1) Ang bansang-estado ay naglalayon sa minben, ang pamamahala para sa mamamayan
Sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, ang pinakamahalagang salik sa kasaysayan ay ang pagbuo ng bansang-estado (nation state). Nauna ang Silangan nang dalawang libong taon sa Kanluran sa pagbuo ng bansang-estado. Sa Panahon ng Tagsibol at Taglagas at Panahon ng Naglalabanang mga Estado, na nagpatuloy hanggang ika-3 siglo BK, lumitaw sa Silangan ang mga bansang-estado. Ang Kanluran ay nagpalipas ng libu-libong taon bilang sinaunang estadong mananakop at estadong panrelihiyon ng Gitnang Panahon, at nakita lamang nito ang pagsilang ng bansang-estado matapos ang Kapayapaan ng Westphalia noong 1648. Hindi ibig sabihin na dahil nauna sa pagbuo ng bansang-estado ay umuunlad ang karunungan. Sa halip, natatakda lamang ang direksiyon ng kaalaman. Ang pilosopiya man ay kristalisasyon ng kaalaman at hindi kailanman may kinalaman sa karunungan. Pinatutunayan ito ng panahon ng mga ideolohiya ng Kanluran.
Ang pagsilang ng bansang-estado ay humihingi, sa antas ng sibilisasyon, ng bagong kaisipan at pilosopiya. Sa pagsilang ng bansang-estado, nagaganap ang pagbabagong pilosopiko na gumagalang sa pilosopiya ng kalikasan. At sumisibol ang kaisipang minben (民本思想) na nakasentro sa mamamayan. Sa sistemang pampolitika at pang-ekonomiya, ang kaisipang minben ay nangangahulugan ng awtonomiyang pang-ekonomiya ng indibidwal, at ito ang nagiging ubod ng matagumpay na ekonomiyang pampolitika. Kung nasa loob ng sibilisasyon ang mga saligang ito, ang kaisipang minben at awtonomiyang pang-ekonomiya na nakasentro sa pilosopiya ng kalikasan, umuunlad ang ekonomiya; kung hindi, imposible ang pag-unlad ng ekonomiya.
Kailan nabuo ang bansang-estado (nation state) sa Silangan at Kanluran? Sa Kanluran, ginagamit ang konsepto ng “bansang-estado sa makabagong kahulugan”, ibig sabihin ng “demokratikong bansang-estado”. Dapat ito ay estadong may demokrasyang lumitaw sa Kanluran matapos ang Rebolusyong Industriyal. Kailangang may saligang batas at sistema ng pagbabantayan at pagkakatimbang, gaya ng paghahati ng tatlong sangay ng kapangyarihan, bago ito maging elemento ng bansang-estado. Sa Silangan, lalo nang mahalaga ang pag-aalis ng tradisyonal na dinastiya. Iminumungkahi na ituring na paglitaw ng bansang-estado ang Rebolusyong Xinhai noong 1911 sa Tsina, ang Restorasyong Meiji noong 1868 sa Hapon, at ang pagkakatatag ng Imperyong Koreano noong 1897 sa Korea. Ito ay pananaw na nagmumula sa pananaw sa daigdig at sa kasaysayan na nakasentro sa Kanluran.
Ngunit sa ganitong paraang nakasentro sa Kanluran, hindi maihahambing ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Sa Kanluran, halos sabay na naganap noong ika-17 hanggang ika-18 siglo ang paglitaw ng bansang-estado at ang pagkakatatag ng demokratikong sistemang pampolitika. Ngunit sa Silangan, nabuo ang bansang-estado noong ika-5 hanggang ika-3 siglo BK, at ang demokrasya noong ika-19 hanggang ika-20 siglo. Sa Silangan, umiral ang bansang-estado nang halos dalawang libong taon bago ipinasok ang demokratikong sistemang pampolitika. Mahalaga ang pagkakatatag ng bansang-estado dahil ang bansang-estado, para mabuhay, ay hindi maiiwasang tumutungo sa pilosopiya ng kalikasan at sa minben (民本主義), ang pamamahala para sa mamamayan.
