Magharibi imeutawala ulimwengu tangu lini?

1) Tathmini hasi ya Magharibi juu ya ustaarabu wa Mashariki

Kihistoria, Magharibi kwa muda mrefu ilikuwa na tathmini chanya juu ya ustaarabu wa Mashariki. Basi kwa nini ukweli huu muhimu na wa kuvutia haujulikani vizuri kwetu? Sababu ni rahisi. Tathmini chanya ya Magharibi juu ya ustaarabu wa Mashariki mwanzoni mwa enzi ya Mwangaza iligeuka nyuzi 180 na kuwa hasi enzi hiyo ilipoingia katika kipindi chake cha mwisho. Kipindi cha baada ya Mwangaza kinalingana na kipindi cha Mapinduzi ya Viwanda ya Magharibi. Kwa Mapinduzi ya Viwanda, Magharibi ilianza kuishinda Mashariki kimwili, nguvu za Magharibi zikisonga kuelekea Mashariki (西勢東漸). Mbele ya meli za Magharibi zilizojihami kwa injini za mvuke na mizinga, meli za mbao za Mashariki zilianguka kweli kama panya mbele ya paka. Tathmini ya Magharibi juu ya Mashariki, kabla na baada ya Mapinduzi ya Viwanda, ilibadilika kuwa tathmini inayotegemea si ustaarabu bali sayansi na teknolojia. Nafasi ya Magharibi yenye nguvu kupita kiasi ilikuwa, bila shaka, sababu ya kubadilisha tathmini yake juu ya ustaarabu wa Mashariki kutoka chanya kuwa hasi.

Mwanzoni mwa enzi ya Mwangaza, wakati wafalme wa Magharibi walipokuwa wakitumia mamlaka kamili na kuingilia kwa undani si fikra za mtu binafsi tu bali pia maisha ya kiuchumi, wanafikra wa Magharibi waliona katika Mashariki utawala ambao mfalme alifungwa na maadili na alipunguza kadiri iwezekanavyo kuingilia maisha ya watu. Kwa hiyo walimtathmini mfalme wa Mashariki kama kielelezo kilichotimizwa cha kile ambacho Magharibi ya wakati huo ilikuwa ikikitafuta, yaani “mtawala mwenye mamlaka kamili aliyeelimika” (enlightened despot). Lakini enzi ya Mwangaza ilipoingia kipindi chake cha mwisho, wanafikra wa Magharibi, wakiota si ufalme bali jamhuri na wakichukua demokrasia ya mtindo wa Ugiriki na Roma kama kielelezo, walianza kubadilisha tathmini yao juu ya mtawala aliyeelimika wa Mashariki kuwa hasi. Wanafikra wa Magharibi walipokuwa wakiota jamhuri, udadisi na nia njema kwa mtawala wa China wa mamlaka kamili vilibadilishwa na lawama na chuki.

Diderot (1713–1784), aliyeongoza enzi ya Mwangaza akiwa kiongozi wa wanaensaiklopidia wa Ufaransa, ndiye mfano mkuu wa wanafikra wa Mwangaza waliobadilisha mawazo yao. Mwanzoni aliuweka ustaarabu wa Mashariki katika nafasi sawa na ustaarabu wa Magharibi, na kuutathmini vyema hasa kwa upande wa dini na maadili. Lakini baadaye alidharau mambo ya Kichina kuwa yasiyo ya kisayansi na yaliyojaa chuki za awali. Alitangaza kwamba kile Magharibi inachopaswa kuiga ni “mshenzi mwema” aliyetolewa na Rousseau, na kwamba hakiwezi tena kuwa falsafa ya asili ya China. Helvétius (1715–1771) naye ni mmoja wa wanafikra waliobadilisha mawazo yao. Akibadilisha mtazamo wake mzuri juu ya mtawala aliyeelimika wa China, alimkosoa mfalme mkuu wa China kuwa mdhalimu asiyeelimika. Rousseau (1712–1778) na Condorcet (1743–1794) nao walianza kuikosoa China, wakiona kwamba ukosefu wa uhuru ulizuia maendeleo ya kisiasa na ya kimaadili ya China. Montesquieu (1689–1755) hasa aliufafanua ustaarabu wa Mashariki wenyewe kuwa hauna dhana ya uhuru. Aliukosoa utawala wa China kuwa utawala dhalimu unaochochea hofu, na alidai kwamba dhana ya uhuru wa kisiasa haipo katika Mashariki.

Katika karne ya 19, Magharibi ilijizamisha katika kuifanya Mashariki koloni, lengo la mwisho la kuushinda kwake ulimwengu. Mashariki ilianguka bila nguvu mbele ya sayansi na nguvu za kijeshi za Magharibi zilizozidi kwa mbali. Mashariki ilijikuta katika hali isiyo na mfano: kutekwa kwa Mashariki na nguvu za Magharibi, yaani nguvu za Magharibi kusonga kuelekea Mashariki. Bila shaka, Magharibi ilianza kuitathmini na kuitambua Mashariki kwa namna mpya iliyo hasi zaidi. Ikifuata mkondo wa utawala wa kimwili, fikra na mifumo ya kifalsafa inayouunga mkono kifikra nayo ilizaliwa katika Magharibi. Mkondo huu ulipangwa kimfumo na wanafalsafa wa historia wa Magharibi.

Mabadiliko ya mtazamo wa Magharibi juu ya Mashariki punde yalivuka upande wa fikra na kuenea hadi chuki ya kirangi. Mwanzoni mwa enzi ya Mwangaza, Magharibi ilipoziona fikra za Mashariki kuwa bora kuliko zake na kuzielemea, watu wa Mashariki waliwekwa katika kundi la “watu weupe”. Lakini baada ya kipindi cha mwisho cha Mwangaza, na hasa Magharibi ilipokwisha kuushinda ulimwengu, watu wa Mashariki waligeuzwa kuwa “watu wa manjano”.³⁶⁸ Ilisisitizwa kwamba si tu kwamba walikuwa duni kistaarabu kuliko watu weupe wa Magharibi, bali pia, kwa sababu za kirangi, hali hiyo isingeweza kubadilika. Hatimaye, hili lilikuwa kwa ajili ya kuhalalisha kuushinda na kuunyonya ulimwengu. Hapa ndipo lilipokua miongoni mwa watu wa Magharibi wazo kwamba kuushinda ulimwengu na kuuongoza ulimwengu usiostaarabika ni “wajibu wa mtu mweupe”. Kuhusu mahusiano ya Mashariki na Magharibi pia, ilikuja kusimama upande wa pili wa tumaini na mtazamo wa matumaini wa Leibniz kuhusu kubadilishana kati ya Mashariki na Magharibi. Likawa maarufu wazo kwamba Mashariki na Magharibi zina ustaarabu tofauti kabisa, na kwa kuwa Magharibi iko mbele kwa mbali, mambo kama kubadilishana hayahitajiki. Mshairi wa Kiingereza Kipling (Kipling) alilifupisha hili katika shairi lake “Utenzi wa Mashariki na Magharibi” (Ballad of East and West), lililochapishwa mwaka 1889:

Mashariki ni Mashariki, Magharibi ni Magharibi. Hizi mbili hazitakutana kamwe, hadi siku ya Hukumu ya Mwisho ardhi na mbingu zitakaposimama mbele ya kiti cha hukumu.³⁶⁹

Mwelekeo huu ulikuja kujumuisha pia kazi ya kusahihisha tathmini chanya za zamani juu ya Mashariki. Kwa mfano, tathmini juu ya Dola la Kimongolia, lililokuwa na athari kubwa na chanya katika kipindi cha Mwamko wa Magharibi na kusifiwa na wanafikra wa Magharibi, nayo ilibadilika kimsingi. Hili lilitokea katika nyakati za kisasa na za sasa, hasa katika kipindi cha Mapinduzi ya Viwanda ya karne ya 18 na kuushinda ulimwengu kulikofuata. Miongoni mwa wanafikra wa Magharibi walikuwepo watu walioutathmini vyema Umongolia na Genghis Khan kwa karne kadhaa: katika karne ya 13, wakati wa Genghis Khan mwenyewe, kisha katika kipindi cha Mwamko cha karne ya 14–15 kilichofuata, hadi kabla ya enzi ya Mwangaza ya karne ya 17–18. Kazi ya kusahihisha tathmini hizi za zamani ilifanyika kwa kiwango kikubwa na hatimaye ikafikia tathmini ya kirangi.

Karibu wanasayansi wote wa Ulaya walikubali mpango wa kuwagawa binadamu katika rangi kuu tatu: Waafrika, Waasia-Wamongolia na Wazungu… Na ukilinganisha na rangi ya Wazungu weupe iliyoendelea zaidi kimageuko, Wamongolia wa Asia walianza kuelezwa kama watu wenye upungufu wa akili waliosimama kukua katika hatua ya mtoto mchanga… Baada ya hapo walichukuliwa kuwa karibu sana na nyani orangutani… na hata kitiba watu wenye upungufu wa akili waliitwa kwa jina la Mongoloid (Mongoloid).³⁷⁰

Chuki hii ya kirangi si mwelekeo mpya, bali ina mwendelezo ndani ya ustaarabu wa Magharibi. Tukirudi nyuma hadi enzi ya Ugiriki, inajitokeza katika kile kiitwacho “Uorientali” wa enzi ya Ugiriki, ulioichukia Mashariki. Fikra hii ilizalishwa upya kwa kiwango kikubwa zaidi katika Magharibi katika nyakati za kisasa na za sasa. Uduni wa “Mashariki” uliojitokeza katika vita kati ya Ugiriki ya kale na Uajemi ulipanuliwa hadi dunia nzima, ili kwa kulinganisha nao kutofautisha rangi nyingine na Magharibi na kuonyesha ubora wa Magharibi.

Tamthilia ya msiba Waajemi, iliyoigizwa mwaka 472 K.K., iliigiza vita vya Waajemi, na ni mfano mzuri unaoonyesha Wagiriki walitafakari nini walipokuwa wakibadilishana na kugongana na Dola la Uajemi… Iliweka kinyume cha udikteta na utaratibu wa ngazi wa Uajemi, utajiri na anasa zake kubwa mno, upitaji kiasi katika kueleza hisia, vurugu na woga, demokrasia na usawa wa Ugiriki, kubana matumizi na kujizuia, nidhamu binafsi na utaratibu, na ushujaa… Herodotus, aliyerithi uchambuzi na tafsiri ya tamthilia Waajemi, aliziendeleza zaidi pande mbili zinazopingana: Magharibi na Mashariki, Ulaya na Asia, Wagiriki na wasio Wagiriki, udikteta na demokrasia. Hivyo ndivyo itikadi kwamba wa kwanza ni bora kuliko wa pili ilivyozaliwa. Katika desturi hii ndipo Uorientali ulipoanzia. ³⁷¹

Mwanahistoria mkuu wa Magharibi aliyeueneza tena Uorientali hivi karibuni ni Wittfogel (1896–1988). Katika kitabu chake Udikteta wa Mashariki (oriental despotism), alitathmini kwamba katika maeneo mengi isipokuwa Ulaya, “ustaarabu uliojengwa juu ya rasilimali za maji na kilimo” (hydraulic civilization) ulikua, na kwamba wote ulizaa udikteta. Kwa hiyo aliweka mbele wazo la kuuona ustaarabu wa Mashariki ya Karibu, Mashariki ya Kati, Mashariki ya Mbali na hata maeneo mengine wote kama udikteta, kuuweka pamoja chini ya Uorientali na kuulinganisha na Magharibi. Huu ndio hasa mgawanyo wa pande mbili wa “Magharibi na ulimwengu uliobaki”. Alichapisha kitabu kilicholingana kabisa na roho ya zama za Magharibi, iliyokuwa imeenea duniani na kufurahia nafasi isiyoshindika. Kitabu chake kilipata kuangaliwa na watu wa Magharibi na kufikia hatua ya kunukuliwa sana.

Tathmini juu ya Dola la Kimongolia, Wamongolia na amani ya Kimongolia (Pax Mongolica) tunayoijua sasa haiakisi ukweli wa kihistoria, bali ni tathmini iliyofunikwa na chuki za kirangi zilizoundwa katika nyakati za kisasa na za sasa. Ni karibuni sana tu ndipo kazi ya kusahihisha upotoshaji huu imeanza kufanyika kwa kiasi katika Magharibi. Gazeti la Washington Post, likikaribia mwaka 2000, milenia ya tatu ya ubinadamu (the Third Millennium), lilimtaja mtu aliyeacha alama kubwa zaidi katika historia katika milenia ya pili, yaani miaka elfu moja kuanzia 1000 hadi 1999. Alikuwa Genghis Khan.

Chuki ya Uorientali inachochea hali ambapo macho na masikio yanafungwa kabisa dhidi ya thamani halisi iliyomo katika fikra za Mashariki. Kwa ajili ya mustakabali wa ubinadamu, tunahitaji kuielewa mifumo ya kifalsafa ya fikra za Mashariki iliyo tofauti na ya ustaarabu wa Magharibi: elimu yake ya ulimwengu, uhusiano wa binadamu na maumbile, mtazamo wa maadili ya ulimwengu wote, na mtazamo wake wa asili ya binadamu. Kwa ajili hiyo, tunapaswa kutazama upya kiini cha fikra za Mashariki zilizoingia Magharibi katika enzi ya Mwangaza ya karne ya 17–18 na kukaribishwa na kuthaminiwa sana. Hasa ni muhimu kuchunguza kupitia hilo jinsi fikra za uchumi wa kisiasa za Mashariki na Magharibi zinavyotofautiana.

