1) Dao wujud lebih dahulu daripada Tuhan lawan Tuhan wujud lebih dahulu daripada Dao
Tamadun Dao di Timur menyatakan bahawa Dao wujud lebih dahulu daripada Tuhan: “Dao menjadikan roh-roh bersifat ilahi dan menjadikan Shangdi (上帝) bersifat ilahi” (Zhuangzi, Bab-Bab Dalaman). Konsep Tuhan dicipta oleh manusia yang hidup di tengah-tengah alam. Alam itulah Dao.29 Alam (自然, ziran) bermaksud “yang ada sebagaimana adanya dengan sendiri”. Alam itu tidak terbatas dan kekal.
Alam itu tidak terbatas dan kekal. Mengapakah alam tidak terbatas dan kekal? Kerana alam tidak mempunyai tujuan dan tidak menginginkan apa-apa. (Daodejing 7)
Ahli falsafah Yunani Heraklitus mempunyai kosmologi yang sama dengan falsafah Dao. Beliau menerangkan bahawa alam semesta, kosmos, wujud lebih dahulu daripada Tuhan.
Alam semesta, kosmos, adalah kekal; ia tidak dibuat oleh tuhan atau manusia; ia sentiasa ada, sedang ada dan akan ada.30
Ahli falsafah seperti Bacon (1561–1626) terpesona dengan alam. Selama seribu tahun Zaman Pertengahan, sebarang pemikiran atau falsafah yang tidak berpusatkan Tuhan dilarang di Barat. Akibat pengaruh ini, Bacon terpaksa berhati-hati. Tanpa mengaitkan Tuhan dengan alam, beliau menekankan kepentingan alam dengan ungkapan yang paling kuat.
Manusia ialah pelayan dan penafsir alam. Kefahaman manusia hanya lahir daripada pemikiran tentang alam dan pemerhatian terhadap kebenaran. Selain itu, manusia tidak dapat mengetahui apa-apa dan tidak dapat melakukan apa-apa.31
Selepas Bacon, kepentingan alam diungkapkan secara muktamad oleh ahli falsafah Spinoza (1632–1677). Spinoza melihat Tuhan sebagai alam. Oleh sebab falsafah Zaman Pertengahan Barat berpusatkan Tuhan, Spinoza menerangkan Tuhan berdasarkan alam. Dengan mengaitkan Tuhan dengan alam, beliau meletakkan alam di pusat falsafahnya.
Alam tidak bertindak demi sesuatu tujuan. Wujud kekal ini, yang kita namakan Tuhan atau Alam, bertindak hanya kerana kemestian yang sama dengan kemestian kewujudannya… Alam tidak wujud demi sesuatu tujuan. Begitu juga tindakannya. Seperti kewujudannya, tindakannya tidak mempunyai prinsip atau tujuan.32
Agama wahyu Barat menjadikan “permulaan” sebagai teras alam semesta. Konsep permulaan dengan sendirinya merangkumi teleologi. Bertrand Russell berkata begini: tiada sebab langsung untuk menyangka bahawa dunia mempunyai permulaan; fikiran bahawa dunia mesti mempunyai permulaan sebenarnya disebabkan oleh kemiskinan daya khayal kita. Beliau berpegang pada teori falsafah alam yang sama dengan Daodejing: “alam tidak mempunyai tujuan”.
Alam tidak mempunyai tujuannya sendiri… Tujuan muktamad hanyalah ciptaan daya khayal manusia. 33
Pandangan Dao di Timur ini, serta pandangan Heraklitus, Bacon, Spinoza dan Russell di Barat, semuanya dapat diterangkan sebagai falsafah alam yang berpusatkan alam. Pandangan alam semesta yang berbeza daripada ini berkembang di Barat sebagaimana yang dianjurkan oleh agama wahyu. Di Barat, oleh sebab Tuhan mencipta alam, dikatakan bahawa Tuhan wujud lebih dahulu daripada alam. Di Barat, oleh sebab Tuhan mencipta langit dan bumi, alam dianggap tidak wujud sebelum penciptaan Tuhan. Bumi yang diciptakan oleh Tuhan ialah pusat alam semesta, dan manusia berada di tengah-tengahnya. Kitab Kejadian dalam Pentateukh memuatkan kisah Tuhan mencipta langit dan bumi, alam dan manusia daripada ketiadaan (無) yang kosong, lalu memasuki dunia kewujudan (有).
Pada mulanya Tuhan menciptakan langit dan bumi (Kejadian 1:1)
Bumi belum berbentuk dan kosong, kegelapan menutupi permukaan samudera raya, dan Roh Tuhan bergerak di atas permukaan air
Tuhan berfirman, “Jadilah terang,” lalu terang pun jadi. Tuhan melihat bahawa terang itu baik. Tuhan memisahkan terang daripada gelap, lalu menamakan terang itu siang dan gelap itu malam. Petang berlalu dan pagi tiba; itulah hari pertama (Kejadian 1:2–5)
Menurut Bible, Tuhan mencipta alam semesta dalam enam hari, dengan urutan berikut. Hari pertama, cahaya. Hari kedua, langit. Hari ketiga, laut, daratan dan tumbuh-tumbuhan. Hari keempat, matahari, bulan dan bintang. Hari kelima, ikan dan burung. Hari keenam, haiwan darat dan manusia (manusia dijadikan menurut rupa Tuhan). Dan pada hari ketujuh Dia berehat. Dengan itu, dunia beralih daripada kekacauan kepada keteraturan, daripada huru-hara kepada dunia yang tersusun. Penciptaan ini berlaku menurut “firman” Tuhan.
China juga mempunyai mitos penciptaan langit dan bumi. Satu makhluk bernama Pangu (盤古) membelah kekacauan dengan kapak yang besar lalu memisahkan langit daripada bumi. Kemudian dia menyokong langit selama 18,000 tahun sambil membesar, lalu mati, dan tubuhnya berubah menjadi alam. 34 Matanya menjadi matahari dan bulan, nafasnya menjadi angin dan awan, suaranya menjadi guruh, darahnya menjadi sungai dan laut, tulangnya menjadi banjaran gunung, bulunya menjadi rumput dan pokok, peluhnya menjadi hujan, dan kutunya menjadi haiwan dan manusia.
Pada mulanya ada seorang dewa bernama Pangu… Apabila tiba masanya untuk mati, tubuhnya berubah menjadi alam… Rambut dan bulunya menjadi rumput dan pokok, matanya menjadi matahari dan bulan… Kutu-kutu yang hidup pada tubuhnya menjadi pelbagai haiwan dan pelbagai bangsa manusia di bumi.35
Pemikiran bahawa tubuh Tuhan menjadi bahagian-bahagian alam diungkapkan sebagaimana adanya dalam salah satu konsep utama falsafah Kabbalah (Kabbalah) Yahudi, yang mempengaruhi Spinoza, iaitu konsep pengecutan dalam Kabbalah, Tzimtzum (Tzimtzum).36 Konsep ini menetapkan bahawa “Tuhan mengecutkan ketidakterbatasan-Nya untuk mencipta dunia”, iaitu konsep penciptaan yang sangat menyerupai mitos penciptaan Pangu. (Dalam proses inilah Spinoza sampai kepada kesimpulan bahawa “Tuhan dan alam adalah sama”.)
Menurut mitos ini, Pangu menjadi alam 18,000 tahun dahulu. Bilakah Tuhan dalam kitab Kejadian mencipta alam? Berbeza dengan mitos Pangu, tamadun Barat, tamadun penciptaan, mencatat dengan terperinci bagaimana Tuhan mencipta alam semesta. Ahli-ahli falsafah Barat mempercayainya selama beribu-ribu tahun, dan sehingga tidak lama dahulu mereka mengira “tarikh” alam diciptakan. Selepas enam hari penciptaan, manusia pertama, Adam, hidup selama 930 tahun, dan berapa lama setiap keturunannya hidup semuanya dicatatkan (Kejadian 5). Kitab-kitab Injil dalam Perjanjian Baru juga mencatat dengan terperinci salasilah dari Ibrahim hingga Yesus (Matius 1:1–17).
Berdasarkan keterangan Bible, ahli-ahli falsafah Barat mengira tarikh dari penciptaan langit dan bumi hingga kelahiran Yesus. Menurut pengiraan ini, penciptaan langit dan bumi berlaku sekitar 4000 SM. Pengiraan ini berterusan, dan pada awal Zaman Pertengahan tarikh yang tepat pun dikemukakan. Di Barat, pengiraan tarikh penciptaan diteruskan oleh pelbagai ahli falsafah hingga abad ke-17. Cara berfikir ini lenyap dengan deisme (理神論, Deism) Zaman Pencerahan dan kemajuan sains. Deisme berpegang bahawa Tuhan yang transenden, setelah mencipta alam, tidak lagi campur tangan dalam urusan manusia.37 Deisme menafikan nabi, mukjizat dan sebagainya dalam teisme, tetapi tidak berbeza daripada teisme dalam hal Tuhan mencipta alam.
