza kuwa moyo wa kuwajali wengine kinaweza kuwa “cha kujipendelea” kwa mtazamo wa Udarwini? Yaani, je, kujitoa sadaka kwa mtu binafsi hatimaye kunaweza kusaidia kuendelea kwa jeni zake mwenyewe? Jibu la hoja hizi zinazopingana ni Ndiyo. ³⁵⁶

Kabla ya deismu, hapakuwa na haja yoyote ya kumchunguza binadamu. Kwa kuwa binadamu aliumbwa kwa sura ya Mungu, kumchunguza Mungu kulikuwa ndiko kumchunguza binadamu. Binadamu alikuwa kiumbe aliyezaliwa akibeba dhambi ya asili, akiishi duniani kwa taabu, kisha akakabiliwa na Hukumu ya Mwisho. Lakini walipoanza kuamini deismu, isemayo kwamba Mungu haingilii mambo ya binadamu, watu wa Magharibi kwa mara ya kwanza walianza kufikiri binadamu ni nini, katika ngazi ya falsafa ya asili.

Katika Magharibi, wanaoamini Mungu walikuwa wengi kabisa, lakini hivi karibuni wanaoamini Mungu wanaokwenda kanisani wamekuwa wachache. Lakini hilo halimaanishi kwamba watu wa Magharibi wamegeuka kuwa wasioamini Mungu. Wengi sana miongoni mwa wasioamini Mungu, ingawa hawakubali wenyewe, ni wa kundi la kisichodhihirika. Yaani ni watu ambao, kama Spinoza, hatimaye wanajitangaza kuwa waumini wanaomwamini Mungu, lakini wanachukuliwa kuwa wasioamini Mungu kwa kipimo cha sheria ya Kanisa. David Mills, mwandishi wa Ulimwengu wa Wasioamini Mungu (Atheist Universe), Richard Dawkins wa Udanganyifu wa Mungu (The God Delusion), na Christopher Hitchens wa Mungu si Mkuu (God Is Not Great) ni wasioamini Mungu katika Magharibi, lakini katika Mashariki wanaweza kuwa wanafikra wa kisichodhihirika. Ni kwamba wanaamini ukweli kamili, lakini hawaamini imani iliyodhihirishwa kupitia manabii kama inavyotolewa na dini ya ufunuo. Katika Magharibi wanalaumiwa na wafuasi wa kinachodhihirika, lakini katika Mashariki wanakuwa wanafikra huru wa kisichodhihirika wanaoamini ukweli kamili.

Swali la jinsi maadili yanavyopaswa kushikwa katika ulimwengu usio na Mungu linaendelea kuwa changamoto ya watu wengi katika Magharibi. Lakini jibu lake linapaswa kutafutwa si katika nadharia ya kinachodhihirika inayodai ukweli kamili, bali katika nadharia ya kisichodhihirika. Sura ya 8 ya Daodejing inaeleza jinsi binadamu anavyopaswa kuishi: “Unaposhirikiana, shirikiana na wenye fadhili. Unaposema, sema kwa uaminifu. Unapotawala, tawala kwa unyoofu. Unapofanya kazi, fanya kwa bidii yako yote. Unapotenda, chagua wakati unaofaa.” Si amri ya Mungu, bali ni maadili ya Dao ambayo kila mtu anaweza kuyapata ndani ya maumbile

Ustaarabu wa Mashariki unategemea falsafa ya asili isemayo kwamba hata bila Mungu wa dini ya ufunuo, maadili ya “kwa ajili ya maslahi yangu na ya wengine” yanaweza kuzaliwa yenyewe na kudumu. “Kujipendelea kwa busara”, kwa ajili ya wengine na kwa ajili ya mtu mwenyewe, ndicho chanzo cha maadili. Jambo muhimu ni kwamba chanzo cha maadili si amri ya Mungu, bali ni kanuni ya kujihifadhi iliyomo ndani ya asili ya binadamu ili kujilinda mwenyewe.

Kwa mujibu wa asili ya binadamu, silika, si akili, ndiyo inayopaswa kuwa chanzo cha maadili, lakini wakati huo huo, katika hatua ya kuyaunda maadili, akili ina jukumu muhimu. Katika hatua hii, akili inaweza kuiathiri silika. Katika hatua ambapo akili inaiathiri silika, ni lazima pawe na msingi ndani ya silika, nao ni moyo wa kuwajali wengine uliomo ndani ya silika. Tukiichunguza asili ya binadamu, ndani ya silika, pamoja na kujipendelea kwenye nguvu, kuna moyo wa kuwajali wengine, ingawa ni dhaifu. Tukichunguza kwa kina, “upatanifu huu wa kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine” ndio msingi unaoifanya jamii ya binadamu izunguke kwa nguvu. Ikiwa binadamu angezaliwa na asili ya moyo wenye nguvu wa kuwajali wengine na kujipendelea dhaifu, jamii ya binadamu ingefanana na mbinguni, lakini ingekuwa kavu kabisa isiyo na ladha, na hapangekuwa na sababu yoyote ya binadamu kuishi. Hatimaye jamii ya binadamu, katika upande wa maadili, inakuwa mchakato wa mapambano na makubaliano unaofanyika katika ngazi ya mtu binafsi, jamii na uendeshaji wa dola: juhudi ngumu na yenye taabu, lakini yenye nguvu, ya kusawazisha kupitia akili moyo wa kuwajali wengine na kujipendelea. Kiongozi wa Ukonfyushasi au mwanahekima wa mtindo wa Spinoza hujengwa kwa njia hii.