Hindi matatagpuan sa Kanluran ang kaisipang minben bago ang makabagong panahon. Ang sinaunang panahong Griyego at Romano ay panahon ng estadong mananakop na kailangang-kailangan ang mga alipin. Sa sistemang naghahati sa mamamayan at alipin, hindi kailangan ang kaisipang minben. Ang Gitnang Panahon ay panahon ng estadong panrelihiyon na sumusunod at nag-aaral sa utos hindi ng tao kundi ng Diyos (神), kaya hindi rin kailangan ang naturalistang teorya ng kalikasan ng tao o ang kaisipang minben. Kaya sa Kanluran, bago ang makabagong panahon, hindi kailangan ang pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya na nakasentro sa lahat ng tao sa loob ng estado, ang mamamayan.
Sa kabilang dako, sa Silangan, ang kaisipang minben na sumisibol habang nagkakaroon ng anyo ng bansang-estado ay nauna nang dalawang libong taon kaysa sa Kanluran.
Ang paglitaw ng bansang-estado ay nagbubunsod ng saligang pagbabago sa agos ng pilosopiya ng isang sibilisasyon. Sinusunod ng pagbabagong ito ang sistema ng “pilosopiya ng kalikasan” para sa pananatiling buhay ng estado. Hinahangad ng bansang-estado ang pananatiling buhay hindi sa pamamagitan ng utos ng mga pinuno, gaya ng mananakop o propeta, kundi sa pamamagitan ng “minben” na nakasentro sa bayan. Dumaraan ito sa proseso ng paggawa sa sistema ng pilosopiya ng kalikasan, at hindi sa relihiyong ipinahayag, bilang sentro ng pamamahala ng estado. Ang pananatiling buhay, ibig sabihin ang likas na hilig na pangalagaan ang sarili, ang nagiging pinakaunang patakaran ng estado.
Ang paglitaw ng bansang-estado ay nagdudulot ng pangunahing pagbabago sa sistema ng sibilisasyon. Ang mahalagang punto sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ay kung kailan lumitaw ang bansang-estado sa Silangan at Kanluran. Kailan lumitaw ang bansang-estado sa Silangan at Kanluran? Itinuturo ni Kissinger na ang paglitaw ng bansang-estado sa Silangan ay nauna nang mga dalawang libong taon kaysa sa Kanluran:
Sa Tsina, nagpatuloy ang Panahon ng Naglalabanang mga Estado nang 250 taon at nagwakas sa pag-iisa ng Unang Emperador ng Qin. Sa panahong ito, nakamit ng mga estadong pyudal ang awtonomiya at nagbago tungo sa malalayang estado. Sa Kanluran, nagkaroon ng ganitong kahawig na karanasan sa panahon mula sa Kapayapaan ng Westphalia noong 1648 hanggang sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ito ang proseso ng paglalaban ng mga estadong Europeo upang makamit ang pangunguna sa loob ng balanse ng kapangyarihan. 408
Itinuturo din ng Amerikanong dalubhasa sa agham pampolitika na si Fukuyama na binabago ng ilang daang taong digmaan sa pagitan ng mga estado ang anyo ng estado, at ipinaliliwanag niya kung paano nabuo ang bansang-estado sa Silangan at Kanluran. Noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at Panahon ng Naglalabanang mga Estado, naranasan na ng Silangan ang ganitong ilang daang taong kalagayan ng digmaan at isinilang ang mga bansang-estado. Sa Kanluran, mahigit sanlibong taon pagkaraan, isinilang ang sentralisadong bansang-estado matapos danasin ang kahawig na kalagayan ng digmaan:
Sa Tsina, nabuo ang mga bansang-estado sa gitna ng walang tigil na digmaan sa pagdaan sa Panahon ng Tagsibol at Taglagas at Panahon ng Naglalabanang mga Estado… Nagpapakita ang penomenong ito ng lubhang kawili-wiling kalagayan sa paghahambing ng Silangan at Kanluran… Sa pagtatatag ng bansang-estado na nabuo nang mahigit sanlibong taon na mas huli kaysa sa Silangan, nagpapakita ang Kanluran ng lubhang kahawig na resulta… Sa Tsina man o sa Europa, ang pagbuo ng bansang-estado ay nagmula sa pagsisikap na maghanda para sa digmaan. Sa pamamagitan ng paghahanda para sa digmaan, unti-unting napag-isa ang mga lupain ng mga panginoong pyudal tungo sa teritoryo ng iisang estado, naging sentralisado ang kapangyarihang mamahala sa estado, at isinilang ang makabago at malayang sistemang administratibo. 409
Kapag nabuo ang bansang-estado, sumisibol ang burukrasya, ang sistemang administratibo upang pamahalaan ito, ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya upang patakbuhin ang ekonomiya sa loob ng bansa, at ang kaisipan ng etikang pampolitika ng minben upang patakbuhin ang politika sa loob ng bansa. Sa Silangan, naisakatuparan na ang ganitong sistema noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado bago ang ating panahon. Sa Kanluran, naisakatuparan ito dalawang libong taon pagkaraan, matapos ang Kapayapaan ng Westphalia.