Dalam jawapan kepada persoalan siapakah yang wujud lebih dahulu antara Dao dan Tuhan, Timur dan Barat mempunyai kosmologi yang berbeza. Bermula dari titik ini, Timur dan Barat mempunyai struktur tamadun yang berbeza. Persoalan ini berkait langsung dengan tafsiran fenomena alam, iaitu bagaimana manusia menerangkan alam semesta. Heliosentrisme dan geosentrisme terlibat di sini.
Geosentrisme agama wahyu lawan heliosentrisme falsafah alam
Daodejing mencatatkan bahawa “alam dan alam semesta wujud lebih dahulu daripada Tuhan” (Daodejing, bab 4 dan 25). Sebaliknya, di Barat dicatatkan bahawa “pada mulanya Tuhan menciptakan langit dan bumi”, iaitu Tuhan wujud lebih dahulu daripada alam dan alam semesta (Kejadian 1:1). Di sinilah timbul perbezaan antara Timur dan Barat dalam jawapan kepada persoalan siapakah manusia. Dari sudut kosmologi, kreasionisme Barat berasaskan geosentrisme, iaitu fahaman bahawa bumi tempat manusia hidup ialah pusat alam semesta. Dengan kata lain, geosentrisme terkandung dalam kreasionisme. Sebaliknya, falsafah alam Timur menerima penjelasan bahawa alam semesta ialah pusat dan manusia hanyalah sebahagian daripada alam semesta.
Di bawah pengaruh gereja, orang Barat dididik untuk mempercayai catatan kreasionisme Barat ini sebagaimana adanya, tanpa meragui satu huruf pun. Oleh itu, hampir semua orang Barat mempercayai kreasionisme dengan teguh sehingga Zaman Pencerahan pada akhir abad ke-17. Dan di dasar kreasionisme ini terletak andaian bahawa Tuhan menjadikan alam supaya manusia menguasainya sesuka hati. Orang Barat percaya bahawa diri mereka ialah wujud yang ditetapkan “sebagai manusia yang dijadikan menurut rupa Tuhan, untuk menguasai ikan di laut, burung di udara, segala yang merayap di atas bumi dan seluruh bumi”. Geosentrisme (天動說) agama wahyu mempercayai bahawa bumi dan manusia ialah pusat dunia, dan alam semesta beredar mengelilingi bumi. Akibatnya, seseorang boleh berdoa kepada Tuhan supaya menghentikan matahari, seperti Yosua:
Dia berseru di hadapan orang Israel, “Matahari, berhentilah di atas Gibeon, dan engkau bulan, di atas lembah Ayalon.” Lalu matahari berhenti dan bulan tidak bergerak sehingga bangsa itu membalas dendam kepada musuh-musuhnya……. Matahari berhenti di tengah-tengah langit hampir sehari suntuk dan tidak tergesa-gesa terbenam. Tidak pernah ada hari seperti itu, sebelum atau sesudahnya, ketika Tuhan mendengar kata-kata manusia. (Yosua 10:12–14)
Sehingga abad ke-16, orang Barat menyokong geosentrisme Aristotle dan Ptolemy, dan berpendapat bahawa bumi ialah pusat dunia dan jasad-jasad cakerawala beredar mengelilinginya. Hipotesis ini selaras dengan gambaran penciptaan langit dan bumi dalam kitab Kejadian dalam Pentateukh. Menurut kreasionisme, Tuhan memberikan tujuan kepada manusia ketika menciptakannya. Dalam kreasionisme Barat, oleh sebab Tuhan memberi manusia kuasa untuk menguasai alam, manusia berada di pusat alam semesta. Manusia dilahirkan dengan tujuan yang jelas: menguasai alam dan menyembah Tuhan. Oleh itu, orang Yunani dan Rom serta orang Barat Zaman Pertengahan hidup dengan keyakinan teguh bahawa merekalah pusat alam semesta.
Bagi orang Yunani dan Rom, pelayaran memainkan peranan penting dalam fikiran bahawa manusia ialah pusat alam semesta. Pelayaran hanya mungkin dengan memerhatikan pergerakan jasad-jasad cakerawala. Mereka cuba membayangkan alam semesta dengan bumi, berpusatkan manusia, terletak di tengah-tengah alam semesta, dan jasad-jasad cakerawala bergerak mengelilingi bumi. Inilah “pandangan alam semesta yang berpusatkan bumi”, iaitu geosentrisme, yang disokong oleh Bible, Aristotle dan lain-lain. Geosentrisme yang dipercayai oleh kebanyakan orang Barat pada masa itu berpendapat bahawa bumi diam di pusat alam semesta, dan matahari serta semua jasad cakerawala beredar mengelilinginya.
Geosentrisme ini dicabar oleh mereka yang mencerap jasad-jasad cakerawala dan memerhatikan alam. Itulah kemunculan heliosentrisme. Di Barat, keupayaan manusia untuk memikirkan hubungan antara alam dan manusia mengalami perubahan yang menentukan ketika beralih dari Zaman Pertengahan ke zaman moden awal. Hal ini kerana timbul peluang untuk mengubah secara asas hubungan antara manusia dan alam. Peralihan daripada geosentrisme kepada heliosentrisme pun berlaku. Mukjizat Yosua yang menghentikan matahari di langit dicabar pada abad ke-16 dan ke-17. “Pandangan alam semesta yang berpusatkan matahari”, iaitu heliosentrisme (地動說), dikemukakan berdasarkan fakta saintifik hasil cerapan cakerawala oleh Copernicus (Copernicus, 1473–1543), Kepler (Kepler, 1571–1630) dan Galileo (Galileo, 1564–1642). Mereka menegaskan heliosentrisme, iaitu bumi bukan pusat alam semesta, tetapi bumi beredar mengelilingi matahari.
Fakta saintifik yang mereka kemukakan juga dicabar untuk tempoh yang lama di bawah pengaruh agama yang menyokong geosentrisme. Tidak mudah bagi kemajuan sains untuk menterbalikkan sistem falsafah yang telah tertanam dalam sejarah Barat. Bahkan setelah heliosentrisme tersebar luas dalam kalangan cendekiawan Barat, Luther, pelopor gerakan Reformasi, masih berpegang pada geosentrisme dengan bersandar pada autoriti kitab suci. Martin Luther menentang keras heliosentrisme Copernicus:
Copernicus ialah ahli nujum yang naik mendadak. Si bodoh ini mahu menterbalikkan seluruh ilmu astronomi. Namun kitab suci mengajar kita bahawa yang diperintahkan oleh Yosua supaya berhenti ialah matahari, bukan bumi. 38
Heliosentrisme menafikan “pandangan alam semesta yang berpusatkan bumi” yang terkandung dalam dogma Bible bahawa Tuhan menciptakan bumi dan manusia secara istimewa. Ini merupakan peristiwa besar yang menggoncang geosentrisme Bible. Ia ialah peristiwa yang menterbalikkan langit dan bumi, yang menunjukkan kesilapan doktrin kemaksuman (無謬性) Bible dan gereja, iaitu bahawa mereka tidak pernah tersilap, dan doktrin ketidaksilapan (無誤性), iaitu bahawa mereka tidak mungkin tersilap.
Takhta Suci Rom menindas dengan bersungguh-sungguh hasil cerapan mereka bahawa bumi bergerak mengelilingi matahari. Hal ini kerana, menurut geosentrisme, Tuhan telah menghentikan matahari, tetapi menurut heliosentrisme mereka, matahari diam, dan putaran bumilah yang sepatutnya dihentikan. Pada masa itu, ini merupakan masalah yang begitu serius sehingga seolah-olah langit akan terbalik. Semua orang Barat mempercayai dengan teguh doktrin ketidaksilapan kitab suci, dan sebarang dakwaan yang melanggarnya segera menjadi sasaran Inkuisisi. Sekiranya doktrin ketidaksilapan kitab suci ini dicabar berdasarkan fakta hasil cerapan saintifik, dan kesilapan diakui walau di satu tempat sahaja, hal itu akan merebak seperti empangan pecah lalu prinsip ketidaksilapan kitab suci pun runtuh. Hanya setelah melalui perjuangan yang panjang barulah heliosentrisme dapat diterima sebagai fakta dengan susah payah. Heliosentrisme tentang pergerakan jasad-jasad cakerawala yang mereka kemukakan bukan berasal daripada dogma agama wahyu, tetapi daripada pemerhatian terhadap alam.
