Mula kailan namamayani ang Kanluran sa daigdig?

1) Ang negatibong pagtatasa ng Kanluran sa sibilisasyon ng Silangan

Sa kasaysayan, sa mahabang panahon ay positibo ang pagtatasa ng Kanluran sa sibilisasyon ng Silangan. Kung gayon, bakit hindi gaanong alam natin ang ganitong mahalaga at kawili-wiling katotohanan? Payak ang dahilan. Ang positibong pagtatasa ng Kanluran sa sibilisasyon ng Silangan sa unang bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan ay umikot nang 180 digri at naging negatibo sa huling bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan. Ang panahon matapos ang Panahon ng Kaliwanagan ay kasabay ng Rebolusyong Industriyal ng Kanluran. Sa pamamagitan ng Rebolusyong Industriyal, nagsimulang sakupin ng Kanluran ang Silangan nang pisikal, sa pagsulong ng kapangyarihan ng Kanluran sa Silangan. Sa harap ng mga barkong Kanluranin na sandatahan ng makinang singaw at kanyon, bumagsak ang mga barkong kahoy ng Silangan na tulad ng daga sa harap ng pusa. Ang pagtatasa ng Kanluran sa Silangan bago at matapos ang Rebolusyong Industriyal ay naging pagtatasang nakasalig hindi sa sibilisasyon kundi sa agham at teknolohiya. Ang nakadadaig na kalagayan ng Kanluran ay natural na naging pagkakataon upang palitan ang pagtatasa nito sa sibilisasyon ng Silangan mula positibo tungo sa negatibo.

Sa unang bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan, habang ang mga monarkang Kanluranin ay naghahawak ng ganap na kapangyarihan at nakikialam nang detalyado hindi lamang sa kaisipan ng indibidwal kundi pati sa buhay pang-ekonomiya, nakita ng mga palaisip na Kanluranin sa Silangan ang pamamahalang ang monarka ay nililimitahan ng etika at binabawasan hanggang sukdulan ang pakikialam sa buhay ng bayan. Kaya tinasa nila na ang monarka ng Silangan ay pagpapakita ng huwarang hinahangad noon ng Kanluran: ang “naliwanagang despota” (enlightened despot). Ngunit sa huling bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan, ang mga palaisip na Kanluranin, sa pangangarap ng republika at hindi ng monarkiya, ay ginawang huwaran ang demokrasyang Griyego at Romano at nagsimulang baguhin tungo sa negatibo ang kanilang pagtatasa sa naliwanagang despota ng Silangan. Habang nangangarap ng republika ang mga palaisip na Kanluranin, napalitan ng pagpuna at pagkasuklam ang pagkamausisa at kabutihang-loob sa despota ng Tsina.

Si Diderot (1713–1784), na nanguna sa Panahon ng Kaliwanagan bilang pinuno ng mga Ensiklopedistang Pranses, ang kinatawang tauhan ng mga palaisip ng Kaliwanagan na nagbago ng kanilang isip. Sa simula, inilagay niya ang sibilisasyon ng Silangan sa kapantay na posisyon ng sibilisasyon ng Kanluran at positibong tinasa ito, lalo na sa panig ng relihiyon at etika. Ngunit sa huli, minaliit niya ang mga bagay na Tsino bilang di-siyentipiko at puno ng pagkiling. Ipinahayag niya na ang dapat tularan ng Kanluran ay ang “marangal na ganid” na iniharap ni Rousseau, at hindi na maaaring ang pilosopiya ng kalikasan ng Tsina. Si Helvétius (1715–1771) ay isa rin sa mga palaisip na nagbago ng isip. Binago niya ang dati niyang mabuting pagtatasa sa naliwanagang despota ng Tsina at pinuna ang emperador ng Tsina bilang di-naliwanagang maniniil. Nagsimula ring punahin nina Rousseau (1712–1778) at Condorcet (1743–1794) ang Tsina, sa paniniwalang ang kawalan ng kalayaan ang humahadlang sa pag-unlad pampolitika at etikal ng Tsina. Lalo nang itinakda ni Montesquieu (1689–1755) na ang sibilisasyon mismo ng Silangan ay walang konsepto ng kalayaan. Pinuna niya ang rehimen ng Tsina bilang mapaniil na rehimeng naghahasik ng takot, at sinabing walang konsepto ng kalayaang pampolitika sa Silangan.

Noong ika-19 na siglo, nakatuon ang Kanluran sa pagsakop sa Silangan bilang kolonya, ang huling layunin ng pananakop nito sa daigdig. Bumagsak nang walang lakas ang Silangan sa harap ng nakadadaig na agham at lakas militar ng Kanluran. Nalagay ang Silangan sa kalagayang wala pang katulad: ang pananakop ng mga kapangyarihang Kanluranin sa Silangan. Natural na nagsimula ang Kanluran na tasahin at unawain ang Silangan nang lalong negatibo. Sa pagsakay sa agos ng pisikal na pamamayani, lumitaw rin sa Kanluran ang mga kaisipan at sistemang pilosopiko na sumusuporta rito sa larangan ng kaisipan. Ang agos na ito ay ginawang sistematiko ng mga Kanluraning pilosopo ng kasaysayan.

Hindi nagtagal, lumampas ang pagbabago ng pananaw ng Kanluran sa Silangan sa larangan ng kaisipan at kumalat tungo sa pagkiling na panlahi. Sa unang bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan, nang ituring ng Kanluran na nakahihigit sa Kanluran ang kaisipan ng Silangan at nahilig dito, inuri ang mga taga-Silangan bilang “puti”. Ngunit matapos ang huling bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan, lalo na nang maisakatuparan ang pananakop ng Kanluran sa daigdig, ang mga taga-Silangan ay nagbagong-anyo bilang “dilaw”.³⁶⁸ Idiniin na hindi lamang sila mas mababa sa sibilisasyon kaysa sa mga puting Kanluranin, kundi hindi ito mababago dahil sa dahilang panlahi. Sa huli, ito ay upang bigyang-katwiran ang kanilang pananakop at pagsasamantala sa daigdig. Dito umunlad sa mga Kanluranin ang kaisipang ang pagsakop sa daigdig at ang pag-akay sa di-sibilisadong daigdig ay “tungkulin ng taong puti”. Tungkol din sa ugnayan ng Silangan at Kanluran, napunta ito sa kabilang panig ng pag-asa at optimistikong pananaw ni Leibniz sa pagpapalitan ng Silangan at Kanluran. Naging uso ang pananaw na dahil lubhang magkaiba ang sibilisasyon ng Silangan at Kanluran at malayong nangunguna ang Kanluran, hindi na kailangan ang anumang pagpapalitan. Pinaikli ito ng makatang Ingles na si Kipling (Kipling) sa kanyang tulang “Ang Balada ng Silangan at Kanluran” (Ballad of East and West) na inilathala noong 1889:

Ang Silangan ay Silangan, at ang Kanluran ay Kanluran, at hindi sila kailanman magtatagpo, hanggang sa araw ng Huling Paghuhukom kung kailan tatayo ang lupa at langit sa harap ng hukuman.³⁶⁹

Kasama sa ganitong kalakaran ang pagwawasto sa mga positibong pagtatasa noon sa Silangan. Isang halimbawa: ang pagtatasa sa Imperyong Mongol, na nagkaroon ng mapagpasya at positibong impluwensiya sa Renasimiyento ng Kanluran at pinuri ng mga palaisip na Kanluranin, ay nagbago nang saligan. Nangyari ito sa makabago at kasalukuyang panahon, lalo na sa panahon ng Rebolusyong Industriyal noong ika-18 siglo at ng kasunod na pananakop sa daigdig. Sa mga palaisip na Kanluranin, may mga positibong nagtasa sa Mongolia at kay Genghis Khan sa loob ng daan-daang taon: noong ika-13 siglo, ang panahon mismo ni Genghis Khan, at kasunod nito sa Renasimiyento ng ika-14 hanggang ika-15 siglo, hanggang bago ang Panahon ng Kaliwanagan ng ika-17 hanggang ika-18 siglo. Malawakang nagkaroon ng pagwawasto sa ganitong mga pagtatasa noon, at sa wakas ay humantong sa pagtatasang panlahi.

Tinanggap ng halos lahat ng siyentipiko sa Europa ang pag-uuri sa sangkatauhan sa tatlong malalaking lahi: Aprikano, Asyano-Mongol at Europeo…At kumpara sa pinakamaunlad na lahing puting Europeo, nagsimulang ilarawan ang mga Asyanong Mongol bilang mga may kapansanan sa isip na huminto ang paglaki sa kalagayan ng bagong silang…Pagkatapos noon, itinuring silang napakalapit sa unggoy na orangutan… at umabot pa sa pagtawag sa medisina sa mga may kapansanan sa isip sa pangalang Mongoloid (Mongoloid).³⁷⁰

Ang ganitong pagkiling na panlahi ay hindi bagong hilig kundi may pagpapatuloy sa sibilisasyon ng Kanluran. Kung babalikan ang panahong Griyego, lumilitaw ito sa tinatawag na “Oryentalismo” ng panahong Griyego na nasusuklam sa Silangan. Ang kaisipang ito ay pinalawak at muling nilikha sa Kanluran sa makabago at kasalukuyang panahon. Pinalawak sa buong daigdig ang pagiging mas mababa ng “Oryentalismo” na lumitaw sa tunggalian ng sinaunang Gresya at Persia, at sa paghahambing dito ay ibinukod ang ibang lahi sa Kanluran upang ipakita ang pagiging nakahihigit ng Kanluran.

Ang trahedyang ‘Ang mga Persiano’, na itinanghal noong 472 BK, ay isang pagsasadula ng mga digmaang Persiano, at mahusay na halimbawa ng pinagnilayan ng mga Griyego habang nakikipag-ugnayan at nakikipagbanggaan sa Imperyong Persiano… Itinapat nito sa despotismo at herarkiya ng Persia, sa napakalaking yaman at karangyaan, sa labis na pagpapahayag ng damdamin, sa kaguluhan at karuwagan, ang demokrasya at pagkakapantay-pantay ng Gresya, ang pagtitipid at pagpipigil, ang disiplina sa sarili at kaayusan, at ang katapangan… Si Herodotus, na nagmana ng pagsusuri at pagpapakahulugan ng trahedyang ‘Ang mga Persiano’, ay lalong nagpaunlad sa paghahating dalawahan ng Kanluran at Silangan, Europa at Asya, Griyego at di-Griyego, despotismo at demokrasya. Sa ganito isinilang ang ideolohiyang nakahihigit ang una kaysa sa ikalawa. Sa tradisyong ito nagsimula ang Oryentalismo. ³⁷¹

Ang kinatawang mananalaysay na Kanluranin na kamakailan ay muling nagpalaganap ng Oryentalismo ay si Wittfogel (1896–1988). Sa kanyang akdang Oriental Despotism (oriental despotism), tinasa niya na sa karamihan ng mga rehiyon maliban sa Europa ay umunlad ang “sibilisasyong nakasalig sa yamang-tubig at agrikultura” (hydraulic civilization), at lahat ng ito ay nagsilang ng despotismo. Kaya iniharap niya ang kaisipang ituring na despotismo ang mga sibilisasyon ng Malapit na Silangan, Gitnang Silangan, Malayong Silangan at maging ng ibang rehiyon, pagsamahin sa ilalim ng Oryentalismo, at ihambing sa Kanluran. Ito mismo ang paghahating dalawahan ng “Kanluran at ang iba pang bahagi ng daigdig”. Naglathala siya ng aklat na eksaktong tumutugma sa diwa ng panahon ng Kanluran, na noon ay lumawak sa daigdig at nagtatamasa ng kalagayang walang katalo. Nakatawag ng pansin ang kanyang aklat sa mga Kanluranin at umabot sa malawakang pagsipi.

Ang pagtatasang alam natin ngayon tungkol sa Imperyong Mongol, sa mga Mongol at sa kapayapaang Mongol (Pax Mongolica) ay hindi sumasalamin sa mga katotohanang pangkasaysayan, kundi pagtatasang nababalot ng pagkiling na panlahi na nabuo sa makabago at kasalukuyang panahon. Kamakailan lamang nagsimulang magkaroon sa Kanluran ng bahagyang pagwawasto sa ganitong pagbaluktot. Bago sumapit ang taong 2000, ang ikatlong milenyo ng sangkatauhan (the Third Millennium), itinuro ng pahayagang Washington Post ang taong nag-iwan ng pinakamalaking bakas sa kasaysayan sa ikalawang milenyo, ibig sabihin sa sanlibong taon mula 1000 hanggang 1999. Iyon ay si Genghis Khan.

Ang pagkiling na tinatawag na Oryentalismo ay nagpapalakas sa kalagayang ipinipikit ang mata at isinasara ang tainga sa tunay na halagang likas sa kaisipan ng Silangan. Para sa kinabukasan ng sangkatauhan, kailangang maunawaan ang mga sistemang pilosopiko ng kaisipan ng Silangan na naiiba sa sibilisasyon ng Kanluran: ang pananaw nito sa sansinukob, ang ugnayan ng tao at kalikasan, ang pandaigdig na pananaw na etikal, at ang pananaw sa kalikasan ng tao. Para rito, dapat nating balikan kung ano ang diwa ng kaisipan ng Silangan na pumasok sa Kanluran noong Panahon ng Kaliwanagan ng ika-17 hanggang ika-18 siglo at malugod na tinanggap at pinahalagahan doon. Lalo nang mahalaga na suriin sa pamamagitan nito kung paano nagkakaiba ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Silangan at Kanluran.