Kung sa Kanluran ay nagsimula ang bansang-estado matapos ang Kapayapaan ng Westphalia (1648), anong anyo ng organisasyon ang taglay ng mga estado ng Kanluran bago noon? Noong panahong Griyego at Romano, sistema ito ng estadong mananakop. Alipin ang mga tao ng nasakop na estado. Ang mga estadong mananakop tulad ng Gresya at Roma ay binubuo ng mga mamamayang bumubuo sa estado at ng mga aliping nahuli. Sa Sparta, higit na marami ang alipin kaysa sa mamamayan, sa Atenas ay mahigit kalahati ang alipin, at sa Roma ay mga ikatlo ang alipin. Napupunan ang mga alipin sa pamamagitan ng paghuli sa digmaan at pandarambong, o sa pagbili sa pamilihan ng alipin. Kilala si Cesar sa kasaysayan ng Kanluran bilang bayaning sumakop sa Gaul, ngunit habang sinasakop ang Gaul ay nag-ipon siya ng yaman sa pagbebenta ng napakaraming alipin. Minsan, sa araw na nagwagi ang kanyang hukbo sa digmaan, nakahuli ito at nagbenta nang minsanan ng limampung libong alipin, na nagdulot ng malaking yaman kay Cesar at sa mga lehiyonaryong Romano. Paano tinrato ang mga alipin? Ganito sila itinuring ni Aristoteles. Ang alipin ay kapareho ng hayop. Sapagkat ang alipin, tulad ng hayop, ay walang kaluluwa.
Iisa ang barbaro, ang babae at ang alipin. Sapagkat wala silang pinuno. Para sa kanila, lalaki man o babae ay alipin lamang. Kaya sinabi ng mga makata: “Nararapat lamang na pamahalaan ng mga Griyego ang mga barbaro.” May katangiang tulad ng alipin ang mga barbaro. 410
Naniwala si Aristoteles na ang mga mamamayang Griyego lamang ang may kaluluwa, at ipinaliwanag niya ang pilosopiyang ito sa mga Griyego. Sa mga lungsod-estadong mananakop ng Gresya, ang pagwawagi sa digmaan at pag-uwi ng ginto, pilak, kayamanan at alipin ang pinakamahusay na paraan upang ipagtanggol at palakihin ang ekonomiya ng estado. Ang Roma rin ay sistema ng estadong mananakop. Sa estadong mananakop na nakasalig sa pang-aalipin, walang lugar para sa teorya ng ekonomiyang pampolitika na tumutukoy sa lahat ng tao.
Matapos ang panahong Griyego at Romano, ang Kanluran ay naging estadong panrelihiyon sa loob ng mahigit sanlibong taon ng Gitnang Panahon. Dahil may ganap na kapangyarihan ang Papado sa Roma, ang relihiyong nakasentro sa Diyos, o ang Papado, ang naging sentro.411 Dahil limitadong kapangyarihan lamang ang ginamit ng mga lokal na panginoon at hari, hindi maisisilang ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na tumutukoy sa buong bayan sa loob ng bansang-estado. Noong Gitnang Panahon, magkasamang umiral sa Kanluran ang Simbahan at ang estado, ngunit nakalalamang ang Simbahan sa sistema ng pamamahala ng estado. Lalo nang malaki ang papel ng eskatolohiya ng relihiyong ipinahayag.
Hanggang ika-16 na siglo, ang kasaysayan ng Kristiyanismo sa Kanluran, sa isang salita, ay kasaysayan ng paghihintay. Ibig sabihin, ang kanilang kasaysayan ay ang paghihintay kung kailan darating ang wakas ng kasaysayan ng tao, at ang paghihintay habang patuloy na iniuurong ang paghihintay sa wakas na iyon. Bagaman nagbago ang kongkretong anyo ng paghihintay ayon sa kalagayan, laging iisa ang paghihintay sa wakas. 412 … Madalas banggitin ni Luther na darating ang wakas sa loob ng ilang taon, at sinabi niyang maaaring ngayong taon pa nga. At madalas niyang sabihin na paaagahin ng Diyos ang panahon ng wakas para sa mga hinirang, at ipinaliwanag na “sa daloy ng panahon, ang susunod na sandaang taon ay liliit na tulad ng sampung taon”. 413
Kaya matapos lamang ang Kapayapaan ng Westphalia nakahiwalay sa unang pagkakataon ang mga estado mula sa relihiyon at nakaiiral bilang isang sistemang pampolitika. Sa unang pagkakataon ay isinilang sa Kanluran ang mga bansang-estado na hindi estadong mananakop at hindi rin estadong panrelihiyon.