2) Mashariki na Magharibi kabla ya Mapinduzi ya Viwanda

Taswira ya ubora wa Magharibi juu ya Mashariki kwa kiasi kikubwa iliundwa na watu wa Magharibi. Ilienezwa na kukubaliwa karibu kama ilivyo katika Mashariki. Kwa hiyo tunakuja kwa urahisi kuiona Mashariki kama iliyokuwa daima nyuma ya Magharibi kihistoria. Lakini wanahistoria na wanafikra wameeleza kwamba taswira hii ni tofauti na ukweli. Wells anaonyesha mtazamo wa kihistoria wenye uwiano katika ulinganisho wake wa Mashariki na Magharibi:

Kwa muda mrefu, China ilikuwa bora kuliko Magharibi. Tunaweza kusema kwamba ulimwengu wa Magharibi ulianza kuifikia tena China katika karne ya 16 na 17, pamoja na ugunduzi wa Amerika, kuenea kwa vitabu vilivyochapishwa na elimu, na mapambazuko ya sayansi ya kisasa. Wakati wa nasaba ya Tang iliyostawi, wakati wa nasaba ya Song (960–1279), iliyokuwa ya kisanaa lakini iliyoharibika kidogo, na wakati wa nasaba ya Ming (1368–1644) iliyokuwa ya kitamaduni, China ilistawi na ilikuwa na furaha, na utamaduni na sanaa zake za wakati huo zilikuwa mbele ya nchi nyingine yoyote. ³⁷²

Needham (Needham, 1900–1995), anayejulikana kama mmoja wa wataalamu wakuu wa Magharibi wa ustaarabu wa China, naye anaeleza mtazamo wake kuhusu mahusiano ya Mashariki na Magharibi katika kitabu chake Sayansi ya China na Magharibi. Anaandika kwamba sisi tunaoishi katika nusu ya pili ya karne ya 20 bado tumezidiwa na fikra za karne ya 19 kiasi kwamba hatujui kwamba karne tatu au nne tu zilizopita China ilikuwa mahali pazuri zaidi pa kuishi kuliko Ulaya.³⁷³ Anaeleza kwamba hatujui kwamba, kuanzia karne ya 1 K.K. hadi karne ya 15 B.K., ustaarabu wa Mashariki ulikuwa na ufanisi zaidi sana kuliko ustaarabu wa Magharibi katika kutumia maarifa ya maumbile kwa mahitaji halisi ya binadamu. ³⁷⁴

Baada ya kumalizika kwa Vita vya Pili vya Dunia, Needham alipendekeza kwa Idara ya Uchapishaji ya Chuo Kikuu cha Cambridge, mwaka 1948, kazi kuhusu sayansi na ustaarabu wa China, na mpango huu ulipokubaliwa alianza utafiti na uandishi kamili kuhusu sayansi na ustaarabu wa China. Katika utafiti huu, Needham alieleza uvumbuzi wa Mashariki wa ufuaji chuma (mbinu ya kuyeyusha chuma na kukimimina katika maumbo fulani, iliyotumika kutengeneza vyombo au mizinga), wa jembe la plau, na wa kikuku cha kukanyagia cha farasi. Kikuku cha kukanyagia kilivumbuliwa Mashariki karibu karne ya 3 na kikaingia Magharibi katika Zama za Kati. Matumizi ya kikuku cha kukanyagia yaliongeza kwa kiwango kigumu kuwaziwa uwezo wa binadamu wa kusafiri na kupigana kwa kutumia farasi. Uvumbuzi wa kikuku cha kukanyagia una umuhimu kiasi kwamba kuna wanaotathmini mchango wake katika maendeleo ya ustaarabu kuwa mkubwa kiasi cha kulinganishwa na uvumbuzi wa gurudumu au wa uchapishaji. Na alithibitisha kwamba uvumbuzi tunaoujua vizuri, karatasi, baruti, uchapishaji na dira, wote ulifanyika China.

Lakini hadi katikati ya karne ya 20, si Magharibi tu bali watu wengi duniani waliamini kwamba uvumbuzi huu mwingi ulifanyika Magharibi.³⁷⁵ Baada ya katikati ya karne ya 20, kutokana na utafiti wa Needham, ilikubaliwa miongoni mwa wasomi wa Magharibi kwamba uvumbuzi huu muhimu ulitoka Mashariki. Hili liliongoza mara moja katika Magharibi, Needham akiwa mbele, kwenye swali: kama ni hivyo, kwa nini China, ikiwa na ustaarabu, sayansi na teknolojia vilivyotangulia kwa miaka elfu au mamia ya miaka, haikuendelea kukua na ikafikiwa na Magharibi?³⁷⁶ Swali hili muhimu, linalojulikana kama “swali la Needham” (Needham’s Question), lilikuwa jambo lililowashughulisha wanasayansi na wanafikra wengi wa Magharibi katikati ya karne ya 20.³⁷⁷ Wells naye alikuwa tayari na swali hili kabla ya Needham:

Kwa nini China, iliyokuwa imefanikisha mengi hivyo, haikufanikisha zaidi? Katika kipindi hiki China ilikuwa ikijitosa baharini na ikifanya biashara kubwa ya nje. Kwa nini China haikugundua Amerika au Australia? ³⁷⁸

Wanafikra walioichunguza historia, kama Needham na Wells, walijua kwamba katika historia ndefu kulikuwa na kipindi kirefu ambapo ustaarabu wa Mashariki ulikuwa bora kuliko Magharibi. Lakini katika karne mbili au tatu zilizopita, ambapo Magharibi imeizidi Mashariki kwa kila upande, mtazamo huu kuhusu nafasi linganishi za kila ustaarabu haukuwa na ufaafu. Hatimaye, si Magharibi tu bali hata Mashariki, karibu kila mtu aliuona ukweli wa kihistoria wa kuenea kwa ustaarabu wa Mashariki hadi Magharibi kuwa jambo lisiloaminika na hakuupa maana kubwa. Hata mwishoni mwa karne ya 20, hadi kuinuka kwa kihistoria kwa uchumi wa Mashariki kulipolipuka katika uhalisia, mtazamo huu ulitawala Mashariki na Magharibi vilevile.

Lakini haiwezekani kwamba Wells au Needham, wakiwa watu wa Magharibi, walitoa kwa wepesi tathmini nzuri kwamba Mashariki ilikuwa mbele ya Magharibi kitamaduni kwa muda mrefu, wala, kwa kuzingatia maarifa yao mapana ya kihistoria, haiwezekani kuwa ni hadithi ya kubuni. Kwa kweli, tukichunguza historia vizuri, mtazamo huu wa Wells na Needham juu ya Mashariki ulikuwa mtazamo uliotawala Magharibi kabla ya karne ya 18. Adam Smith ni mfano mmoja. Adam Smith, katika kitabu chake Utajiri wa Mataifa alichokiandika mwaka 1776, anaeleza ustawi wa China. Anaieleza China kama mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani katika karne ya 18:

China ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani. Kwa maneno mengine, ndiyo yenye watu wengi zaidi duniani, ardhi yake ya kilimo ina rutuba, na watu wake ni wenye bidii na waliostaarabika. Lakini inaonekana haikubadilika kwa muda mrefu. Marco Polo alipoitembelea China miaka 500 iliyopita alieleza utamaduni wake, viwanda vyake na idadi yake kubwa ya watu, na wasafiri wanaoitembelea China leo nao wanaandika maelezo yanayofanana. Inaonekana kwamba huenda China, tangu zamani, ilikuwa tayari ikizalisha utajiri wa juu kabisa ambao mfumo wake wa sheria na taasisi zake vinaruhusu.³⁷⁹

Tukiukubali mtazamo huu wa Wells, Needham na Adam Smith, tunapata mtazamo wa kihistoria wa kuvutia sana na muhimu: kwamba Magharibi kuifikia Mashariki kikamilifu na kuchukua ubora juu yake kumeishia katika karne mbili au tatu zilizopita tu, yaani tangu karne ya 18. Hapo tunafikia hitimisho kwamba hatupaswi kujifungia katika mtazamo wa Magharibi uliotawala, ulio na mipaka ya karne mbili zilizopita. Kwa sababu tukiwa wafungwa wa hali ya karne ya 19–20, hatuwezi kuuelewa wakati uliopita wala kubuni mustakabali utakaojitokeza katika karne ya 21. Tunahitaji kutazama nyuma historia ndefu ya kabla ya hali ya karne ya 19–20 na kuchunguza kuinuka na kuanguka kwa Mashariki na Magharibi.

Kabla ya Mwamko: kuenea kwa utamaduni wa Mashariki hadi Magharibi

Ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi ulikua ukiwa umetengana kimsingi kwa maelfu ya miaka, hadi Magharibi ilipoikaribia Mashariki kikamilifu katika karne ya 19. Hatua za msingi zinazounda ustaarabu wa kweli, yaani maandishi, matumizi ya metali, mpangilio wa kijamii, dini ya ufunuo na falsafa ya asili, zote zilibuniwa na Mashariki na Magharibi kila moja peke yake ikiwa imetengana, si kwa kuathiriana kwa karibu wala kwa kuingizwa kutoka nje.³⁸⁰ Kilichounganisha ustaarabu huu miwili kilikuwa ni njia nyembamba ya hariri tu, yaani Njia ya Hariri. Kipengele chochote cha kitamaduni kilichoenea kati ya Mashariki na Magharibi kililazimika kufuata njia hii nyembamba mno na kupita katika milima ya Asia ya Kati, na kwa hiyo hakikuwa na budi kupoteza sifa zake zote isipokuwa kiini chake. Njia ya Hariri ilikuwa nyembamba mno na ndefu mno kwa Mashariki na Magharibi kuathiriana kwa karibu kifikra.³⁸¹

Tofauti na inavyodhaniwa mara nyingi, katika Njia ya Hariri bahari ilikuwa muhimu kama nchi kavu. Kwa hiyo wataalamu wanaona kwamba neno silk route, lenye maana ya mapito, ni sahihi zaidi kuliko silk road, linaloeleza njia ya nchi kavu peke yake. Njia ya Hariri, iliyoundwa na njia za nchi kavu na za baharini zinazounganisha Mashariki na Magharibi, ilifunguliwa kikamilifu katika karne ya 1 K.K. na ikawa mapito ya biashara kati ya Mashariki na Magharibi. Hadi Vasco da Gama alipofungua mwaka 1497 njia ya moja kwa moja ya baharini kati ya Mashariki na Magharibi inayounganisha Bahari ya Atlantiki na Bahari ya Hindi, ilitumika kwa zaidi ya miaka 1,700 kama mapito pekee yaliyounganisha Mashariki na Magharibi.

Kilichopita hasa katika Njia ya Hariri ni bidhaa za thamani, nyepesi na zenye bei kubwa. Kwa maelfu ya miaka, hariri na viungo vya China viliuzwa Magharibi, na kutoka Magharibi vilikuja China vitu vya kioo na metali za thamani kwa ajili ya kununua hariri. Hariri ndiyo iliyokuwa bidhaa muhimu kuliko zote kwa mbali. Ndiyo maana njia hiyo ikapewa jina Njia ya Hariri. Katika karne ya 1 K.K., nguvu za nasaba ya Han ya China na za Dola la Kirumi zilipoimarika na kupanuka katika Mashariki na Magharibi, Njia ya Hariri ilianza kufanya kazi kikamilifu.

Katika kipindi hiki, kuna hata kumbukumbu za China zinazolieleza Dola la Kirumi kama Daqin (大秦國). Na katika maandiko ya enzi ya Roma kuna kumbukumbu kwamba hariri ya China iliuzwa kwa wingi Roma. Roma ilifikia hata kueleza wasiwasi kuhusu hilo:

Baraza la Seneti la Roma lilipitisha mara kadhaa, kwa sababu za kiuchumi na za kimaadili, sheria zilizowakataza raia wa Roma kuvaa nguo za hariri, lakini hazikufuatwa. Ni kwa sababu kiasi kikubwa cha dhahabu ya Dola la Kirumi kilitiririka kwenda China ili kuagiza hariri. Kimaadili, nguo za hariri zilichukuliwa kuwa za anasa na zisizo za kiadilifu.³⁸²

Seneca, mjumbe wa Seneti ya Roma wa karne ya 1 B.K., aliacha maandishi yafuatayo kuhusu “upande usio wa kiadilifu” wa nguo za hariri:

Sijui kama nguo za hariri, zisizoweza kuficha mikunjo ya mwili wala kulinda heshima ya anayezivaa, zinaweza kuitwa nguo……Wanawake wengi mno wanashindana kwa bidii katika nguo za hariri, wakiona kwamba umbo la wanawake wasio waaminifu linaonekana kama lilivyo kupitia hariri nyembamba, hivi kwamba mgeni na mwenye nyumba wanaweza kuwa na maarifa yaleyale kuhusu umbo la mke wake.³⁸³

Biashara kati ya Mashariki na Magharibi kupitia Njia ya Hariri ilikuwa biashara isiyo ya moja kwa moja. Yaani, wafanyabiashara wa nchi nyingi za Asia ya Kati na Mashariki ya Kati, zilizokuwa kati ya Magharibi ya Ulaya na Mashariki ya Asia ya Mashariki, walikuwa madalali. Mtu wa kwanza wa Magharibi aliyeitembelea Mashariki moja kwa moja bila madalali hao, akaishuhudia na kuacha maandishi, alikuwa Marco Polo. Ilikuwa katika karne ya 13. Bila shaka, kabla ya Marco Polo mapadri wa Kikatoliki waliitembelea China mara kwa mara na kuacha maandishi, lakini aliyeitambulisha Mashariki kwa Magharibi kikamilifu alikuwa Marco Polo. Marco Polo, aliyekwenda Mashariki katika karne ya 13 kupitia Njia ya Hariri, alirudi kupitia njia ya baharini ya Njia ya Hariri.

Marco Polo aliyaacha aliyoyaona Mashariki katika kitabu Safari za Marco Polo mwishoni mwa karne ya 13. Simulizi lake la safari likawa kitabu cha kwanza kuutambulisha ustaarabu wa Mashariki kwa Ulaya. Kiliwaathiri watu wengi, na Columbus, aliyevuka Bahari ya Atlantiki na kugundua Amerika mwaka 1492, ni mmoja wao. Columbus alikisoma kwa bidii Safari za Marco Polo akiandika maelezo pembeni, na akaazimia kufungua njia ya moja kwa moja ya baharini kutoka Magharibi hadi Mashariki ili kwenda Mashariki.