Tukichambua hivi, tunafikia hitimisho moja. Yaani, kipengele muhimu zaidi katika mtazamo wa maadili wa binadamu hakiko katika “akili” ya mtindo wa Descartes au Kant, bali katika “asili ya binadamu inayokumbatia silika na akili kwa pamoja”. Tunafikia falsafa ya Spinoza, inayotetea falsafa ya mantiki ya silika na akili kwa pamoja.³⁵⁷ Ikiwa chanzo cha matendo ya binadamu kinategemea si akili bali silika, utaratibu wa silika humfuata binadamu kama majaliwa tangu kuzaliwa hadi kufa. Wakati huo huo, kwa kuwa akili ya binadamu ina jukumu la kuisimamia silika, huendelea kuisimamia silika hadi dakika ya kufa, si kama chanzo cha nuru bali kama kioo.

Ukiwa na falsafa hii, yaani falsafa inayokubali asili ya binadamu kama chanzo cha nuru huku akili ya binadamu ikifanya kazi ya kioo, mwelekeo wa mtazamo wa maadili kati ya binadamu unawekwa. Hii ndiyo dhana ya “uhuru (akili) ndani ya majaliwa (silika)”. Yaani, huku tukiikubali silika, malezi ya tabia ya mtu yanaamua kila kitu ambacho binadamu anaweza kufanya baada ya kuzaliwa. Malezi ya tabia ya mtu yanarudi kabisa kuwa wajibu wa mtu binafsi. Wajibu huu unaendelea hadi kufa: falsafa ya Mashariki isemayo “Maisha yana mwisho, lakini maarifa hayana mwisho” inatumika hapa. Kujizamisha katika mafundisho ya kidini, ugunduzi wa kimetafizikia au itikadi hakuwezi kuchukua nafasi ya malezi ya tabia ya mtu. “Kiongozi si chombo” (君子不器). (Maandiko Teule 2:12).

Maadili (道德, Moralism) hayakubaliani na sheria za maumbile

Falsafa isemayo kwamba maadili hayakubaliani na sheria za maumbile inatoa kipimo muhimu katika uhusiano wake na nadharia ya asili ya binadamu. Falsafa kama hii ni vigumu kuipata katika ustaarabu wa Magharibi unaotawaliwa na nadharia ya kinachodhihirika. Kwa sababu nadharia ya kinachodhihirika inaona kwamba mambo ya binadamu yanafuata mkondo wa wema na uovu, na kwa hiyo maadili ndiyo kipengele kinachompima binadamu. Tunaweza kupata falsafa kama hiyo tukirudi kwenye enzi ya Ugiriki ya kabla ya Sokrates. Kwa wanafikra wa Kigiriki wa kisichodhihirika, tunaweza kuona uwezekano wa kudai kwamba nadharia ya asili ya binadamu haihusiani na maadili. Kwa mfano, Karneades (214–129 K.K.), mmoja wa wanafikra wa Kigiriki wa kisichodhihirika, akipinga falsafa ya kuwepo na uamuzi-tangulizi, aliacha maoni kwamba tunapaswa kuzingatia bahati na uwezekano. Akisema kwamba “maadili hayakubaliani na sheria za maumbile”, alieleza maoni kwamba kile tunachokiita haki hakiwezi kuwa cha milele, si cha kimantiki, na kinadaiwa tu kwa sababu ya mahitaji ya wakati fulani. Alitumwa Roma kama mjumbe na akatoa hotuba maarufu. Siku moja alitoa hotuba ya kuisifu haki, na siku iliyofuata akatoa hotuba ya kuikosoa haki, na kuwashtua sana wasikilizaji. Falsafa ya Karneades inafuata nadharia ya umaumbile inayotaka kuyaona maadili na asili ya binadamu kama yalivyo, si falsafa ya mantiki inayojikita katika akili. Alidai kwamba tunapaswa kuwa na shaka juu ya ukamilifu wa dhana za kimaadili kama haki, uhuru na haki za binadamu, na tunapaswa kujua uhusianifu wake kwa hoja.

Lakini Magharibi, ikifuata falsafa ya enzi ya Ugiriki na Roma na falsafa ya Kikristo ya Zama za Kati, iliyapa maadili ukamilifu kama amri iliyotolewa na Mungu. Na hata ilipoingia katika enzi ya Mwangaza, iliendelea kukuza falsafa hii ya kinachodhihirika. Ikijizoesha na hali ambapo akili ilichukua nafasi ya Mungu, falsafa ya Kant, isemayo kwamba maadili ni “nadharia ya wajibu wa kimaadili inayopita uzoefu” inayoamriwa na akili, ilipata wafuasi wengi. Falsafa ya Kant inakubaliana na nadharia ya asili njema iliyotetewa na Rousseau. Falsafa ya Magharibi ya nyakati za kisasa za mwanzo ilikuwa hivyo imevutiwa na nadharia ya asili njema na na ubora-wazo wa kimaadili.

Dhidi ya madai haya kuhusu asili ya binadamu, ilijitokeza falsafa ya uzoefu, iliyotoa kwa mara ya kwanza katika Magharibi nadharia inayopinga wanafalsafa wa mantiki walioelemea upande wa akili. Miongoni mwa wanafalsafa wake wakuu ni Hume (1711–1776). Alieneza nadharia ya kimaumbile ya asili ya binadamu, na kwa kuwa ilipingana ana kwa ana na asili ya binadamu ya kidini, alishutumiwa kuwa mzushi na akajikuta katika hali za hatari, kama kesi mahakamani.