2) Ang Silangan at Kanluran bago ang Rebolusyong Industriyal

Ang larawan ng pagiging nakahihigit ng Kanluran sa Silangan ay higit na nilikha ng mga Kanluranin. Ito ay halos buong naipalaganap at tinanggap sa Silangan. Kaya madali nating itinuturing na ang Silangan ay laging nahuhuli sa Kanluran sa kasaysayan. Ngunit inilarawan ng mga mananalaysay at palaisip na ang larawang ito ay iba sa katotohanan. Nagpapakita si Wells ng timbang na pananaw pangkasaysayan sa paghahambing ng Silangan at Kanluran:

Sa mahabang panahon, nakahihigit ang Tsina sa Kanluran. Masasabing nagsimula lamang ang daigdig ng Kanluran na muling humabol sa Tsina noong ika-16 at ika-17 siglo, kasabay ng pagkatuklas sa Amerika, ng paglaganap ng mga nilimbag na aklat at ng edukasyon, at ng bukang-liwayway ng makabagong agham. Sa panahon ng masaganang dinastiyang Tang, ng makasining ngunit bahagyang bulok na dinastiyang Song (960–1279), at ng makulturang dinastiyang Ming (1368–1644), maunlad at maligaya ang Tsina, at ang kultura at sining nito noon ay nauuna sa alinmang bansa. ³⁷²

Si Needham (Needham, 1900–1995), na kilala bilang isa sa pinakamataas na awtoridad ng Kanluran sa sibilisasyong Tsino, ay nagpapahayag din ng kanyang pananaw sa ugnayan ng Silangan at Kanluran sa kanyang aklat na “Ang Agham ng Tsina at ang Kanluran”: isinulat niya na tayong nabubuhay sa ikalawang kalahati ng ika-20 siglo ay dinaraig pa rin ng kaisipan ng ika-19 na siglo kaya hindi natin alam na tatlo o apat na siglo pa lamang ang nakararaan, ang Tsina ay mas mabuting tirahan kaysa sa Europa.³⁷³ Ipinaliliwanag niya na hindi natin alam na mula ika-1 siglo BK hanggang ika-15 siglo AD, higit na mahusay ang sibilisasyon ng Silangan kaysa sa sibilisasyon ng Kanluran sa paglalapat ng kaalaman tungkol sa kalikasan sa praktikal na pangangailangan ng tao. ³⁷⁴

Matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nagmungkahi si Needham noong 1948 sa palimbagan ng Unibersidad ng Cambridge ng proyekto ng pananaliksik tungkol sa sibilisasyong Tsino; tinanggap ang planong ito, at sinimulan niya ang malawakang pananaliksik at pagsulat tungkol sa agham at sibilisasyong Tsino. Sa pananaliksik na ito, ipinaliwanag ni Needham ang pag-imbento sa Silangan ng paghuhulma ng bakal (ang teknolohiya ng pagtunaw ng bakal at paghuhulma nito sa takdang anyo, na ginamit sa paggawa ng mga sisidlan at kanyon), ng sudsod (o talim ng araro), at ng estribo ng kabayo. Naimbento ang estribo sa Silangan noong mga ika-3 siglo at pumasok sa Kanluran noong Gitnang Panahon. Ang paggamit ng estribo ay lubhang nagpataas, sa antas na mahirap isipin, ng bilis ng pagkilos at kakayahang pandigma ng tao sa paggamit ng kabayo. Napakahalaga ng pag-imbento ng estribo kaya may pagtatasang ang ambag nito sa pag-unlad ng sibilisasyon ay maihahambing sa pag-imbento ng gulong o ng paglilimbag. At pinatunayan niya na ang mga kilalang imbensiyon tulad ng papel, pulbura, paglilimbag at kompas ay pawang ginawa sa Tsina.

Ngunit hanggang sa kalagitnaan ng ika-20 siglo, ang karamihan ng tao sa daigdig, at lalo na sa Kanluran, ay naniniwalang ang karamihan sa mga imbensiyong ito ay ginawa sa Kanluran.³⁷⁵ Matapos ang kalagitnaan ng ika-20 siglo, dahil sa pananaliksik ni Needham, natanggap sa mga intelektuwal sa Kanluran na ang mahahalagang imbensiyong ito ay nagmula sa Silangan. Kasunod nito, agad na humantong ito sa Kanluran, sa pangunguna ni Needham, sa tanong: kung gayon, bakit ang Tsina, na may sibilisasyon, agham at teknolohiyang nauuna nang sanlibo o ilang daang taon, ay hindi nagpatuloy sa pag-unlad at nahabol ng Kanluran?³⁷⁶ Ang mahalagang tanong na ito, na kilala bilang “Tanong ni Needham” (Needham’s Question), ay naging pinagtutuunan ng maraming siyentipiko at palaisip na Kanluranin noong kalagitnaan ng ika-20 siglo.³⁷⁷ Taglay na rin ni Wells ang ganitong tanong bago pa si Needham:

Bakit ang Tsina, na nakamit ang napakarami, ay hindi na nakamit ang higit pa? Sa panahong ito, lumabas ang Tsina sa karagatan at nagsasagawa ng malaking kalakalang panlabas. Bakit hindi natuklasan ng Tsina ang Amerika o ang Australia? ³⁷⁸

Alam ng mga palaisip na sumuri sa kasaysayan, tulad nina Needham at Wells, na sa mahabang kasaysayan ay matagal na nagpatuloy ang panahong nakahihigit ang sibilisasyon ng Silangan sa Kanluran. Ngunit sa nakaraang dalawa o tatlong siglo, kung kailan dinaraig ng Kanluran ang Silangan sa lahat ng panig, walang kaugnayan ang ganitong pananaw tungkol sa magkahambing na posisyon ng bawat sibilisasyon. Sa huli, hindi lamang sa Kanluran kundi pati sa Silangan, halos lahat ay tumingin sa katotohanang pangkasaysayan ng paglaganap ng sibilisasyon ng Silangan sa Kanluran bilang di-kapani-paniwala at halos hindi ito binigyan ng kahulugan. Kahit sa ikalawang kalahati ng ika-20 siglo, hanggang sa pumutok sa realidad ang pangkasaysayang pagbangon ng ekonomiya ng Silangan, ang pananaw na ito ang namayani sa Silangan man o sa Kanluran.

Ngunit hindi magaang ibibigay nina Wells at Needham, na kapwa Kanluranin, ang paborableng pagtatasang matagal na nauna ang Silangan sa Kanluran sa larangan ng kultura, at kung pagbabatayan ang kanilang malawak na kaalaman sa kasaysayan, hindi ito maaaring gawa-gawang kuwento. Sa katunayan, kung mahusay na susuriin ang kasaysayan, ang ganitong pananaw nina Wells at Needham sa Silangan ang namamayaning pananaw sa Kanluran bago ang ika-18 siglo. Isang halimbawa si Adam Smith. Inilarawan ni Adam Smith ang kasaganaan ng Tsina sa kanyang aklat na Ang Yaman ng mga Bansa na isinulat noong 1776. Inilarawan niya ang Tsina bilang isa sa pinakamayamang bansa sa daigdig noong ika-18 siglo:

Ang Tsina ay isa sa pinakamayayamang bansa sa daigdig. Ibig sabihin, ito ang may pinakamaraming tao sa daigdig, mataba ang lupang sakahan, at masipag at pino ang mga tao. Ngunit mukhang hindi ito nagbago sa mahabang panahon. Nang dumalaw si Marco Polo sa Tsina 500 taon na ang nakararaan, inilarawan niya ang kultura, industriya at napakaraming tao ng Tsina, at ang mga naglalakbay sa Tsina ngayon ay nagtatala rin ng kahawig nito. Mukhang matagal nang nalikha ng Tsina ang pinakamalaking yamang pinahihintulutan ng sistema ng batas at mga institusyon nito.³⁷⁹

Kung tatanggapin natin ang ganitong pananaw nina Wells, Needham at Adam Smith, magkakaroon tayo ng lubhang kawili-wili at mahalagang pananaw pangkasaysayan: ang tunay na paghabol at pag-ungos ng Kanluran sa Silangan ay limitado lamang sa nakaraang dalawa o tatlong siglo, ibig sabihin mula ika-18 siglo. Kung gayon, humahantong tayo sa konklusyon na hindi natin dapat ikulong ang ating sarili sa namamayaning pananaw ng Kanluran na limitado sa nakaraang dalawang siglo. Sapagkat kung magiging bihag tayo ng kalagayan ng ika-19 at ika-20 siglo, hindi natin mauunawaan ang nakaraan at hindi natin maididisenyo ang hinaharap na lalatag sa ika-21 siglo. Kailangan nating balikan ang mahabang kasaysayan bago ang kalagayan ng ika-19 at ika-20 siglo at suriin ang pag-angat at pagbaba ng Silangan at Kanluran.

Bago ang Renasimiyento: ang paglaganap ng kultura ng Silangan sa Kanluran

Ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ay umunlad nang saligang nakahiwalay sa isa’t isa sa loob ng libu-libong taon, hanggang sa tunay na lumapit ang Kanluran sa Silangan noong ika-19 na siglo. Ang mga saligang hakbang na bumubuo sa tunay na sibilisasyon, gaya ng pagsulat, paggamit ng metal, organisasyong panlipunan, relihiyong ipinahayag at pilosopiya ng kalikasan, ay pawang hiwalay na binuo ng Silangan at Kanluran, at hindi nagmula sa malapit na pag-iimpluwensiyahan o sa pagpasok mula sa labas.³⁸⁰ Ang tanging nag-uugnay sa dalawang sibilisasyon ay ang makitid na Daan ng Seda. Dahil ang anumang elementong pangkulturang naipasa sa pagitan ng Silangan at Kanluran ay kailangang dumaan sa napakakitid na daanang ito sa mga kabundukan ng Gitnang Asya, wala itong magagawa kundi mawala ang lahat ng katangian maliban sa diwa nito. Ang Daan ng Seda ay napakakitid at napakahaba para sa malapit na pag-iimpluwensiyahan sa kaisipan ng Silangan at Kanluran.³⁸¹

Hindi tulad ng karaniwang inaakala, kasinghalaga ng daang lupa ang daang dagat sa Daan ng Seda. Kaya itinuturing ng mga dalubhasa na mas tumpak ang salitang silk route (route), na nangangahulugang daanan, kaysa sa salitang silk road (road) na daang lupa lamang ang ipinahahayag. Ang Daan ng Seda, na binubuo ng daang lupa at daang dagat na nag-uugnay sa Silangan at Kanluran, ay tunay na nabuksan noong ika-1 siglo BK at naging daanan ng kalakalan ng Silangan at Kanluran. Hanggang sa mabuksan ni Vasco da Gama noong 1497 ang tuwirang rutang pandagat ng Silangan at Kanluran na nag-uugnay sa Atlantiko at Karagatang Indiyo, ginamit ito bilang tanging daanang nag-uugnay sa Silangan at Kanluran nang mahigit 1,700 taon.

Ang pangunahing dumaan sa Daan ng Seda ay mga mahahalagang bagay na magaan at mamahalin. Sa loob ng libu-libong taon, naipagbili sa Kanluran ang seda at pampalasa ng Tsina, at mula sa Kanluran ay dinala sa Tsina ang mga produktong salamin at mahahalagang metal upang ibili ng seda. Ang seda ang walang pagsalang pinakamahalagang kalakal. Kaya pinangalanan ang daang iyon na Daan ng Seda. Noong ika-1 siglo BK, habang tumitibay at lumalawak sa Silangan at Kanluran ang kapangyarihan ng dinastiyang Han ng Tsina at ng Imperyong Romano, umabot sa ganap na pagkilos ang Daan ng Seda.

Sa panahong ito, may mga talaan pa nga sa Tsina na tumatawag sa Imperyong Romano na Daqin (大秦國). At may mga talaan sa panitikan ng panahong Romano na maraming seda ng Tsina ang naipagbili sa Roma. Umabot pa sa pagpapahayag ng pangamba ang Roma tungkol dito:

Ilang ulit na nagpasa ang Senado ng Roma, dahil sa mga dahilang pang-ekonomiya at moral, ng mga batas na nagbabawal sa mga mamamayang Romano na magsuot ng damit na seda, ngunit hindi ito nasunod. Sapagkat napakaraming ginto ng Imperyong Romano ang dumaloy sa Tsina upang mag-angkat ng seda. Sa moral, itinuring ang damit na seda na magarbo at imoral.³⁸²

Nag-iwan si Seneca, senador ng Roma noong ika-1 siglo AD, ng sumusunod na tala tungkol sa “imoral na panig” ng damit na seda:

Hindi ko alam kung matatawag na damit ang kasuotang seda na hindi nagtatago sa hubog ng katawan at hindi rin nag-iingat sa dignidad ng nagsusuot nito…… Napakaraming babae ang nag-uunahan sa pagkahumaling sa damit na seda, nang makita nilang ang hubog ng katawan ng mga babaeng di-tapat ay lantad na nakikita sa manipis na seda, kaya ang panauhin at ang may-bahay ay maaaring magkaroon ng iisang kaalaman tungkol sa hubog ng katawan ng asawa.³⁸³

Ang kalakalan ng Silangan at Kanluran sa Daan ng Seda ay di-tuwirang kalakalan. Ibig sabihin, ang mga mangangalakal ng iba’t ibang bansa ng Gitnang Asya at Gitnang Silangan, na nasa pagitan ng Kanluran ng Europa at ng Silangan ng Silangang Asya, ang gumanap ng papel ng tagapamagitan. Ang unang Kanluraning tuwirang dumalaw sa Silangan nang walang ganitong tagapamagitan, nakasaksi rito, at nag-iwan ng talaan ay si Marco Polo. Nangyari ito noong ika-13 siglo. Siyempre, bago si Marco Polo ay paminsan-minsang dumalaw sa Tsina ang mga paring Katoliko at nag-iwan ng talaan, ngunit si Marco Polo ang tunay na nagpakilala ng Silangan sa Kanluran. Si Marco Polo, na nagtungo sa Silangan sa Daan ng Seda noong ika-13 siglo, ay bumalik sa pamamagitan ng daang dagat ng Daan ng Seda.

Itinala ni Marco Polo ang nakita niya sa Silangan sa isang aklat, Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo, sa huling bahagi ng ika-13 siglo. Ang kanyang talaan ng paglalakbay ang naging unang aklat na nagpakilala ng sibilisasyon ng Silangan sa Europa. Naimpluwensiyahan nito ang maraming tao, at isa rito si Colon, na tumawid sa Atlantiko at natuklasan ang Amerika noong 1492. Masigasig na binasa ni Colon ang Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo habang nilalagyan ng mga tala, at nagpasyang magbukas ng tuwirang rutang pandagat mula sa Kanluran tungo sa Silangan upang makarating sa Silangan.