Marco Polo aliutambulisha utamaduni wa Mashariki kupitia Safari za Marco Polo, na miongoni mwa mambo ya Mashariki aliyoyatambulisha ni mtazamo wa uvumilivu kwa dini nyingi, matumizi ya fedha za karatasi, uchapishaji kwa herufi zinazohamishika, matumizi ya makaa ya mawe, na maelezo kuhusu Ukuta Mkuu na Mfereji Mkuu. Watu wengi wa Magharibi, si wa wakati wa Marco Polo tu bali kwa karne kadhaa baadaye, hawakuamini. Misingi ya ustaarabu ilikuwa tofauti mno, na tofauti za ukubwa zilikuwa kubwa mno, kiasi kwamba haikuweza kuaminika kabisa. Mtu anawezaje kutumia vipande vya karatasi badala ya dhahabu au fedha? Mtu anawezaje kuchoma kipande cha jiwe jeusi na kukitumia kama nishati? Vitabu vinavyotengenezwa kwa kunakiliwa kwa mkono ukurasa mmoja mmoja vinawezaje kuzalishwa kwa wingi kwa kitu kiitwacho herufi za kuchapisha na kitu kiitwacho karatasi? Na zaidi ya yote, jamii ya binadamu isiyojikita katika Mungu inawezekanaje, na dini kadhaa zinawezaje kuishi pamoja katika nchi moja? Wakiwa na mashaka kama hayo, walimwona Marco Polo kuwa anajigamba. Kwa sababu yote haya yalikuwa mambo magumu kuelewa au kuwazia. Lakini mashaka na maswali haya yalikuwa ya kawaida kabisa kwa watu wa Magharibi waliokuwa bado wakiishi katika enzi ya giza ya Zama za Kati.

Hasa kwa watu wa Magharibi wa mwishoni mwa karne ya 13, ambapo kila kitu, siasa, uchumi na idadi ya watu, kilikuwa cha kiwango kidogo, haikuaminika kwamba idadi ya watu au vitu vinavyohusika katika tukio au jambo lililotokea Mashariki alilolieleza Marco Polo mara kwa mara ilizidi milioni. Tukizingatia kwamba hata mwishoni mwa karne ya 15 idadi ya watu wa Uingereza ilikuwa karibu milioni 3, kwa watu wa Magharibi wa wakati huo kipimo cha milioni kilionekana kuwa idadi inayoweza kufikiwa tu kwa kukusanya nchi kadhaa. Kwa hiyo katika Magharibi walimdhihaki Marco Polo kwa kumwita “Il Milione”, mtu wa mamilioni. Inasimuliwa kwamba Marco Polo alipokuwa karibu kufa, marafiki zake walimshauri, kwa ajili ya amani ya nafsi yake, atubu kwa uongo mwingi ulioandikwa katika Safari za Marco Polo. Marco Polo alivuta pumzi ndefu na kusema kwamba hakueleza hata nusu ya mambo ya ajabu aliyoyaona Mashariki, kisha akafumba macho.

Kwa karne kadhaa baada ya hapo, watu wa Ulaya walikuwa na uhakika kwamba Safari za Marco Polo ni hadithi za uongo, na kwa hiyo walimfanya kuwa mfano wa mjigambaji na mwongo. Katika Magharibi, mtu aliyesema mambo yaliyoonekana ya kipuuzi aliitwa “Marco Polo”. Hali hii iliendelea kwa takriban miaka 300, hadi watu wa Magharibi walipokuja Mashariki moja kwa moja katika karne ya 16–17, wakifuata njia ya moja kwa moja ya Atlantiki na Bahari ya Hindi iliyofunguliwa na Vasco da Gama mwaka 1497, na kuthibitisha kwamba mengi ya yale aliyoyaeleza Marco Polo katika Safari za Marco Polo yalikuwa kweli.³⁸⁴

Kwamba Magharibi haikuweza kuielewa sura hii mpya ya Mashariki ni kwa sababu ya “enzi ya giza” ya Zama za Kati. Wakati Magharibi ilipokuwa ikipitia karibu miaka elfu ya enzi ya giza ya Zama za Kati, Mashariki iliendelea kupiga hatua baada ya hatua katika utamaduni wake. Utamaduni na fikra hizi zilizoendelea za Mashariki, zikiwa na tofauti ya miaka elfu, zilifika Magharibi na kuiathiri kwa awamu mbili. Ya kwanza ni utamaduni wa kivitu wa Mashariki, na ya pili ni fikra za Mashariki. Katika kipindi cha “amani ya Kimongolia” (Pax Mongolica), ambapo dola kubwa linalopita bara la Eurasia lilijengwa na biashara yote ikahimizwa kwa nguvu kwa takriban karne mbili, uvumbuzi wa Mashariki uliingia Magharibi kikamilifu na kuathiri sana Mwamko wa Magharibi. Baada ya hapo, fikra za Mashariki, zikiingia Magharibi kupitia mawasiliano ya kwanza ya moja kwa moja ya watu kati ya Mashariki na Magharibi, ziliathiri kwa kina Mwangaza wa Magharibi.

Mawasiliano ya moja kwa moja kati ya Mashariki na Magharibi kupitia njia ya moja kwa moja ya baharini yalilazimika kungoja hadi karne ya 16. Kabla ya hapo, Njia ya Hariri ililazimika kupita mipaka mingi chini ya mamlaka ya nchi nyingi. Ikiwa kulikuwa na tofauti, ilikuwa wakati Wamongolia walipojenga dola linalokumbatia Mashariki na Magharibi. Dola la Kimongolia lilipanua kwa kiasi kikubwa barabara na madaraja na kujenga mapya, na likahimiza kwa bidii biashara huru na kubadilishana tamaduni ndani ya dola na kati ya Mashariki na Magharibi. Wakati huu ndipo uvumbuzi wa Mashariki ulipofika Magharibi kikamilifu. Ni kutokana na Dola la Kimongolia kujenga dola kubwa kuliko yote katika historia ya binadamu linalopita bara la Eurasia na kuimarisha amani ya Kimongolia. Kabla ya hapo, kupitia Njia ya Hariri, kulikuwa tu na ufahamu hafifu kwamba ustaarabu wa Mashariki upo. Binadamu, wakiwa na njia za usafiri na mawasiliano zenye mipaka tu, waliishi bila kuhisi haja ya Mashariki na Magharibi kuelewana vizuri. Hadi karne ya 12, safari kati ya Mashariki na Magharibi kupitia Njia ya Hariri ilichukua miaka 2 hadi 3 kwa kwenda tu.

Katika kipindi cha amani ya Kimongolia, mtiririko wa utamaduni ulikuwa wa njia moja kutoka Mashariki kwenda Magharibi. Kwa kuwa Magharibi wakati huo ilikuwa ndiyo kwanza inajitahidi kutoka katika ulimwengu wa giza wa Zama za Kati uliodumu takriban miaka elfu moja, kitu pekee ilichokuwa nacho cha kuipa Mashariki kilikuwa Ukatoliki, dini inayotegemea ufunuo. Lakini wakati huo Mashariki ilikuwa tayari imesimika kwa uthabiti mfumo wa falsafa ya asili ulio na kitovu katika Utao na Ukonfyushasi, kwa hiyo hapakuwa na mwanya wa dini ya ufunuo ya Magharibi kupenya. Kwa hiyo utamaduni wa Mashariki uliingia Magharibi kwa njia moja tu, na utamaduni wa Mashariki ulioingia wakati huo ulikuwa na athari isiyo ndogo katika kuanza na kukua kwa Mwamko wa Magharibi. Katika kitabu Genghis Khan na Kuundwa kwa Ulimwengu wa Kisasa (Genghis Khan and the making of the modern world), Profesa Jack Weatherford (Jack Weatherford) anaeleza hivi athari ya amani ya Kimongolia kwa Mwamko:

Katika kipindi cha Mwamko wa Ulaya, teknolojia, vita, mavazi, biashara, chakula, sanaa, fasihi na hata muziki wa Ulaya vyote vilibadilika kwa athari ya Wamongolia...... Watu wa Ulaya kwa mara ya kwanza katika historia walivaa suruali na koti badala ya majoho marefu na sketi. Badala ya kupiga ala za muziki kwa kuzichokoa kwa vidole, walianza kuzipiga kwa uta waliotumia Wamongolia katika nyika. Na sanaa ya uchoraji nayo ilianza kuchora kwa njia mpya.³⁸⁵

Watu wa Magharibi walianza kuvaa suruali, waliojifunza kutoka kwa Wamongolia, katika kipindi cha Mwamko tu. Kabla ya hapo, kwa maelfu ya miaka, walivaa majoho marefu, kama tunavyoona katika picha za Wagiriki, wajumbe wa Seneti ya Roma na watawa wa Zama za Kati. Pia kwa maelfu ya miaka, ala ya nyuzi ya Magharibi ilikuwa kinubi kinachopigwa kwa kuchokolewa kwa mkono, na ni katika kipindi cha Mwamko tu ndipo walipoanza kutumia njia ya kupiga nyuzi za ala kwa uta. Hili lilikua na kuwa fidla na selo.

Magharibi, iliyostahimili miaka elfu ya enzi ya giza ya Zama za Kati, iliweza kukutana na maajabu mengi ya Mashariki kutokana na amani ya Kimongolia. Hayo yanajumuisha uvumbuzi mikuu minne ya China tunayoitaja mara nyingi: karatasi, baruti, uchapishaji na dira. Mambo haya yaliwaathiri sana watu wa Magharibi walionusurika tauni nyeusi iliyoikumba dunia nzima katika karne ya 14 na waliopata mtazamo mpya juu ya maisha. Huu ndio mwanzo wa Mwamko. Baadhi ya mambo haya, kwa mfano karatasi, yalikuwa yamekwisha kufika Magharibi kabla ya hapo kupitia udalali wa wafanyabiashara wa nchi nyingi za Asia ya Kati na Mashariki ya Kati. Lakini kwa kupita mikononi mwa wafanyabiashara wa nchi nyingi zenye lugha, maandishi, desturi na tamaduni tofauti, kiini cha teknolojia, utamaduni na fikra, isipokuwa bidhaa zenyewe, hakikuwa na budi kupunguzwa nguvu au kutoweka kwa kiasi kikubwa. Lakini katika kipindi cha amani ya Kimongolia, kiasi kikubwa mno cha uvumbuzi wa Mashariki kiliendelea kuingia Magharibi, na kuwa na athari kubwa ya kuamua katika maendeleo na kuruka mbele kwa ustaarabu wa Magharibi.

Ni rahisi kukisia jinsi kuingia kwa karatasi na uchapishaji Magharibi, kwa kuongeza kwa kasi idadi ya vitabu, kulivyochangia kuleta Mwamko. Hata Safari za Marco Polo mwanzoni zilipatikana tu kama nakala zilizonakiliwa kwa mkono ukurasa mmoja mmoja. Lakini kufikia wakati wa Columbus, nakala zilizochapishwa zilikuwa zimeenea, na Columbus aliweza kusoma Safari za Marco Polo katika nakala iliyochapishwa. Tena, kuingia kwa dira Magharibi kulirahisisha kwa namna ya kuamua safari za Wareno na Wahispania katika Bahari ya Atlantiki, Bahari ya Hindi na Bahari ya Pasifiki, zilizoanza kwa wingi tangu mwishoni mwa karne ya 15. Wakati huu, kwa kuunganisha ufuaji chuma wa Mashariki (iron cast) na matumizi ya baruti, Magharibi ilifanikiwa kutengeneza mizinga bora, na historia inaonyesha vizuri kwamba mizinga ilichangia kwa namna ya kuamua katika Magharibi kuushinda ulimwengu.

Ikiwa Mwamko wa karne ya 15–16 ulitokana na utamaduni wa Mashariki ulioanza kuingia Magharibi kwa uhuru kutokana na amani ya Kimongolia iliyoanza katika karne ya 14, katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi ya karne ya 17–18, iliyofuata Mwamko, kubadilishana fikra kati ya Mashariki na Magharibi kuliwezekana kupitia mawasiliano ya moja kwa moja kati yao. Wakati huu pia, mwelekeo wa mtiririko wa fikra ulikuwa wa fikra za Mashariki kuingia Magharibi kwa njia moja. Kwa kuwa Magharibi ilikuwa na lengo la kujikomboa kutoka katika mafundisho mbalimbali yasiyo ya kiakili ya dini ya ufunuo, mfumo wa fikra wa falsafa ya asili ya Mashariki, ulio na kitovu katika maumbile, ulitiririka kuelekea Magharibi.

Enzi ya Mwangaza: tathmini chanya ya Magharibi juu ya ustaarabu wa Mashariki

Mashariki na Magharibi, zikiwa zimetenganishwa na safu za milima ya Himalaya na Kunlun, ziitwazo paa la dunia, ziliishi kwa maelfu ya miaka bila kuathiriana, kila moja ikijenga mfumo wa ustaarabu wenye sifa zake. Kubadilishana fikra halisi kati ya ustaarabu huu wa Mashariki na Magharibi, uliokua ukiwa umetengana, hatimaye kuliwezekana tu katika karne ya 16–17. Kulianza pale wamisionari wa Kikatoliki wa Magharibi walipokuja kuishi Beijing, wakati wa nasaba ya Qing, kupitia njia ya Atlantiki na Bahari ya Hindi iliyofunguliwa na Vasco da Gama.

Mtu muhimu zaidi miongoni mwa mapadri wa Kikatoliki ni Matteo Ricci (Matteo Ricci, 1552–1610). Matteo Ricci alifika Macau mwaka 1582 akiwa na umri wa miaka 30, akaishi China miaka 28, akijifunza lugha na utamaduni wa China hadi alipofariki Beijing mwaka 1610 akiwa na umri wa miaka 58. Akiwa mshauri wa kasri la kifalme la China, alichapisha kwa Kichina Maana Halisi ya Bwana wa Mbingu (天主實義), kitabu kilichoitambulisha Mashariki dhana ya Mungu wa Magharibi. Akiwa Mkristo, alijifunza Ukonfyushasi. Alipofariki alizikwa katika hekalu la Kibuddha huko Beijing.