Ang konseptong “kung sino ang namamahala, siya ang may-ari ng relihiyon ng kanyang nasasakupan” ay pagpapahayag na sumusuporta sa soberanya ng pinuno ng estado. Ito ay pagpapahayag na anuman ang pananaw sa relihiyon ng pinuno, sa loob ng lugar na kanyang pinamamahalaan ay nakatayo ang estado sa itaas ng relihiyon. Ngunit naging posible lamang ang konseptong ito sa pagtatapos ng Tatlumpung Taong Digmaan. Naging posible ito dahil sa pagtatatag ng kapayapaan, naitatag ng mga Aleman ang prinsipyong wala nang kapangyarihang magagamit ang relihiyon kaugnay ng usapin ng digmaan at kapayapaan. 414
Sa paglitaw ng bansang-estado, sa wakas ay inisip ng estado sa Kanluran ang kinabukasan nito sa pamamagitan ng isip at hindi ng panrelihiyong paghatol ng mabuti at masama. Ito ay upang mabuhay. Ang ganitong sistemang pilosopiko ay nagiging malaya mula sa deduktibong sistema ng utos ng mga mananakop o ng relihiyong ipinahayag. Kung gayon, natural na lumalabas ang mga bansang-estado sa deduktibong sistema ng utos at sinusunod ang induktibong sistema ng pilosopiya ng kalikasan na wala silang magagawa kundi tuklasin mismo.
Ang kaisipang hindi tiyak na mangyayari ang mga darating ay agad na naglilimita sa kapangyarihang natural na gagamitin ng relihiyon. Ang konsepto ng Huling Paghuhukom ay nagpapahintulot lamang ng iisang kondisyon sa pagpili ng mabuti at masama. Ngunit ang politiko, para sa kinabukasan ng estado, ay dapat gumawa ng paghatol na moral at hindi panrelihiyon sa pagpili hindi sa pagitan ng mabuti at masama kundi sa pagitan ng pinakamasama at ng mas maliit na kasamaan. Sa ganitong panig, hinatulan ni Richelieu (Richelieu) na ang pananaw sa hinaharap ang pinakamahalaga sa pamamahala ng estado: sapagkat kung may pananaw lamang sa hinaharap maiiwasan ng politiko ang kasamaang lumalapit sa estado. Kapag nagsimula na ang kasamaan, lalo itong nagiging mahirap iwasan. 415
Sa Silangan man o sa Kanluran, ang ekonomiyang pampolitika ng sistema ng pilosopiya ng kalikasan ay tumutungo sa “minben”. Wala itong ibang magagawa para sa pananatiling buhay ng estado. Paano sumisibol ang kaisipang minben? Ang kaisipang minben na lumitaw kasabay ng mga bansang-estadong nabuo noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at Panahon ng Naglalabanang mga Estado ay nagiging pinakamahalagang elemento sa pananatiling buhay ng estado. Sapagkat sa pamamagitan lamang ng minben mabubuhay ang bansang-estado. Ang kaisipang minben ay ang kaisipang ang bayan ang pinakamahalaga sa estado, at hindi ang patnubay ng pinunong mananakop o ng relihiyong ipinahayag. Mula sa Panahon ng Tagsibol at Taglagas at Panahon ng Naglalabanang mga Estado, isinulat ang kaisipang minben sa iba’t ibang pananalita gaya ng para sa bayan (爲民), pag-iingat sa bayan (保民), pagpapastol sa bayan (牧民) at pag-ibig sa bayan (愛民). Inilahad na ni Mencius noong ika-4 na siglo BK ang diwa ng kaisipang minben: “Ang bayan ang pinakamahalaga, kasunod ang mga dambana ng estado, at ang hari ang pinakamagaan” (Mencius, “Jin Xin, ikalawang bahagi”). Si Mencius ay isa sa mga pilosopong masigasig na nagtampok sa kahalagahan ng bayan. Payak ang dahilan. Kailangan ang kaisipang minben para sa “pananatiling buhay” ng estado at mamamayan. Bago pa si Mencius, lumitaw na ang minben bilang pangunahing paksa ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan kay Confucius at sa Daodejing.