Ipinakilala ni Marco Polo ang kultura ng Silangan sa pamamagitan ng Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo, at kabilang sa mga ipinakilala niya ang mapagparayang saloobin sa iba’t ibang relihiyon, ang paggamit ng perang papel, ang paglilimbag sa pamamagitan ng mga tipo, ang paggamit ng karbon, at ang paglalarawan sa Great Wall at sa Malaking Kanal. Hindi ito pinaniwalaan ng karamihan ng mga Kanluranin, hindi lamang noong panahon ni Marco Polo kundi sa loob ng ilang siglo pagkaraan. Lubhang magkaiba ang saligan ng sibilisasyon at napakalaki ng pagkakaiba sa laki, kaya hindi talaga ito mapaniwalaan. Paano magagamit ang piraso ng papel sa halip na ginto o pilak? Paano masusunog bilang panggatong ang anumang piraso ng itim na bato? Paano malilikha nang maramihan ang aklat, na ginagawa sa pagkopya ng bawat pahina sa kamay, sa pamamagitan ng tinatawag na tipo at papel? At higit sa lahat, paano posible ang lipunan ng tao na hindi nakasentro sa Diyos, at paano magkakasamang iiral ang ilang relihiyon sa iisang bansa? Taglay ang ganitong mga pagdududa, itinuring nilang nagmamayabang si Marco Polo. Sapagkat ang lahat ng ito ay mahirap unawain o isipin. Ngunit ang ganitong mga pagdududa at tanong ay lubos na natural para sa mga Kanluraning nabubuhay pa noon sa madilim na panahon ng Gitnang Panahon.

Lalo na para sa mga Kanluranin sa huling bahagi ng ika-13 siglo, na maliit ang sukat ng lahat, gaya ng politika, ekonomiya at populasyon, hindi kapani-paniwala na ang bilang ng tao o bagay na kaugnay ng isang pangyayari o gawain sa Silangan na isinalaysay ni Marco Polo ay madalas lumampas sa milyon-milyon. Kung iisipin na kahit sa huling bahagi ng ika-15 siglo ay mga tatlong milyon lamang ang populasyon ng Inglatera, ang yunit na milyon ay itinuturing ng mga Kanluranin noon na bilang na maaabot lamang kung pagsasamahin ang ilang bansa. Kaya tinuya si Marco Polo sa Kanluran at tinawag na “ang taong milyon” (Il Milione). Sinasabing sa kanyang higaan ng kamatayan, pinayuhan siya ng kanyang mga kaibigan na pagsisihan, para sa kapayapaan ng kanyang kaluluwa, ang napakaraming kasinungalingang nakatala sa Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo. Bumuntong-hininga raw si Marco Polo at sinabing hindi niya nailarawan kahit kalahati ng mga kamangha-manghang bagay na nakita niya sa Silangan, at pumikit.

Sa loob ng daan-daang taon pagkaraan, kumbinsido ang mga Europeo na kathang-isip ang Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo, kaya ginawa nila siyang kasingkahulugan ng mayabang at sinungaling. Sa Kanluran, tinatawag na “Marco Polo” ang taong nagsasabi ng mga bagay na itinuturing na kakatwa. Nagpatuloy ang ganitong kalagayan nang mga 300 taon, hanggang sa tuwirang dumating ang mga Kanluranin sa Silangan noong ika-16 at ika-17 siglo sa pagsunod sa tuwirang ruta ng Atlantiko at Karagatang Indiyo na binuksan ni Vasco da Gama noong 1497, at napatunayang totoo ang karamihan sa inilarawan ni Marco Polo sa Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo.³⁸⁴

Hindi naunawaan ng Kanluran ang ganitong bagong anyo ng Silangan dahil sa “madilim na panahon” ng Gitnang Panahon. Habang dinaranas ng Kanluran ang halos sanlibong taon ng madilim na panahon ng Gitnang Panahon, paulit-ulit na umunlad ang Silangan sa kultura. Ang ganitong maunlad na kultura at kaisipan ng Silangan, na may agwat na sanlibong taon, ay nakarating at nakaimpluwensiya sa Kanluran sa dalawang yugto. Ang una ay ang kulturang materyal ng Silangan, at ang ikalawa ay ang kaisipan ng Silangan. Sa panahon ng “kapayapaang Mongol” (Pax Mongolica), na nagtayo ng dakilang imperyong tumatagos sa kontinente ng Eurasya at masiglang nagtaguyod ng lahat ng kalakalan sa loob ng mga dalawang siglo, tunay na pumasok sa Kanluran ang mga imbensiyon ng Silangan at nagkaroon ng malaking impluwensiya sa Renasimiyento ng Kanluran. Pagkatapos noon, nang pumasok sa Kanluran ang kaisipan ng Silangan sa pamamagitan ng unang tuwirang pakikipag-ugnayan ng mga tao ng Silangan at Kanluran, nagkaroon ito ng malalim na impluwensiya sa Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran.

Kinailangang hintayin hanggang ika-16 na siglo ang tuwirang pakikipag-ugnayan ng Silangan at Kanluran sa pamamagitan ng tuwirang rutang pandagat. Ngunit bago noon, ang Daan ng Seda ay kailangang dumaan sa iba’t ibang hangganan sa ilalim ng iba’t ibang bansa. Ang eksepsiyon ay noong itinayo ng Mongol ang imperyong sumasaklaw sa Silangan at Kanluran. Lubhang pinalawak at nagtayo ng mga bagong daan at tulay ang Imperyong Mongol, at masigasig na itinaguyod ang malayang kalakalan at pagpapalitan ng kultura hindi lamang sa loob ng imperyo kundi pati sa pagitan ng Silangan at Kanluran. Noon tunay na naipasa sa Kanluran ang mga imbensiyon ng Silangan. Ito ay dahil itinayo ng Imperyong Mongol ang pinakamalawak na imperyo sa kasaysayan ng tao na tumatawid sa kontinente ng Eurasya at itinatag ang kapayapaang Mongol. Bago noon, malabong kamalayan lamang na may sibilisasyon sa Silangan ang dala ng Daan ng Seda. Ang sangkatauhan, na may limitadong paraan lamang ng transportasyon at komunikasyon, ay namumuhay nang hindi nadarama ang pangangailangang lubos na magkaunawaan ang Silangan at Kanluran. Hanggang ika-12 siglo, ang paglalakbay ng Silangan at Kanluran sa Daan ng Seda ay umaabot ng dalawa hanggang tatlong taon sa isang direksiyon lamang.

Sa panahon ng kapayapaang Mongol, iisang direksiyon lamang ang daloy ng kultura, mula Silangan tungo sa Kanluran. Dahil ang Kanluran noon ay nagsisimula pa lamang kumilos upang makaalis sa halos sanlibong taong madilim na daigdig ng Gitnang Panahon, ang tanging maibibigay nito sa Silangan ay ang Katolisismo, isang relihiyon ng pahayag. Ngunit noon ay matatag nang naitatag sa Silangan ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan na nakasentro sa Taoismo at Konfusyanismo, kaya walang puwang na mapapasukan ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran. Kaya iisang direksiyon lamang na naipasa sa Kanluran ang kultura ng Silangan, at ang kulturang ito ng Silangan na naipasa noon ay nagkaroon ng hindi maliit na impluwensiya sa pagsisimula at pag-unlad ng Renasimiyento ng Kanluran. Sa aklat na Genghis Khan and the Making of the Modern World, ganito ipinahahayag ni Propesor Jack Weatherford (Jack Weatherford) ang impluwensiya ng kapayapaang Mongol sa Renasimiyento:

Sa panahon ng Renasimiyento sa Europa, nagbago dahil sa impluwensiya ng Mongol ang teknolohiya, digmaan, pananamit, kalakalan, pagkain, sining, panitikan at maging ang musika ng Europa...... Sa unang pagkakataon sa kasaysayan, nagsuot ang mga Europeo ng pantalon at pang-itaas sa halip na mahahabang bata at palda. Sa halip na kalabitin ng daliri ang mga instrumento, tinugtog nila ang mga ito sa pamamagitan ng arko na ginamit ng mga Mongol sa damuhan. At nagsimula ring gumuhit ang sining sa bagong paraan.³⁸⁵

Noong Renasimiyento lamang nagsimulang magsuot ang mga Kanluranin ng pantalon na natutuhan nila sa mga Mongol. Bago noon, sa loob ng libu-libong taon ay nagsuot sila ng mahahabang bata, gaya ng nakikita natin sa mga larawan ng mga Griyego, ng mga senador ng Roma at ng mga monghe ng Gitnang Panahon. At sa loob din ng libu-libong taon, ang alpa na kinakalabit ng kamay ang naging instrumentong may kuwerdas ng Kanluran, at noong Renasimiyento lamang nagsimulang gamitin ang paraan ng pagkuskos ng arko sa mga kuwerdas. Ito ang umunlad at naging biyolin at cello.

Ang Kanluran, na nagtiis ng sanlibong taon ng madilim na panahon ng Gitnang Panahon, ay nakaranas ng maraming kamangha-manghang kultura ng Silangan dahil sa kapayapaang Mongol. Kasama rito ang madalas nating ibinibilang na apat na dakilang imbensiyon ng Tsina: ang papel, pulbura, paglilimbag at kompas. Nagkaroon ang mga ito ng malaking impluwensiya sa mga Kanluraning nakaligtas sa Itim na Kamatayan na sumalanta sa buong daigdig noong ika-14 na siglo at nagkaroon ng bagong pananaw sa buhay. Ito ang simula ng Renasimiyento. Ang ilan sa mga ito, halimbawa ang papel, ay nakarating na sa Kanluran noon pa man sa pamamagitan ng mga mangangalakal ng iba’t ibang bansa sa Gitnang Asya at Gitnang Silangan. Ngunit sa pagdaan sa kamay ng mga mangangalakal ng iba’t ibang bansang magkakaiba ang wika, pagsulat, kaugalian at kultura, ang diwa ng teknolohiya, kultura at kaisipan, maliban sa mga kalakal mismo, ay hindi maiiwasang lumabnaw o maglaho. Ngunit sa panahon ng kapayapaang Mongol, patuloy na pumasok sa Kanluran ang napakaraming imbensiyon ng Silangan, at nagkaroon ito ng mapagpasyang impluwensiya sa pag-unlad at paglukso ng sibilisasyon ng Kanluran.

Madaling mahulaan kung gaano nakapag-ambag sa pagdating ng Renasimiyento ang pagpasok ng papel at paglilimbag sa Kanluran, na nagpalaki nang lubha sa dami ng mga aklat. Ang Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo man ay limitado noong una sa mga kopyang isinulat ng kamay. Ngunit pagsapit ng panahon ni Colon, lumaganap na ang mga nilimbag na kopya, kaya nabasa ni Colon ang Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo sa nilimbag na anyo. At ang pagpasok ng kompas sa Kanluran ay mapagpasyang nagpadali sa paglalayag ng Portugal at Espanya sa Atlantiko, Karagatang Indiyo at Pasipiko, na malawakang nagsimula mula sa huling bahagi ng ika-15 siglo. Noon, sa pagsasanib ng paghuhulma ng bakal (iron cast) ng Silangan at ng paggamit ng pulbura, nagtagumpay ang Kanluran sa paggawa ng mahuhusay na kanyon, at mahusay na ipinakikita ng kasaysayan na mapagpasyang nakapag-ambag ang kanyon sa pananakop ng Kanluran sa daigdig.

Kung ang Renasimiyento ng ika-15 hanggang ika-16 na siglo ay utang sa kultura ng Silangan na nagsimulang malayang pumasok sa Kanluran dahil sa kapayapaang Mongol mula ika-14 na siglo, sa Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran noong ika-17 hanggang ika-18 siglo na sumunod sa Renasimiyento, naging posible ang pagpapalitan ng kaisipan ng Silangan at Kanluran sa pamamagitan ng tuwirang pakikipag-ugnayan nila. Sa pagkakataong ito man, iisang direksiyon ang daloy ng kaisipan, ang pagpasok ng kaisipan ng Silangan sa Kanluran. Dahil ang layunin ng Kanluran ay lumaya mula sa iba’t ibang di-makatwirang dogma ng relihiyong ipinahayag, dumaloy patungong Kanluran ang sistema ng kaisipan ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan na nakasentro sa kalikasan.

Ang Panahon ng Kaliwanagan: ang positibong pagtatasa ng Kanluran sa sibilisasyon ng Silangan

Pinaghiwalay ng mga kabundukan ng Himalaya at Kunlun, na tinatawag na bubong ng daigdig, ang Silangan at Kanluran ay namuhay nang libu-libong taon nang hindi nag-iimpluwensiyahan, at kani-kaniyang nagtayo ng sistema ng sibilisasyong may sariling katangian. Ang tunay na pagpapalitan ng kaisipan sa pagitan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran na umunlad nang nakahiwalay sa isa’t isa ay naging posible lamang sa huli noong ika-16 hanggang ika-17 siglo. Nagsimula ito nang manirahan sa Beijing ng dinastiyang Qing ang mga misyonerong Katoliko ng Kanluran sa pamamagitan ng ruta ng Atlantiko at Karagatang Indiyo na binuksan ni Vasco da Gama.

Ang pinakamahalagang tauhan sa mga paring Katoliko ay si Matteo Ricci (Matteo Ricci, 1552–1610). Dumating si Matteo Ricci sa Macau noong 1582 sa edad na tatlumpu, nanirahan sa Tsina nang dalawampu’t walong taon, at pinag-aralan ang wika at kultura ng Tsina hanggang sa kanyang kamatayan sa Beijing noong 1610 sa edad na limampu’t walo. Habang gumaganap bilang tagapayo sa korteng imperyal ng Tsina, inilathala niya sa wikang Tsino ang Ang Tunay na Kahulugan ng Panginoon ng Langit (天主實義) na nagpakilala sa Silangan ng konsepto ng Diyos ng Kanluran. Bilang Kristiyano, pinag-aralan niya ang Konfusyanismo. Nang mamatay, inilibing siya sa isang templong Budista sa Beijing.