Heliosentrisme, sebagai lawan geosentrisme, sebenarnya telah dikemukakan pada abad ke-3 SM, tetapi terkubur dalam sejarah selama hampir dua ribu tahun sehingga kewujudannya pun tidak diketahui, dan hanya ditemui semula pada zaman Renaissance. Di Barat, pada abad ke-3 SM, kajian geometri dan cerapan astronomi giat dijalankan di Iskandariah, pusat dunia Barat pada masa itu. Aristarchus (kira-kira 310–230 SM) mengira secara realistik jarak dari bumi ke bulan dan dari bumi ke matahari. Beliau menegaskan bahawa walaupun bulan dan matahari kelihatan sama besar dengan mata kasar, matahari lebih dua puluh kali ganda lebih besar daripada bulan kerana kedudukannya yang jauh. Eratosthenes (kira-kira 276–195 SM) sudah pada abad ke-3 SM mengukur lilitan bumi dengan hampir tepat. Beliau mengetahui bahawa bumi itu bulat, dan juga merupakan saintis yang mencipta hari lompat. Akhirnya, mereka menjadi manusia pertama yang mengemukakan heliosentrisme. Namun heliosentrisme mereka dikecam sebagai ajaran sesat oleh ahli-ahli falsafah pada masa itu yang mempercayai geosentrisme dengan teguh.
Perbezaan antara geosentrisme dan heliosentrisme ini mengandungi perubahan paradigma yang besar, yang mampu mengubah segala-galanya: pandangan manusia tentang alam semesta, hubungan manusia dengan alam, kedudukan manusia dalam alam semesta, tujuan hidup dan sebagainya. Namun heliosentrisme Aristarchus terlalu mendahului keperluan zamannya. Tertolak oleh kesahihan geosentrisme, heliosentrisme terpaksa menunggu kira-kira dua ribu tahun: sehingga Columbus menyeberangi Lautan Atlantik dan tiba di Amerika pada tahun 1492, Vasco da Gama tiba di Timur melalui Lautan Hindi pada tahun 1497, dan Magellan serta Elcano mengelilingi bumi melalui Lautan Atlantik dan Lautan Pasifik antara tahun 1519 dan 1522.
Proses yang berkaitan dengan geosentrisme dan heliosentrisme ini banyak menjelaskan tentang apa yang dinamakan “kerelevanan” sesuatu kebenaran atau paradigma. Kebenaran tidak mempunyai kerelevanan selagi keperluannya tidak timbul melalui kegiatan manusia. Falsafah juga termasuk dalam hal ini. Selagi sejarah tidak membuat manusia merasakan keperluannya, falsafah tidak mempunyai kerelevanan, tidak kira sama ada ia selaras dengan kebenaran atau tidak.
Heliosentrisme, yang menjadi keperluan praktikal hasil ekspedisi maritim, beransur-ansur diterima sebagai fakta apabila Copernicus, Kepler, Galileo dan lain-lain menerbitkan hasil cerapan bahawa bumi bergerak mengelilingi matahari. Heliosentrisme mencetuskan peralihan paradigma dalam keseluruhan pemikiran manusia, termasuk pandangannya tentang alam semesta. Betapa luasnya alam semesta? Adakah alam semesta mempunyai tujuan? Dari mana datangnya alam semesta? Bagaimana ia bergerak? Ke mana ia pergi? Tentang persoalan-persoalan kosmik ini, kita tidak tahu apa-apa.39
Persoalan geosentrisme dan heliosentrisme hanya mempersoalkan penciptaan bumi, iaitu penciptaan alam, manakala penciptaan manusia terlepas dengan selamat. Namun keadaan ini dicabar sekali lagi pada abad ke-19, iaitu oleh teori evolusi Darwin. Berdasarkan asas saintifik, Darwin menunjukkan bahawa manusia tidak dibentuk oleh Tuhan daripada tanah liat seperti yang diterangkan dalam Bible, tetapi berevolusi daripada haiwan lain. Dengan itu, teori teras kreasionisme dan pandangan alam semesta yang berpusatkan manusia yang dikemukakan oleh Bible dicabar sekali lagi.
2) Dao ialah alam lawan Tuhan ialah luar tabii
Dao ialah hukum alam, manakala Tuhan ialah wujud yang luar tabii. Dao mencontohi alam (道法自然), iaitu mengungkapkan alam. Dao itu sendiri ialah alam. Berbanding dengan “agama wahyu” yang mengakui mukjizat luar tabii, Dao yang menguasai tamadun Timur ialah “falsafah alam” yang mengungkapkan alam. Dao, sebagai hukum alam, tidak memikirkan sebarang wujud yang mengatasi hukum alam dan alam semesta. Sudah tentu agama luar tabii tidak lahir dalam tamadun Timur yang bersandar pada falsafah alam.40 Hingga kini pun, kecuali di Korea, orang yang menganut agama wahyu, termasuk agama Kristian, di negara-negara Asia Timur hanyalah kira-kira 2–3% sahaja.
Daodejing tidak mengandungi sebarang sebutan atau analisis tentang tuhan yang luar tabii. Yang ada hanyalah keterangan tentang alam. Tiada nabi dan tiada hukum. Laozi bukan nabi. Sebaliknya, Musa ialah nabi. Menurut Pentateukh, Tuhan Barat, kerana tidak dapat menolak rayuan Musa, memberitahukan nama-Nya, melakukan mukjizat, bercakap dengan Musa secara bersemuka, menunjukkan sebahagian rupa-Nya di Gunung Sinai, digambarkan sebagai Tuhan keadilan, Tuhan kemurkaan, Tuhan yang cemburu dan sebagainya, malah mengukir sendiri Sepuluh Perintah pada batu dengan jari-Nya lalu menyerahkannya kepada Musa. Semua ini menjadi tanda campur tangan Tuhan dalam urusan manusia. Nabi menjadi wakil Tuhan, akhirnya membentuk golongan paderi dan berada di puncaknya. Agama wahyu pun terbentuk. Pengganti juga muncul. Pengganti Musa ialah Yosua, yang memohon kepada Tuhan mukjizat menghentikan matahari dan berjaya. Dengan itu, dia dapat memenangi peperangan dan menduduki tanah yang dijanjikan.
Imej Tuhan Barat terhimpun dalam peristiwa Musa menerima Sepuluh Perintah di Gunung Sinai, ketika Tuhan dan manusia mengikat perjanjian. Salah satu perbezaan antara Tuhan Barat dan Dao Timur ialah apabila campur tangan dalam masyarakat manusia, Tuhan menggunakan “mukjizat” yang luar tabii. Tuhan ialah wujud luar tabii yang mencipta alam. Mukjizat itu luar tabii dan bertentangan dengan alam. Ia ialah tindakan yang mengatasi tertib alam atau yang bertentangan dengan tertib alam.41 Musa menerima tugas daripada Tuhan untuk menyelamatkan bangsa Israel. Untuk melaksanakannya, Musa memohon pertolongan Tuhan, dan pertolongan itu datang dalam bentuk mukjizat:
Lalu Musa menjawab, “Bagaimana jika mereka tidak mempercayai aku dan tidak mendengar kata-kataku, malah berkata, ‘Tuhan tidak mungkin telah menampakkan diri kepadamu’?” Tuhan bertanya kepadanya, “Apakah yang ada di tanganmu?” Dia menjawab, “Sebatang tongkat.” Lalu Tuhan berfirman, “Lemparkanlah tongkat itu ke tanah.” Musa melemparkan tongkat itu ke tanah, lalu tongkat itu menjadi ular. (Keluaran 4:1–3)
Demikianlah, atas permintaan Musa, Tuhan mula melakukan mukjizat. Melalui mukjizat sepuluh tulah, bermula daripada mengubah air Sungai Nil menjadi darah hingga membunuh anak sulung manusia dan anak sulung binatang di Mesir, Tuhan memujuk dan mengugut Firaun, lalu membantu bangsa Israel melarikan diri. Selepas itu juga, Tuhan menjaga Musa ketika dia memimpin orang Israel keluar dari Mesir menuju tanah yang dijanjikan, yang berlimpah dengan susu dan madu; Tuhan membantu Musa dengan mukjizat membelah Laut Merah untuk membuka laluan, dan dengan mukjizat menurunkan manna dan burung puyuh di padang gurun sebagai makanan.
Sebaliknya, Daodejing langsung tidak menyebut tentang fenomena mukjizat yang luar tabii. Hal ini kerana ia tidak mengakui yang luar tabii mahupun yang bertentangan dengan alam, dan berpendapat bahawa segala-galanya dapat diterangkan dalam lingkungan alam. Ia melihat bahawa Dao alam terkandung dalam segala benda di dunia, dan segala yang berlaku di dunia ini ialah fenomena alam. Dalam hal ini, Taoisme dan Konfusianisme mengambil pendirian yang sama. Kata-kata dan perbuatan Konfusius dalam Analek menunjukkan bahawa beliau tidak mempercayai mukjizat. Konfusianisme menyuruh kita supaya tidak menaruh minat pada perkara seperti mukjizat, sihir, ilmu ghaib dan khurafat.