Ang kaisipang minben ng Kanluran ay nagkaroon ng matatag na lugar sa pilosopiya matapos lamang itong unang igiit ng palaisip na Pranses na si Rousseau noong ika-18 siglo. Bago noon, nagpatuloy nang libu-libong taon ang “panahon ng pananakop” ng Gresya at Roma at ang “panahon ng kapangyarihan ng Simbahan” ng Gitnang Panahon, kaya hindi maisisilang ang minben sa Kanluran. Noong ika-17 siglo lamang isinilang sa Kanluran ang mga bansang-estadong nangangailangan ng minben, at noong ika-19 na siglo ay ipinalaganap sa iba’t ibang bansa sa Kanluran ang mga institusyon at modelo ng demokrasya na demokratikong nagpapalit ng mga pinuno. Inangkat din ng Silangan ang mga institusyon at modelong ito at umangkop dito. Sa prosesong iyon, gumanap ng mahalagang papel ang kaisipang minben na taglay na ng Silangan. Sa proseso ng pagsipsip ng Silangan sa mga institusyong demokratiko ng Kanluran, umiiral na sa sibilisasyon ang kaisipang minben ng Silangan. “Ang kultura ang ina, at ang mga institusyon ang kanyang mga anak.” Kung walang kultura, hindi makaaangkop ang mga institusyon.
Ang kaisipan ni Rousseau na nakasentro sa mamamayan ay lubos na bagong pananaw sa Kanluran. Ang lubhang humanga rito ay ang pilosopong Aleman na si Kant. Nag-iwan si Kant ng talang hindi niya nalaman ang kahalagahan ng “mamamayan” (people) hanggang sa mabasa niya si Rousseau. Ang mga palaisip na Kanluranin bago si Kant ay namuhay nang mahigit dalawang libong taon sa loob ng sistema ng sibilisasyon ng Kanluran na nagbibigay-halaga sa mga pinunong mananakop ng panahon ng pananakop o sa mga pinunong panrelihiyon ng panahon ng kapangyarihan ng Simbahan. Ngunit matapos ang Kapayapaan ng Westphalia noong 1648, nagbago sa Kanluran ang balangkas ng kaisipan ng etikang pampolitika. Matapos lamang ang paglitaw ng bansang-estado naging kailangan sa unang pagkakataon sa Kanluran ang buong “mamamayan” para sa pananatiling buhay ng estado, at lumitaw ang mga palaisip na naggiit nito.
Ang kaisipang minben ay hindi umunlad dahil ito ay ideolohiya o konseptong pilosopiko na natural na pinahahalagahan ng estado o ng demokrasya, kundi kusang sumibol sa balangkas ng pagkakatatag ng bansang-estado. Kapag nagpapatuloy ang panahong laganap ang digmaan, upang mabuhay ang lahat sa loob ng estado, kailangang magsikap hindi ang pinuno o ang mga maharlika kundi ang buong mamamayan upang maipagtanggol ang estado. Ang konklusyong ito ay nagmumula hindi sa pilosopiya o ideolohiya kundi sa likas na hilig ng kalikasan ng tao na pangalagaan ang sarili. Mula sa ganitong pangangailangan sa wakas ay isinisilang ang sistema ng pilosopiya ng kalikasan.
Minben vs demokrasya
“Nauna nang dalawang libong taon ang pagbuo ng bansang-estado sa Silangan kaysa sa pagbuo ng bansang-estado sa Kanluran”: nangangahulugan ang penomenong ito na ang pagsibol ng “minben”, na hindi maiiwasang kasunod ng pagbuo ng bansang-estado, ay nauna nang dalawang libong taon sa Silangan kaysa sa Kanluran. Ang paggiit na nauna ang minben ay hindi nangangahulugang nauna sa Silangan kaysa sa Kanluran ang sistema ng “demokrasya”. Saklaw ng demokrasya ang “mapayapang pagpapalit ng pinuno” sa pamamagitan ng batas at mga institusyon. Lalo na, ang pagtatala sa saligang batas ng mapayapang pagpapalit ng pinuno at ang pagsasalamin ng layuning ito sa sistemang pampolitika na may pagbabantayan at pagkakatimbang ay naisakatuparan sa Kanluran noong ika-17 hanggang ika-18 siglo. Ang mga ito ay hindi napaunlad ng minben ng Silangan, at lahat ng ito ay natutuhan mula sa Kanluran.