May kaugnayan din si Matteo Ricci sa ating bansa. Nang si Yi Su-gwang (李睟光), na nagtungo sa Beijing bilang sugo ng Joseon, ay nakabasa ng Ang Tunay na Kahulugan ng Panginoon ng Langit ni Ricci at ng iba pa at bumalik, unang nakilala sa Joseon ang sibilisasyong Kanluranin at ang doktrinang Kristiyano na ipinakilala ni Ricci. Pagbalik ni Yi Su-gwang, noong 1614 (ika-6 na taon ni Haring Gwanghae) ay isinulat niya ang unang ensiklopedya ng Joseon, ang Jibong yuseol (芝峰類說), at binanggit dito ang Katolisismo. Masigasig si Matteo Ricci sa pagpapalaganap ng kaisipang Kanluranin sa Tsina sa pamamagitan ng Kristiyanismo, ngunit sa pagsasalin sa Mga Analekta at iba pa at pagpapalaganap nito sa Kanluran, nakapag-ambag din siya nang mapagpasya sa pagpapalaganap ng kaisipan ng Silangan sa Europa. Noon nakuha ni Kong Fuzi ang pangalang Confucius, ang anyong Latin ng kanyang pangalan.

Ano ang natutuhan at nadama ng Silangan mula sa Kanluran noon? Nagpakita ang Silangan ng interes sa paraan ng pagpipinta ng larawan ng Kanluran, sa mga makinang eksakto tulad ng orasan, at sa mga mapa ng daigdig. Ngunit sa pilosopiya at kaisipan, ang maihahandog ng Kanluran ay ang relihiyong ipinahayag, ibig sabihin ang Katolisismo. Ngunit dahil may malaking kaalaman na ang Silangan tungkol sa Kristiyanismo mula sa mga pakikipag-ugnayan noong panahon ng mga dinastiyang Tang, Song at Yuan, hindi na ito bago. At mahuhulaan din na ang Silangan, na taglay na ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan na katapat ng huling bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, ay hindi gaanong nagkainteres sa relihiyong ipinahayag. Kaya ang agos ng kaisipan noong ika-17 hanggang ika-18 siglo, ang Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, ay dumaloy sa direksiyong naiimpluwensiyahan ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ang Kanluran.

Isa sa mga unang Tsinong dumalaw sa Kanluran ay ang Tsinong si Shen Fuzong (沈福宗), na binago ang pananampalataya tungo sa Katolisismo ng misyonerong Kanluranin na si Couplet (Couplet) na nakatira sa Tsina.³⁸⁶ Natanggap niya ang pangalang pambinyag na Michael (Michael). Umalis sila sa Macau patungong Europa noong 1681. Dumalaw si Shen Fuzong sa Italya, Pransiya at Inglatera, at kasama ni Couplet ay dumalaw sa London, Berlin at Vienna, nakipagkita sa mga iskolar, at sinasabing sumagot sa mga tanong tungkol sa wikang Tsino, pilosopiya ng Silangan at iba pa. Noong 1684, humarap siya kay Haring Louis XIV ng Pransiya at dumalo sa hapunan ng hari, kung saan ipinakita niya ang paggamit ng chopsticks at ang pagsulat ng mga titik Tsino. Nanatili siya sa Inglatera mula 1685 hanggang 1688. Habang nasa Inglatera, humarap siya kay Haring James II ng Inglatera. Lubhang nagkainteres si James II kay Shen Fuzong, ang unang Tsinong dumalaw sa Inglatera, at ipinagawa pa ang kanyang larawan at isinabit sa palasyo. ³⁸⁷ Umalis siya sa Inglatera noong 1688 at nagtungo sa Portugal, kung saan naging paring Heswita siya. Pagkatapos noon, sinasabing namatay siya noong 1691 malapit sa Mozambique sa paglalakbay pabalik sa Tsina.³⁸⁸

Sa pamamagitan nina Matteo Ricci, Shen Fuzong at iba pa, unang tuwirang nakaharap ng mga palaisip na Kanluranin ang kultura ng Silangan. Noon, nagpakita ang mga palaisip na Kanluranin ng sariwang pagkamausisa na walang pagkiling sa kaisipan ng Silangan at tinasa ito. Noong Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, ika-17 hanggang ika-18 siglo, tuwirang nakaimpluwensiya ang kaisipan ng Silangan sa kaisipan ng Kanluran sa dalawang larangan: ang etikang pampolitika na nakasentro sa Konfusyanismo at ang ekonomiyang pampolitika na nakasentro sa Taoismo.

Ang mga palaisip na Kanluranin noon, na nakaranas ng walang-awang patayan ng mga Protestante at Katoliko na nagmula sa nagpapatuloy na Repormasyon, ay sawang-sawa na sa dogma at kawalan ng pagpaparaya ng relihiyong Kanluranin. Sa ganitong kalagayan, natuklasan nila sa kaisipan ng Silangan ang pananaw sa sansinukob ng kalikasan at sistemang etikal na nakasalig hindi sa pahayag ng Diyos kundi sa isip, at nagpahayag sila ng pagkamangha at paghanga. Sapagkat nakaharap nila ang sibilisasyong naisakatuparan na ang kanilang hinahangad. Ang mga palaisip tulad ni Leibniz (1646–1716) ang kumakatawan sa positibong pagtatasa sa sibilisasyon ng Silangan at sa malaking pag-asa sa pagpapalitan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran:

Itinuturing kong natatanging pagkalinga ng tadhana na inilagay ang dalawang pinakamaningning na sibilisasyong nakamit ng sangkatauhan sa magkabilang dulo ng ating kontinente, ibig sabihin sa Europa at sa Tsina. Kumikilos din ang pamamahala ng Diyos sa mabuting kalagayan: habang iniaabot ng dalawang bansang pinakamaunlad at pinakamalayo sa isa’t isa ang kanilang mga bisig, ang lahat ng bansa sa pagitan nila ay unti-unting magkakaroon ng mas mataas na paraan ng pamumuhay.³⁸⁹

Noong panahong ito, positibong tinasa ng mga palaisip ng Kaliwanagan sa Kanluran na ang kaisipan ng Silangan ay mahusay na gumagana sa lipunan ng Silangan sa larangan ng politika, ekonomiya at etika nang walang anumang dogma, nang lubhang mapagparaya, at nang binabawasan hanggang sukdulan ang pakikialam ng pamahalaan. Naglathala sina Propesor Walter Demel (Walter Demel) at David Mungello (David Mungello) ng mga artikulo at aklat na mahusay na nagbubuod sa pananaw ng mga palaisip na Kanluranin noong panahong ito sa sibilisasyon ng Silangan. Kung bubuurin ang pananaw ni Demel, ganito ito:

Sa paningin ng Kanluran, ang mga Tsino ay mabait at masipag, ngunit sa huli ay mga ateista at mapamahiin. Ngunit nakita ng mga pilosopong Kanluranin ang mga kamangha-manghang panig sa maraming aspekto. Ibig sabihin, na ang mga opisyal ng Silangan ay pinipili batay lamang sa sariling kaalaman at kabutihan, anuman ang pinagmulan o kayamanan; na ang mga iskolar ay natatanging iginagalang; na lubhang maunlad ang iba’t ibang estadistika; at lalo na, nagtaka sila na lubhang masagana ang Tsina kahit hindi ito tumatanggap ng pagpapala ng Diyos. Inisip noon ng Kanluran tungkol sa mga Tsino na kahit sila ay etikal, magalang at matalino, wala silang alam tungkol sa Bibliya o kay Aristoteles at hindi sila marunong humatol sa relihiyon. Lubhang nabagabag ang mga palaisip na Kanluranin na gaano man nila suriin, hindi pumapasok ang Tsina sa kanilang sistema ng kaisipan… Natuklasan nila na may natatanging padron pangkultura ang Silangan na wala saanman sa daigdig. Lubha silang humanga na tuwirang nagpapakita ng interes ang mga emperador ng Tsina sa agrikultura. Pinayuhan nila ang mga monarkang Kanluranin na tulad ng emperador ng Tsina ay magpakita ng halimbawa ng pagtatanim tuwing tagsibol. Kaya nagpakita rin ng halimbawa ng pagtatanim ang mga monarkang Kanluranin tulad nina Louis XV, Louis XVI at Joseph II. Itinuring ni Voltaire na habang lubog sa pamahiin ang lahat ng ibang bansa, ang namumunong uri lamang ng Tsina ang marunong at deista (deistic). Nagpahayag siya ng pagkamangha na sa Tsina ay walang gitnang uri, tulad ng aristokrasya ng Kanluran, sa pagitan ng pinakamataas na pinuno at ng bayan. Namangha siya na ang lahat ay nagtatrabaho at walang saray na hindi nagtatrabaho tulad ng aristokrasya. Nagulat sila sa Kautusan ng Pagpaparaya (Edict of Tolerance) ni Emperador Kangxi ng Tsina na nagbigay ng kalayaang panrelihiyon noong 1692, at pinuna pa nila ito bilang labis na mapagparaya. Maraming palaisip na Kanluranin ang nag-isip na pinamamahalaan ng mga pilosopo ang bansang Tsina. Lubha silang nasiyahan na matagal na napanatili at napaunlad ang sistemang may institusyon sa pagtataas ng ranggo ng mga opisyal, maayos na tumatrato sa mga opisyal, at mabigat na nagpaparusa sa tumatanggap ng suhol. Pinamamahalaan ng monarka ng Tsina ang bansa sa tulong ng tapat at marurunong na tagapayo, at itinuring nila ang modelong ito na huwaran ng “naliwanagang (enlightened) ganap na monarka” na kanilang iniisip. Nalaman nila na ang etika ang sentrong kaisipan ng lipunang Tsino, at ang etikang iyon ay hindi lamang praktikal na layuning pinagsisikapan ng karaniwang bayan, kahit hindi sila taimtim na Kristiyano, kundi isang mithiing maaabot ng sinuman.³⁹⁰

Isinulat din ni Propesor Mungello sa kanyang aklat na The Great Encounter of China and the West, 1500–1800, at sa artikulong “Confucianism in the Enlightenment”, ang tungkol sa Silangan ayon sa pagtingin ng Kanluran noong Panahon ng Kaliwanagan sa Europa. Kung bubuurin, ganito ito:

Iginiit nina Voltaire at ng ibang palaisip ng Kaliwanagan na ang Tsina, na pinamamahalaan ng emperador batay sa mga pagpapahalagang espirituwal ng Konfusyanismo, ay maaaring maging modelo ng naliwanagang monarkiya sa Europa. Ibig sabihin, pinansin nila na namamahala ang monarka sa pakikipagsanggunian sa organisasyon ng mga iskolar-opisyal. Napakalalim ng paggalang ni Quesnay kay Confucius kaya masigasig niyang ipinalaganap ang Konfusyanismo sa Europa, hanggang sa tawagin si Quesnay mismo na ‘Confucius ng Europa’. Nagpakita sila ng pambihirang interes na ang Limang Klasiko ng Konfusyanismo ay itinuturing na iisang pamana ng lahat ng taga-Silangan at hindi ng anumang natatanging paksiyon. Tinasa nila na ang mga aral ni Confucius, na nakatuon sa etika, ay hindi lamang lohikal na magkakaugnay kundi may malaking halaga sa praktika. Itinuring nila na kapaki-pakinabang ang Konfusyanismo sa pagtatatag ng mithiing sistemang pampolitika para sa sangkatauhan. Lalo silang namangha at nasiyahan dahil ito ay patunay pangkasaysayan na posible ang sistemang etikal kahit walang relihiyon. Tinanggihan naman ng ilang palaisip ng Kaliwanagan sa Kanluran ang kosmolohiya at metapisika ng paaralan ni Zhu Xi bilang materyalista at ateista. Ipinakilala ang kaisipang Konfusyano sa Inglatera noong ika-18 siglo, at itinuro ni Samuel Johnson na, kumpara sa pagbili at pagbebenta ng mga katungkulan ng mga kapitalista ng London sa Inglatera noon, ginamit ng Tsina ang sistema ng mga iskolar-opisyal na nakasalig sa kakayahan…Lalo niyang pinahalagahan na iniuugnay ng sistema ng pagsusulit pang-imperyal ng Tsina ang kakayahan at intelektuwal na tagumpay ng indibidwal sa katungkulan. Kaya itinuring ang Tsina na buhay na patunay ng “meritokrasyang nakasalig sa kaalaman” (learned meritocracy).³⁹¹

Lumitaw rin ang ganitong paborableng interes sa Tsina sa pamumuhay at estilo ng arkitektura ng aristokrasyang Kanluranin, at sa pag-unlad ng hardin na Ingles. Noon, sa mga palasyo ng Versailles sa Pransiya, ng mga Habsburg sa Vienna, at ng maharlikang angkan ng Prusya sa Sanssouci, may “silid Tsino” o silid na estilong Tsino na ang lahat ng palamuti, dingding at kisame ay pinalamutian sa estilong Tsino. Ang estilong rococo ng arkitektura at palamuti na uso sa Kanluran noong ika-18 siglo ay hinango sa modelong Tsino. Ipinalaganap at kinagiliwan nila ang sedang Tsino, porselanang Tsino at tsaa bilang mga mataas na libangan. Tinawag noon sa Europa ang ganitong hilig sa kultura, arkitektura at pamumuhay, ayon sa wikang Pranses, na Chinoiserie (Chinoiserie), na nangangahulugang “estilong Tsino”. Sa sining din, lumitaw ang mga dalubhasang naimpluwensiyahan ng Silangan, tulad ni Watteau (1684–1721).

Habang tinatanggap ng mga dinastiya sa kontinente ng Europa ang kulturang Tsino, lumitaw sa Inglatera, dahil sa impluwensiya ng Tsina, ang tinatawag na hardin na Ingles (English Garden). Hanggang sa panahong Baroque, uso sa Kanluran ang maayos na hardin na sumasalamin sa heometrikong pagkakatimbang at konsepto na sumasagisag sa kaayusan ng relihiyong ipinahayag o ng ganap na monarkiya. Dahil sa impluwensiya ng naturalismong Tsino, nagbago ang heometrikong hardin ng kontinente ng Europa tungo sa hardin na Ingles na maaaring magmukhang magulo ngunit natural. Marahil ang pagkahilig sa natural na hardin ng Inglatera, ang unang tumalikod sa pyudal na monarkiyang Europeo at nagtagumpay sa pagtatatag ng demokrasyang parlamentaryo, ay maituturing na pagpapahayag ng sistema ng pilosopiya ng kalikasan sa pagbuo ng hardin.