Maadili huamsha shauku na huimarisha au hudhoofisha matendo. Akili yenyewe haiwezi kufanya lolote. Kwa hiyo uadilifu wa kimaadili hauamuliwi na akili yetu. ³⁵⁸

Wanafikra wa wakati wake walimchukulia Hume kama asiyeamini Mungu au mwenye shaka. Hata sasa wanafikra wa Magharibi wanamweka Hume katika kundi la wenye shaka. Lakini tukipanua upeo, fikra zake zinaweza kuwekwa si katika ushaka hasi, bali pamoja na wanashaka wa Kigiriki au wanafikra wa Mashariki wa kisichodhihirika. Wakati Hume alipoishi, falsafa ya Magharibi ilikuwa mikononi mwa wanafalsafa wa mantiki thabiti kama Descartes na Kant. Walifikiri kwamba akili inatawala kila kitu. Hume alijitoa katika mkondo huu na kufungua upeo mpya. Kwa kushangaza, alisisitiza umuhimu si wa akili bali wa silika:

Busara ni mtumwa wa shauku, na inapaswa kuwa mtumwa tu. Busara haiwezi kuthubutu kudai kazi nyingine yoyote isipokuwa kuzitumikia na kuzitii shauku. ³⁵⁹

Kwa wakati ule, ilikuwa nadharia ya kushangaza. Hata leo inaweza kuonekana kwa watu wengi kama nadharia inayozusha maswali. Hadi sasa nadharia ya maadili ya Hume inaitwa “upinzani wa kimaadili dhidi ya falsafa ya mantiki” (Ethical Anti-rationalism). Lakini nadharia ya Hume ina wafuasi. Dai la Hume linaweza kupatikana hata katika enzi ya Ugiriki. Kama tulivyoona, linafanana na dai la Karneades: “Itikadi ya maadili (moralism) haikubaliani na sheria za maumbile.” Kile tunachokiita haki hakiwezi kuwa cha milele. Uadilifu wa kimaadili si wa kimantiki na unadaiwa tu kwa mahitaji ya wakati fulani. Kwa mfano, utumwa ulikubaliwa kwa maelfu ya miaka, hadi karne ya 18, kama maadili ya kimantiki ya jamii ya binadamu. Lakini katika karne ya 21, utumwa umekuwa maadili ya kuchukiza zaidi ya jamii ya binadamu. Maadili mara nyingi hutegemea jinsi tunavyoiona asili ya binadamu. Hasa uhusiano wa silika na akili ni muhimu. Kuhusu majukumu ya silika na akili, Russell alitumia usemi kwamba silika ni matendo na akili ni uratibu:

Tamaa, hisia au shauku (ni uhuru wa kuchagua yoyote kati ya hizi) ndivyo vyanzo pekee vinavyozalisha matendo ya binadamu. Akili haisababishi matendo. Inafanya kazi ya kuratibu tu ³⁶⁰

Tathmini ya asili ya binadamu ina uhusiano wa karibu na jinsi ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi unavyoitathmini kifalsafa methali “Mbingu humsaidia anayejisaidia”. Katika ustaarabu wa Dao hakuna tatizo lolote. “Kwa sababu binadamu ndiye anayeifanya Dao kuwa kubwa.” Anayejisaidia mwenyewe hupokea baraka ya Dao. Lakini katika ustaarabu wa Mungu kuna mabishano. Ni kwa sababu ya wazo kwamba binadamu anaweza kujisaidia mwenyewe tu akiwa na neema (grace) ya Mungu. Wana wazo kwamba “Mungu huwasaidia wasioweza kujisaidia wenyewe”. Ni kwa sababu ya imani kwamba Mungu alimuumba binadamu na anayaongoza mambo yote ya binadamu. Methali “Mbingu humsaidia anayejisaidia” katika Mashariki kwa miaka elfu mbili ilikuwa methali muhimu ya kukuza tabia. Lakini katika Magharibi, baada ya kutokea katika hadithi za Aesop kabla ya Kristo, ilitoweka katika Zama za Kati, hadi mfuasi wa deismu (理神論者) Benjamin Franklin alipoieneza tena katika Magharibi katika karne ya 18.

Falsafa za Locke na Adam Smith kuhusu asili ya binadamu zinategemea dini kwa kiasi kikubwa. Juhudi za binadamu ni muhimu, lakini falsafa kwamba hatimaye ni lazima kutegemea nguvu ya Mungu ina nguvu. Na kwa kuwa binadamu, lolote analofanya, ni binadamu aliyeumbwa na Mungu, wanakuja kutegemea matumaini kwamba hatimaye kila kitu kitakwenda vizuri. Kwa sababu katika imani yao wanaamini kwamba “Mungu ni mwenye fadhili”. Lakini ustaarabu wa Dao unategemea falsafa ya teolojia hasi: “Dao haina fadhili.” Hapo unaamini kwamba mambo ya binadamu hayatatuliwi na Dao, bali hatimaye binadamu anapaswa kuyashughulikia ndani ya mipaka ya Dao. Si matumaini, bali ni uhalisia. Kwa mujibu wa fikra za Mashariki, binadamu asiyejisaidia mwenyewe hata Mbingu haimsaidii. Falsafa za Mungu na Dao kimsingi zimefungamana na nadharia ya asili ya binadamu inayofafanua “sisi ni nani?”.