Konfusius tidak bercakap tentang perkara aneh (怪), kekuatan luar biasa (力), kekacauan (亂) dan roh-roh (神). (Analek 7:20)
Dan beliau memberi amaran supaya tidak mengkaji doktrin yang berkaitan dengan perkara aneh, kekuatan luar biasa, kekacauan dan roh-roh ini. Untuk menekankan dimensi ini, beliau mengatakan bahawa pemimpin (junzi, 君子) tidak berperanan seperti bekas yang mengikut begitu sahaja logik aneh yang ditetapkan oleh orang lain. Ini ialah amaran terhadap logik metafizik. Beliau menggunakan ungkapan “junzi bu qi”:
Pemimpin bukanlah bekas (君子不器). (Analek 2:12)
Sikap ini diterangkan dengan lebih jelas lagi oleh Xunzi (荀子, kira-kira 310–235 SM), pemikir pada akhir Zaman Negeri-Negeri Berperang yang berusaha menggabungkan pemikiran Konfusianisme dan Taoisme. Ini ialah falsafah yang bertentangan dengan tamadun Barat yang mempercayai mukjizat.
Bintang jatuh dari langit dan pokok-pokok di hutan berbunyi seakan-akan menangis. Orang ramai berasa takut. Mereka takut, tertanya-tanya apakah petanda ini. Ia bukan petanda apa-apa. Ia hanyalah perubahan alam, hanyalah kerja yin dan yang, hanyalah fenomena yang jarang berlaku. Memandang fenomena ini sebagai aneh tidaklah salah, tetapi berasa takut terhadapnya adalah silap. (Xunzi 17:8)
Sebaliknya, dalam tamadun Barat, Tuhan memperlihatkan jejak mukjizat yang berbeza daripada Dao Timur. Apabila Tuhan yang melakukan mukjizat memberikan Sepuluh Perintah kepada Musa berhampiran Gunung Sinai, akhirnya “perjanjian” yang ketat diikat antara bangsa Israel dan Tuhan. Tuhan Barat terus melakukan mukjizat dan menunaikan perjanjian-Nya dengan bangsa Israel.42 Dalam Keluaran 34:11, Dia berfirman: “Patuhilah dengan baik apa yang Aku perintahkan kepadamu pada hari ini. Sekarang Aku akan menghalau dari hadapanmu orang Amori, orang Kanaan, orang Het, orang Feris, orang Hewi dan orang Yebus.” Tuhan juga memberitahu Yosua, pengganti Musa, strategi dan taktik yang diperlukan untuk menakluki tanah yang dijanjikan, menurunkan hujan batu yang besar dari langit untuk membunuh tentera musuh, dan menghentikan matahari selama sehari untuk membawa Yosua kepada kemenangan.
Dao Timur tidak mengikat sebarang perjanjian dengan manusia. Oleh itu, tiada individu, suku kaum atau negara yang dapat mendakwa Dao sebagai miliknya. Sistem falsafah Timur mempercayai Dao, iaitu falsafah alam, sebagai kebenaran mutlak. Sebaliknya, pada zaman Yunani-Rom, suku-suku kaum dan negara-negara Barat semuanya mempunyai tuhan masing-masing. Kepercayaan Barat terhadap Tuhan ini menjadi semakin kuat setelah agama Kristian, sebagai agama wahyu, menjadi agama rasmi Rom pada abad ke-4 M, lalu berlanjutan sepanjang seribu tahun Zaman Pertengahan. Pada Zaman Pencerahan di zaman moden awal, timbul gerakan di Barat yang menafikan mukjizat atas nama deisme (理神論), tetapi kepercayaan bahawa Tuhan mencipta alam semesta tetap berterusan. Dao Timur dan Tuhan Barat mendekati manusia sebagai sistem falsafah alam dan sistem agama wahyu.
3) Dari mana datangnya alam semesta: ketiadaan (無) lawan kewujudan (有)
Daodejing dan Pentateukh, setelah menetapkan pendirian tentang siapakah yang lebih dahulu antara Dao dan Tuhan, menerangkan punca dan prinsip alam semesta. Di sini, konsep yang dikemukakan bersama oleh sistem falsafah Timur dan Barat ialah konsep ketiadaan (wu, 無) dan kewujudan (you, 有). Apakah punca alam semesta? Adakah ruang yang kosong, iaitu ketiadaan, atau kewujudan yang terisi, iaitu bintang-bintang? Tamadun Timur dan Barat menunjukkan perbezaan asas tentang apakah punca alam semesta. Tamadun Timur menerangkan bahawa kewujudan lahir daripada ketiadaan dan segala-galanya akhirnya kembali kepada ketiadaan. Inilah hukum alam yang diungkapkan oleh Timur. Ketiadaan dan kewujudan saling berkait, tetapi ketiadaan menjadi pusatnya.
Segala benda di bawah langit lahir daripada kewujudan, dan kewujudan bermula daripada ketiadaan. (Daodejing, bab 40)
Sebaliknya, dalam tamadun Barat, yang menjadi teras ialah proses penciptaan yang diungkapkan sebagai penciptaan daripada kekacauan. Dengan menekankan kewujudan yang diciptakan, ia menerangkan bahawa punca alam semesta bukan ketiadaan, iaitu ketidakwujudan, tetapi kewujudan. Kewujudan ialah permulaan wujud yang telah mengatasi ketiadaan. Ketiadaan tidak bermakna, dan kewujudan memiliki segala makna. Tindakan Tuhan yang melakukan mukjizat luar tabii, iaitu kewujudan, menjadi pusat kewujudan. Kewujudan digambarkan sebagai cahaya yang menggantikan kegelapan ketiadaan.
Tuhan berfirman, “Jadilah terang,” lalu terang pun jadi. (Kejadian 1:3)
Falsafah agama wahyu sealiran dengan fikiran yang dikemukakan oleh Parmenides di Yunani pada abad ke-5 SM, iaitu bahawa “hanya kewujudan (有) yang benar, dan ketiadaan (無) ialah tipu daya”. Dalam puisinya Tentang Alam, Parmenides menghuraikan falsafah tentang kebenaran dan kewujudan, bukan tentang fenomena atau perubahan alam. Beliau menegaskan bahawa hanya kewujudan (wujud) yang benar, dan ketiadaan (ketidakwujudan) tidak mungkin wujud. Ketiadaan ialah rekaan yang tidak dapat diucapkan dan tidak dapat difikirkan. Beliau yakin bahawa deria menipu dan hanya minda yang mengenal kebenaran. Beliau menegaskan bahawa kewujudan itu satu, tidak berubah dan kekal. Lebih jauh lagi, beliau menyatakan dalam puisinya bahawa oleh sebab kita tidak dapat memikirkan sesuatu yang tidak wujud, berfikir dan wujud adalah sama. Hujah-hujah ini diketahui melalui petikan oleh ahli-ahli falsafah kemudian seperti Plato dan Aristotle. Hujah-hujah ini memberi sumbangan yang menentukan dalam mencetuskan aliran metafizik dalam sistem falsafah Barat.
Dua pendekatan yang sama sekali berbeza untuk memahami dunia telah terbentuk dan berterusan selama beribu-ribu tahun. Kedua-dua pendekatan ini berkenaan dengan urusan manusia, cara memahami dunia dan alam, serta cara yang berbeza dalam mengendalikan pemikiran. Pendekatan-pendekatan yang berbeza ini, iaitu pendekatan Barat dan pendekatan Timur, lahir dan berkembang secara berasingan tanpa dipengaruhi oleh pihak yang satu lagi. 43
Dalam pandangan alam semesta Timur, ketiadaan tidak semata-mata bermaksud “tiada”, tetapi merupakan konsep yang berlawanan dengan kewujudan. Menurut falsafah perubahan Timur, ketiadaan dan kewujudan berubah dari satu kepada yang lain. Ketiadaan menandakan wujud yang lebih asas, sesuatu yang tidak dibuat, atau keadaan asal sebelum dunia terbentuk. Sebaliknya, kewujudan bermaksud dunia yang kita alami setiap hari, keadaan yang berubah-ubah, dunia kejadian dan kemusnahan. Oleh itu, wuji (無極) atau ketiadaan dalam Taoisme tidak semata-mata bermaksud “tiada”. Ia merujuk kepada wujud atau keadaan yang lebih dalam dan lebih asas, yang mendahului kewujudan dan sukar dikesan oleh deria harian kita.
Yang tidak dapat dinamakan ialah sumber langit dan bumi, yang dapat dinamakan ialah ibu segala benda… Kedua-duanya pada akhirnya sama, tetapi apabila menzahirkan diri, namanya berbeza.