3) Ang Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran: kaliwanagan mula sa ano?

Noong Panahon ng Kaliwanagan, ika-17 hanggang ika-18 siglo, masigasig at seryosong pinagtalunan sa Kanluran ang iba’t ibang usaping mahirap nating isipin ngayon. Sa pinakadakilang mga pilosopo, siyentipiko at palaisip ng panahong iyon, nagkaroon ng mga pagtatalo tungkol sa iba’t ibang panukalang nakasulat sa Bibliya, nang may relihiyosong sigasig, malamig na isip, at kung minsan ay damdamin ng katarungan. Upang maunawaan ang dahilan kung bakit nagpakita ang mga palaisip na Kanluranin ng malaking pagkamausisa sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan at nahilig dito, suriin natin ang ilan sa ganitong kawili-wiling mga pangyayari.

Ang Kanluran na naniwalang ang impiyerno ay talagang nasa ilalim ng lupa ng Jerusalem

Mula nang idiin ng Kristiyanismo ang kahalagahan ng kabilang buhay, matatag na naniwala ang mga Kanluranin sa langit at impiyerno. Tiyak ang mga Kanluranin ng Gitnang Panahon na ang impiyerno ay nasa ilalim ng lupa ng Jerusalem. Noong ika-13 hanggang ika-14 na siglo, nang isulat ni Dante ang Banal na Komedya, itinuring niyang nasa ilalim ng lupa ng Jerusalem ang impiyerno. Ang pag-iral ng ganitong impiyerno ay tuwirang kaugnay ng paniniwala ng Kanluran sa daigdig pagkatapos ng kamatayan na binubuo ng langit at impiyerno. Higit na seryoso kaysa sa ating inaakala, naniwala ang mga Kanluranin ng Gitnang Panahon at ng unang bahagi ng makabagong panahon na malapit nang dumating ang Huling Paghuhukom. Kaya ang pananabik na mapatawad sa kasalanan sa Huling Paghuhukom at makarating sa langit ang namahala sa kanilang buhay. Iniharap ng Simbahan ang iba’t ibang patunay ng pagpapatawad sa kasalanan. Halimbawa, ang pahayag ng Papa na ang pakikilahok sa Krusada upang mabawi ang Jerusalem ay magpapatawad sa lahat ng kasalanan at magdadala sa langit ay gumanap ng mapagpasyang papel sa pagbuo ng Unang Krusada. Humantong pa ito sa pagbebenta ng Simbahan ng mga indulhensiya. Maraming tao ang nagnais na makaiwas sa takot sa iba’t ibang kakila-kilabot na parusa ng impiyerno.

Ang Kanluran na naniwalang umiikot ang araw sa daigdig at ang tao ang sentro ng daigdig

Ang himala ni Josue na nagpahinto sa araw sa langit (Josue 10:12–14) ay isa sa mga batong-panulok na pinaniwalaang katotohanan sa daigdig ng kaisipan ng Kanluran nang mahigit sanlibong taon. Ang heosentrismo ay katotohanang hindi maaaring hamunin. Isang pangyayaring nagdulot ng malaking unos ang naganap sa huling bahagi ng Renasimiyento at sa unang bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan. Ito ang “pananaw sa sansinukob na nakasentro sa araw” (heliocentrism) na iniharap nina Copernicus (Nicolaus Copernicus, 1473–1543), Kepler (Johannes Kepler, 1571–1630) at Galileo (Galileo Galilei, 1564–1642), batay sa siyentipikong katotohanan ng pagmamasid sa kalangitan. Sapagkat ayon sa heosentrismo, pinahinto ng Diyos ang araw, ngunit ayon sa bagong teorya ng heliosentrismo, kailangan sanang pahintuin ng Diyos ang pag-ikot ng daigdig. Kung gayon, nagkamali ang alinman sa Diyos o kay Josue, o nagkaroon ng malubhang pagkakamali sa ugnayan ng Diyos at ni Josue, o nagkaroon ng pagkakamali sa proseso ng pagsulat ng Bibliya, kaya lumilitaw ang tanong na may suliranin ang Bibliya mismo. Kilalang-kilala natin ang tanyag na heliosentrismo ni Galileo. Ang galaw ng mga bagay sa kalangitan na tunay na namasdan ni Galileo sa teleskopyo ay malinaw na nakasentro sa araw at umiikot ang daigdig sa palibot nito. Ngunit kinailangang patuloy na igiit ng Papado ang salita ng Diyos na nakasulat sa Bibliya. Ipinilit ng Papado ang heosentrismo na nagsasabing umiikot ang araw sa palibot ng daigdig. Sinuportahan ng Simbahan ng Gitnang Panahon ang palagay nina Aristoteles at Ptolomeo, at inisip na ang daigdig ang sentro ng sansinukob at ang mga bagay sa kalangitan, kasama ang araw at buwan, ay umiikot sa palibot ng daigdig. Sapagkat mahusay na tumutugma ang palagay na ito sa paglalarawan ng paglikha sa Genesis ng Pentateuko. Niyanig ng heliosentrismo ang “pananaw sa sansinukob na nakasentro sa daigdig” (geocentrism) na likas sa dogma ng Bibliya na natatanging nilikha ng Diyos ang daigdig at ang tao. Kaya hindi maiiwasang supilin ng Papado sa Roma ang resulta ng kanilang pagmamasid na umiikot ang daigdig sa palibot ng araw. May kuwento na si Galileo, upang mailigtas ang kanyang buhay, ay kinilala ang salita ng Bibliya ngunit inulit ang heliosentrismo: “Gayunman, umiikot pa rin ang daigdig.”

Ang paniniwala sa baha ni Noe ay hinamon ng pagpasok ng kultura ng Silangan sa Kanluran

Kaugnay ng pagkalkula sa edad ng daigdig, may pangyayari ring muling pagsukat sa baha ni Noe na naimpluwensiyahan ng kultura ng Silangan. Noong ika-18 siglo, ang Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, nag-alinlangan ang mga palaisip na Kanluranin sa mga di-makatwirang panig ng Kristiyanismo at sinikap nilang bigyan ito ng makatwirang paliwanag. Isa rito ang pagsisikap na hanapin kung kailan ang pinagmulan ng paglikha at ang simula ng sangkatauhan. Noon, itinuturing pang natural na kalkulahin ang panahon sa pagsunod sa talaangkanang nakatala sa Bibliya mula kay Adan hanggang kay Abraham. Sa ganitong kalagayan, nang pumasok sa Kanluran ang sibilisasyon ng Silangan sa pamamagitan ng mga ulat at salin ng mga paring Heswitang ipinadala sa Beijing, natagpuan doon ng mga palaisip ng Kaliwanagan ang kapaki-pakinabang na materyal upang salakayin ang dogmang Kristiyano. Ang iskolar na Olandes na si Isaac Vossius (Isaac Vossius, 1618–1689) ay nagbigay ng malaking pansin hindi sa kasaysayan ayon sa Bibliya kundi sa likas na kasaysayan (natural history). Sa kanyang aklat na “Tungkol sa Tunay na Edad ng Daigdig” na inilathala noong 1659, iginiit niya na ang kultura ng Tsina ay nagsimula noong hindi bababa sa 2,900 BK, mahigit 500 taon bago ang baha, kaya mali ang paraan ng pagkalkula batay sa Bibliyang Kristiyano. Ginamit ni Voltaire ang paggiit na ito upang salakayin ang dogmang ang Hudyo-Kristiyanismo ang una at pinakamatandang relihiyon.³⁹² At higit pa rito, naging palaisip si Voltaire na kinilala ang sibilisasyon ng Silangan, kasama ng ibang sibilisasyon, bilang sibilisasyon ng tao bukod sa Kristiyanismo. Isinalamin niya ito sa kanyang Diksiyonaryong Pilosopiko, at ito ang naging unang halimbawa sa Kanluran ng pormal na pagkilala at pagbanggit sa sibilisasyong Tsino at sa ibang sibilisasyon bukod sa sibilisasyong Kristiyano.

Ang kawalan ng tiwala sa mga himala, ang ubod ng relihiyong ipinahayag

Si Voltaire, na lumaban noong Panahon ng Kaliwanagan sa iba’t ibang pamahiin at dogmang humihiram ng pangalan ng relihiyon, ay nag-isip na ang katangian ng Diyos na gumagawa ng himala ay nilikha ng tao dahil kailangan niya ito, at hindi kailanman maaaring ipinaalam o iniutos ng Diyos sa tao: “Bakit kailangang gumawa ng himala ang Diyos... Kahangalan ang maniwala sa himala, at ito ay kawalan ng paggalang sa Diyos.”³⁹³ Itinuring ni Voltaire na ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ay nakasalig sa isip. Tinasa niya na ang sistemang pilosopiko ng Silangan ay walang pamahiin, hindi naniniwala sa himala, at walang proseso ng pagsasatao, at itinuring niyang ang pag-aalay ay paggalang lamang sa mga yumaong ninuno. Inisip ni Voltaire na lubhang matagumpay na naitatatag ng Konfusyanismo ang kaayusang etikal at panlipunan sa lipunan ng tao, at na ang ganitong etika ng Silangan ay higit na mabisa kaysa sa Kristiyanismong sumasandig sa mapamahiing paniniwala, mabibigat na seremonya at bulok na mga institusyon ng Kanluran: “Hindi kailangan ng Diyos ang ating mga sakripisyo o panalangin. Tayo lamang ang nakadarama ng pangangailangang gawin ito. Hindi ang Diyos ang nagpasamba sa atin sa Diyos kundi tayo mismo.”³⁹⁴ Tungkol sa suliraning hinaharap ng tagapagtatag ng relihiyong gumagawa ng himala, ganito ang isinulat ni Voltaire: “Kung nais mo ng dakilang katanyagan at nais mong maging tagapagtatag ng relihiyon, mabuting maging ganap na baliw. Ngunit huwag mong kalimutan na ang iyong kabaliwan ay dapat sumabay sa agos ng panahon. Kahit sa kalagayang baliw, dapat akayin ng iyong isip ang mga salita at kilos na puno ng kabaliwan. Ibig sabihin, dapat mong linawin ang iyong opinyon hanggang magsawa ang iba, at huwag mag-atubiling maging sukdulang matigas ang ulo. Kaya dapat kang maging handang mabitay. Ngunit kung maiiwasan mo ang bitayan, itatayo ang isang dambana para sa iyo.”³⁹⁵ Sa huli, habang dumarami ang mga palaisip na nagtatatwa sa himala, ipinalaganap nila, laban sa relihiyong ipinahayag na naniniwala sa himala, ang deismo na nagsasabing hindi nakikialam ang Diyos sa mga gawain ng tao.

Ang kilusan upang hanapin ang wikang ginamit nina Adan at Eva, at ang pagbibigay-halaga sa mga ideogramang Tsino

Noong Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, ika-17 hanggang ika-18 siglo, kasabay ng pagkalkula sa edad ng daigdig ay nagkaroon din ng pagsisikap na hanapin ang wikang ginamit nina Adan at Eva. Itinuring nila na ang wikang ginamit ni Adan sa hardin ng Eden ay ang dalisay na wika bago ang pagkahulog ng tao, ang wika ng mga anghel. Ang pagsisikap ng Kanluran na hanapin ang “wika ni Adan” (Adamic Language) ay nagmula sa talaan ng Genesis: “Nilikha ng Panginoong Diyos mula sa lupa ang lahat ng uri ng hayop sa parang at ang lahat ng uri ng ibon sa himpapawid, at dinala ang mga ito kay Adan upang tingnan kung ano ang itatawag niya sa mga ito; at ang itinawag ni Adan sa bawat nilalang na may buhay ay siyang naging pangalan nito” (Genesis 2:19). Hinanap nila ang wika ni Adan bago ang pagkahulog ng tao dahil ang kasaysayan ng Kanluran noong ika-16 hanggang ika-17 siglo ay puno ng tunggalian ng mga Protestante at Katoliko at ng mahabang patayan ng mga kapangyarihang sumasandig dito, at itinuring nilang nagmula ang sanhi nito sa pagkakaiba ng wika at konsepto. Lalong tumibay ang kaisipang ito dahil sa talaan ng Tore ng Babel sa Bibliya. Ibig sabihin, matapos ang paglikha ay namuhay nang may pagkakasundo ang sangkatauhan na gumagamit ng iisang wika, ngunit nang makita ng Diyos na naging palalo ang sangkatauhan at nagtatayo ng Tore ng Babel upang hamunin ang karunungan at awtoridad ng Diyos, winasak ito ng Diyos at ikinalat ang sangkatauhan sa iba’t ibang lipi at pinagamit ng magkakaibang wika upang hindi na sila muling magkaisa. Kaya upang pagalingin ang pagkakahati ng sangkatauhan, malaki ang pagsisikap ng mga palaisip ng Kaliwanagan sa Kanluran na hanapin ang wika ng simula, ibig sabihin ang wika nina Adan at Eva. Ang layunin nila ay mapagtagumpayan ang tunggalian ng mga Protestante at Katoliko at palawakin ang saklaw ng pag-unawa ng tao. Itinuring nila na ang mga ideogramang Tsino ay higit na malapit sa kalikasan kaysa sa mga ponetikong titik na ginagamit ng mga bansang Kanluranin, at inisip na baka makatulong ito sa paghahanap sa wika nina Adan at Eva, kaya nagpakita sila ng interes dito.