4) Moyo wa kuwajali wengine ni nini: Magharibi, kujitoa sadaka kwa kujipendelea, dhidi ya Mashariki, kujipendelea kwa busara

Moyo wa kuwajali wengine ni wa lazima ili kudumisha utaratibu wa kijamii na kwa ajili ya amani ya ndani ya mtu binafsi. Ukonfyushasi na Ukristo vyote vinaufanya moyo wa kuwajali wengine kuwa kiini cha mambo ya binadamu. Moyo wa kuwajali wengine ni nini? Katika uchambuzi wa moyo wa kuwajali wengine, Mashariki na Magharibi zinaonyesha tofauti ya msingi kuhusiana na asili ya binadamu. Katika ustaarabu wa Mashariki, moyo wa kuwajali wengine ni aina ya kujipendelea. Ni kujipendelea kwa tabia iliyoamka, yaani kujipendelea kunakojihudumia kwa kuwahudumia wengine. Kujipendelea kwa busara, yaani moyo wa kuwajali wengine, kumo ndani ya asili ya binadamu. Kwa mujibu wa nadharia ya asili ya binadamu ya ustaarabu wa Magharibi, moyo wa kuwajali wengine haumo katika asili ya binadamu. Moyo wa kuwajali wengine ni amri ya Mungu. Kujipendelea ndiko asili yote ya binadamu. Moyo wa kuwajali wengine unakuwa maadili maalumu yanayofidia asili ya binadamu, yanayozaliwa kwa amri ya Mungu au kwa amri ya akili. Je, moyo wa kuwajali wengine umo ndani ya asili ya binadamu, au ni amri ya Mungu (au maadili yanayotegemea akili) isiyohusiana na asili ya binadamu? Hii ndiyo tofauti kati ya Mashariki na Magharibi kuhusu moyo wa kuwajali wengine.

Katika Magharibi, moyo wa kuwajali wengine unaonekana kama hali ya kuacha kujipendelea na kukubadilisha. Hapana budi kuchagua kimoja kati ya kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine. Katika ustaarabu wa Magharibi, moyo wa kuwajali wengine ni kujitoa sadaka. Katika uhusiano wa kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine, tofauti kati ya falsafa ya “ukamilishano” ya Mashariki na falsafa ya “upinzani” ya Magharibi inajitokeza tena. Ukitafuta neno altruism katika kamusi au maandiko ya Magharibi, linatumika daima kwa maana ya kinachopingana na maslahi yako mwenyewe, kinachowahudumia wengine tu, kisicho kwa ajili yako. Moyo wa kuwajali wengine una maana ya “kutokuwa kwa ajili yako mwenyewe” (selflessness or unselfishness). Biblia nayo inaonyesha upinzani wa moyo wa kuwajali wengine na kujipendelea.

Mtu yeyote asitafute faida yake mwenyewe, bali faida ya mwingine. (1 Wakorintho 10:24)

Falsafa hii, baada ya sheria ya dini ya ufunuo, ilirithiwa kama ilivyo na falsafa ya mantiki ya enzi ya Mwangaza, iliyodai kwamba akili ya binadamu inaweza kuchukua nafasi ya Mungu. Mwanafalsafa wa Mwangaza Kant aliufafanua “upendo wa kweli wa kimaadili” kuwa “vitendo kwa ajili ya wengine”. Alisisitiza kwamba binadamu anapaswa kutendewa “kama lengo, si kama nyenzo”, jambo linaloendana na falsafa hii. Kama mahali pa kuanzia maadili, Kant alitetea nadharia ya wajibu wa kimaadili (deontology) kupitia amri kuu isiyo na masharti (categorical imperative) inayojikita katika akili. Aliona kwamba binadamu huzaliwa na sheria ya kimaadili ndani ya akili yake. Ndani ya mfumo wa kifalsafa wa deismu ya enzi ya Mwangaza, isemayo kwamba Mungu haingilii mambo ya binadamu, falsafa hii ya Kant ilisifiwa sana na wanafalsafa wa mantiki wa Magharibi ikiitwa “mapinduzi ya Kikopernika” (Copernican Revolution). Lakini hatimaye ni umbo ambalo “sheria ya Mungu” imebadilishwa na “akili ya binadamu”.

Mashariki inauchambua moyo wa kuwajali wengine kama “kujipendelea kwa busara” (Enlightened self-interest). Moyo wa kuwajali wengine ni kipengele kinachohitajika ili kufuatilia kujipendelea endelevu kwa muda mrefu. Manufaa ya pamoja (共同善) yanakuwa kujipendelea kwa busara. Katika falsafa ya Mashariki ni vigumu kupata dai la kiupinzani la mtindo wa Magharibi kwamba, kwa ajili ya manufaa ya pamoja, mtu aache maslahi yake mwenyewe na kufuatilia maslahi ya wengine. Katika Mashariki, manufaa ya pamoja ni kufuatilia pamoja maslahi yako mwenyewe na maslahi ya wengine. Ni tofauti kati ya umuhimu wa “mimi” unaotetewa na ubinafsi na umuhimu wa “sisi” unaotetewa na umahusiano. Kwa kuwa ustaarabu wa Mashariki unaufanya umuhimu wa “sisi”, unaojikita katika umahusiano, kuwa kiini chake, manufaa ya pamoja yanayotetea maslahi yangu na ya wengine kwa pamoja yanawezekana. Konfyushasi anaeleza katika Maandiko Teule kiini cha manufaa ya pamoja, yaani kujipendelea kwa busara:

Ukitaka kusimamisha maslahi yako, simamisha pia maslahi ya wengine. Ukiwa na unachokitaka, timiza pia kile wanachokitaka wengine. (Maandiko Teule 6:30)

Jambo muhimu hapa si “kujitoa sadaka”, bali kufuatilia “maslahi ya wengine pia kwa ajili ya maslahi yangu”. Ni falsafa ya kimahusiano, isemayo kwamba kuzingatia maslahi ya wengine hatimaye ni bora kabisa pia kwa maslahi yako mwenyewe. Hoja ya Magharibi “Mtu yeyote asitafute faida yake mwenyewe, bali faida ya mwingine” inatokana na upinzani wa Magharibi unaotenganisha mimi na wengine. Kwa mtazamo wa ustaarabu wa Mashariki unaojikita katika ukamilishano, ni lazima “kufuatilia pamoja maslahi yako mwenyewe na maslahi ya wengine” ili kuwa na uhalisia. Katika maadili ya Magharibi, hoja ya kiupinzani inaweka asili ya binadamu inayokwenda kinyume na “silika ya kujihifadhi”. Upinzani unaodai kwamba mtu anapaswa kujiacha mwenyewe ili kuwahudumia wengine hauna uhalisia. Maadili hatimaye yanapaswa kuwa kwa ajili ya mtu mwenyewe. Xunzi anaeleza kwamba maadili na sheria vipo kwa ajili ya “sisi”. Yaani, maadili ni kujipendelea kwa busara kunakohitajika kwa ajili ya kujihifadhi:

Kwa mfano, tukiondoa maadili na sheria yote, tukaondoa kila kitendo cha serikali, na tukaondoa kila uwezekano wa kuadhibu, hebu tuone binadamu watakavyotenda. Wenye nguvu watawaonea na kuwadhulumu wanyonge. Wengi watawadhuru wachache na kutaka kuwaangamiza. Maadili na utaratibu vitatoweka. Jamii itaelekea katika njia ya maangamizi. (Xunzi 23:7)

Maadili hatimaye ni sehemu ya asili ya binadamu iitwayo kujihifadhi. Katika Mashariki, maadili si amri ya kimaadili wala kujitoa sadaka. Ni kujipendelea kwa busara kulikomo ndani ya kujihifadhi. Inaonekana kwamba Magharibi sasa inaanza kufikiri kifalsafa namna hii.

Uhalisia wa kibiolojia wa kujihifadhi ndio unaozalisha maadili ya binadamu. Kwa sababu ya hitaji lisiloweza kuachiwa mwingine la kujilinda wenyewe, ni lazima tuwasaidie wengine nao walindwe. Tukishindwa katika hili, tunaangamia sisi wenyewe, kwa sababu tunasaliti na kuacha kipimo kilichomo katika kanuni ya msingi ya kujihifadhi. ³⁶¹

Binadamu, tofauti na mnyama mwingine yeyote, huzaliwa na uchoyo. Kinachoweza kuuponya uchoyo ni maadili. Kama tulivyoona, watangulizi wakuu wa ubinadamu wote walitoa upendo kwa jirani kama kipimo cha maadili. Katika ustaarabu wa Mashariki, maadili si amri ya Mungu, bali hutokea yenyewe kwa kawaida kupitia mwamko wa mtu mwenyewe.

Kuiheshimu Dao (道) na kuithamini fadhila (德) si kwa sababu ya amri, bali hutokea hivyo kwa kawaida. (Daodejing, sura ya 51)

Katika ustaarabu wa Mashariki, maadili hayatoki kwa Mungu bali katika maumbile. Ni maadili ya Dao, yanayotaka kuyaona maumbile kama yalivyo na kujifunza kutoka kwayo. Dhana ya upatanifu wa kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine, iliyomo katika ustaarabu wa Mashariki, ni falsafa isiyokuwepo Magharibi. Watu wa Magharibi walimtegemea Mungu kwa ajili ya maadili. Watu wa Mashariki wanayategemea maumbile kwa ajili ya maadili. Yaani, wanafuata Dao ambayo maumbile yanampa binadamu. Dao inatoa njia ya kupatanisha kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine.

Kazi kuu katika nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu ni swali la jinsi ya kushughulikia kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine vilivyomo katika asili ya binadamu. Ukonfyushasi na Utao vinaushughulikia moyo wa kuwajali wengine kama kujipendelea kwa busara kwa ajili ya mtu mwenyewe. Yaani, moyo wa kuwajali wengine si kujitoa sadaka kwa kujipendelea, bali hatimaye ni sehemu ya kujipendelea. Konfyushasi anatoa upatanifu wa kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine kama fadhila muhimu katika malezi ya tabia ya mtu: “Ukitaka kusimama, wasimamishe na wengine” (Maandiko Teule 6:30). Kama vile maumbile yanavyohifadhi bioanuwai, binadamu hudumisha uwiano tu kwa kujifunza, kwa ajili ya kujihifadhi, kupunguza kujipendelea na kutumia moyo wa kuwajali wengine. Daodejing nayo inazungumzia utaratibu wa maumbile unaoleta uwiano: “Maumbile hupunguza kilicho kingi na huongeza kilicho kichache” (Daodejing, sura ya 77).