Matteo Ricci ana uhusiano pia na nchi yetu. Yi Su-gwang (李睟光), aliyekwenda Beijing kama mjumbe wa Joseon, alikutana na Maana Halisi ya Bwana wa Mbingu ya Ricci na vitabu vingine, na aliporudi, ustaarabu wa Magharibi na mafundisho ya Kikristo yaliyotambulishwa na Ricci yalijulikana kwa mara ya kwanza Joseon. Yi Su-gwang, baada ya kurudi nyumbani, aliandika mwaka 1614 (mwaka wa 6 wa mfalme Gwanghae) ensaiklopidia ya kwanza ya Joseon, Jibong yuseol (芝峰類說), na ndani yake akautaja Ukatoliki. Matteo Ricci alijitahidi kwa bidii kueneza fikra za Magharibi nchini China kupitia Ukristo, lakini kwa kutafsiri Maandiko Teule na vitabu vingine na kuvieneza Magharibi, alitoa pia mchango wa kuamua katika kueneza fikra za Mashariki Ulaya. Ni wakati huu ndipo Kong Fuzi alipopata jina la Kilatini Confucius.

Wakati huu, Mashariki ilijifunza na kuhisi nini kutoka Magharibi? Mashariki ilionyesha kupendezwa na mbinu za Magharibi za kuchora picha za watu, mashine za usahihi kama saa, na ramani za dunia. Lakini kwa upande wa falsafa na fikra, kile ambacho Magharibi ingeweza kutoa ni dini ya ufunuo, yaani Ukatoliki. Lakini kwa kuwa Mashariki ilikuwa tayari imepata ufahamu wa kiasi kikubwa kuhusu Ukatoliki kupitia mawasiliano ya zamani wakati wa nasaba za Tang, Song na Yuan, haukuwa jambo jipya. Pia tunaweza kukisia kwamba Mashariki, iliyokuwa tayari na mfumo wa falsafa ya asili unaolingana na kipindi cha mwisho cha Mwangaza wa Magharibi, haikupendezwa sana na dini ya ufunuo. Kwa hiyo, mtiririko wa fikra katika karne ya 17–18, enzi ya Mwangaza ya Magharibi, ulielekea katika falsafa ya asili ya Mashariki kuiathiri Magharibi.

Mmoja wa Wachina wa kwanza kuitembelea Magharibi ni Shen Fuzong (沈福宗, Shen Fuzong), Mchina aliyegeuzwa kuwa Mkatoliki na mmisionari wa Magharibi aliyeishi China, Couplet (Couplet).³⁸⁶ Alipewa jina la ubatizo Mikaeli (Michael). Waliondoka Macau mwaka 1681 kwenda Ulaya. Shen Fuzong alitembelea Italia, Ufaransa na Uingereza, na pamoja na Couplet alitembelea London, Berlin na Vienna, akakutana na wasomi, na inajulikana kwamba alijibu maswali kuhusu lugha ya Kichina, falsafa ya Mashariki na mengineyo. Mwaka 1684 alikaribishwa na mfalme wa Ufaransa Louis XIV, akahudhuria pia karamu ya kifalme, na akaonyesha jinsi ya kutumia vijiti vya kulia na kuandika herufi za Kichina. Alikaa Uingereza kuanzia 1685 hadi 1688. Wakati wa kukaa kwake Uingereza alikaribishwa na mfalme wa Uingereza James II. James II alimpenda sana Shen Fuzong, Mchina wa kwanza kuitembelea Uingereza, na akaagiza picha yake ichorwe na kuitundika katika kasri lake. ³⁸⁷ Aliondoka Uingereza mwaka 1688 kwenda Ureno na akawa padri wa Kijesuiti. Baada ya hapo, inasemekana alifariki mwaka 1691 karibu na Msumbiji akiwa njiani kurudi China.³⁸⁸

Kupitia Matteo Ricci, Shen Fuzong na wengine, wanafikra wa Magharibi walikutana moja kwa moja na utamaduni wa Mashariki kwa mara ya kwanza. Wakati huu wanafikra wa Magharibi walionyesha udadisi mpya usio na chuki za awali kuhusu fikra za Mashariki na kuzitathmini. Katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi, karne ya 17–18, fikra za Mashariki ziliathiri moja kwa moja fikra za Magharibi katika nyanja mbili: maadili ya kisiasa yaliyo na kitovu katika Ukonfyushasi, na uchumi wa kisiasa ulio na kitovu katika Utao.

Wanafikra wa Magharibi wa wakati huo, wakiwa wamepitia vita vya mauaji yasiyo na huruma kati ya Waprotestanti na Wakatoliki vilivyozushwa na Matengenezo ya Kanisa yaliyokuwa yakiendelea, walikuwa wamechoshwa kabisa na mafundisho yasiyohojiwa na kutovumilia kwa dini ya Magharibi. Katika hali hii, waligundua katika fikra za Mashariki mtazamo wa kimaumbile wa ulimwengu na mfumo wa maadili unaotegemea si ufunuo wa Mungu bali akili, na wakaeleza mshangao na mstaajabu wao. Kwa sababu walikutana na ustaarabu ambamo kile walichotaka kukielekea kilikuwa tayari kimetimizwa. Mwanafikra kama Leibniz (1646–1716) ndiye mfano mkuu wa wale walioutathmini vyema ustaarabu wa Mashariki na kueleza matarajio makubwa kuhusu kubadilishana kati ya ustaarabu wa Mashariki na Magharibi:

Ninaona kuwa ni mpango maalumu wa majaliwa kwamba staarabu mbili zinazong’aa zaidi ambazo ubinadamu umezifikia zimewekwa katika ncha mbili za bara letu, yaani Ulaya na China. Maongozi ya Mungu yanafanya kazi pia katika hali nzuri, ili, wakati mataifa mawili yaliyoendelea zaidi na yaliyo mbali zaidi kuliko yote yanaponyooshana mikono, mataifa yote yaliyo katikati yao yafikie polepole mtindo wa maisha ulio juu zaidi.³⁸⁹

Katika kipindi hiki, wanafikra wa Mwangaza wa Magharibi walitoa tathmini chanya juu ya jinsi fikra za Mashariki zilivyofanya kazi vizuri katika jamii ya Mashariki katika siasa, uchumi na maadili, bila mafundisho yoyote yasiyohojiwa, kwa uvumilivu mkubwa kabisa, na huku kuingilia kwa serikali kukipunguzwa hadi kiwango cha chini kabisa. Profesa Walter Demel (Walter Demel) na Profesa David Mungello (David Mungello) wamechapisha makala na vitabu vinavyofupisha vizuri mitazamo ya wanafikra wa Magharibi wa kipindi hiki kuhusu ustaarabu wa Mashariki. Tukiufupisha mtazamo wa Demel, ni kama ifuatavyo:

Kwa Magharibi, Wachina walionekana kuwa wakarimu na wenye bidii, lakini hatimaye wasioamini Mungu na washirikina. Lakini wanafalsafa wa Magharibi waliona mambo ya kushangaza kwa njia nyingi. Yaani, kwamba maafisa wa Mashariki walichaguliwa kwa kipimo cha busara na fadhila za mtu binafsi tu, bila kujali asili yake au kama ana mali; kwamba wasomi walikuwa kitu cha heshima ya pekee; kwamba takwimu za aina mbalimbali zilikuwa zimeendelea sana; na hasa waliona ajabu kwamba China ilifurahia ustawi mkubwa ingawa haikupata baraka ya Mungu. Wakati huo Magharibi iliwaona Wachina kwamba, hata kama walikuwa na maadili, adabu na akili nzuri, hawakujua chochote kuhusu Biblia wala Aristoteli, na hawakujua kabisa kufanya hukumu ya kidini. Wanafikra wa Magharibi hawakustarehe hata kidogo kwamba China, hata waichunguze vipi, haikuingia ndani ya mfumo wao wa fikra… Waligundua kwamba Mashariki ina mtindo wa kitamaduni wa pekee usiopatikana popote pengine duniani. Walivutiwa sana na jinsi wafalme wakuu wa China walivyojali moja kwa moja kilimo. Waliwashauri wafalme wa Magharibi waonyeshe wenyewe kupanda mbegu wakati wa majira ya kuchipua kama mfalme mkuu wa China. Kwa hiyo wafalme wa Magharibi kama Louis XV na XVI na Joseph II walionyesha hata jinsi ya kupanda mbegu. Voltaire aliona kwamba, wakati mataifa mengine yote yalikuwa yamezama katika ushirikina, tabaka la viongozi wa China peke yake lilikuwa na hekima na la deismu (deistic). Alishangaa kwamba katika China hakuna tabaka la kati kati ya kiongozi mkuu na wananchi kama tabaka la watukufu la Magharibi. Alistaajabu kwamba watu wote walifanya kazi, na hakukuwa na tabaka lisilofanya kazi kama tabaka la watukufu. Walishangazwa na Amri ya Uvumilivu (Edict of Tolerance) ya mfalme mkuu Kangxi wa China, iliyoruhusu uhuru wa dini mwaka 1692, na hata wakaikosoa kuwa ya uvumilivu kupita kiasi. Wanafikra wengi wa Magharibi walifikiri kwamba China inaendeshwa na wanafalsafa. Walitiwa moyo sana na jinsi mfumo ulivyodumishwa na kuendelezwa kwa muda mrefu, ambamo kulikuwa na taasisi za kuwapandisha vyeo maafisa, maafisa walitendewa vizuri, na wanaopokea rushwa waliadhibiwa vikali. Mfalme wa China alitawala nchi akisaidiwa na washauri waaminifu na wenye elimu kubwa, na walikuja kukiona kielelezo hiki kama mfano wa “mfalme mwenye mamlaka kamili aliyeelimika” (enlightened) waliyekuwa wakimfikiria. Walijifunza kwamba maadili yalikuwa fikra kuu ya jamii ya China, na kwamba maadili hayo si tu lengo halisi ambalo watu wa kawaida wanapaswa kulijitahidia hata kama si Wakristo wenye imani kubwa, bali pia lengo bora ambalo kila mtu anaweza kulifikia.³⁹⁰

Profesa Mungello naye, katika kitabu chake Kukutana Kukubwa kwa China na Magharibi, 1500–1800 (The great encounter of China and the West, 1500–1800) na katika makala “Ukonfyushasi katika enzi ya Mwangaza” (Confucianism in the Enlightenment), anaandika kuhusu Mashariki kama Magharibi ilivyoiona katika enzi ya Mwangaza ya Ulaya. Kwa ufupi ni kama ifuatavyo:

Voltaire na wanafikra wengine wa Mwangaza walidai kwamba China, inayotawaliwa na mfalme mkuu anayejikita katika mfumo wa thamani za kiroho za Ukonfyushasi, inaweza kuwa kielelezo cha ufalme ulioelimika kwa Ulaya. Kwa maneno mengine, walizingatia kwamba mfalme alitawala kwa kushauriana na chombo cha wasomi-maafisa. Heshima ya Quesnay kwa Konfyushasi ilikuwa ya kina sana hivi kwamba aliueneza Ukonfyushasi kwa bidii Ulaya, hadi Quesnay mwenyewe akaitwa “Konfyushasi wa Ulaya”. Walionyesha kupendezwa sana na jinsi Vitabu Vitano vya Kale vya Ukonfyushasi vilivyoonwa kuwa urithi wa pamoja wa watu wote wa Mashariki, si wa kikundi fulani maalumu. Walitathmini kwamba mafundisho ya Konfyushasi, yaliyojikita katika maadili, si tu yanaoana kimantiki, bali pia yana thamani kubwa kwa upande wa matumizi. Waliona kwamba Ukonfyushasi una manufaa katika kuunda mfumo bora wa kisiasa kwa ubinadamu. Hasa walishangaa na kutiwa moyo kwa sababu huu ni ushahidi wa kihistoria kwamba mfumo wa maadili unawezekana hata bila dini. Baadhi ya wanafikra wa Mwangaza wa Magharibi walikataa elimu ya ulimwengu na metafizikia iliyomo katika Ukonfyushasi Mpya wa Zhu Xi kuwa ya kimaada na isiyoamini Mungu. Fikra za Ukonfyushasi zilitambulishwa Uingereza katika karne ya 18, na Samuel Johnson alibainisha kwamba China ilikuwa imechukua mfumo wa wasomi-maafisa unaotegemea uwezo, kwa kulinganisha na jinsi nyadhifa za umma Uingereza wakati huo zilivyouzwa na kununuliwa na mabepari wa London… Hasa aliuthamini sana mfumo wa mitihani ya kifalme wa China kwa kufungamanisha uwezo na mafanikio ya kiakili ya mtu binafsi na nyadhifa za umma. Kwa hiyo China ikaja kuonwa kuwa ushahidi hai wa “utawala wa wenye sifa unaotegemea elimu” (learned meritocracy).³⁹¹

Kupendezwa huku kwa nia njema na China kulijitokeza pia katika maisha na mitindo ya ujenzi ya watukufu wa Magharibi, na katika kukua kwa bustani ya mtindo wa Kiingereza. Wakati huo, kasri la Ufaransa la Versailles, la Habsburg huko Vienna na la nyumba ya kifalme ya Prussia huko Sanssouci yalikuwa na “chumba cha Kichina”, yaani chumba ambacho mapambo yote, kuta na dari vilipambwa kwa mtindo wa Kichina. Mtindo wa ujenzi na mapambo wa Rokoko, uliokuwa maarufu Magharibi katika karne ya 18, uliigwa kutoka kwa vielelezo vya Kichina. Walieneza hariri ya Kichina, vyombo vya kauri vya Kichina na chai kama ladha ya hali ya juu, na wakavifurahia. Mwelekeo huu wa utamaduni, ujenzi na mtindo wa maisha, Ulaya ya wakati huo, kwa kufuata lugha ya Kifaransa, uliuita chinoiserie (Chinoiserie), yaani “mtindo wa Kichina”. Katika sanaa ya uchoraji pia walijitokeza mabingwa walioathiriwa na Mashariki, kama Watteau (1684–1721).