Ang Kanluran na matatag na naniwalang mga anim na libong taon ang edad ng daigdig

Ang Genesis, ang simula ng Pentateuko at ang simula ng Bibliyang Hudyo-Kristiyano, ay nagsisimula sa detalyadong paglalarawan sa proseso ng paglikha ng Diyos sa langit at lupa. Hanggang man lamang sa ika-18 siglo, matatag na pinaniwalaan ng karamihan ng tao sa Kanluran, bilang isang katotohanan, na isinulat ito ni Moises matapos tumanggap ng tuwirang pahayag mula sa Diyos. Ang sinumang tumutol dito ay itinuring na erehe at apostata na gumagawa ng mabigat na krimeng naglalagay sa panganib ng kanyang buhay. Sa napakahabang panahon, hanggang sa unang bahagi ng ika-18 siglo, matatag na pinaniwalaan sa sibilisasyon ng Kanluran na nilikha ng Diyos ang kalikasan at tao sa loob ng anim na araw. Nakatala nang detalyado sa Lumang Tipan ang proseso at panahon ng paglikha, na nabuhay nang 930 taon ang unang tao na si Adan, at kung ilang taon nabuhay ang bawat isa sa kanyang mga inapo (Genesis, kabanata 5). Ang simula ng Bagong Tipan ay detalyadong nagtatala ng talaangkanan ng mga hari at propeta mula kay Abraham hanggang kay Hesus. Batay rito, sa paligid ng ika-4 na siglo nang ipahayag ng Imperyong Romano ang Kristiyanismo bilang relihiyon ng estado, nabuo ang gawing seryosong kalkulahin ang panahon ng paglikha at isalamin ito sa kalendaryo. Sa simula, naniwala ang karamihan na naganap ang paglikha mga lima hanggang anim na libong taon na ang nakararaan. Sa kalendaryo ng Imperyong Bisantino, ginawang batayan na naganap ang paglikha 5,509 taon bago si Kristo. Nakasalig ito sa paniniwala sa anim na araw ng paglikha na inilarawan sa Lumang Tipan at sa talaan sa Ikalawang Sulat ni Pedro na “sa Panginoon, ang isang araw ay tulad ng sanlibong taon, at ang sanlibong taon ay tulad ng isang araw”.³⁹⁶ Matatag na pinaniwalaan ang “teorya ng paglikha anim na libong taon na ang nakararaan” kahit matapos ang Gitnang Panahon. Hanggang ika-18 siglo, ang huling bahagi ng Panahon ng Kaliwanagan, tinanggap bilang katotohanan ang kaisipang naganap ang paglikha sa sansinukob mga 4,000 BK, at iniharap pa ang tiyak na petsa. Ang iniharap na petsa ay Marso 18, 3952 BK. Kung idaragdag ang mga taon mula kay Hesus, anim na libong taon na ang nakararaan ang paglikha. Ipinangaral ng repormador na si Calvin na “mahigit lamang limang libong taon ang lumipas mula sa paglikha”, at ipinalaganap din ni Luther ang teorya ng paglikha anim na libong taon na ang nakararaan sa pangangaral na “natutuhan natin kay Moises na ang daigdig ay hindi pa umiiral mga anim na libong taon na ang nakararaan”. Ganoon din si Shakespeare. Isinulat niya sa kanyang akda: “Halos anim na libong taon na ang kaawa-awang daigdig (The poor world is almost 6,000 years old).” Maraming siyentipiko ang patuloy na nag-a-update sa panahon ng paglikha batay sa mga bagong natuklasang katotohanan. Si Newton (Isaac Newton, 1642–1727), ang siyentipikong nakatuklas ng unibersal na grabitasyon at lalong nagpatibay sa heliosentrismo sa pagpapakitang ang mga batas ni Kepler ay bunga ng unibersal na grabitasyon, ay matatag ding naniwala sa iba’t ibang dogma ng Bibliya, kasama ang teorya ng paglikha. Kinalkula niya ang petsa ng paglikha ayon sa nakasulat sa Bibliya at inihayag ang bagong panahon ng paglikha: ang daigdig ay mga 5,700 taon na, bahagyang iba sa nalalaman hanggang noon.

Ang mga Kanluraning seryosong kumalkula sa panahon ng pagkawasak ng daigdig at ng muling pagdating ni Hesus

Ang teorya ng pagkawasak ng daigdig ay nagmula sa paniniwalang panrelihiyon na nakatala sa Bagong Tipan tungkol sa muling pagdating ni Hesus at sa Huling Paghuhukom. Sa Kanluran, hindi lamang ang mga Kanluranin ng Gitnang Panahon kundi maraming Kanluranin hanggang ika-18 siglo ang matatag na naniwala sa pagkawasak ng daigdig at sa muling pagdating ni Hesus ayon sa hula ng Bibliya. Dahil ilang ulit at lubhang detalyadong ipinaliwanag ang usaping ito sa Bibliya, itinuring ito ng mga Kanluranin ng Gitnang Panahon na pangunahing elemento ng pananampalatayang Kristiyano. Masigasig na ginamit ng Papado noong Gitnang Panahon ang eskatolohiya (eschatology), o teorya ng kabilang buhay, bilang mabisang paraan upang patatagin ang lipunan at panatilihin ang awtoridad ng Papado. Matapos makamit ni Papa Leo III ang awtoridad ng Simbahan sa buong Europa noong 800 dahil kay Carlomagno, nagbigay ang Simbahan, batay sa teorya ng kabilang buhay, ng mga indulhensiya (大赦) mula sa panahon ng mga Krusada sa huling bahagi ng ika-11 siglo, at kalaunan ay umabot sa pagbebenta ng mga indulhensiya. Nang lumala ang pagbebenta ng mga indulhensiya ng Katolisismo sa unang bahagi ng ika-16 na siglo, sa wakas ay matapang na tumindig si Luther laban dito noong 1517, at nakuha niya ang suporta ng mga panginoong may lupa na hindi nasisiyahan na dumadaloy sa Roma ang yaman ng kanilang lupain sa pamamagitan ng pagbili ng mga indulhensiya. Ito ang pagsilang ng Protestantismo na sumalungat sa Katolisismo at ang simula ng malulupit na digmaang panrelihiyon ng mga Protestante at Katoliko. Noong Renasimiyento, patuloy na iniurong ang hinulang panahon ng pagkawasak ng daigdig. Ayon sa kalkulasyon ng mga palaisip noong ika-15 siglo, inihayag na ang wakas ng daigdig ay sa unang bahagi ng ika-18 siglo, at kinalkula rin na magsisimula ang wakas sa ika-2000 taon mula sa pagsilang ni Hesus. Inilahad ng Papado sa huling pagkakataon ang paninindigan nito tungkol sa wakas sa huling bahagi ng ika-16 na siglo: walang wakas bago ang 1992. Matapos ang Repormasyon, habang lumalakas ang kapangyarihan ng hari sa bawat bansa, nagsimulang mahigpit na ipagbawal nina Elizabeth I ng Inglatera, Henri III ng Pransiya at Kardinal Richelieu at iba pa ang paglilinlang sa bayan sa paghahayag ng taon ng wakas ng daigdig upang pigilan ang kaguluhang gumugulo sa lipunan.³⁹⁷ Ngunit ang teorya ng wakas ng daigdig, na binanggit nang mahigit sandaang ulit sa Bibliya, ay hindi madaling naglaho sa kabila ng pagbabawal ng pamahalaan. Kinalkula rin ni Newton noong unang bahagi ng ika-18 siglo ang panahon ng pagkawasak ng daigdig at isinulat na hindi mawawasak ang daigdig bago ang 2060. Ginawang panimulang punto ng kalkulasyong iyon ang taong 800, nang pag-isahin ni Carlomagno ang Europa sa Kanluran at nagkaroon ng kapangyarihan si Leo III bilang unang tunay na Papa, at kinalkula ang 1,260 araw na iniharap kaugnay ng wakas sa aklat ni Daniel sa Lumang Tipan bilang 1,260 taon, kaya nakuha ang 800+1260=2060. Naniwala si Newton na “bago ang wakas ng daigdig, dapat mabasa ang Ebanghelyo sa lahat ng bansa sa daigdig, at mangyayari iyon bago ang wakas ng daigdig”.³⁹⁸ Sa katunayan, dahil ang pagkawasak ng daigdig, ibig sabihin ang wakas ng daigdig, ay nangangahulugan ng muling pagdating ni Hesus at kaugnay ng pananampalatayang lilipulin si Satanas at ibabangon mula sa kamatayan ang lahat ng mabubuting tao upang gantimpalaan, ang paghula sa panahon nito ay isa sa mga saligang dogma ng Kristiyanismo na nagtatatag ng awtoridad ng Katolisismo. Kaya itinuring ang usaping ito na lubhang pangunahin ng Papado sa Roma, at gayundin kahalaga para sa mga repormador. Si Luther, sa suporta ng mga panginoong may lupa, ay mariing kinondena ang iba’t ibang kasamaan ng Katolisismo sa Roma, gaya ng pagbebenta ng mga indulhensiya at ng monopolyo sa karapatang magpakahulugan sa Bibliya, ngunit matatag din siyang naniwala sa heosentrismo, sa wakas ng daigdig at sa muling pagdating ni Hesus, at naniwala na lalong bumibilis ang paglapit ng wakas ng daigdig. Kaya nagpahayag ang ilang palaisip na Kanluranin ng opinyong ang Protestantismo na nabuo sa Repormasyon ay nakamit ang mahahalagang pag-unlad, gaya ng pagpapahinto sa pagbebenta ng mga indulhensiya at ng pagbibigay-halaga sa pananampalataya ng indibidwal at sa karapatang magpakahulugan sa Bibliya, ngunit hindi gaanong naiiba sa Katolisismo sa pagtanggi sa paggabay ng isip sa mga di-siyentipikong panig gaya ng heosentrismo at ng teorya ng wakas ng daigdig.

Kaya kasama ng usapin ng mabuti at masama, ang pag-iral ng langit at impiyerno ay itinuring ng karamihan ng mga Kanluranin at palaisip, kahit noong Panahon ng Kaliwanagan, bilang di-matitinag na katotohanan. Ngunit habang hinahamon ang di-pagkakamali ng Bibliya at natitinag ang paniniwala sa heosentrismo, sa teorya ng paglikha, sa pagkalkula ng panahon ng paglikha, sa baha ni Noe, sa wika ni Adan at iba pa, natinag din kasama ng mga ito ang ganitong mga dogma, kasama ang paniniwala sa pisikal na pag-iral ng impiyerno. Ang pag-iral ng langit at impiyerno ay nangangahulugang nagbubunsod din ito ng mga tanong tungkol sa teorya ng mabuti at masama, sa kasalanan at parusa, at sa papel ng batas, na nasa saligan ng sibilisasyon ng Kanluran. Dito lubhang nakaakit sa mga palaisip na Kanluranin ang pananaw na etikal ng pilosopiya ng kalikasan ng Konfusyanismo ng Silangan at ang kaisipan ng di-pagkilos (wuwei, 無爲) na nakasalig sa Dao (道) ng kalikasan.

4) Ang mga palaisip ng Kaliwanagan sa Kanluran ay nabighani sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan

Higit na malalim at malawak kaysa sa karaniwang inaakala, iginalang ng mga palaisip na Kanluranin ang kaisipan ng Silangan noong ika-17 hanggang ika-18 siglo. Tumahak sa dalawang direksiyon ang interes ng Kanluran sa kaisipan ng Silangan. Ang isa ay ang kaisipan ng etikang pampolitika ng Konfusyanismo sa pamamagitan nina Bayle (1647–1706), Leibniz (1646–1716), Voltaire (1694–1778) at iba pa. Ang isa pa ay ang kaisipan ng ekonomiyang pampolitika ng Taoismo sa pamamagitan ng mga pilosopong Pranses ng pisyokrasya (Physiocracy), gaya nina Quesnay (1694–1774), de Gournay (1712–1759) at Poivre (1719–1786).

Ang Konfusyanismo ay hindi relihiyong ipinahayag kundi pilosopiya ng kalikasan. Ang layunin ng Konfusyanismo ay ang pakikilahok sa realidad sa pamamagitan ng paglinang sa sarili, ibig sabihin ang pagkilos pampolitika. Ang paglinang sa sarili (修身) at ang pag-ibig sa bayan (愛民) ang dalawang ubod ng pilosopiyang Konfusyano. Ang ganitong pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ay nagkaroon ng malaking impluwensiya sa Kanluran noong Panahon ng Kaliwanagan, ika-17 hanggang ika-18 siglo, na nagsisikap na lumaya mula sa relihiyong ipinahayag. Ngunit ang penomenong ito ay higit na nakalimutan dahil sa kalakaran ng Kanluran matapos ang Rebolusyong Industriyal na maliitin ang sibilisasyon ng Silangan. Matapos ang Rebolusyong Industriyal, tinanggap ng mga palaisip na Kanluranin ang mga pagtatalo ng pilosopiya ng kasaysayan na tumatrato sa sibilisasyon ng Silangan bilang nahuhuling sibilisasyon. Kung babalik tayo sa Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran bago ang Rebolusyong Industriyal, nagpakita ang mga palaisip na Kanluranin ng paggalang sa sibilisasyon ng Silangan. Ang kinatawang tauhan ay si Voltaire. Mataas niyang tinasa si Confucius bilang “ang nagbigay sa sangkatauhan ng pinakakapaki-pakinabang na karunungan, at ang tanging guro sa lahat ng guro ng sangkatauhan na hindi nagtangkang manlinlang ng iba”.³⁹⁹ Iginiit nila noong Panahon ng Kaliwanagan ang deismo (Deism, 理神論) sa halip na ang relihiyong ipinahayag. Paano lubhang nakaakit ang kaisipan ng Silangan sa mga deista ng Kanluran? Ito ay dahil noong ika-17 siglo lamang nagkainteres ang mga palaisip na Kanluranin sa ugnayan ng tao at kalikasan at sa pilosopiya ng kalikasan na nakasalig dito. Ngunit naitatag na ng sibilisasyon ng Silangan ang pilosopiya ng kalikasan dalawang libong taon na mas maaga. Kaya maraming palaisip ng Panahon ng Kaliwanagan sa Kanluran ang nagsikap na hanapin sa Konfusyanismo at Taoismo ng Silangan ang huwaran ng deismo ng Kanluran.