(Daodejing, bab 1)
Di Barat diterbitkan sebuah himpunan cetakan kayu yang menggambarkan peristiwa-peristiwa utama Bible, seperti permulaan penciptaan alam semesta dan hari pertama dunia, dengan gambar dan huraian. Himpunan ini dihasilkan di Nuremberg, Jerman, dan dinamakan Kronik Nuremberg (Nuremberg Chronicle); edisi pertamanya terbit pada tahun 1493. Himpunan cetakan ini dimulakan dengan cetakan tentang hari pertama penciptaan langit dan bumi. Ia menonjolkan, dalam tamadun Barat, kewujudan sesuatu yang diciptakan daripada ketiadaan, iaitu kekacauan. Ia mengumumkan permulaan penciptaan, daripada kaos (kekacauan) kepada alam semesta (keteraturan). Dengan penciptaan kewujudan, ketiadaan, iaitu ketidakwujudan, pun lenyap. Segala yang wujud kerana penciptaan bersandar pada “falsafah kewujudan yang tidak berubah”.
Sejak abad ke-15, kira-kira pada masa yang sama dengan penerbitan Kronik Nuremberg, Taoisme mula menggunakan rajah taiji yang memuatkan pandangan alam semesta Timur. Rajah taiji bermula daripada wuji, yang bermaksud ketiadaan, lalu membentuk taiji. Taiji terbahagi kepada dua bahagian, yang bermaksud yin dan yang. 44 Reka bentuk rajah taiji mula digunakan pada abad ke-15, tetapi konsep yin dan yang yang terkandung di dalamnya sudah digambarkan dengan jelas dalam Daodejing yang terbit dua ribu tahun lebih awal: “Segala benda memikul yin di belakangnya dan memeluk yang di dadanya” (Daodejing, bab 42). Pandangan alam semesta ini menyatakan prinsip alam semesta yang segala bendanya harmoni dalam “falsafah perubahan yang terdiri daripada yin dan yang”.
4) Bagaimana alam semesta bergerak: falsafah perubahan (變化論) lawan falsafah kewujudan (存在論)
Timur dan Barat menetapkan “punca alam semesta”, iaitu akar alam semesta, secara bertentangan. Timur memahami dunia sebagai perubahan dan hubungan yang tidak putus-putus, manakala Barat memahami dunia melalui intipati dan struktur kewujudan. Dengan kata lain, Timur memberi perhatian kepada “segala-galanya berubah”, manakala Barat menumpukan kepada “apakah yang wujud”. Cara berfikir ini berpunca daripada perbezaan antara Timur dan Barat tentang punca alam semesta, iaitu dari mana datangnya alam semesta. Ketiadaan (無) Timur dan kewujudan (有) Barat ialah perbezaan antara punca alam semesta yang dilihat oleh Timur dan Barat. Akibat perbezaan “punca alam semesta”, Timur dan Barat menetapkan “prinsip alam semesta” yang berbeza, iaitu falsafah perubahan Timur dan falsafah kewujudan Barat.
Di Timur, oleh sebab segala benda berubah daripada ketiadaan kepada kewujudan, ketiadaan dan kewujudan kedua-duanya bernilai. Falsafah perubahan antara ketiadaan dan kewujudan menjadi terasnya. Akan tetapi, Barat menjadikan falsafah kewujudan, yang memberikan segala nilai kepada kewujudan, sebagai teras pemikiran falsafahnya. Inilah perbezaan antara “falsafah perubahan yang berpusatkan ketiadaan” dan “falsafah kewujudan yang berpusatkan kewujudan”. Timur memahami kewujudan sebagai perubahan dalam aliran dan hubungan. Barat melihat kewujudan sebagai substans dan intipati yang tetap.
Falsafah Barat bermula daripada persoalan tentang substans, “apakah kewujudan?”, dan tindakan difahami sebagai cara menzahirkan intipati kewujudan. Penekanan diberikan kepada individu, iaitu manusia sebagai subjek yang bebas yang menentukan tindakannya melalui pilihan dan kebebasannya sendiri. Oleh itu, rasionaliti diutamakan, tindakan dinilai menurut piawai logik dan etika, dan norma terbentuk dalam proses menyelidiki makna kewujudan. Falsafah perubahan Timur ialah pemikiran falsafah tentang alam semesta yang bertentangan dengan falsafah kewujudan Barat. Teras falsafah Barat ialah falsafah kewujudan, iaitu kewujudan yang bermula dengan penciptaan langit dan bumi oleh Tuhan. Falsafah kewujudan menekankan kepentingan hukum yang berasaskan sifat semula jadi manusia yang tidak berubah. Hukum agama Yahudi ialah wahyu yang diterima oleh nabi-nabi Yahudi daripada Tuhan, iaitu “firman Tuhan” (Word of God). Yang dipentingkan ialah bahawa Tuhan, sebagai “Wujud Muktamad” (Ultimate Being), ialah penzahiran kewujudan yang diciptakan, iaitu kewujudan (有) ialah permulaan segala-galanya. Dalam urusan manusia di Barat, tradisi dan falsafah yang mementingkan hukum berasaskan pemikiran tindakan disengaja berterusan sebagaimana adanya hingga masyarakat moden. Ia memahami kewujudan sebagai “substans yang tetap” lalu mengalir ke arah metafizik yang menyelidiki intipati dan struktur kewujudan. Timur menekankan pandangan dunia yang dinamik dan bersepadu, manakala Barat menekankan pandangan dunia yang statik dan analitik
Seiring dengan perkembangan tamadun Barat, tradisi dan falsafah ini berkembang dalam bentuk yang mementingkan undang-undang, institusi dan model Barat. Diulangi sekali lagi, falsafah ini berasaskan falsafah kewujudan bahawa sesuatu yang diciptakan akan wujud selama-lamanya. Oleh itu, Barat menganggap institusi dan modelnya berasaskan falsafah kewujudan yang kekal, lalu memberikannya kepentingan yang besar; dan oleh sebab institusi dan model ini berkait dengan keseluruhannya, Barat mementingkannya dan menjadikannya alat penyebaran tamadun Barat.
Falsafah perubahan ialah konsep teras untuk memahami tamadun Timur, tetapi oleh sebab Barat tenggelam dalam metafizik kewujudan, falsafah perubahan menjadi konsep yang sukar difahami. Dalam bahasa Inggeris, falsafah perubahan diungkapkan sebagai transformationism dan falsafah kewujudan sebagai ontology. 45 Tamadun Timur memahami perubahan alam semesta dari sudut yi (易). Aksara 易 bermaksud “perubahan”. Yi berasal daripada piktograf yang melambangkan perubahan warna kulit cicak atau perubahan berkala matahari dan bulan. Konsep falsafah perubahan ini telah diterima secara meluas di Timur sejak alaf ketiga SM. Yijing (易經), yang memuatkan falsafah perubahan ini, ialah kitab klasik falsafah Cina yang tertua, bermula sekitar alaf pertama SM, dan menanamkan falsafah perubahan dalam falsafah Taoisme dan Konfusianisme.46
Perubahan ialah sifat asas realiti. Falsafah perubahan yang dikemukakan oleh mekanik kuantum dalam fizik moden berkongsi sifat ini. Hal ini bertentangan dengan falsafah kewujudan dalam fizik klasik yang menyatakan bahawa substans yang bebas itu wujud. Prinsip alam semesta yang dilihat oleh Timur ialah falsafah perubahan yang berulang-alik antara ketiadaan dan kewujudan. Pemikiran Timur bermula bukan daripada kewujudan yang tidak berubah, tetapi daripada falsafah perubahan yang menyatakan bahawa segala-galanya sentiasa berubah. Falsafah perubahan ialah falsafah yang mahu memahami kewujudan bukan sebagai substans yang tetap, tetapi sebagai hubungan dan proses. Jika dianalisis menurut falsafah perubahan, “wujud” bermaksud “berubah”.
Dalam kosmologi Barat, ketiadaan tidak wujud, maka ia menjadi “kosmologi kewujudan”. Dengan menumpukan pada kewujudan semata-mata, ia diterangkan dari segi falsafah sebagai falsafah kewujudan. Parmenides menegaskan: “Kewujudan tidak dijadikan dan tidak musnah, ia menyeluruh, tidak berubah dan sempurna. Ia wujud pada masa lalu, wujud sekarang, dan akan sentiasa sama pada masa depan.” Beliau juga menegaskan: “Ketidakwujudan tidak dapat diucapkan, tidak dapat difikirkan, dan tidak wujud. Yang dapat difikirkan hanyalah yang wujud.” Falsafah kewujudan ini menjadi asas pandangan terzahir dan metafizik Plato dan Aristotle. Teras kosmologi Barat yang “mencipta kewujudan” terletak pada kewujudan. Kewujudan yang diciptakan daripada kaos yang kacau-bilau itu mengekalkan sifat-sifatnya yang tidak berubah melalui falsafah kewujudan. 47
Falsafah kewujudan Barat menjadi semakin kukuh apabila pemikiran falsafah bergabung dengan kepercayaan agama. Dalam pemikiran agama wahyu, falsafah kewujudan, yang menyatakan bahawa apa yang diciptakan oleh Tuhan tidak boleh berubah, menjadi asasnya. Di Barat, walaupun mengakui perubahan, unsur yang tidak berubah dalam perubahan itu tetap dipentingkan, dan masih dibincangkan dalam lingkungan falsafah kewujudan. Inilah hujah dalam falsafah Plato bahawa di sebalik perubahan realiti wujud Idea, iaitu intipati yang tidak berubah. Itulah falsafah kewujudan yang menganggap perubahan sebagai fenomena sampingan dan intipati sebagai tidak berubah. Pemikiran ini diwarisi oleh Descartes pada abad ke-17. Mereka membina sistem falsafah dengan menganggap jirim atau minda, iaitu substans yang tidak berubah, sebagai asas kewujudan. Oleh sebab falsafah kewujudan dan metafizik yang berasaskannya begitu penting di Barat, Descartes digelar bapa falsafah moden.