Uteuzi wa jamaa na kujitolea kwa kubadilishana

Hivi karibuni, wanafalsafa wa kisayansi wa Magharibi wanatoa nadharia, inayojikita katika umaumbile, inayounga mkono “kujipendelea kwa busara” kunakotetewa na ustaarabu wa Mashariki. Kwa ugunduzi wa nusu ya pili ya karne ya 20 ambao wasomi wa Magharibi wanauita “uteuzi wa jamaa” (Kin selection), kujipendelea kwa busara kunapata chanzo cha kisayansi cha uhakika. Uteuzi wa jamaa unathibitisha, katika ngazi ya asili ya binadamu, kwamba chanzo cha maadili kiko si katika akili bali katika hisia. Katika hili unatofautiana na falsafa ya Kant iliyo maarufu Magharibi. Uteuzi wa jamaa unafuata mfumo wa kifalsafa wa David Hume kuliko wa Kant. Hume anadai kwamba maadili ya binadamu yamewekewa mipaka na asili ya binadamu ambayo binadamu huzaliwa nayo, na kinyume chake Kant anadai kwamba maadili ni zao la akili huru isiyowekewa mipaka na asili iitwayo hisia. Kant aliona kwamba maadili yanatoka kabisa katika akili. Hume aliona kwamba maadili yana msingi wake si katika akili bali katika silika.

Hatimaye, katika vichwa vya baadhi ya wanafikra wa Magharibi, mbegu ya kujipendelea kwa busara inagunduliwa. Hukumu ya kimaadili haitoki katika akili. Walikuja kudai kwamba chanzo chake ni hisia. Mwanabiolojia wa Kiingereza Hamilton (Hamilton) alitoa mwaka 1964 wazo la uteuzi wa jamaa. Hili linatokana na ugunduzi kwamba moyo wa kuwajali wengine ni sehemu ya uteuzi wa kijenetiki kwa ajili ya mtu mwenyewe. Kwa ugunduzi huu kuhusu asili ya binadamu, kwa mara ya kwanza katika Magharibi inajitokeza falsafa isemayo kwamba uteuzi wa jamaa unafuata kujipendelea. Profesa Dawkins anaeleza moyo wa kuwajali wengine kuwa sehemu ya kujipendelea kikamilifu.

Ingawa kwa mtazamo wa kwanza uteuzi wa jamaa unaonekana kutokana na moyo wa kuwajali wengine, kwa ngazi ya jeni za kibiolojia ni udhihirisho wa kujipendelea kikamilifu. ³⁶²

Kijenetiki, binadamu ana asili ya kujipendelea sana, inayoonyesha moyo wa kuwajali wengine kwa nadra tu. Ni dai kwamba asili ya binadamu huzaliwa na kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine.

Jeni zinazofanikiwa kijenetiki hufanya kazi kwa kujipendelea sana. Kwa hiyo binadamu naye hutenda kwa kujipendelea. Lakini katika hali za nadra, malengo yetu ya kujipendelea yanaweza kufikiwa kwa kuonyesha moyo wa kuwajali wengine wenye mipaka. Maneno “hali za nadra” na “wenye mipaka” ndiyo muhimu. Hata tutamani vipi, tunapaswa kuona kwamba vitu kama upendo wa ulimwengu wote au ustawi wa jumla havipo katika mageuko yanayotawaliwa na jeni zetu. ³⁶³

Hata hivyo, sababu ya kwamba tunapaswa kukuza moyo wa kuwajali wengine na kujali kama maadili ni kwamba kujipendelea tunakozaliwa nako kuna nguvu kubwa mno. Kuishi pamoja kwa kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine ndio uhalisia wa asili ya binadamu tusioweza kuukwepa.

Tunapaswa kufundisha kwa bidii kujali wengine na moyo wa kuwajali wengine. Kwa sababu tunazaliwa wenye kujipendelea. Hapo jeni zinazotawaliwa na kujipendelea kwetu zinaweza kutekeleza kazi ya kuzuia kujipendelea, jambo lisilowezekana kwa viumbe hai wengine. ³⁶⁴

Moyo wa kuwajali wengine hutokea kwa namna ileile kwa binadamu na kwa wanyama. Uteuzi wa jamaa ni mantiki kwamba kwa kujitoa sadaka na kuwasaidia jamaa, kwa muda mrefu, kijenetiki, hata kama mtu anakufa, jeni zinazomuunda huzaliana. Kujitolea kwa kubadilishana (Reciprocal altruism) ni tendo la kuwajali wengine ambapo viumbe visivyo na uhusiano wa damu husaidiana kwa kupeana msaada. Katika ulimwengu wa wanyama, tendo hili la kuwajali wengine halisifiwi kama tendo jema kimaadili. Moyo wa kuwajali wengine ni aina ya kujipendelea. Lakini kujitolea kwa kubadilishana kunasifiwa katika jamii ya binadamu peke yake. Kwa kuzingatia hali hii, katika ustaarabu wa Magharibi, uliouchukulia moyo wa kuwajali wengine kuwa kujitoa sadaka tu, neno “kujitolea kwa kubadilishana” lilijitokeza ili kulitatua suala hili. Profesa Gould (Gould) analieleza hili hivi:

Kwa mujibu wa nadharia ya mageuko ya Darwin, kwa kushangaza, moyo wa kuwajali wengine na kujipendelea vyote vinaweza kuteuliwa na mageuko. Moyo wa kuwajali wengine unaweza kuzalisha faida ya mtu binafsi, kwa sababu unaweka mahusiano ya wajibu wa pande zote na watu wengine, au unawasaidia jamaa na hivyo kuwezesha jeni za moyo wa kuwajali wengine kunakiliwa. ³⁶⁵