Sa likod ng daigdig na kinabuhayan ng mga Kanluranin bago ang Panahon ng Kaliwanagan, matagal nang nagpapatuloy ang Repormasyon at ang mga digmaan at patayan ng mga Protestante at Katoliko. Sa Pransiya, naganap noong 1572 ang “Masaker sa Araw ni San Bartolome”, kung saan sinalakay at minasaker ng mga Katoliko ang mga Protestante sa madaling-araw; sa buong Europa, sumiklab ang Tatlumpung Taong Digmaan (1618–1648) sa pagitan ng mga tagasuporta ng Protestante at Katoliko; at sa Pransiya, nang bawiin noong 1685 ang Kautusan ng Nantes (Edict of Nantes) ng 1598 na kumilala sa pananampalataya ng mga Protestanteng Huguenot, muling sumiklab ang madugong tunggalian ng mga Protestante at Katoliko. Panahon ito na nagdudulot ng malaking pinsala sa buhay ng tao ang kawalan ng pagpaparaya ng relihiyon, hanggang sa masasabing umabot ito sa sukdulan.

Sa mismong panahong ito unang nakapagsimula ang Silangan at Kanluran ng pagpapalitan ng kaisipan. Ibig sabihin, ang Dao (道) ng Silangan at ang Diyos (神) ng Kanluran ay nagsimulang magtagpo at mag-usap sa pamamagitan ng mga palaisip ng Silangan at Kanluran. Noon, Protestante man o Katoliko, lubos na panrelihiyon ang pananaw na etikal ng Kanluran. Ibig sabihin, itinuring na nagmumula ang etika sa Diyos at sa relihiyon. Likas naman ang pananaw na etikal ng Silangan. Ibig sabihin, ang pananaw na etikal ng Silangan ay ang pagtuklas sa loob ng kalikasan ng di-nagbabagong prinsipyo nito, ang Dao, at ang paglalapat nito sa lipunan ng tao. Kaya nang makaharap ng mga deista ng Kanluran sa Konfusyanismo ang naturalistang pananaw na etikal ng Silangan na walang pakikialam ng Diyos, nagpahayag sila ng pagkamangha at paggalang. Nabuhay rin sila sa panahong itinuturing na natural, sa ilalim ng pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ng merkantilismo noon, na nakikialam ang estado sa lahat ng gawaing pang-ekonomiya ng indibidwal. Ngunit nang makita nila na sa Silangan, sa ilalim ng kaisipang Taoista ng di-pagkilos, nagtatagumpay sa ekonomiya kahit hindi nakikialam ang estado sa gawaing pang-ekonomiya ng indibidwal, hindi rin nila mapigilan ang pagkamangha at paggalang.

Noon pa mang ika-16 na siglo, may pilosopong Pranses na nagpakita ng interes sa kaisipan ng Silangan: ang manunulat ng sanaysay na si Montaigne (1533–1592). Pinuna ni Montaigne, batay sa humanismo, ang kawalan ng pagpaparaya ng relihiyong Kanluranin noon, at madalas niyang ginamit bilang sanggunian ang kaisipan ng Silangan na nagsisimula noong paminsan-minsang pumasok sa Europa. Noong 1687, inilathala sa Paris sa wikang Latin ang isang aklat tungkol sa Konfusyanismo, ang Confucius Sinarum Philosophus (Confucius, ang Pilosopo ng mga Tsino), at malawak itong nabasa ng mga intelektuwal sa Kanluran. ⁴⁰⁰ Sa ganitong konteksto, kabilang sa mga pilosopong Pranses na tunay na nagsimulang magpakilala ng kaisipan ng Silangan sa Kanluran noong ika-17 hanggang ika-18 siglo sina Bayle at Malebranche.

Itinuon ni Bayle (1647–1706) ang pansin sa pagpuna at pagsalakay hindi lamang sa kawalan ng pagpaparaya ng relihiyon kundi sa lahat ng paggiit na metapisiko at panrelihiyon na nakatuklas daw ng ganap na katotohanan. Ang lubhang naging kapaki-pakinabang kay Bayle dito ay ang kaisipan ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, na walang interes sa metapisika, walang anumang hilig na panrelihiyon, at itinayo sa panukalang “ang Dao na maaaring tawaging Dao ay hindi ang Dao”, na nagsasabing hindi maaabot ng tao ang katotohanan. Sa katunayan, sa paghiram sa ganitong pakahulugan ng Dao, iginiit ni Bayle na “ang Diyos ay nasa larangang hindi kayang unawain ng tao”.⁴⁰¹ Dahil dito, si Bayle ang naging taong nagsimulang maglathala ng Diksiyonaryong Pangkasaysayan at Mapanuri, ang pinagmulan ng paaralang “Ensiklopedista” ng Pransiya na nanguna sa kaisipan ng Kaliwanagan noong ika-18 siglo. Humakbang pa siya nang isang hakbang kaysa sa mga palaisip na Europeo noon na nag-isip na deista ang kaisipan ng Silangan. Matapang niyang iginiit na ang kaisipan ng Silangan ay pilosopiya ng kalikasan, at ginawa itong patunay na kayang magtayo ng sangkatauhan ng matibay na sistemang etikal kahit walang relihiyong tulad ng sa Kanluran.

Isinulat ni Malebranche (1638–1715) ang isang maliit na aklat, “Dayalogo ng isang Pilosopong Kristiyano at isang Pilosopong Tsino tungkol sa Pag-iral at Kalikasan ng Diyos”.⁴⁰² Dito, ipinaliwanag at iniharap niya ang konsepto ng Diyos na nakapaloob sa kaisipang Konfusyano bilang katulad ng konsepto ng Diyos ni Spinoza. Nagmula ang paliwanag na ito sa pagtutulad noon ng mga palaisip na Kanluranin sa sistema ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, ayon sa teorya ng li at qi ng paaralan ni Zhu Xi, at sa pananaw sa relihiyon ni Spinoza. Dahil ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ay ang konsepto ng Dao na bumubuo sa ubod hindi lamang ng Konfusyanismo ni Confucius kundi pati ng Taoismo, itinulad ang Dao ng Silangan sa Diyos ni Spinoza. Sa liwanag nito, itinampok ang mga panig na dogmatiko at di-makatwiran ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran. Sa dayalogo ng Silangan at Kanluran, sa wakas ay lumitaw sa Kanluran sa unang pagkakataon ang pilosopiyang nakauunawa sa konsepto ng Dao ng Silangan at nagtutulad sa Dao ng Silangan at sa Diyos ng Kanluran.

Habang aktibo sila sa Pransiya, lumitaw din sa Alemanya ang isang pilosopong nagpakita ng malalim na interes sa sibilisasyon ng Silangan at inihambing ito sa sibilisasyon ng Kanluran nang magkapantay. Siya si Leibniz (1646–1716). Napakalalim ng interes ni Leibniz sa Tsina kaya sumulat siya ng dalawang aklat. Ang isa ay ang aklat na Novissima Sinica (Latest News of China, Ang Pinakabagong Balita mula sa Tsina) na inilathala noong 1697 batay sa mga ulat at liham ng mga paring Heswita, at ang isa pa ay ang “Pagninilay sa Pilosopiya ng Tsina at sa Likas na Teolohiya ng Tsina” na inilathala noong 1716. Dito, habang ipinaliliwanag ang Yijing ng Tsina at ang teorya ng li at qi at iba pa, tinasa ni Leibniz na ang relihiyon ng Silangan ay nagtatag ng “likas na relihiyong nakasalig hindi sa pahayag kundi sa isip”. At gaya ng nasuri natin sa itaas, taglay ang bisyong “ang dalawang pinakamaningning na sibilisasyong nakamit ng sangkatauhan ay nasa magkabilang dulo ng kontinente ng Eurasya”, at kapag nagsimulang magpalitan ang dalawang sibilisasyong ito ay aabot nang sama-sama sa mataas na antas ng sibilisasyon ang lahat ng iba pang sibilisasyon sa pagitan nila, tunay niyang itinaguyod ang pagpapalawak ng pagpapalitan ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.

Marami ang pilosopong nagpakita ng interes sa kaisipan ng Silangan bago at matapos ang Panahon ng Kaliwanagan. Kabilang dito sina Montaigne, Malebranche, Bayle, Wolff, Leibniz, Voltaire, Diderot, Helvétius, Quesnay at Adam Smith…. Halimbawa si Christian Wolff (1679–1754). Siya ay alagad ni Leibniz, at si Leibniz ang pilosopong nanguna noon sa rasyonalismong Aleman at malaki ang naging impluwensiya kay Kant. Masigasig na pinag-aralan ni Wolff ang Konfusyanismo at nagpakita siya ng malaking paggalang lalo na sa pilosopiyang etikal ng Konfusyanismo. Noong 1721, sa Unibersidad ng Halle (Halle), ipinaliwanag niya na ang etikang Konfusyano ay ipinaliwanag hindi bilang pahayag na panrelihiyon kundi bilang natural na pagpapahayag ng isip, at kapantay ito ng kamalayang etikal ng Kristiyanismo. At iginiit niya na walang suliranin ang Konfusyanismo kahit sa liwanag ng pagiging makatwiran, at ipinaliliwanag nito ang kahalagahan ng naturalistang kamalayang etikal. Ikinagalit nang lubha ng mga mananampalatayang Protestante ang talumpating ito, at sa huli ay nagtagumpay ang mga Protestante na palayasin si Wolff sa unibersidad. Sa huli, pinalayas si Wolff mula sa Prusya. ⁴⁰³

Ang Pranses na mananalaysay na Heswita na si Du Halde (1674–1743), habang propesor sa Unibersidad ng Paris, ay nagpakilala ng sibilisasyon ng Silangan sa Kanluran sa regular na pag-eedit at paglalathala ng mga ulat ng mga paring Heswitang ipinadala sa Tsina sa loob ng apatnapung taon mula 1703 hanggang 1743. Nakakuha ang mga palaisip ng Kaliwanagan sa Kanluran, gaya ng paaralang Ensiklopedista ng Pransiya sa pangunguna nina Voltaire at Diderot, ng maraming impormasyon tungkol sa Silangan mula sa mga ulat na ito.⁴⁰⁴ Noong 1735, inilathala niya sa wikang Pranses ang aklat na “Ang Pangkalahatang Kasaysayan ng Tsina”, at nang isalin ito sa Ingles nang sumunod na taon, kumalat ito sa buong Europa at nagdulot ng malaking alingawngaw. Sa aklat na ito, lubhang positibong ipinakilala at tinasa ni Du Halde ang kasaysayan ng Tsina at ang lahat ng panig ng sibilisasyon ng Silangan. Kasabay nito, sa paghahambing sa mga institusyon at kultura ng Kanluran, itinuro niya ang pagkahuli ng Kanluran.

Habang itinuturo at sinasalakay ng maraming palaisip ng Kaliwanagan ang mga suliranin ng sibilisasyon ng Kanluran, naglathala sila ng ilang aklat na ginagawang batayan ng argumento ang mga kalakasan ng sibilisasyon ng Silangan, at nabighani ang daigdig ng kaisipang Europeo sa kaisipan ng Silangan. Ang mga katangian ng sibilisasyon ng Silangan na pinansin noon ng Kanluran ay ang deistang pananaw sa sansinukob; ang etikal na sistema ng pamahalaan kung saan namamahala ang emperador matapos pakinggan ang opinyon ng kanyang mga tagapayo; ang sistema ng pagsusulit pang-imperyal na pumipili ng mga opisyal ng pamahalaan hindi ayon sa pinagmulang pamilya kundi ayon sa kakayahan ng indibidwal; ang tradisyong pang-ekonomiya na nagbibigay ng maraming imprastruktura sa maliit na buwis; at ang di-pakikialam ng pamahalaan sa gawaing pang-ekonomiya ng indibidwal. Lalo na, dahil ang kaisipang ipinakilala noon ay ang sa mga Konfusyanong intelektuwal ng Tsina na nakaharap ng mga paring Heswita sa Beijing, natuon ang interes kay Confucius. Pinuri si Confucius bilang “ang pinakadakilang taong naisilang ng daigdig hanggang ngayon”, at tinawag pa nga siyang “ang patron ng kaisipan ng Kaliwanagan” (the patron saint of the Enlightenment).⁴⁰⁵ Ang dahilan nito ay ginawang sistematiko at ipinaliwanag ni Confucius ang “pilosopiya ng kalikasan” na hinahangad noon ng mga pilosopong Kanluranin.

Sa pagtatapos ng Renasimiyento, kasabay ng Repormasyon, lumitaw sa kaisipan ang kilusang nagdidiin sa isip at sa awtonomiya ng indibidwal sa halip na sa relihiyon at sa dogmatikong tradisyon. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-17 siglo, matapos dumaan sa Repormasyon at pumasok sa Panahon ng Kaliwanagan, sinalanta ang daigdig ng kaisipan ng Kanluran ng mga pagbabagong hindi na mapangasiwaan. Sa panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran na nagnais hatulan ang lahat sa pamamagitan ng isip, nagsimulang mag-alinlangan ang mga pilosopong Kanluranin sa mga dogma at iba pang katangian ng relihiyong ipinahayag na lubos na namahala sa kanila nang mahigit sanlibong taon. Sawang-sawa sa pagkapit sa mga dogmang ito at sa pagtuturing na erehiya sa kahit maliit na pagtutol at pagpaparusa sa mga erehe sa mga sukdulang paraan gaya ng pagsunog, malakas nilang iginiit ang pagpaparaya. Kaya ang pagpaparaya (tolerance) ay naging isa sa mga motto ng Panahon ng Kaliwanagan.