Sudut pandangan falsafah perubahan Timur tercermin sepenuhnya dalam sistem falsafah Timur. Di mana-mana pun dalam kitab-kitab klasik Timur, tiada konsep pencipta atau penciptaan. Segala-galanya dalam alam semesta atau alam sudah sedia ada, bukan hasil perbuatan seperti penciptaan, dan dengan terus berubah, ia menghasilkan fenomena yang kita lihat. Jika kita melihat alam semesta yang luas pun, segala-galanya sentiasa bergerak dan berubah. Tiada satu pun yang pernah berehat. Perubahan tidak mempunyai tujuan, dan intinya tidak dapat difahami. Oleh itu, ketetapan falsafah perubahan dalam satu erti kata menjadi asas yang memungkinkan segala perubahan. Daripada falsafah ini, iaitu daripada perubahan alam semesta, lahirlah konsep Dao yang mengikut aliran perubahan.
Falsafah perubahan Timur ialah falsafah yang cuba memahami alam semesta melalui hubungan antara yang tiada (ketiadaan) dan yang ada (kewujudan). Ketiadaan tidak semata-mata bermaksud tiada apa-apa, tetapi merupakan sumber yang memungkinkan kewujudan. Ketiadaan ialah kemungkinan penciptaan, dan kewujudan ialah perwujudannya. Punca alam semesta ialah ketiadaan, dan ketiadaan bukanlah kekosongan, tetapi sumber potensi dan kemungkinan. Aliran alam semesta ialah gerakan ketiadaan dan kewujudan; melalui kejadian dan kemusnahan, kebangkitan dan kemerosotan, serta perubahan yin dan yang, alam semesta tidak henti-henti beredar antara ketiadaan dan kewujudan. Falsafah perubahan bermaksud bahawa “perubahan itu sendiri ialah prinsip alam semesta”, bukan kewujudan. Dengan kata lain, ia tidak menekankan “perubahan pada benda yang wujud”, tetapi menekankan “perubahan itu sendiri”, dan tidak menekankan benda. Hal ini kerana dengan berubah, benda-benda juga turut berubah.
Sebaliknya, falsafah kewujudan berpusatkan benda yang wujud. Benda itu mengekalkan nilai kewujudannya sebagaimana adanya tanpa mengira perubahan. Di sinilah metafizik seperti ontologi (ontology), teleologi (teleology) dan epistemologi (epistemology) yang mengenalinya membentuk teras falsafah Barat. Dalam sistem falsafah Barat, lawan kewujudan ialah ketidakwujudan. Dengan pemikiran yang berpusatkan Barat sebegini, perbandingan Timur dan Barat menjadi mustahil. Dalam perbandingan Timur dan Barat, falsafah kewujudan dapat dibandingkan bukan dengan ketidakwujudan, tetapi dengan falsafah perubahan. Dengan kata lain, padanan kewujudan bukanlah ketiadaan, tetapi “perubahan antara ketiadaan dan kewujudan”. Akhirnya, falsafah perubahan dan falsafah kewujudan meletakkan pemikiran tamadun Timur dan Barat di atas sistem falsafah yang sama sekali berbeza. Apa yang diciptakan oleh Tuhan mesti mempunyai tujuan. Sistem falsafah yang bercorak metafizik seperti ontologi, teleologi dan epistemologi tidak dapat berkembang dalam pemikiran Timur yang menjadikan falsafah perubahan sebagai terasnya, dan semua ini menjadi konsep yang tidak penting dalam falsafah Timur.48
Menurut falsafah perubahan, alam semesta bukanlah substans tetap seperti yang diandaikan oleh falsafah kewujudan, tetapi suatu proses perubahan. Alam semesta dan alam bukanlah tujuan atau alat seperti yang diandaikan oleh falsafah kewujudan, tetapi sesuatu yang ada dengan sendirinya dan berubah selama-lamanya menurut falsafah perubahan. Dalam mekanik kuantum fizik moden, ketiadaan dalam keadaan vakum menjadi ruang kemungkinan yang tidak kosong. Dalam fizik klasik, keadaan vakum tidak bermakna apa-apa; ia ialah ruang kosong tempat jirim dan tenaga yang mutlak bertindak. Oleh itu, dalam falsafah kewujudan Barat, kebijaksanaan manusia yang sebenar ialah tindakan disengaja (youwei, 有爲) yang mengikut penciptaan yang bermula daripada kewujudan. Akan tetapi, di Timur, kebijaksanaan manusia yang sebenar ialah tanpa tindakan (wuwei, 無爲), yang mengikut bukan kewujudan yang berubah-ubah, tetapi “ketiadaan, punca kewujudan”.
Di Barat, falsafah perubahan pernah dikemukakan oleh Heraklitus di Yunani. “Manusia tidak dapat mencelupkan kakinya ke dalam sungai yang sama dua kali” ialah ungkapan terkenal tentang falsafah perubahan yang ditinggalkannya. Namun falsafah perubahannya tersisih oleh falsafah Parmenides, yang diikuti oleh pandangan terzahir Barat selepas Socrates, lalu lenyap. Di Barat, hanya pada abad ke-20 barulah ahli falsafah seperti Whitehead mengemukakan falsafah perubahan.49 Beliau berhujah bahawa alam semesta ialah jumlah proses penciptaan dan pembentukan yang tidak berkesudahan, rangkaian peristiwa, dan tiada substans yang tetap. Falsafah perubahan berpusatkan dinamisme, iaitu intipati realiti: kejadian, kemusnahan dan interaksi. Oleh itu, benda-benda ditakrifkan bukan sebagai substans yang bebas, tetapi dalam “proses” atau “hubungan”.
Falsafah Timur mentafsirkan dua prinsip asas, iaitu kewujudan dan ketiadaan, bukan sebagai wujud secara berasingan, tetapi sebagai saling melengkapi dan sentiasa berubah. Oleh itu, minat atau penaakulan tentang falsafah kewujudan yang tidak berubah tidak berkembang dalam tamadun Timur. Hakikat bahawa ontologi atau epistemologi Barat tidak berkembang dalam sejarah falsafah Timur dapat diterangkan dengan falsafah perubahan Timur. Sebagai gantinya, di Timur berkembang falsafah shi (勢), momentum strategik, yang memahami dan menggunakan aliran yang tersembunyi dalam perubahan, falsafah shu (術), seni kenegaraan, yang berasaskan sifat semula jadi manusia, dan pandangan etika yang mengutamakan etika (倫理) berbanding hukum. Di pusat tamadun Timur berdiri sistem falsafah shi (勢), shu (術) dan undang-undang (法) yang mendahulukan etika, serta falsafah praktikal etika politik dan ekonomi politik yang berasaskannya. Sistem falsafah undang-undang yang mendahulukan etika, serta falsafah shi dan shu, merupakan konsep yang tidak dapat berkembang dalam pemikiran Barat yang berasaskan falsafah kewujudan.
Sehingga kira-kira alaf pertama SM, tamadun Timur, seperti Barat, menggunakan konsep gangrou (剛柔, keras dan lembut) dan menilai keras lebih tinggi daripada lembut. Namun selepas kira-kira alaf pertama SM, kecenderungan untuk mengutamakan kelembutan berbanding kekerasan menjadi jelas. Zaman inilah yang memperlihatkan titik perubahan ketika pemikiran yin-yang menggantikan pemikiran keras-lembut lalu menjadi pemikiran utama tamadun Timur.50 Buktinya terdapat dalam Yijing. Hal ini kerana sehingga kira-kira alaf pertama SM, Yijing menggunakan pemikiran keras-lembut, dan selepas zaman itu pemikiran yin-yang menggantikannya. Perubahan pemikiran ini diungkapkan dalam nilai-nilai teras Taoisme dan Konfusianisme yang mewakili falsafah Timur. Taoisme dan Konfusianisme mengutamakan kelembutan, keluwesan, kesederhanaan dan pembinaan diri.