Kwa hiyo, hatimaye kujitolea kwa kubadilishana nako ni sehemu ya lengo la mwisho la kujihifadhi. Chini ya hoja hii, ndani ya binadamu kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine vinaishi pamoja, na sisi tunaishi ndani ya sifa hizo. Profesa Gould anaona kwamba kuishi pamoja huku ni aina ya mchezo wa mtanziko wa wafungwa:

Hatimaye, kati ya kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine, wanyama, mimea na binadamu wanacheza mchezo wa “mtanziko wa wafungwa”. Lengo lake ni kujihifadhi. ³⁶⁶

Ukiupanua mchezo huu kwa jamii nzima, unaweza kuona kwamba duniani kuna ustaarabu wa jamii zinazostawi na ustaarabu wa jamii zisizostawi. Jamii zinazofanikiwa zina ustaarabu unaoeneza kwa kujifunza kujitolea kwa kubadilishana kulikomo katika jeni. Kwa kuwa kujitolea kwa ajili ya wengine ni kitu dhaifu sana ukilinganisha na kujipendelea kwenye nguvu, kunafanya kazi katika jamii, kwa uwiano na kujipendelea, tu kikiimarishwa kwa kujifunza.

Katika jamii inayofanya kazi ipasavyo, kujitolea kwa kubadilishana kupo. Mantiki hii inaweza kuwa sehemu ya jeni, au inaweza kupatikana kwa kujifunza. ³⁶⁷

Tumechunguza jinsi ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi ulivyo na falsafa tofauti kuhusu moyo wa kuwajali wengine. Ukonfyushasi na Utao vinaufanya utekelezaji wa kujitolea kwa kubadilishana, yaani malezi ya tabia ya mtu, kuwa lengo kuu kabisa la kujifunza. Mashariki iliutathmini moyo wa kuwajali wengine kama kujipendelea kwa busara na ikajenga juu yake makubaliano ya kistaarabu. Kipindi ambacho mfumo huu wa kifalsafa ulikaa katika kiini cha ustaarabu kilikuwa karne ya 5–4 K.K. Ndio wakati ambapo nadharia ya asili ya binadamu ilianzishwa katika Mashariki.

Magharibi iliviona kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine kuwa katika mapambano, na iliona kwamba moyo wa kuwajali wengine unaweza kupulizwa ndani ya binadamu tu kwa kuazima nguvu ya dini. Dini hii ya ufunuo ilipoendelea kukua kupitia enzi ya Mwangaza hadi deismu, hivi karibuni wanafikra wa Magharibi wameacha “maadili ya kidini” na kufikia falsafa ya “kujipendelea kwa busara” kwa kimaumbile, yaani “kujitolea kwa kubadilishana”. Kupitia mchakato huu, nadharia ya Magharibi ya asili ya binadamu inapata mahali pake pa kwanza pa kukutana, katika falsafa ya asili, na nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu.