Sa paghahambing ng Silangan at Kanluran, ang pagsibol ng “pilosopiya ng kalikasan”, ng “minben” at ng “sistemang pampolitika at pang-ekonomiya” na sumusuporta rito ay dapat iugnay hindi sa paglitaw ng demokrasya kundi sa paglitaw ng “bansang-estado”. Ang minben ay ideyang pampolitika at pang-ekonomiya na maagang umunlad sa Silangan. Nangangahulugan ito na ang bayan ang saligan ng estado. Noong ika-4 na siglo BK, iginiit ni Mencius ang teorya ng pagpapalit ng dinastiya, ang teorya ng pagpapalit ng dinastiya (易姓革命). Ito ang pilosopiya ng minben na “Ang bayan ang pinakamahalaga, kasunod ang mga dambana ng estado, at ang hari ang pinakamagaan”. Ito ang paglitaw ng kaisipang minben ng Silangan dalawang libong taon bago ang teorya ng banal na karapatan ng hari na iginiit ng Kanluran hanggang sa panahon ng ganap na monarkiya noong ika-17 siglo. Ang kaisipang “mahalaga ang bayan at magaan ang hari” (民貴君輕) ay sistemang pilosopiko na nagsasabing sa paggalang lamang sa bayan at sa pag-aalaga sa buhay ng bayan uunlad ang ekonomiyang pampolitika at maisasakatuparan nang wasto ang pangangalaga at pag-unlad ng estado.
Bago pa si Mencius, inilahad na sa Aklat ng mga Dokumento ang kaisipang “ang bayan lamang ang ugat ng estado” (民惟邦本). Ibig sabihin, ang bayan ang saligan ng estado at kapag panatag lamang ang bayan magiging mapayapa ang bansa. Ang kahulugan ng “ang kalooban ng bayan ay kalooban ng Langit” ay ang kaisipang magiging matatag lamang ang bansa kung hindi sasalungatin ng pinuno ang kalooban ng bayan at pakikinggan ang tinig ng bayan. Ang kaisipang 民惟邦本 ay pamanang aral ng “Awit ng Limang Anak” (五子之歌) ng dinastiyang Xia noong mga ika-20 siglo BK, at mukhang naayos ang kaisipang ito noong mga ika-10 siglo BK, sa unang bahagi ng dinastiyang Zhou. Kaya ang kaisipang minben tulad ng 民惟邦本 at 民貴君輕 ay may mahaba nang ugat sa sibilisasyong Tsino bago pa lumitaw ang mga bansang-estado noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado.
Lalo na si Mencius, sa gitna ng walang tigil na digmaan ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado, ay humakbang pa nang isang hakbang mula sa kaisipang 民惟邦本 at pinaunlad ito hanggang sa kaisipang 民貴君輕 na naggiit ng pagpapalit ng dinastiya, na maaaring palitan ang walang kakayahang pinuno. Ngunit hanggang ika-19 na siglo, hindi nakalabas ang Silangan sa institusyon at gawi ng panghabambuhay na pamumuno, kung saan nananatiling pinuno ang pinuno hanggang sa kanyang kamatayan. Kapag lumitaw ang walang kakayahang pinuno, hindi maiiwasang magpatuloy ang tanong na etikal kung dapat ba siyang patuloy na paglingkuran o palitan. Ang nagtatag ng rebolusyonaryong institusyon ng mapayapang pagpapalit ng pinuno sa ibabaw ng ganitong mahigit dalawang libong taong institusyon ng panghabambuhay na pamumuno ay ang demokrasya ng Kanluran. Ang Maluwalhating Rebolusyon ng Inglatera at ang rebolusyon ng mamamayan sa Pransiya noong ika-17 hanggang ika-18 siglo ang naging pagkakataon ng pagtatatag ng demokrasya sa Kanluran.