Lumitaw ang deismo ng Kanluran sa huling bahagi ng ika-17 siglo at namayani sa daigdig ng kaisipan ng Kanluran nang mga sandaang taon. Umabot ang deismo sa rurok noong Rebolusyong Pranses sa huling bahagi ng ika-18 siglo, at ipinahayag pa nga ng rebolusyonaryong pamahalaan ng Pransiya ang deismo bilang relihiyon ng estado ng Republika ng Pransiya. Noon, winasak ang mga larawang banal sa mga katedral na kumakatawan sa monoteismo. Umunlad ang deismo sa pamamagitan ng maraming palaisip ng Kanluran noong Panahon ng Kaliwanagan, lalo na sa Pransiya. Noon, ang mga palaisip na Pranses, kasama si Voltaire, ang tagapagpauna ng kilusan ng Kaliwanagan sa Kanluran, ay lubhang naimpluwensiyahan ng kaisipan ng Silangan. Itinuring nila na may iisang sibilisasyon sa daigdig na may sistemang deista, at iyon ay ang sibilisasyon ng Silangan; na ang sibilisasyon ng Silangan ay deismong hindi sumasandig sa awtoridad ng Simbahan o ng pahayag kundi sa liwanag na tinatawag na isip na taglay ng bawat tao; at tinasa nila na ang etikang Konfusyano ay may halagang kapantay ng aral na Kristiyano ngunit nakasalig hindi sa pahayag kundi sa isip.⁴⁰⁶

Kung susuriin natin kung bakit kinailangan ng Kanluran ang Kaliwanagan, ibig sabihin kung mula sa ano ang kaliwanagan ng Kanluran, masasabing noong ika-17 hanggang ika-18 siglo ay naabot na ng sibilisasyon ng Silangan sa maraming panig ang panahon matapos ang Kaliwanagan (post-enlightenment) ng Kanluran. Gaya ng nasipi na natin, noong ika-4 na siglo BK ay mayroon nang pilosopiya ni Xunzi na naggiit na “dumarating ang ulan kahit hindi magsagawa ng seremonya para sa ulan”: “May takdang batas ang galaw ng langit. Hindi ito umiiral para sa mga pantas na hari tulad nina Yao at Shun (堯舜), at hindi ito naglalaho dahil sa mga maniniil tulad nina Jie at Zhou (桀紂)” (Xunzi 17:1). Kinailangan ng Kanluran na lumaya at maliwanagan mula sa iba’t ibang dogma at kawalan ng pagpaparaya ng relihiyon na malalim at malawak na nag-ugat sa sibilisasyon ng Kanluran nang mahigit dalawang libong taon, ngunit ang sibilisasyon ng Silangan ay nasa kalagayan nang malaya mula sa ganitong mga dogma at kawalan ng pagpaparaya.

Relihiyong ipinahayag, likas na relihiyon, pilosopiya ng kalikasan

Nakilala ang Konfusyanismo sa Kanluran noong Panahon ng Kaliwanagan dahil umakit ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan na kinakatawan ng Konfusyanismo sa mga Kanluraning napalilibutan ng relihiyong ipinahayag. Nakasalig ang pilosopiya ng kalikasan sa sistema ng pag-iisip na lubos na naiiba sa sibilisasyon ng Diyos ng Kanluran. Sapagkat nakasalig ito hindi sa salitang ipinaparating ng propeta kundi sa mga penomeno ng kalikasan. Katapat ng “relihiyong ipinahayag” (revealed religion) na tumutukoy sa Kristiyanismo, tinatawag ng mga Kanluranin ang Konfusyanismo na “likas na relihiyon” (natural religion). Ngunit ang salitang relihiyon ay hindi pamilyar na pananalita sa sibilisasyon ng Silangan. Ang Diyos na lampas sa kalikasan, ang propeta at ang uring pari na kumakatawan sa kanya ang ubod ng relihiyon. Ngunit sa Konfusyanismo at Taoismo ng Silangan, walang Diyos, propeta o uring pari, at nakasentro sila hindi sa Diyos kundi sa kalikasan mismo. Ang tamang pananalita para sa Konfusyanismo o Taoismo ay hindi likas na relihiyon kundi “pilosopiya ng kalikasan” (natural philosophy). Ang likas na relihiyon ay pangalang nakasentro sa Kanluran at mali.

Sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, itinakda ang ugnayan ng tao at kalikasan sa konseptong tinatawag na Dao. Tuwirang nakaharap ng tao ang Dao ng kalikasan nang walang tagapamagitan. Ang Dao ay kabilang sa di-hayag (不現), ibig sabihin sa kategoryang hindi maipahahayag sa wika ng tao. Sa kabilang dako, sa Kanluran, itinakda ang ugnayan ng tao at kalikasan sa pamamagitan ng nilalang na lampas sa kalikasan na tinatawag na Diyos. Ipinaparating ng tagapamagitang tinatawag na propeta ang salita ng Diyos sa tao. Kung gayon, ang Diyos, sa pamamagitan ng propeta, ay nagiging kabilang sa hayag (示現), ibig sabihin sa kategoryang maipahahayag ng tao. At sa palibot ng propeta ay naitatakda ang mahigpit na uring pari.

Matapos ang ika-19 na siglo, nang pumasok sa Silangan ang nakadadaig na agham at teknolohiya ng Kanluran at ang mga institusyon nito ng demokrasya at ekonomiya ng pamilihan, naging pamantayan din sa kaisipan ang mga institusyon at pamantayan ng Kanluran. Dahil ang relihiyon ang gumaganap ng pangunahing papel sa sibilisasyon ng Kanluran, natural na ipinalagay ng mga palaisip na Kanluranin na ang relihiyon din ang gumaganap ng pangunahing papel sa sibilisasyon ng Silangan. Kaya hindi nila itinanong kung bakit naging sentro ang relihiyon sa sibilisasyon ng Kanluran, kundi itinanong kung anong mga relihiyon ang mayroon sa sibilisasyon ng Silangan. Dahil dito, nang makita ng mga palaisip na Kanluranin na ang kaisipang Konfusyano, Budista at Taoista ang bumubuo sa sentro ng sibilisasyon ng Silangan, itinuring nila ang mga ito na relihiyon at pinangalanang Konfusyanismo, Budismo at Taoismo. At ipinaliwanag nila ang pagkakaiba ng mga relihiyon ng Silangan at Kanluran. Ngunit ang Konfusyanismo ay hindi relihiyon kundi sistema ng pilosopiya ng kalikasan. Detalyadong itinatakda ng relihiyong Kanluranin hindi lamang ang ugnayan ng tao at kalikasan kundi pati ang ugnayan ng tao sa tao. Nagkaroon ang sibilisasyon ng Kanluran ng pananaw na etikal na ipinahayag at normatibo na ibinigay ng Diyos, at nagkaroon ang sibilisasyon ng Silangan ng pananaw na etikal na likas at empiriko.

Natuklasan ng mga palaisip na Kanluranin noong ika-17 hanggang ika-18 siglo na ang sibilisasyon ng Silangan na nakaharap nila sa pamamagitan ng Konfusyanismo ay nakasalig sa kalikasan at walang kaugnayan sa Diyos. At dahil natural na ginagamit nang buo ng Konfusyanismo ang konsepto ng Dao ng Taoismo na nagtakda ng ugnayan ng tao at kalikasan, nalaman nila na pati sa pananaw sa sansinukob na umuunawa sa tao at kalikasan, ang pananaw sa sansinukob ng Silangan, hindi tulad ng sa Kanluran, ay ginagawang sinapupunan ang kalikasan. ⁴⁰⁷ Ang kaisipang may prinsipyong iba sa Diyos ng Kanluran sa sansinukob na pinagsasaligan ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan ay konseptong lubhang di-pamilyar sa mga palaisip na Kanluranin. At ang kaisipang ang prinsipyong iyon na tinatawag na Dao ay hindi umiiral para sa tao at hindi napipinsala ng himala dahil lamang nais ng tao ay lubhang rebolusyonaryong konsepto para sa mga Kanluranin noon. Ngunit sa Silangan, mahigit dalawang libong taon bago noon, natanggap na ang konseptong ito bilang pangkalahatang prinsipyo at saligan ng sibilisasyon ng Silangan sa pamamagitan ng kaisipan ng Dao ng Taoismo at ng ren (仁) ng Konfusyanismo. Sapagkat sumandig ang mga Kanluranin sa mga diyos kahit noong panahong Griyego at Romano, at higit pa rito ay sumampalataya sa Kristiyanismo bilang relihiyon ng estado nang halos 1,300 taon o higit pa.

Ipinagbawal ni Emperador Constantino ng Imperyong Romano ang pag-uusig sa Kristiyanismo sa pamamagitan ng Kautusan ng Milan noong 313, at kasunod nito, ipinahayag ni Emperador Teodosio noong 380 ang Kristiyanismo bilang relihiyon ng estado ng Roma. Mula noon, ang konsepto ng Diyos na ibinabandila ng Kristiyanismo ang naging ganap na sentro ng salita at kilos ng tao sa sibilisasyon ng Kanluran. Nabuhay ang mga Kanluranin nang halos mahigit sanlibong taon sa daigdig ng isip kung saan ang sinumang nag-iisip nang kahit bahagyang iba sa nakasulat sa Bibliya ay pinararatangang erehe at sinusunog.

Ito ay naging napakalaking pag-unat sa panahon ng Renasimiyento noong ika-14 hanggang ika-16 na siglo, bilang kilusang bawiin ang pagkatao mula sa nakasasakal na pamamahala ng relihiyon. Umabot ang daigdig ng kaisipan ng Kanluran sa kalagayang hindi na maaaring gamitin nang buo ang dogmang nakasalig sa pananaw sa relihiyon ng Gitnang Panahon. Naranasan nito ang panahon ng paglalatag ng humanismo ng Renasimiyento, ng Repormasyon at pagkakahati ng Katoliko at Protestante, at ng deismo. Kasunod nito, sa huling bahagi ng ika-18 siglo, isinama sa Unang Susog sa Saligang Batas ng Estados Unidos ang “probisyong nagbabawal sa relihiyon ng estado”. Labing-apat na siglo matapos ipahayag ang Kristiyanismo bilang relihiyon ng estado noong ika-4 na siglo, binago ng Kanluran ang prinsipyo: hindi dapat magtakda ng relihiyon ng estado.

Noong Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, ang pagpapahayag ng pag-aalinlangan sa mga dogma ng relihiyon, ang pagsusuri sa mga ito at ang paghaharap ng mga bagong teorya ang naging bagong agos ng daigdig ng kaisipan ng Kanluran. Natural lamang na noon ay maraming kawili-wiling bagay na mahirap nating isipin ngayon ang naganap sa Kanluran. Sa panahong ito, nang pumasok sa Kanluran ang sibilisasyon ng Silangan, ang iba’t ibang panig ng sibilisasyon ng Silangan ay lumitaw sa mga palaisip na Kanluranin bilang makatwiran at likas, kaya nagpahayag sila ng paggalang at paghanga, at umabot sa paghahambing nito sa mga di-makatwiran at di-siyentipikong dogma ng Kanluran.

Sinunod ng Kanluran ang paraan ng pag-iisip, pagninilay at pamumuhay sa lahat ng bagay sa loob ng mga pamantayang ibinigay sa normatibong paraan, ibig sabihin ng pahayag ng Diyos (o ng kaisipan ng tao na iginiit ng tao na pahayag ng Diyos). Ipagpalagay nating may ibang sibilisasyon sa daigdig, at ang sibilisasyong iyon ay hindi normatibong sibilisasyong nakasalig sa pahayag ng Diyos kundi likas o empirikong sibilisasyon na nagmamasid sa kalikasan at sumusunod sa mga prinsipyo at etikang natuklasan sa kalikasan. Kung gayon, hindi na kailangan ng sibilisasyong iyon hindi lamang ang kaisipan ng Kanluran sa sanlibong taon ng Gitnang Panahon kundi pati ang proseso ng Kaliwanagan ng Kanluran noong ika-17 hanggang ika-18 siglo.

Ang ganitong agos ng daigdig ng kaisipan ay hindi maiiwasang nagbunsod ng kilusang unawain sa pamamagitan ng isip ang konsepto ng Diyos ng relihiyong Kanluranin sa halip na sundin ang mga pamantayang iniharap ng Bibliya. Ito mismo ang simula ng deismo ng Kanluran. Unang lumitaw sa mga nakasulat na akda ang salitang Ingles para sa deismo (deism) noong 1682, sa paunang salita ng tula ni John Dryden na “Ang Relihiyon ng Layko” (Religio Laici). Ang pangunahing kaisipan nito ay hindi nakikialam ang Diyos sa mga gawain ng tao. Dahil bago ang huling bahagi ng ika-17 siglo ay namuhay ang Kanluran sa nakadadaig na impluwensiya ng Kristiyanismo na nakasentro sa konsepto ng Diyos na nakikialam sa mga gawain ng tao, rebolusyonaryo ang pilosopiyang ibinandila ng deismo sa Kanluran sa huling bahagi ng ika-17 siglo. Bago noon, walang sinumang nangahas na iharap ang kaisipang hindi nakikialam ang Diyos sa mga gawain ng tao.

Ang deismo, sa pagsasabing hindi gumagawa ang Manlilikha o ang Diyos ng kilos na lumalabag sa kaayusan ng kalikasan, ay ipinahahayag din bilang likas na pananaw sa Diyos o likas na relihiyon. At inisip nila na ang Konfusyanismo at Taoismo ng Silangan ay kahawig ng ganitong likas na pananaw sa Diyos at likas na relihiyon. Kaya noong Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, lubhang umakit sa mga palaisip na Kanluranin ang kaisipan ng Konfusyanismo at Taoismo ng Silangan, at maraming pilosopo ang nakakita sa kaisipan ng Silangan, pagdating sa deismo, ng landas na dapat tahakin ng sibilisasyon ng Kanluran sa hinaharap.

Sa sibilisasyon ng Silangan, lumalago na ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at Panahon ng Naglalabanang mga Estado. Ang panahong iyon ay dalawang libong taon na mas maaga kaysa sa Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran. Nalaman ng mga palaisip na Kanluranin noong Panahon ng Kaliwanagan na sa sibilisasyon ng Silangan, sa pilosopiya ng kalikasan nito, naisasakatuparan ang etika ng deismo na kanilang hinahangad, at nabighani sila rito. Lalo na, kaugnay ng pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ng estado, nakita nila na ang “laissez-faire” ay naisakatuparan na sa Taoismo ng Silangan bilang “kaisipan ng di-pagkilos”. Natural lamang na maraming pilosopong Kanluranin ang humanga sa sibilisasyon ng Silangan at nagsikap na tularan ito.