Tanbihi

326
Baruch Spinoza, Traite Theologico-Politique, uk. 242
↩
327
Baruch Spinoza, Traite Theologico-Politique, uk. 103
↩
328
Cha Ju-hwan (車柱環), Gongja (孔子, Konfyushasi, kwa Kikorea), Samsung Munhwa Mungo, uk. 249–250.
↩
329
Ibid.
↩
330
Yi Ji-ho (李之浩), mtafsiri na mfafanuzi, Hangeul Maengja (한글孟子, Mengzi kwa Kikorea), Bakyoungsa, uk. 42.
↩
331
Tazama G. W. F. Hegel, Leçons sur la philosophie de l’histoire, sura ya 1.
↩
332
Park Seok-il (朴錫一), mtafsiri, Upanisyadeu (Upanishadi, kwa Kikorea), Jeongeum Mungo, uk. 81.
↩
333
H. G. Wells, op. cit., vol. I, uk. 313.
↩
334
E. A. Burtt, tafsiri ya Kikorea ya Park Gi-jun (朴琦俊), Bulgyo-ui jilli (佛敎의 眞理, Ukweli wa Ubudha, kwa Kikorea), Seomun Mungo, uk. 50–51
↩
335
Walpola Rahula, L’Enseignement du Bouddha, Seuil, Paris, 1961, uk. 76.
↩
336
Walpola Rahula, op. cit., uk. 28.
↩
337
Maurice Percheron, Le Bouddha et Bouddhisme, Seuil, Paris, 1956, uk. 39
↩
338
Baruch Spinoza, Traite Theologico-Politique, uk. 241.
↩
339
Voltaire, op. cit., uk. 270.
↩
340
Mwimbaji Bob Dylan, aliyepokea Tuzo ya Nobel ya Fasihi, alifikia imani kwamba binadamu hatimaye hana budi kufanya kazi kwa ajili ya wengine (jambo linalofanana na falsafa ya Kant). Akiguswa na wazo hilo, alitunga wimbo na kuutoa kama wimbo maarufu wenye jina “Gotta Serve Somebody” (Lazima umtumikie mtu fulani). John Lennon wa Beatles aliuona uongo wa maadili haya ya mtindo wa Dylan: aliona kwamba msingi ni binadamu kujitumikia mwenyewe. Akimcheka Dylan, Lennon alijibu kwa wimbo “Serve Yourself” (Jitumikie mwenyewe). Wimbo huu ni rasimu aliyoirekodi nyumbani mwaka 1980, na ulitolewa tu baada ya kifo chake.
↩
342
Maurice Percheron, op. cit., uk. 43.
↩
343
Tazama H. G. Wells, op. cit., uk. 316–317. Mozi (墨子) pia alieleza wazo hilohilo. Anasema kwamba upendo kwa wote (兼愛) unapaswa kuchukua nafasi ya upendo wa upendeleo (別愛); tunaweza kuona humo wazo kwamba binadamu anapaswa kuondoa moyoni mwake ubinafsi wa kujitenga, yaani upendo wa upendeleo, na badala yake kuujaza kwa mtazamo wa kuuona mwili wa mwingine kama mwili wake mwenyewe, yaani upendo kwa wote. (Tazama Mozi (墨子), “Upendo kwa Wote” (兼愛篇), uk. 147)
↩
344
Kenneth K. S. Ch’en, Buddhism, p.58·73.
↩
345
Erich Fromm, The Dogma of Christ, A Fawcett Premier Book, 1955, uk. 72–73, 92–93; H. G. Wells, op. cit., uk. 212.
↩
346
Baruch Spinoza, Traite Theologico-Politique, uk. 212.
↩
347
Voltaire, op. cit., uk. 385.
↩
348
Voltaire, op. cit., uk. 403.
↩
349
Isaiah Berlin, Karl Marx, pp.316~317.
↩
350
Emmanuel Kant, Critique de la Raison Pratique, Puf, pp.87~91.
↩
351
Katika ustaarabu wa Mashariki wa Dao, visa kama mgongano kati ya imani na maadili havitokei, kwa sababu hakuna tabaka la makuhani wala tabaka la walinzi wa Mungu. Kwa fikra ya kisichodhihirika, ya kutotenda na ya yin na yang, maadili na kujihifadhi havigongani. Lakini katika Mashariki migongano ya kibinadamu katika kiwango cha maadili inaendelea kuwa isiyoepukika. Kiongozi anapokuwa hana uwezo katika Mashariki, linajitokeza swali la kama tumfuate, au tumkosoe na kumpinga. Matatizo ya kiwango cha imani (itikadi) katika Magharibi, na matatizo ya kiwango cha maadili katika Mashariki, yanajitokeza kama masuala makuu ya mambo ya binadamu.
↩
352
Bertrand Russell, The Bertrand Russell Collection: 8 Classic Works (Waxkeep Publishing, 2014), Kindle Edition, locations 10424–10425.
↩
353
Friedrich Wilhelm Nietzsche, Ecce Homo, uk. 38.
↩
354
Lin Yutang (林語堂), Sok saenghwal-ui balgyeon (續生活의 發見, mwendelezo wa Umuhimu wa Kuishi, kwa Kikorea), Hakusa, uk. 358–378.
↩
355
Richard Dawkins, The God Delusion (New York: Houghton Mifflin Harcourt, 2008), Kindle edition, 241.
↩
356
Stephen Jay Gould, Ever Since Darwin: Reflections in Natural History (New York: W. W. Norton & Company, 1992), 261–62.
↩
357
Historia ya falsafa ya Magharibi inawahesabu Descartes na Spinoza wote wawili kuwa wafuasi wa falsafa ya mantiki. Tathmini hii ina msingi fulani, kwa kuwa wote wawili walithamini dhima ya msingi ya akili katika kuelezwa kwa tabia ya mtu. Lakini kuna tofauti kubwa kati yao katika kiwango cha kujikita kwenye akili. Descartes, akiipeleka akili kwenye kilele chake, alipaza sauti: “Nafikiri, kwa hiyo nipo.” Lakini Spinoza aliithamini silika ya kujihifadhi na aliona kwamba binadamu pia huja kufuata silika hiyo. Usemi “Nipo, kwa hiyo nafikiri” unamfaa zaidi. Unafanana na msimamo ambao Heidegger aliushikilia baadaye. Tukifuata falsafa ya Descartes, tunafikia enzi “ya wazimu” ya itikadi, ambamo akili inachukua nafasi ya binadamu. Lakini Spinoza hakukubaliana na wazo kwamba akili inamwakilisha binadamu, na aliona kwamba shauku ndiyo kiini cha binadamu.
↩
358
David Hume, The David Hume Collection: 17 Classic Works (Waxkeep Publishing, 2013), Kindle edition, locations 6742–6745.
↩
359
David Hume, The David Hume Collection: 17 Classic Works (Waxkeep Publishing, 2013), 6,152–54, Kindle edition.
↩
360
Bertrand Russell, Last Philosophical Testament 1943-68, Edited by John G. Slater, 1997, Routledge, London and New York, 424
↩
361
Antonio R. Damasio, Looking for Spinoza: Joy, Sorrow, and the Feeling Brain (Orlando, FL: Harcourt Brace, 2003), 171.
↩
362
http://www.nytimes.com/2000/03/10/us/william-hamilton-63-dies-an-evolutionary-biologist.html.
↩
363
Dawkins, The Selfish Gene: 30th Anniversary Edition (Oxford: Oxford University Press, 2006), Kindle edition, 2.
↩
364
Ibid., 3.
↩
365
Gould, The Mismeasure of Man, 5744–48.
↩
366
Ibid., 202–03.
↩
367
Gould, Ever Since Darwin, 256–57.
↩