Wakati nasaba za bara la Ulaya zilipokuwa zikiupokea utamaduni wa China hivi, Uingereza ilijitokeza, kwa athari ya China, kile kiitwacho bustani ya mtindo wa Kiingereza (English Garden). Hadi enzi ya Baroko, Magharibi ilipendelea bustani zilizopangwa vizuri zinazoakisi uwiano na dhana za kijiometri, alama za utaratibu wa dini ya ufunuo au wa ufalme wa mamlaka kamili. Kwa athari ya umaumbile wa China, bustani hizi za kijiometri za bara la Ulaya zilibadilika kuwa bustani ya mtindo wa Kiingereza, inayoweza kuonekana isiyo na mpangilio lakini ni ya kimaumbile. Huenda Uingereza, iliyokuwa ya kwanza kujinasua kutoka katika ufalme wa kimwinyi wa mtindo wa Ulaya na kufanikiwa kuanzisha demokrasia ya kibunge, ilipendelea bustani ya kimaumbile kama njia ya kueleza mfumo wa falsafa ya asili katika mpangilio wa bustani.

3) Mwangaza wa Magharibi: mwangaza dhidi ya nini?

Katika enzi ya Mwangaza ya karne ya 17–18, Magharibi ilijadili kwa bidii na kwa umakini masuala mengi ambayo ni vigumu kwetu kuyawazia leo. Miongoni mwa wanafalsafa, wanasayansi na wanafikra bora kabisa wa wakati huo, palikuwa na mijadala, kwa shauku ya kidini, akili tulivu na wakati mwingine hisia ya haki, kuhusu hoja mbalimbali zilizoandikwa katika Biblia. Ili kuelewa msingi wa kwa nini wanafikra wa Magharibi walionyesha udadisi mkubwa kuhusu falsafa ya asili ya Mashariki na kuielemea, hebu tuchunguze baadhi ya matukio hayo ya kuvutia.

Magharibi iliyoamini kwamba jehanamu iko kweli chini ya ardhi ya Yerusalemu

Tangu Ukristo uliposisitiza umuhimu wa maisha ya baada ya kifo, watu wa Magharibi waliamini kwa uthabiti mbingu na jehanamu. Watu wa Magharibi wa Zama za Kati walikuwa na uhakika kwamba jehanamu iko chini ya ardhi ya Yerusalemu. Dante, alipoandika Komedia ya Kimungu katika karne ya 13–14, aliona kwamba jehanamu iko chini ya ardhi ya Yerusalemu. Kuwepo kwa jehanamu hii kunafungamana moja kwa moja na imani ya Magharibi katika ulimwengu wa baada ya kifo wa mbingu na jehanamu. Kwa uzito zaidi sana kuliko tunavyokisia, watu wa Magharibi wa Zama za Kati na wa nyakati za kisasa za mwanzo waliamini kwamba Hukumu ya Mwisho ilikuwa karibu kuja. Kwa hiyo tamaa ya kusamehewa dhambi katika Hukumu ya Mwisho na kwenda mbinguni iliyatawala maisha yao. Kanisa lilitoa ishara mbalimbali za msamaha huo wa dhambi. Kwa mfano, tamko la Papa kwamba kushiriki katika vita vya msalaba ili kuikomboa Yerusalemu kungesamehe dhambi zote na kumwezesha mtu kwenda mbinguni lilikuwa na jukumu la kuamua katika kuundwa kwa vita vya kwanza vya msalaba. Zaidi ya hapo, hili liliongoza kwenye Kanisa kuuza hati za msamaha. Watu wengi walitaka kuepuka hofu ya adhabu mbalimbali za kutisha za jehanamu.

Magharibi iliyoamini kwamba jua linaizunguka dunia na kwamba binadamu ni kitovu cha ulimwengu

Muujiza wa Yoshua aliyelisimamisha jua angani (Yoshua 10:12-14) ulikuwa mojawapo ya mawe ya msingi yaliyoaminiwa kuwa kweli katika ulimwengu wa fikra za Magharibi kwa zaidi ya miaka elfu moja. Nadharia ya dunia kuwa kitovu ilikuwa ukweli usioweza kupingwa. Tukio lililozusha dhoruba kubwa lilitokea mwishoni mwa kipindi cha Mwamko na mwanzoni mwa enzi ya Mwangaza. Nalo ni “mtazamo wa ulimwengu wenye jua kama kitovu” (heliocentrism), uliotolewa na Copernicus (Nicolaus Copernicus, 1473–1543), Kepler (Johannes Kepler, 1571–1630), Galileo (Galileo Galilei, 1564–1642) na wengine kwa msingi wa ukweli wa kisayansi wa uchunguzi wa anga. Kwa sababu kwa mujibu wa nadharia ya dunia kuwa kitovu, Mungu alilisimamisha jua, lakini kwa mujibu wa nadharia mpya ya jua kuwa kitovu, Mungu angelazimika kusimamisha mzunguko wa dunia. Ama Mungu au Yoshua mmoja wao alikosea, au kosa kubwa lilitokea katika kiungo kati ya Mungu na Yoshua, au kulikuwa na kosa katika mchakato wa kuandika Biblia; kwa hiyo swali linaibuka kwamba kuna tatizo katika Biblia yenyewe. Nadharia maarufu ya Galileo ya jua kuwa kitovu inajulikana vizuri kwetu. Mwendo wa magimba ya angani ambao Galileo aliuchunguza kwa kweli kupitia darubini ulikuwa na jua kama kitovu waziwazi, na dunia ikilizunguka. Lakini makao makuu ya Papa yalilazimika kuendelea kudai neno la Mungu lililoandikwa katika Biblia. Makao makuu ya Papa yalilazimisha nadharia ya dunia kuwa kitovu, isemayo kwamba jua linaizunguka dunia. Kanisa la Zama za Kati liliunga mkono dhana za Aristoteli na Ptolemy, na liliona kwamba dunia ndiyo kitovu cha ulimwengu, na kwamba magimba ya angani, pamoja na jua na mwezi, huizunguka dunia. Kwa sababu dhana hii ilikubaliana vizuri na maelezo ya uumbaji wa mbingu na nchi katika Mwanzo, katika Vitabu Vitano vya Musa. Nadharia ya jua kuwa kitovu ilitikisa “mtazamo wa ulimwengu wenye dunia kama kitovu” (geocentrism), uliomo ndani ya mafundisho ya Biblia kwamba Mungu aliiumba dunia na binadamu kwa namna ya pekee. Kwa hiyo makao makuu ya Papa ya Roma hayakuwa na budi kukandamiza matokeo ya uchunguzi wao kwamba dunia inasonga ikilizunguka jua. Kuna hadithi kwamba Galileo, ili kuokoa maisha yake, huku akikubali neno la Biblia, alirudia nadharia yake ya jua kuwa kitovu akisema: “Lakini bado inazunguka.”

Imani katika gharika ya Nuhu yapingwa na kuingia kwa utamaduni wa Mashariki Magharibi

Likihusiana na kuhesabu umri wa dunia, kulikuwa pia na tukio la kupima upya gharika ya Nuhu, ambalo utamaduni wa Mashariki uliliathiri. Katika karne ya 18, enzi ya Mwangaza ya Magharibi, wanafikra wa Magharibi walianza kuwa na mashaka kuhusu pande zisizo za kiakili za Ukristo na wakajaribu kutoa maelezo ya kiakili kuzihusu. Mojawapo ya juhudi hizo ilikuwa kutafuta asili ya uumbaji na mwanzo wa ubinadamu ulikuwa lini. Wakati huo, ilionekana bado kuwa jambo la kawaida kuhesabu tarehe hiyo kwa kufuata ukoo ulioandikwa katika Biblia, kutoka Adamu hadi Ibrahimu. Katika hali hii, ustaarabu wa Mashariki ulipoingia Magharibi kupitia ripoti na tafsiri za mapadri wa Kijesuiti waliotumwa Beijing, wanafikra wa Mwangaza waligundua humo nyenzo zenye manufaa za kushambulia mafundisho ya Kikristo yasiyohojiwa. Msomi wa Kiholanzi Isaac Vossius (Isaac Vossius, 1618–1689) alipendezwa sana si na historia kwa mujibu wa Biblia bali na historia ya asili (natural history). Katika kitabu chake Kuhusu Umri Halisi wa Dunia, alichokichapisha mwaka 1659, alidai kwamba utamaduni wa China ulianza angalau mwaka 2900 K.K., zaidi ya miaka 500 kabla ya gharika, na kwa hiyo njia ya kuhesabu kwa mujibu wa Biblia ya Kikristo ilikuwa na makosa. Voltaire alitumia dai hili kushambulia fundisho lisilohojiwa kwamba dini ya Kiyahudi-Kikristo ndiyo dini ya kwanza na ya kale kuliko zote.³⁹² Na zaidi ya hapo, Voltaire akawa mwanafikra aliyeukubali ustaarabu wa Mashariki, pamoja na staarabu nyingine, kama ustaarabu wa binadamu ulio nje ya Ukristo. Aliliakisi hili katika Kamusi ya Kifalsafa yake, na huu ukawa mfano wa kwanza katika Magharibi wa kuukubali na kuutaja rasmi, nje ya ustaarabu wa Kikristo, ustaarabu wa China na staarabu nyingine.

Kutoamini miujiza, kiini cha dini ya ufunuo

Voltaire, aliyepambana katika enzi ya Mwangaza dhidi ya ushirikina na mafundisho yasiyohojiwa ya kila aina yaliyoazima jina la dini, aliona kwamba sifa ya Mungu anayetenda miujiza ni kitu kilichoundwa na binadamu kwa sababu alikihitaji, na haiwezekani kamwe kuwa ni kitu ambacho Mungu alimjulisha au kumwamuru binadamu: “Kwa nini Mungu atende miujiza?... Kuamini miujiza ni upumbavu, na ni kukosa heshima kwa Mungu.”³⁹³ Voltaire aliona kwamba mfumo wa falsafa ya asili wa Mashariki unajikita katika akili. Alitathmini kwamba mfumo wa kifalsafa wa Mashariki hauna ushirikina, hauamini miujiza, wala hauna mchakato wa kumpa Mungu sura ya binadamu, na aliona kwamba ibada za kafara ni heshima kwa mababu waliokufa tu. Voltaire aliona kwamba Ukonfyushasi unafanikiwa sana kusimika utaratibu wa kimaadili na wa kijamii katika jamii ya binadamu, na kwamba maadili haya ya Mashariki yana ufanisi zaidi kuliko Ukristo unaotegemea imani za kishirikina, matambiko yenye usumbufu na taasisi zilizoharibika za Magharibi: “Mungu hahitaji kafara zetu wala sala zetu. Ni sisi tu tunaohisi haja ya kufanya hivyo. Si Mungu aliyetufanya tumwabudu, bali ni sisi wenyewe.”³⁹⁴ Kuhusu tatizo analokabiliana nalo mwanzilishi wa dini ya miujiza, Voltaire aliandika hivi: “Ukitaka umaarufu mkubwa na kutaka kuwa mwanzilishi wa dini, ni bora uwe mwendawazimu kabisa. Lakini usisahau kwamba wazimu wako unapaswa kwenda na mkondo wa zama. Hata katika hali ya wazimu, akili yako inapaswa kuongoza maneno na matendo yako ya kiwazimu. Yaani, unapaswa kuweka maoni yako wazi hadi wengine wachoke, na usisite kuwa mkaidi kupita kiasi. Kwa hiyo unapaswa kuwa tayari kunyongwa. Lakini ukiweza kuepuka kitanzi, utajengewa madhabahu.”³⁹⁵ Hatimaye, kadiri wanafikra waliokana miujiza walivyoongezeka, walieneza, dhidi ya dini ya ufunuo inayoamini miujiza, deismu, isemayo kwamba Mungu haingilii mambo ya binadamu.

Kuendelea kwa vuguvugu la kutafuta lugha iliyotumiwa na Adamu na Hawa, na thamani iliyopewa herufi-picha za Kichina

Katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi ya karne ya 17–18, pamoja na kuhesabu umri wa dunia, juhudi za kutafuta lugha iliyotumiwa na Adamu na Hawa zilifanyika sambamba. Lugha aliyoitumia Adamu katika bustani ya Edeni ilionwa kuwa lugha safi ya kabla ya binadamu kuanguka dhambini, lugha ya malaika. Juhudi za Magharibi za kutafuta “lugha ya Adamu” (Adamic Language) zilitokana na maandiko ya Mwanzo: “Bwana Mungu akafanya kwa udongo kila mnyama wa mwituni na kila ndege wa angani, akawaleta kwa Adamu ili aone atawaitaje; na kila Adamu alivyomwita kila kiumbe hai, ndilo likawa jina lake” (Mwanzo 2:19). Sababu ya kutafuta lugha ya Adamu ya kabla ya binadamu kuanguka ni kwamba historia ya Magharibi ya karne ya 16–17 ilijaa mgongano kati ya Waprotestanti na Wakatoliki na vita virefu vya mauaji kati ya nguvu zilizoutumia, na waliona kwamba chanzo chake ni tofauti za lugha na dhana. Wazo hili liliimarishwa zaidi na maandiko ya Biblia kuhusu mnara wa Babeli. Yaani, baada ya uumbaji, ubinadamu uliishi kwa upatanifu ukitumia lugha moja, lakini Mungu alipouona ubinadamu ukijivuna na kujenga mnara wa Babeli kwa nia ya kupinga hekima na mamlaka yake, aliuvunja, akawatawanya binadamu kuwa makabila mengi na kuwafanya watumie lugha tofauti ili wasiweze kuungana tena. Kwa hiyo, ili kuponya mgawanyiko wa ubinadamu, wanafikra wa Mwangaza wa Magharibi walifanya juhudi kubwa kutafuta lugha ya mwanzo, yaani lugha ya Adamu na Hawa. Walikuwa na lengo la kushinda mgongano kati ya Waprotestanti na Wakatoliki na kupanua eneo la uelewa wa binadamu. Walipendezwa na herufi-picha za Kichina, wakiona kwamba ziko karibu zaidi na maumbile kuliko maandishi ya kifonetiki yaliyotumiwa na nchi za Magharibi, na wakifikiri kwamba huenda zingesaidia kupata lugha ya Adamu na Hawa.