Apabila kita membandingkan tamadun Timur dan Barat, kita menemui satu fakta yang menarik. Perlu diperhatikan bahawa zaman pemikiran keras-lembut digantikan oleh pemikiran yin-yang dalam tamadun Timur hampir sama dengan zaman politeisme digantikan oleh monoteisme dalam tamadun Barat. Ketika politeisme melanda sebahagian besar Barat dan Timur Tengah, monoteisme muncul di Mesir, Parsi dan wilayah Yahudi. Masa ini boleh dianggarkan sekitar alaf pertama SM. Selepas zaman ini, pemikiran yin-yang tersebar di Timur menggantikan pemikiran keras-lembut, dan monoteisme tersebar di Barat menggantikan politeisme.
Yijing (易經) lawan orakel (神託): Yijing hidup dalam pemikiran Timur melalui Taoisme dan Konfusianisme
Selama beribu-ribu tahun, Yijing dan orakel berperanan meneka masa depan pada saat-saat penting dalam sejarah Timur dan Barat. Dalam cara menggunakan Yijing dan orakel itulah ternampak perbezaan antara falsafah perubahan Timur dan falsafah kewujudan Barat. Orakel (神託) bermaksud bahawa tuhan (神) menjawab soalan manusia dengan meminjam (託) tubuh manusia. Seorang perantara muncul antara Tuhan dan manusia. Paderi wanita yang tinggal di kuil dan menyampaikan orakel memainkan peranan yang serupa dengan nabi dalam agama wahyu. Oleh sebab masa depan telah ditetapkan oleh Tuhan, wujud yang transenden, maka masa depan itu cuba diketahui lebih awal melalui perantara. Keputusan Tuhan mempunyai daya pujukan yang kuat bahawa manusia mesti mematuhinya. Oleh itu, kecenderungan jiwa untuk memohon kekuatan daripada Tuhan yang mutlak tertanam dalam sifat semula jadi manusia.
Namun zaman orakel, ketika manusia mempercayai mukjizat dan logik bahawa Tuhan campur tangan secara langsung dalam urusan manusia, lenyap ditelan sejarah seiring dengan kemajuan sains. Sistem pemikiran yang lahir daripada Zaman Pencerahan, deisme dan rasionalisme Barat menjadikan orakel Barat sebagai peninggalan zaman Yunani dan Rom. Akan tetapi, Yijing Timur, sekurang-kurangnya falsafah perubahan Yijing, kekal berguna sebagaimana adanya sebagai teras pemikiran Timur. Hal ini terutamanya kerana, selaras dengan sinkretisme (syncretism) yang menjadi ciri tamadun Timur, falsafah perubahan Yijing tercermin sepenuhnya dalam sistem falsafah Taoisme dan Konfusianisme. Pemikiran tanpa tindakan (wuwei, 無爲) dalam Taoisme dan pemikiran pemimpin (junzi, 君子) dalam Konfusianisme berkait dengan falsafah perubahan Yijing.
Pemikiran Yijing Timur berasaskan pemikiran falsafah perubahan, iaitu bahawa masa depan manusia tidak ditetapkan terlebih dahulu, tetapi mengalir menurut interaksi antara alam dan manusia. Yang penting ialah manusia memahami aliran ini lalu mempengaruhi aliran masa depan. Orakel Barat bergerak menurut determinisme, tetapi pilihan dalam Yijing berfungsi dalam kerangka falsafah perubahan yang merangkumi pilihan manusia:
Segala keadaan manusia bergantung pada sama ada manusia melakukan tindakan yang baik atau tindakan yang buruk. Peranan Yijing ialah membantu manusia memilih tindakan yang baik. Oleh itu, Yijing berada pada dimensi yang sama sekali berbeza daripada tilikan yang meramalkan masa depan 51
Yijing mengatasi sifat kitab tilikan yang sekadar meramalkan masa depan dan menyampaikan keputusan langit kepada manusia sebagai takdir yang sudah ditentukan.52 Apa yang ditawarkan oleh Yijing kepada manusia bukan sekadar ketetapan bahawa “masa depan akan jadi begini”, tetapi ruang pilihan: “apakah yang patut aku lakukan?” Oleh itu, dalam Yijing Timur, berbeza dengan orakel Barat, peranan manusia dipentingkan. Tiga garis dalam trigram Yijing meletakkan langit, bumi, dan di tengah-tengahnya peranan manusia. Kita mesti memerhatikan masa langit dan kedudukan bumi dengan baik, tetapi di dalam kerangka itu manusia mesti mencari peranan yang paling sesuai dengan dirinya lalu melaksanakannya, dan dengan itu menentukan serta merintis takdirnya sendiri.
Menurut Yijing, setiap keadaan mempunyai tindakan manusia yang sepadan dengannya. Dalam setiap keadaan yang dihadapi, tindakan yang betul dan tindakan yang tidak betul wujud sebagai pilihan. Yijing bukanlah sekadar kitab ramalan atau kitab tilikan, tetapi kitab falsafah yang mengandungi kebijaksanaan dan etika. “Jangan tidak menilik, dan jangan pula mempercayai tilikan sepenuhnya. Tetapi rujuklah tilikan itu” (titah Raja Sejong kepada panglima ekspedisi ke utara, daripada Catatan Tahunan Dinasti Joseon). Tindakan yang betul membawa tuah, manakala tindakan yang tidak betul membawa malang.
Jika demikian, apakah tindakan yang betul bagi setiap keadaan yang dihadapi? Mengetahuinya ialah unsur yang menuntut manusia membuat keputusan dalam keadaan yang dihadapinya. Yijing menekankan bahawa jika tindakan manusia dilaksanakan secepat mungkin pada awal keadaan yang sentiasa berubah, tindakan itu dapat memberi pengaruh yang lebih besar kepada masa depan. Yijing mempunyai aspek etika yang kuat, dan dimaksudkan untuk digunakan sebagai kebijaksanaan bagi merintis jalan dalam pelbagai keadaan.
Ramai orang secara samar-samar menganggap Yijing sebagai kitab tilikan atau salah satu kitab purba Timur yang penuh misteri.53 Namun kedudukan Yijing dalam budaya Timur begitu besar sehingga ia menetapkan pandangan alam semesta Timur serta hubungan antara alam dan manusia.
Dalam budaya Timur, melalui interaksi selama beratus-ratus tahun dengan Taoisme, Konfusianisme dan lain-lain, Yijing meletakkan falsafahnya di dasar pemikiran Timur. Dalam proses pembentukan dan penyempurnaan ulasan-ulasan Yijing pada Zaman Musim Bunga dan Musim Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang, terjalin hubungan yang mendalam dalam bertukar-tukar pemikiran antara Yijing, Taoisme dan Konfusianisme. Dalam proses mempelajari dan mentafsir Zhouyi, sarjana-sarjana Taois dan Konfusian menyerap falsafah dan hala tuju yang terkandung dalam Zhouyi ke dalam pemikiran Taoisme dan Konfusianisme lalu mengembangkannya. Melalui pertukaran ini, Zhouyi mengembangkan sistem pemikiran Yijing yang sedia ada melalui Taoisme dan Konfusianisme, dan melalui kitab-kitab ulasannya, Zhouyi turut memasukkan pemikiran yang dipengaruhi oleh Taoisme dan Konfusianisme, seperti pandangan tentang alam, pandangan etika dan falsafah politik. Disebabkan pengaruh mendalam Yijing terhadap Taoisme dan Konfusianisme, pengaruh Yijing masih hidup dengan segar di negara-negara dalam lingkungan budaya Taois-Konfusian.
Tidak syak lagi bahawa Yijing ialah salah satu buku yang terpenting di dunia… Ia ialah buku yang paling penting dan bermakna, yang memuatkan tiga ribu tahun sejarah budaya China. Seluruh sejarah budaya China sama ada mendapat ilham daripada buku ini atau mempengaruhi tafsirannya. Oleh itu, Yijing memuatkan kebijaksanaan yang diasah selama beribu-ribu tahun. Sewajarnyalah Konfusianisme dan Taoisme, pusat falsafah Cina, kedua-duanya berasaskan falsafah Yijing. 54
Dari sudut ini, perkara yang paling penting ialah pandangan alam semesta yang naturalistik dan falsafah perubahan yang terkandung dalam Yijing bergabung menjadi satu dengan falsafah etika, politik dan ekonomi yang terkandung dalam pemikiran Taoisme dan Konfusianisme. Ini bermakna etika, politik dan falsafah Timur terbentuk berasaskan alam dan berpusatkan alam. Kepentingan sistem falsafah ini tercermin dalam sistem falsafah Korea, Jepun dan Vietnam. Malah ia dilambangkan dalam bendera kebangsaan (國旗) mereka.55
Teori untuk membina asas falsafah yang berpusatkan alam dikemukakan di Barat dua ribu tahun kemudian, pada awal Zaman Pencerahan, oleh Bacon, Spinoza dan lain-lain. Hal ini menjadi mungkin apabila Barat keluar daripada tradisi agama wahyu. Untuk menekankan kepentingan alam bagi falsafah, Bacon mengisytiharkan: “Kefahaman manusia hanya lahir daripada pemikiran tentang alam dan pemerhatian terhadap kebenaran yang ditunjukkan oleh alam. Selain itu, manusia tidak dapat mengetahui apa-apa dan tidak dapat melakukan apa-apa.” Spinoza pergi lebih jauh dengan mengisytiharkan bahawa “Tuhan adalah sama dengan alam”.