Magharibi iliyoamini kwa uthabiti kwamba dunia ina umri wa takriban miaka elfu sita

Mwanzo, kitabu cha kwanza cha Vitabu Vitano vya Musa na mwanzo wa Biblia ya Kiyahudi-Kikristo, kinaanza kwa kueleza kwa undani mchakato wa Mungu kuumba mbingu na nchi. Angalau hadi karne ya 18, watu wengi wa Magharibi waliamini kwa uthabiti, kama ukweli, kwamba Musa alikiandika baada ya kupokea ufunuo moja kwa moja kutoka kwa Mungu. Mtu aliyetoa pingamizi dhidi ya hili alionwa kuwa mzushi na mwasi wa imani anayetenda kosa zito linaloweka maisha yake hatarini. Katika ustaarabu wa Magharibi, kwa muda mrefu sana, hadi mwanzoni mwa karne ya 18, iliaminiwa kwa uthabiti kwamba Mungu aliumba maumbile na binadamu kwa siku sita. Agano la Kale linaeleza kwa undani mchakato na muda wa uumbaji, kwamba binadamu wa kwanza Adamu aliishi miaka 930, na wazao wake waliishi miaka mingapi, yote yameandikwa (Mwanzo 5). Agano Jipya linaanza kwa kuandika kwa undani ukoo wa wafalme na manabii kutoka Ibrahimu hadi Yesu. Kwa msingi huu, karibu na karne ya 4, wakati Dola la Kirumi lilipoutangaza Ukristo kuwa dini ya dola, ilizuka desturi ya kuhesabu kwa uzito tarehe ya uumbaji wa mbingu na nchi na kuiweka katika kalenda. Mwanzoni, watu wengi waliamini kwamba uumbaji ulitokea karibu miaka 5,000 hadi 6,000 iliyopita. Kalenda ya Dola la Bizanti ilichukua kama kipimo kwamba uumbaji ulitokea miaka 5,509 kabla ya Kristo. Hili lilitegemea imani kwamba uumbaji ulioelezwa katika Agano la Kale ulifanyika kwa siku sita, na maandiko ya Waraka wa Pili wa Petro kwamba “kwa Bwana siku moja ni kama miaka elfu, na miaka elfu ni kama siku moja”.³⁹⁶ “Nadharia ya uumbaji wa miaka 6,000 iliyopita” iliendelea kuaminiwa kwa uthabiti hata baada ya Zama za Kati. Hadi karne ya 18, kipindi cha mwisho cha Mwangaza, wazo kwamba ulimwengu uliumbwa karibu miaka 4,000 K.K. lilikubaliwa kama ukweli, na tarehe halisi ilitolewa. Tarehe iliyotolewa ni tarehe 18 Machi mwaka 3952 K.K. Ukiongeza miaka tangu Yesu, uumbaji unakuwa miaka 6,000 iliyopita. Mwanamatengenezo Calvin alihubiri kwamba “zaidi kidogo ya miaka 5,000 imepita tangu uumbaji”, na Luther naye alieneza nadharia ya uumbaji wa miaka 6,000 akihubiri kwamba “tumejifunza kutoka kwa Musa kwamba miaka 6,000 iliyopita dunia haikuwepo”. Ndivyo ilivyo pia kwa Shakespeare. Katika kazi yake anaandika: “Ulimwengu maskini una umri wa karibu miaka 6,000” (The poor world is almost 6,000 years old). Wanasayansi wengi waliendelea kusasisha tarehe ya uumbaji kwa msingi wa ukweli mpya uliogunduliwa. Newton (Isaac Newton, 1642–1727), mwanasayansi aliyegundua uvutano wa ulimwengu wote na, kwa kuonyesha kwamba sheria za Kepler zinatokana hasa na uvutano huo, akaifanya nadharia ya jua kuwa kitovu kuwa thabiti zaidi, naye aliamini kwa uthabiti mafundisho yote yasiyohojiwa ya Biblia, pamoja na nadharia ya uumbaji. Alihesabu tarehe ya uumbaji kama ilivyoandikwa katika Biblia na akatangaza tarehe mpya ya uumbaji: kwamba dunia ina umri wa karibu miaka 5,700, tofauti kidogo na ilivyojulikana hadi wakati huo.

Watu wa Magharibi waliohesabu kwa uzito wakati wa mwisho wa dunia na wa kurudi kwa Yesu

Nadharia ya mwisho wa dunia ilitokana na imani ya kidini, iliyoandikwa katika Agano Jipya, ya kurudi kwa Yesu na Hukumu ya Mwisho. Katika Magharibi, si watu wa Zama za Kati tu, bali watu wengi wa Magharibi hadi karne ya 18 waliamini kwa uthabiti mwisho wa dunia na kurudi kwa Yesu kama ilivyotabiriwa katika Biblia. Kwa kuwa suala hili lilielezwa katika Biblia mara nyingi na kwa undani sana, lilionwa miongoni mwa watu wa Magharibi wa Zama za Kati kuwa kipengele kikuu cha imani ya Kikristo. Elimu ya mambo ya mwisho (eschatology), au nadharia ya maisha ya baada ya kifo, ilitumiwa kwa bidii na makao makuu ya Papa katika Zama za Kati kama njia yenye ufanisi ya kutuliza jamii na kudumisha mamlaka ya makao makuu ya Papa. Baada ya Papa Leo III, kutokana na mfalme mkuu Charlemagne mwaka 800, kujihakikishia mamlaka ya Kanisa juu ya Ulaya yote, Kanisa, likijikita katika nadharia ya maisha ya baada ya kifo, lilitoa msamaha mkuu (大赦) tangu vita vya msalaba vya mwishoni mwa karne ya 11, na baadaye likafikia hatua ya kuuza hati za msamaha. Mwanzoni mwa karne ya 16, uuzaji wa hati za msamaha wa Kanisa Katoliki ulipokithiri, hatimaye Luther mwaka 1517 alisimama kwa ujasiri kuupinga, na akaungwa mkono na watawala wa majimbo waliokuwa hawaridhiki kwamba mali za ardhi zao zilitiririka kwenda Roma kupitia ununuzi wa hati za msamaha. Huu ndio ulikuwa mwanzo wa kuzaliwa kwa Uprotestanti, uliopingana na Ukatoliki, na wa vita vikatili vya kidini kati ya Waprotestanti na Wakatoliki. Katika kipindi cha Mwamko, wakati uliotabiriwa wa mwisho wa dunia uliendelea kusogezwa mbele. Kwa mujibu wa hesabu za wanafikra wa karne ya 15, mwisho wa dunia ulitangazwa kuwa mwanzoni mwa karne ya 18, na pia ilihesabiwa kwamba mwisho ungeanza mwaka wa 2000 tangu kuzaliwa kwa Yesu. Makao makuu ya Papa yalieleza msimamo wake kuhusu mwisho kwa mara ya mwisho mwishoni mwa karne ya 16, yakitoa msimamo kwamba hakutakuwa na mwisho kabla ya 1992. Baada ya Matengenezo ya Kanisa, mamlaka ya wafalme katika kila nchi yalipoongezeka, Elizabeth I wa Uingereza, Henry III wa Ufaransa, Kadinali Richelieu na wengine walianza kukataza vikali kitendo cha kuwapotosha wananchi kwa kutangaza mwaka wa mwisho wa dunia, ili kuzuia vurugu za kijamii.³⁹⁷ Lakini nadharia ya mwisho wa dunia, iliyotajwa zaidi ya mara 100 katika Biblia, haikutoweka kwa urahisi licha ya marufuku ya serikali. Newton naye, mwanzoni mwa karne ya 18, alihesabu wakati wa mwisho wa dunia na akaandika kwamba ulimwengu hautaangamia kabla ya 2060. Hesabu hiyo ilichukua kama mahali pa kuanzia mwaka 800, ambapo katika Magharibi mfalme mkuu Charlemagne aliiunganisha Ulaya na Leo III akapata nguvu kama Papa wa kwanza wa kweli, na ikahesabu siku 1,260 zilizotolewa kuhusiana na mwisho katika kitabu cha Danieli katika Agano la Kale kuwa miaka 1,260, na hivyo kupata 800+1260=2060. Newton aliamini kwamba “kabla ya mwisho wa dunia, Injili lazima isomwe katika mataifa yote duniani, na hilo litatokea kabla ya mwisho wa dunia”.³⁹⁸ Kwa kweli, kwa kuwa mwisho wa dunia, yaani mwisho wa ulimwengu, ulimaanisha kurudi kwa Yesu na ulifungamana na imani ya kumwangamiza Shetani na kuwafufua wema wote kutoka kwa wafu ili kuwalipa, kutabiri wakati wake ilikuwa mojawapo ya mafundisho ya msingi yasiyohojiwa ya Ukristo yanayosimika mamlaka ya Kanisa Katoliki. Kwa hiyo suala hili lilichukuliwa na makao makuu ya Papa ya Roma kuwa jambo kuu kabisa, na lilikuwa muhimu vilevile kwa wanamatengenezo. Luther, akiungwa mkono na watawala wa majimbo, alishutumu vikali maovu mengi ya Kanisa Katoliki la Roma, kama uuzaji wa hati za msamaha na kuhodhi haki ya kufasiri Biblia, lakini naye aliamini kwa uthabiti nadharia ya dunia kuwa kitovu pamoja na mwisho wa ulimwengu na kurudi kwa Yesu, na aliamini kwamba mwisho wa ulimwengu ulikuwa ukikaribia kwa kasi zaidi na zaidi. Kwa hiyo baadhi ya wanafikra wa Magharibi walikuja kueleza maoni kwamba Uprotestanti, uliozaliwa na Matengenezo ya Kanisa, ulipiga hatua muhimu kama kusimamisha uuzaji wa hati za msamaha na kuthamini imani ya mtu binafsi na haki ya kufasiri Biblia, lakini kwa upande wa kukataa uongozi wa akili kuhusu pande zisizo za kisayansi za nadharia ya dunia kuwa kitovu na nadharia ya mwisho wa dunia, haukutofautiana sana na Ukatoliki.

Kwa hiyo, pamoja na suala la wema na uovu, kuwepo kwa mbingu na jehanamu kulionwa na watu wengi wa Magharibi na wanafikra, hata katika enzi ya Mwangaza, kuwa ukweli usiotikisika. Lakini kutokosea kwa Biblia kulipopingwa, na imani katika nadharia ya dunia kuwa kitovu, nadharia ya uumbaji, hesabu ya tarehe ya uumbaji, gharika ya Nuhu, lugha ya Adamu na mengineyo zilipotikisika, mafundisho haya yasiyohojiwa, pamoja na imani katika kuwepo kwa kimwili kwa jehanamu, nayo yalitikisika. Kuwepo kwa mbingu na jehanamu kunamaanisha kuibua maswali pia kuhusu nadharia ya wema na uovu, kosa na adhabu, na jukumu la sheria, yaliyo katika msingi wa ustaarabu wa Magharibi. Hapa ndipo mtazamo wa maadili wa falsafa ya asili wa Ukonfyushasi wa Mashariki na fikra ya kutotenda (wuwei, 無爲), inayojikita katika Dao ya maumbile, vilipowavutia sana wanafikra wa Magharibi.

4) Wanafikra wa Mwangaza wa Magharibi wavutiwa sana na falsafa ya asili ya Mashariki

Kwa kina zaidi na kwa upana zaidi sana kuliko inavyodhaniwa kwa kawaida, fikra za Mashariki ziliheshimiwa na wanafikra wa Magharibi katika karne ya 17–18. Kupendezwa kwa Magharibi na fikra za Mashariki kulienda katika njia mbili. Moja ni fikra za maadili ya kisiasa za Ukonfyushasi kupitia Bayle (1647–1706), Leibniz (1646–1716), Voltaire (1694–1778) na wengine. Nyingine ni fikra za uchumi wa kisiasa za Utao kupitia wanafalsafa wa ufiziokrasia (Physiocracy) wa Kifaransa kama Quesnay (1694–1774), de Gournay (1712–1759) na Poivre (1719–1786).

Ukonfyushasi si dini ya ufunuo bali ni falsafa ya asili. Lengo la Ukonfyushasi liko katika kushiriki katika uhalisia kupitia kujilea, yaani matendo ya kisiasa. Kujilea (修身) na kuwapenda watu (愛民) ndivyo viini viwili vya falsafa ya Ukonfyushasi. Falsafa hii ya asili ya Mashariki iliathiri sana Magharibi ya enzi ya Mwangaza ya karne ya 17–18, iliyokuwa ikijitahidi kujinasua kutoka katika dini ya ufunuo. Lakini hali hii imesahaulika kwa kiasi kikubwa kwa sababu ya mwelekeo wa Magharibi, baada ya Mapinduzi ya Viwanda, wa kutaka kuudharau ustaarabu wa Mashariki. Baada ya Mapinduzi ya Viwanda, wanafikra wa Magharibi walikubali mijadala ya falsafa ya historia iliyouchukulia ustaarabu wa Mashariki kama ustaarabu ulio nyuma. Tukirudi kwenye enzi ya Mwangaza ya Magharibi, kabla ya Mapinduzi ya Viwanda, wanafikra wa Magharibi walionyesha mtazamo wa heshima kwa ustaarabu wa Mashariki. Mfano mkuu ni Voltaire. Alimsifu sana Konfyushasi kama mtu “aliyeupa ubinadamu hekima yenye manufaa zaidi, na mwalimu pekee miongoni mwa walimu wote wa ubinadamu ambaye hakujaribu kuwadanganya wengine”.³⁹⁹ Katika enzi ya Mwangaza, walitetea deismu (Deism, 理神論) badala ya dini ya ufunuo. Fikra za Mashariki ziliwezaje kuwavutia sana wafuasi wa deismu wa Magharibi? Ni kwa sababu wanafikra wa Magharibi walianza kupendezwa na uhusiano wa binadamu na maumbile, na falsafa ya asili inayojikita katika uhusiano huo, katika karne ya 17 tu. Lakini ustaarabu wa Mashariki ulikuwa tayari umesimika falsafa ya asili miaka elfu mbili kabla. Kwa hiyo wanafikra wengi wa Mwangaza wa Magharibi walijitahidi kutafuta kielelezo cha deismu ya Magharibi katika Ukonfyushasi na Utao wa Mashariki.

Katika msingi wa ulimwengu walimoishi watu wa Magharibi kabla tu ya enzi ya Mwangaza, Matengenezo ya Kanisa na vita na mauaji kati ya Waprotestanti na Wakatoliki vilikuwa vimeendelea kwa muda mrefu. Katika Ufaransa kulikuwa na “mauaji ya kimbari ya sikukuu ya Mtakatifu Bartholomayo” ya mwaka 1572, ambapo Wakatoliki waliwashambulia Waprotestanti alfajiri na kuwaua; katika Ulaya nzima vilizuka Vita vya Miaka Thelathini (1618–1648) kati ya makundi yaliyowaunga mkono Waprotestanti na Wakatoliki; na katika Ufaransa, Amri ya Nantes (Edict of Nantes) ya mwaka 1598, iliyowaruhusu Waprotestanti Wahuguenoti kufuata imani yao, ilipofutwa mwaka 1685, mgogoro wa umwagaji damu kati ya Waprotestanti na Wakatoliki ulizuka upya. Ulikuwa wakati ambapo kutovumilia kwa dini kulileta madhara makubwa kwa maisha ya binadamu, kiasi kwamba tunaweza kusema kulikuwa kumefikia kilele chake.

Ni hasa katika kipindi hiki ndipo Mashariki na Magharibi zilipoweza kwa mara ya kwanza kuanza kubadilishana fikra. Yaani, Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi walianza kukutana na kuzungumza kupitia wanafikra wa Mashariki na Magharibi. Wakati huo, mtazamo wa maadili wa Magharibi, uwe wa Waprotestanti au wa Wakatoliki, ulikuwa wa kidini kabisa. Yaani, maadili yalionwa kuwa yanatoka kwa Mungu na dini. Mtazamo wa maadili wa Mashariki ni wa kimaumbile. Yaani, mtazamo wa maadili wa Mashariki ni kugundua katika maumbile kanuni yake isiyobadilika, Dao, na kuitumia katika jamii ya binadamu. Kwa hiyo wafuasi wa deismu wa Magharibi, walipokutana katika Ukonfyushasi na mtazamo wa maadili wa kimaumbile wa Mashariki usioingiliwa na Mungu, walieleza mshangao na heshima yao. Tena, waliishi wakati ambapo, chini ya falsafa ya uchumi wa kisiasa ya umerkantili ya wakati huo, ilionwa kuwa jambo la kawaida dola kuingilia kila shughuli ya kiuchumi ya mtu binafsi. Lakini walipoona kwamba katika Mashariki, chini ya fikra ya Utao ya kutotenda, dola haikuingilia shughuli za kiuchumi za watu binafsi na bado uchumi ulifanikiwa, hawakuweza tena kuzuia mshangao na heshima yao.

Tayari katika karne ya 16 kulikuwa na mwanafalsafa wa Kifaransa aliyeonyesha kupendezwa na fikra za Mashariki, mwandishi wa insha Montaigne (1533–1592). Montaigne, akijikita katika ubinadamu, alikosoa kutovumilia kwa dini ya Magharibi ya wakati wake, na mara nyingi alitumia kama rejea fikra za Mashariki zilizoanza kuingia Ulaya mara kwa mara wakati huo. Mwaka 1687 kilichapishwa Paris kwa Kilatini kitabu kuhusu Ukonfyushasi, Konfyushasi, Mwanafalsafa wa Wachina (Confucius Sinarum Philosophus), na kikasomwa sana miongoni mwa wasomi wa Magharibi. ⁴⁰⁰ Katika msingi huu, miongoni mwa wanafalsafa wa Kifaransa walioanza katika karne ya 17–18 kutambulisha kikamilifu fikra za Mashariki Magharibi ni Bayle na Malebranche.

Bayle (1647–1706) alijikita katika kukosoa na kushambulia si tu kutovumilia kwa dini, bali kila dai la kimetafizikia na la kidini la kuwa limegundua ukweli kamili. Kilichomsaidia sana Bayle hapa ni fikra za falsafa ya asili za Mashariki, zisizojali metafizikia, zisizo na mwelekeo wowote wa kidini, na zilizojengwa juu ya hoja “Dao inayoweza kuitwa Dao si Dao”, isemayo kwamba ukweli hauwezi kufikiwa na binadamu. Kwa kweli, akiingiza ufafanuzi huu wa Dao, Bayle alidai kwamba “Mungu yuko katika eneo ambalo binadamu hawezi kulielewa”.⁴⁰¹ Kwa sababu hii Bayle akawa mtu aliyeanza kuchapisha Kamusi ya Kihistoria na ya Kikosoaji, kitangulizi cha shule ya “Ensaiklopidia” ya Ufaransa iliyoongoza fikra za Mwangaza za karne ya 18. Alisonga hatua moja mbele zaidi kuliko wanafikra wa Ulaya wa wakati wake, walioziona fikra za Mashariki kuwa za deismu. Alidai kwa ujasiri kwamba fikra za Mashariki ni za falsafa ya asili, na akazifanya ushahidi kwamba ubinadamu unaweza kujenga mfumo thabiti wa maadili hata bila dini ya mtindo wa Magharibi.

Malebranche (1638–1715) aliandika kijitabu, Mazungumzo kati ya Mwanafalsafa wa Kikristo na Mwanafalsafa wa Kichina kuhusu Kuwepo na Asili ya Mungu.⁴⁰² Humo alieleza na kuwasilisha dhana ya Mungu iliyomo katika fikra za Ukonfyushasi kuwa sawa na dhana ya Mungu ya Spinoza. Maelezo haya yalitokana na wanafikra wa Magharibi wa wakati huo kuulinganisha mfumo wa falsafa ya asili wa Mashariki, kupitia nadharia ya li na qi ya Zhu Xi, na mtazamo wa kidini wa Spinoza kuwa kitu kimoja. Kwa kuwa mfumo wa falsafa ya asili wa Mashariki ni dhana ya Dao, kiini si cha Ukonfyushasi wa Konfyushasi tu bali pia cha Utao, Dao ya Mashariki ikaja kulinganishwa na Mungu wa Spinoza kuwa kitu kimoja. Kwa mwanga huu, pande za kiitikadi zisizohojiwa na zisizo za kiakili za dini ya ufunuo ya Magharibi ziliangaziwa. Katika mazungumzo ya Mashariki na Magharibi, hatimaye ilijitokeza katika Magharibi, kwa mara ya kwanza, falsafa iliyoielewa dhana ya Dao ya Mashariki na kuilinganisha Dao ya Mashariki na Mungu wa Magharibi kuwa kitu kimoja.

Wakati walipokuwa wakifanya kazi Ufaransa, katika Ujerumani pia alijitokeza mwanafalsafa aliyeonyesha kupendezwa kwa kina na ustaarabu wa Mashariki na kuulinganisha na ustaarabu wa Magharibi kwa msimamo wa usawa. Huyo ni Leibniz (1646–1716). Leibniz alipendezwa sana na China kiasi kwamba aliandika vitabu viwili. Kimoja ni Novissima Sinica (Habari za Karibuni za China, Latest News of China), kilichochapishwa mwaka 1697 kwa msingi wa ripoti na barua za mapadri wa Kijesuiti, na kingine ni Tafakuri juu ya Falsafa ya China na Teolojia ya Asili ya Wachina, cha mwaka 1716. Humo Leibniz, akieleza Yijing ya China na nadharia ya li na qi na mengineyo, alitathmini kwamba dini ya Mashariki ilisimika “dini ya asili inayotegemea si ufunuo bali akili”. Na kama tulivyoona hapo awali, akiwa na maono kwamba “staarabu mbili zinazong’aa zaidi ambazo ubinadamu umezifikia” ziko “katika ncha mbili za bara la Eurasia”, na kwamba staarabu hizi mbili zikianza kubadilishana, staarabu nyingine zote zilizo katikati yao zingefikia pamoja kiwango cha juu cha ustaarabu, alijitahidi kwa vitendo kupanua kubadilishana kati ya ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi.

Kuna wanafalsafa wengi walioonyesha kupendezwa na fikra za Mashariki kabla na baada ya enzi ya Mwangaza. Miongoni mwao ni Montaigne, Malebranche, Bayle, Wolff, Leibniz, Voltaire, Diderot, Helvétius, Quesnay na Adam Smith…. Tuchukue mfano wa Christian Wolff (1679–1754). Alikuwa mwanafunzi wa Leibniz, mwanafalsafa aliyeongoza falsafa ya mantiki ya Ujerumani wakati huo na aliyemwathiri sana Kant. Wolff aliuchunguza Ukonfyushasi kwa bidii, na hasa alionyesha heshima kubwa kwa falsafa ya maadili ya Ukonfyushasi. Mwaka 1721 katika Chuo Kikuu cha Halle (Halle), alieleza kwamba maadili ya Ukonfyushasi, yaliyoelezwa si kama ufunuo wa kidini bali kama udhihirisho wa kawaida wa akili, yanalingana na hisia ya maadili ya Kikristo. Na alidai kwamba Ukonfyushasi hauna tatizo hata ukitazamwa kwa mwanga wa busara, jambo linaloonyesha umuhimu wa hisia ya maadili ya kimaumbile. Hotuba hii iliwakasirisha sana waumini wa Kiprotestanti, na hatimaye Waprotestanti walifanikiwa kumfukuza Wolff kutoka chuo kikuu. Mwishowe Wolff alifukuzwa kutoka Prussia. ⁴⁰³

Mwanahistoria wa Kijesuiti wa Ufaransa Du Halde (1674–1743), akiwa profesa wa Chuo Kikuu cha Paris, aliutambulisha ustaarabu wa Mashariki kwa Magharibi kwa kuhariri na kuchapisha mara kwa mara, kwa miaka 40 kuanzia 1703 hadi 1743, ripoti za mapadri wa Kijesuiti waliotumwa China. Wanafikra wa Mwangaza wa Magharibi, kama wanaensaiklopidia wa Ufaransa wakiongozwa na Voltaire na Diderot, waliweza kupata kutoka katika ripoti hizi taarifa nyingi kuhusu Mashariki.⁴⁰⁴ Mwaka 1735 alichapisha kwa Kifaransa kitabu Historia ya Jumla ya China, na kitabu hicho, kilipotafsiriwa kwa Kiingereza mwaka uliofuata, kilienea Ulaya nzima na kuzusha mwangwi mkubwa. Katika kitabu hiki, Du Halde alitambulisha na kutathmini vyema sana historia ya China pamoja na nyanja zote za ustaarabu wa Mashariki. Wakati huo huo, akiulinganisha na taasisi na utamaduni wa Magharibi, alibainisha kubaki nyuma kwa Magharibi.

Wakati wanafikra wengi wa Mwangaza walipobainisha na kushambulia matatizo ya ustaarabu wa Magharibi, walichapisha vitabu kadhaa vilivyotumia nguvu za ustaarabu wa Mashariki kama hoja, na ulimwengu wa fikra wa Ulaya ukavutiwa sana na fikra za Mashariki. Sifa za ustaarabu wa Mashariki ambazo Magharibi ilizizingatia wakati huo ni mtazamo wa ulimwengu wa deismu; mfumo wa serikali wa kimaadili ambapo mfalme mkuu alitawala baada ya kusikiliza maoni ya washauri wake; mfumo wa mitihani ya kifalme uliochagua maafisa wa serikali si kwa asili ya kifamilia bali kwa uwezo wa mtu binafsi; desturi ya kiuchumi ya kutoa miundombinu mingi kwa kodi ndogo; na serikali kutoingilia shughuli za kiuchumi za watu binafsi. Hasa, kwa kuwa fikra zilizotambulishwa wakati huo zilikuwa za tabaka la wasomi wa Ukonfyushasi wa China waliowasiliana nao mapadri wa Kijesuiti wa Beijing, kupendezwa kulijikita kwa Konfyushasi. Konfyushasi alisifiwa kama “mtu bora kabisa ambaye ulimwengu umewahi kumzaa hadi sasa”, na hata akaitwa “mtakatifu mlinzi wa Mwangaza” (the patron saint of the Enlightenment).⁴⁰⁵ Sababu yake ni kwamba Konfyushasi alikuwa ameipanga kimfumo na kuieleza “falsafa ya asili” ambayo wanafalsafa wa Magharibi wa wakati huo walikuwa wakiielekea.

Mwishoni mwa kipindi cha Mwamko, pamoja na Matengenezo ya Kanisa, lilijitokeza katika fikra vuguvugu lililosisitiza akili na uhuru wa kujiamulia wa mtu binafsi badala ya dini na desturi ya mafundisho yasiyohojiwa. Kufikia mwishoni mwa karne ya 17, baada ya Matengenezo ya Kanisa na kuingia katika enzi ya Mwangaza, mabadiliko yasiyoweza kudhibitiwa tena yaliukumba ulimwengu wa fikra wa Magharibi. Katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi, iliyotaka kupima kila kitu kwa akili, wanafalsafa wa Magharibi walianza kuhoji mafundisho yasiyohojiwa na sifa nyingine za dini ya ufunuo iliyokuwa imewatawala kabisa kwa zaidi ya miaka elfu moja. Wakiwa wamechoshwa kabisa na jinsi watu, kwa kung’ang’ania mafundisho hayo, walivyoita hata pingamizi dogo uzushi na kuwaadhibu wazushi kwa njia kali kama kuwachoma moto, walitetea kwa nguvu uvumilivu. Kwa hiyo uvumilivu (tolerance) ukawa mojawapo ya kaulimbiu za enzi ya Mwangaza.