Hubungan falsafah antara Yijing, Taoisme dan Konfusianisme ternampak dalam hakikat bahawa sistem falsafah Yijing tentang alam semesta dan urusan manusia tercermin sepenuhnya dalam pemikiran tanpa tindakan Taoisme dan pemikiran pemimpin Konfusianisme. Teras pemikiran pemimpin dalam Konfusianisme ialah kepentingan etika. Titik tolak pemikiran pemimpin ialah bahawa etika mesti mendahului hukum. Pada masa yang sama, pemikiran tanpa tindakan dalam Taoisme, yang bertentangan dengan pemikiran tindakan disengaja di Barat, berasaskan falsafah perubahan Yijing. Oleh sebab Dao itu kekal, tidak berubah dan bukan milik sesiapa, ia memberikan sifat mutlak kepada etika, tetapi pada masa yang sama menjadikan tiada sesiapa pun dapat mendakwa memiliki atau telah menemui etika yang mutlak. Konfusianisme menekankan sifat etika ini, yang amat berbeza daripada dogma agama di Barat. Konfusius menegaskan, “Dalam hal ren (仁), tiada guru” (Analek 15:35), dan Mengzi menerangkan, “Jika kita mempercayai seluruh isi Shujing (書經) sebagaimana adanya, lebih baik tiada Shujing sama sekali” (Mengzi 7, “Jin Xin, Bahagian Kedua”, 盡心章句下). Sebaliknya, agama Kristian menegaskan dengan jelas sikapnya terhadap kepentingan hukum melalui hukum yang nyata: “Hukum Tuhan ada dua. Pertama, menyembah Tuhan, dan kedua, mengasihi sesama manusia seperti diri sendiri” (Markus 12:30–31, Matius 22:36–40). Ini bermakna tamadun Timur dan Barat masing-masing terbentuk dengan berpusatkan etika dan hukum.
Perbezaan antara etika dan hukum berpunca daripada perbezaan asas antara tamadun Timur dan Barat, iaitu Dao dan Tuhan, atau pandangan tidak terzahir dan pandangan terzahir. Taoisme mengembangkan pemikiran tentang alam semesta, etika dan sifat semula jadi manusia yang terkandung dalam Yijing, lalu membina sistem pemikiran yang menyeluruh tentang hubungan antara manusia dan alam yang berasaskan alam. Dengan menyerahkan renungan tentang hubungan antara alam dan manusia kepada pemikiran yin-yang Yijing dan pemikiran Dao dalam Taoisme, Konfusianisme dapat menumpukan perhatian pada etika dan pemikiran politik. Yijing pada asalnya bermula sebagai kitab tilikan, tetapi berkat usaha meluaskan dan mendalamkannya menjadi kitab falsafah dan pemikiran seperti Ulasan Agung (繫辭傳), ia menyimpan kebijaksanaan Timur pada dimensi kosmologi bersama-sama Daodejing dan Analek. Apabila dibandingkan dengan agama wahyu Barat yang berlatarkan zaman yang hampir sama dengan Yijing Timur, kita dapat merasai perbezaan antara tamadun Timur dan Barat. Berbanding kitab-kitab suci agama Yahudi dan agama Kristian yang bersandar pada undang-undang ketat daripada Tuhan, kita berpeluang mendekati inti tamadun Timur yang, berlatarkan etika, merintis kehidupan dengan kekuatan sendiri.
Yijing berasaskan konsep yin dan yang, bukan baik dan jahat. Dalam dunia yang sentiasa berubah, falsafah kewujudan yang kekal atau pemikiran baik-jahat tidak dapat diterapkan. Konsep yin dan yang bukan statik, tetapi dinamik. Dalam yin terdapat benih yang, dan dalam yang terdapat benih yin. Kedua-duanya semata-mata mempunyai sifat berubah secara saling melengkapi. Demikianlah yi mengutamakan “keberpusatan pada hubungan” dalam pemikiran yin-yang, bukan “keberpusatan pada diri” yang berasaskan falsafah kewujudan. Pendekatan falsafah ini menyediakan asas pemikiran tamadun Timur.
Yijing yang asal telah wujud, berubah dan berevolusi selama lebih dua ribu tahun sebelum Zaman Musim Bunga dan Musim Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang, iaitu sebelum Taoisme dan Konfusianisme terbentuk, lalu membentuk tunjang besar pemikiran Timur. Hal ini dapat diketahui melalui kisah yang ditinggalkan oleh Konfusius, “tali kulit putus tiga kali” (韋編三絶). Kisahnya ialah Konfusius membaca Yijing dengan begitu tekun sehingga tali kulit yang mengikat bilah-bilah buluh Yijing putus sebanyak tiga kali. Perlu diberi perhatian bahawa heksagram dan garis yang menjadi asas Yijing telah digunakan sebagai tanda dan simbol untuk tempoh yang lama sebelum tulisan dicipta. Ini bermakna Yijing telah pun menetapkan dan mengukuhkan asas serta hala tuju pemikiran dan konsep Timur pada peringkat awal tamadun Timur. Dengan kata lain, falsafah yang mentafsirkan perubahan segala benda melalui garis keras dan garis lembut, iaitu pemikiran yin-yang, serta pandangan tentang alam yang terkandung di dalamnya, telah pun dimantapkan melalui Yijing.
Yijing begitu berkait rapat dengan Konfusianisme sehingga pada zaman sarjana Konfusian berkuasa, ia sering dimasukkan sebagai mata pelajaran peperiksaan negara. Oleh sebab itu, Yijing menjadi salah satu kitab klasik Konfusianisme dan menduduki tempat penting dalam Konfusianisme. Memang, berbeza dengan Analek, Daodejing tidak menyebut Yijing secara langsung, tetapi di sana sini dalam Daodejing terdapat banyak petikan yang mencerminkan fikiran-fikiran yang terkandung dalam Yijing. Taoisme juga begitu berkait rapat dengan Yijing sehingga akhirnya menjadikan rajah taiji, yang berasal daripada Yijing, sebagai simbol Taoisme. Akhirnya, Yijing berperanan sebagai sumber bersama pandangan alam semesta, teori sifat semula jadi manusia dan pandangan etika bagi Konfusianisme dan Taoisme, dua banjaran gunung besar tamadun Timur.
Di sini, waktu bertindak adalah penting. Mengejar “pilihan tanpa tindakan” mencerminkan pilihan strategik untuk mengurangkan usaha yang tidak perlu dengan mengambil tindakan yang sesuai pada peringkat awal. Hal ini mengikut falsafah meramalkan masa depan, dan melalui tindakan awal berdasarkan ramalan itu, membiarkan hasilnya muncul secara semula jadi, secara tanpa tindakan. Cara ini menunjukkan arah untuk mengurangkan pembaziran tenaga yang tidak perlu ke tahap minimum dan menumpukan pada kecekapan serta pencapaian matlamat.
Tujuan Yijing ialah membantu kita memerhatikan proses perubahan dan campur tangan pada peringkat seawal mungkin. Peringkat awal itulah yang paling menentukan. Apabila campur tangan dalam keadaan yang berubah, semakin awal peringkatnya, semakin mudah aliran itu dikuasai. Campur tangan yang lewat sia-sia kerana segala-galanya sudah pun terjadi, dan walau apa pun tindakan yang diambil, hasilnya tidak dapat diubah lagi 56
Yijing juga mendapat perhatian di Barat. Pada awal abad ke-18, zaman Pencerahan, Leibniz telah memahami pemikiran yang terkandung dalam Yijing; pada tahun 1835 di Jerman, paderi Jesuit Régis menerbitkan Yijing dalam bahasa Latin; dan kemudian Carl Jung mengkaji Yijing secara mendalam dan menunjukkan minat yang besar terhadapnya. Leibniz menilai bahawa Yijing dan pemikiran yin-yang Timur memberikan panduan yang praktikal dan beretika kepada manusia dengan menggunakan sistem tanda yang berasaskan alam; apabila melihat heksagram Zhouyi, beliau mengaitkannya dengan sistem binari lalu menerapkannya dalam matematik Barat. Garis yin (--) boleh dipadankan dengan 0, dan garis yang (─) dengan 1. Dikatakan bahawa beliau mendapat ilham daripada Yijing dalam membangunkan sistem binari yang digunakan sebagai mekanisme teras sistem komputer.57