Deismu ya Magharibi ilijitokeza mwishoni mwa karne ya 17 na ikatawala ulimwengu wa fikra wa Magharibi kwa takriban miaka mia moja. Deismu ilifikia kilele chake wakati wa Mapinduzi ya Ufaransa mwishoni mwa karne ya 18, na serikali ya mapinduzi ya Ufaransa ilifikia hata kutangaza deismu kuwa dini ya dola ya Jamhuri ya Ufaransa. Wakati huu, sanamu za watakatifu katika makanisa, zilizowakilisha imani ya Mungu mmoja, ziliharibiwa. Deismu iliendelezwa na wanafikra wengi wa Mwangaza wa Magharibi, hasa Ufaransa. Wakati huu wanafikra wa Ufaransa, akiwemo Voltaire, mwanzilishi wa vuguvugu la Mwangaza wa Magharibi, waliathiriwa sana na fikra za Mashariki. Waliona kwamba duniani kuna ustaarabu mmoja tu wenye mfumo wa deismu, nao ni ustaarabu wa Mashariki; waliona kwamba ustaarabu wa Mashariki ni deismu isiyotegemea mamlaka ya Kanisa au ya ufunuo, bali nuru iitwayo akili, iliyo ndani ya kila binadamu; na walitathmini kwamba maadili ya Ukonfyushasi yana thamani sawa na mafundisho ya Kikristo, ila yamejengwa si juu ya ufunuo bali juu ya akili.⁴⁰⁶

Tukichunguza kwa nini Magharibi ilihitaji Mwangaza, yaani Magharibi ilihitaji kuelimika dhidi ya nini, tunaweza kuona kwamba kwa kweli katika karne ya 17–18 ustaarabu wa Mashariki ulikuwa tayari umefikia, kwa njia nyingi, hatua ya baada ya Mwangaza (post-enlightenment) ya Magharibi. Kama tulivyokwisha kunukuu, katika karne ya 4 K.K. kulikuwa na falsafa ya Xunzi, aliyedai kwamba “mvua hunyesha hata bila kufanya tambiko la kuomba mvua”: “Mwendo wa mbingu una sheria thabiti. Haupo kwa ajili ya wafalme wenye hekima kama Yao na Shun (堯舜), wala hautoweki kwa sababu ya madhalimu kama Jie na Zhou (桀紂)” (Xunzi 17:1). Magharibi ilihitaji kujinasua na kuelimika kutoka katika mafundisho mbalimbali yasiyohojiwa na kutovumilia kwa dini iliyokuwa imejikita kwa kina na kwa upana katika ustaarabu wa Magharibi kwa zaidi ya miaka elfu mbili, lakini ustaarabu wa Mashariki ulikuwa tayari katika hali ya kuwa huru mbali na mafundisho hayo yasiyohojiwa na kutovumilia huko.

Dini ya ufunuo, dini ya asili, falsafa ya asili

Ukonfyushasi ulijulikana Magharibi katika enzi ya Mwangaza kwa sababu mfumo wa falsafa ya asili wa Mashariki unaowakilishwa na Ukonfyushasi uliwavutia watu wa Magharibi waliozingirwa na dini ya ufunuo. Falsafa ya asili inajengwa juu ya mfumo wa fikra tofauti kabisa na ustaarabu wa Mungu wa Magharibi. Kwa sababu inategemea si maneno yanayowasilishwa na nabii, bali matukio ya maumbile. Mkabala na “dini ya ufunuo” (revealed religion), inayomaanisha Ukristo, watu wa Magharibi wanauita Ukonfyushasi “dini ya asili” (natural religion). Lakini kwa ustaarabu wa Mashariki, neno dini si usemi uliozoeleka. Mungu aliye juu ya maumbile, nabii na tabaka la makuhani linalomwakilisha ndio kiini cha dini. Lakini Ukonfyushasi na Utao wa Mashariki havina Mungu, nabii wala tabaka la makuhani, na vina kitovu chake si katika Mungu bali katika maumbile yenyewe. Usemi sahihi kwa Ukonfyushasi au Utao si dini ya asili, bali “falsafa ya asili” (natural philosophy). Dini ya asili ni jina linalojikita katika Magharibi na lisilo sahihi.

Falsafa ya asili ya Mashariki iliweka uhusiano wa binadamu na maumbile katika dhana ya Dao. Binadamu hukutana na Dao ya maumbile moja kwa moja bila mpatanishi. Dao ni ya kundi la kisichodhihirika (不現), yaani kisichoweza kuelezwa kwa lugha ya binadamu. Kwa upande mwingine, Magharibi iliweka uhusiano wa binadamu na maumbile kupitia kiumbe kilicho juu ya maumbile kiitwacho Mungu. Mpatanishi aitwaye nabii humwasilishia binadamu neno la Mungu. Hapo Mungu, kupitia nabii, anakuwa wa kundi la kinachodhihirika (示現), yaani kinachoweza kuelezwa na binadamu. Na tabaka la makuhani lililo thabiti huwekwa likiwa na nabii kama kitovu chake.

Baada ya karne ya 19, sayansi na teknolojia za Magharibi zilizozidi kwa mbali na taasisi zake za demokrasia na uchumi wa soko zilipoingia Mashariki, taasisi na kanuni za Magharibi zikawa kipimo hata katika upande wa fikra. Kwa kuwa dini ilikuwa na jukumu kuu katika ustaarabu wa Magharibi, wanafikra wa Magharibi walikisia, bila shaka, kwamba dini ilikuwa na jukumu kuu pia katika ustaarabu wa Mashariki. Kwa hiyo, badala ya kuuliza swali la kwa nini dini ilikuja kuwa na jukumu kuu katika ustaarabu wa Magharibi, waliuliza swali la ustaarabu wa Mashariki ulikuwa na dini gani. Kufuatana na hilo, wanafikra wa Magharibi, walipoona kwamba fikra za Konfyushasi, Buddha na wasiokufa ndizo kitovu cha ustaarabu wa Mashariki, walizichukulia kuwa dini na kuzipa majina Ukonfyushasi, Ubuddha na Utao. Na wakaja kueleza tofauti hizi kati ya dini za Mashariki na Magharibi. Lakini Ukonfyushasi si dini, bali ni mfumo wa falsafa ya asili. Dini ya Magharibi inaeleza kwa undani si uhusiano wa binadamu na maumbile tu, bali pia mahusiano kati ya binadamu. Ustaarabu wa Magharibi ukaja kuwa na mtazamo wa maadili wa kiufunuo na wa kikanuni uliotolewa na Mungu, na ustaarabu wa Mashariki ukaja kuwa na mtazamo wa maadili wa kimaumbile na wa kiuzoefu.

Wanafikra wa Magharibi waligundua katika karne ya 17–18 kwamba ustaarabu wa Mashariki waliokutana nao kupitia Ukonfyushasi ulijengwa juu ya maumbile bila uhusiano na Mungu. Tena, kwa kuwa Ukonfyushasi ulitumia kama ilivyo, kwa kawaida, dhana ya Dao ya Utao iliyoweka uhusiano wa binadamu na maumbile, walitambua kwamba hata katika mtazamo wa ulimwengu unaoelewa binadamu na maumbile, mtazamo wa Mashariki, tofauti na wa Magharibi, una maumbile kama tumbo lake la asili. ⁴⁰⁷ Wazo kwamba katika ulimwengu ambao falsafa ya asili ya Mashariki inaujengea msingi kuna kanuni tofauti na Mungu wa Magharibi ni dhana ngeni sana kwa wanafikra wa Magharibi. Na wazo kwamba kanuni hiyo iitwayo Dao haipo kwa ajili ya binadamu, wala haiharibiwi na miujiza kwa sababu binadamu anataka, lilikuwa dhana ya kimapinduzi sana kwa watu wa Magharibi wa wakati huo. Lakini katika Mashariki, zaidi ya miaka elfu mbili kabla, dhana hii ilikuwa tayari imekubaliwa kama kanuni ya jumla na msingi wa ustaarabu wa Mashariki kupitia fikra ya Dao ya Utao na fikra ya ren (仁) ya Ukonfyushasi. Kwa sababu watu wa Magharibi walimtegemea Mungu tangu enzi ya Ugiriki na Roma, na zaidi ya hapo walikuwa wameuamini Ukristo kama dini ya dola kwa karibu miaka 1,300 au zaidi.

Mfalme mkuu wa Dola la Kirumi Konstantino alikataza kuteswa kwa Ukristo kwa Amri ya Milano mwaka 313, na kisha mwaka 380 mfalme mkuu Theodosius akautangaza Ukristo kuwa dini ya dola ya Roma. Baada ya hapo, katika ustaarabu wa Magharibi, dhana ya Mungu iliyotetewa na Ukristo ikawa kitovu kamili cha maneno na matendo ya binadamu. Watu wa Magharibi waliishi kwa zaidi ya karibu miaka elfu moja katika ulimwengu wa kiakili ambamo yeyote aliyefikiri hata kidogo tofauti na kilichoandikwa katika Biblia alishutumiwa kuwa mzushi na kuwa mlengwa wa kuchomwa moto.

Hili lilikuwa, katika kipindi cha Mwamko cha karne ya 14–16, mwamko mkubwa, vuguvugu la kurudisha tabia ya mtu kutoka katika utawala wa kubana pumzi wa dini. Ulimwengu wa fikra wa Magharibi ulifikia hali ambapo mafundisho yasiyohojiwa yanayojikita katika mtazamo wa kidini wa Zama za Kati hayangeweza tena kutumika kama yalivyo. Magharibi ilipitia kipindi ambacho ubinadamu wa Mwamko, Matengenezo ya Kanisa na mgawanyiko wa Wakatoliki na Waprotestanti, na deismu vilijitokeza. Kisha, mwishoni mwa karne ya 18, Marekebisho ya Kwanza ya Katiba ya Marekani yalikuja kujumuisha “kifungu cha kukataza dini ya dola”. Magharibi, karne 14 baada ya kuutangaza Ukristo kuwa dini ya dola katika karne ya 4, ilibadilisha kanuni yake kuwa haipaswi kuweka dini ya dola.

Katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi, kuhoji mafundisho yasiyohojiwa ya dini, kuyachunguza na kuweka mbele nadharia mpya kukawa mkondo mpya wa ulimwengu wa fikra wa Magharibi. Bila shaka, wakati huu yalitokea Magharibi mambo mengi ya kuvutia ambayo ni vigumu kwetu kuyawazia leo. Katika kipindi kama hicho, ustaarabu wa Mashariki ulipoingia Magharibi, nyanja zake mbalimbali zilionekana miongoni mwa wanafikra wa Magharibi kuwa za kiakili na za kimaumbile; wakaeleza heshima na mstaajabu, na wakafikia hatua ya kuulinganisha na mafundisho ya Magharibi yasiyo ya kiakili na yasiyo ya kisayansi.

Magharibi imefuata njia ya kikanuni, yaani njia ya kuwaza, kufikiri na kuishi kila kitu ndani ya kanuni zilizotolewa na ufunuo wa Mungu (au mawazo ya binadamu ambayo binadamu walidai kuwa ni ufunuo wa Mungu). Tuchukulie kwamba duniani kulikuwa na ustaarabu mwingine, na ustaarabu huo haukuwa ustaarabu wa kikanuni unaotegemea ufunuo wa Mungu, bali ustaarabu wa kimaumbile au wa kiuzoefu unaoyachunguza maumbile na kufuata kanuni na maadili yaliyogunduliwa ndani ya maumbile. Hapo, ustaarabu huo usingehitaji fikra za Magharibi za miaka elfu ya Zama za Kati wala mchakato wa Mwangaza wa Magharibi wa karne ya 17–18.

Mkondo huu wa ulimwengu wa fikra kwa lazima ulizusha vuguvugu la kutaka kuielewa dhana ya Mungu ya dini ya Magharibi kwa akili badala ya kufuata kanuni zinazotolewa na Biblia. Huu ndio hasa mwanzo wa deismu ya Magharibi. Neno la Kiingereza la deismu (deism) lilijitokeza kwa mara ya kwanza katika maandishi mwaka 1682, katika dibaji ya shairi la John Dryden “Dini ya Mlei” (Religio Laici). Fikra yake kuu ni kwamba Mungu haingilii mambo ya binadamu. Kwa kuwa kabla ya mwishoni mwa karne ya 17 Magharibi iliishi chini ya athari kubwa mno ya Ukristo, ulio na kitovu katika dhana ya Mungu anayeingilia mambo ya binadamu, falsafa iliyowekwa mbele na deismu mwishoni mwa karne ya 17 ilikuwa ya kimapinduzi. Kabla ya hapo, hakuna aliyethubutu kuweka mbele wazo kwamba Mungu haingilii mambo ya binadamu.

Deismu pia huelezwa kama mtazamo wa kimaumbile wa Mungu au dini ya asili, kwa kuwa inashikilia kwamba Muumba, au Mungu, hatendi jambo linalokiuka maongozi ya maumbile. Na watu wakaanza kufikiri kwamba Ukonfyushasi na Utao wa Mashariki vinafanana na mtazamo huu wa kimaumbile wa Mungu na dini ya asili. Kwa hiyo, katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi, fikra za Ukonfyushasi na Utao wa Mashariki ziliwavutia sana wanafikra wa Magharibi, na idadi kubwa ya wanafalsafa waliona katika fikra za Mashariki, kuhusu deismu, njia ambayo ustaarabu wa Magharibi unapaswa kuifuata siku zijazo.

Katika ustaarabu wa Mashariki, mfumo wa falsafa ya asili ulikuwa tayari ukikua katika Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko na Kipindi cha Madola Yanayopigana. Wakati huo ulitangulia enzi ya Mwangaza ya Magharibi kwa miaka elfu mbili. Wanafikra wa Mwangaza wa Magharibi, walipotambua kwamba maadili ya deismu waliyoyalenga yalikuwa yakitimizwa katika falsafa ya asili ya Mashariki ndani ya ustaarabu wa Mashariki, walivutiwa sana nayo. Hasa kuhusiana na falsafa ya uchumi wa kisiasa wa dola, waliona kwamba laissez-faire ilikuwa tayari imetimizwa katika Utao wa Mashariki kama “fikra ya kutotenda”. Bila shaka, wanafalsafa wengi wa Magharibi walivutiwa na ustaarabu wa Mashariki na kujitahidi kuuiga.