Ang pagsasakatuparan ng demokrasya ay isinilang sa loob ng sistemang pilosopiko ng Kanluran na nakasalig sa doktrina ng hayag. Sa mga palaisip na Kanluranin, may nagsasabing sa tunggalian ng kapangyarihan sa pagitan ng kapangyarihan ng Simbahan na namayani sa sanlibong taon ng Gitnang Panahon at ng bagong lumitaw na kapangyarihan ng hari, nabaling ang pansin sa sistema ng “pagbabantayan at pagkakatimbang”, at sa huli ay naitatag ang saligan ng pag-unlad ng demokrasya. Masasabing ang pananaw na posible ang “pagsasakatuparan ng mithiin”, ang saligang pagbabago sa daigdig na tinitirhan ng tao, ang nagbigay-daan sa pagsisimula ng demokrasya sa pag-iisip ng doktrina ng hayag ng Kanluran. Masasabing sa pag-iisip ng doktrina ng di-hayag ng Silangan, may panig itong labis na makatotohanan upang makamit ang rebolusyonaryong pagbabago ng minben tungo sa demokrasya. Ang pag-unlad ng demokrasya sa Kanluran ay maituturing na pagkakaiba ng pag-iisip ng Silangan na nakasalig sa etika at ng pansibilisasyong pag-iisip ng Kanluran na nakasalig sa batas. Sa katunayan, naging posible lamang ang mapayapang pagpapalit ng pinuno sa Silangan matapos ang ika-19 na siglo, nang angkatin ang mga institusyong nakasalig sa pilosopiya ng demokrasya ng Kanluran.
Sa ganitong paghahambing ng panimulang punto ng minben ng Silangan at ng panimulang punto ng minben ng Kanluran bago ang demokrasya, nauunawaan natin ang agwat na hindi maiiwasang lumitaw sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran.
Sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, isinasaalang-alang ang paglitaw ng bansang-estado, naglalagay tayo ng agwat na dalawang libong taon sa pagitan ng mga palaisip ng Silangan at Kanluran. Sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, ang paghahambing ng mga konsepto o palaisip gaya ng Taoismo vs deismo, Konfusyanismo vs pilosopiya ng kalikasan, kaisipan ng di-pagkilos (wuwei, 無爲) vs laissez-faire, Han Feizi vs Machiavelli, at Ang Sining ng Digmaan ni Sunzi vs Tungkol sa Digmaan ni Clausewitz ay nagpapakita ng agwat na dalawang libong taon. Ang Taoismo, Konfusyanismo, kaisipan ng di-pagkilos, Han Feizi, Sunzi at iba pa ay pawang mga tauhan bago ang ating panahon o mga kaisipang nabuo noon. Kasama sa mga katapat na tauhan o kaisipan ng Kanluran ang deismo, pilosopiya ng kalikasan, laissez-faire, Machiavelli at Clausewitz, at lahat sila ay mga kaisipan o tauhang lumitaw sa Kanluran sa unang bahagi ng makabagong panahon. Lahat sila ay sumusunod hindi sa sistema ng relihiyong ipinahayag kundi sa sistema ng pilosopiya ng kalikasan. Sa paglitaw lamang nila nagiging posible ang paghahambing ng mga kaisipan at tauhan ng mga sistema ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan at Kanluran.
Sa Silangan, ang konsepto ng bansang-estado ay napakanatural kaya hindi na kailangang muling isipin. Dahil namuhay ang Silangan bilang mga bansang-estado mula pa libu-libong taon na ang nakararaan, hindi ito sanay sa ibang uri ng estado. Ngunit ang bansang-estado ay mahalagang konseptong nagsimula lamang maranasan ng Kanluran sa unang bahagi ng makabagong panahon. Sapagkat ang Kanluran ay mailalarawan bilang estadong mananakop noong panahong Griyego at Romano at estadong panrelihiyon noong Gitnang Panahon, at noong unang bahagi lamang ng makabagong panahon nakapagtatag ng bansang-estado. Ang mga sinaunang estadong mananakop ng Gresya at Roma ay mga estadong magkakasamang tinitirhan ng iba’t ibang lahi na binubuo ng mga mamamayan at ng iba’t ibang uri ng alipin. Sa loob ng mahigit sanlibong taon ng Gitnang Panahon, hinati ng Kanluran ang mga estado ayon sa relihiyon, kaya ito ay anyong magkakasamang naninirahan sa loob ng estado ang iba’t ibang lahi.
Malalim na nakialam ang Papa ng Roma sa pamamahala ng mga estadong Kristiyano, at noong panahon ng Repormasyon ay nabuo ang mga estado nang nahahati sa Katoliko at Protestante. Sa loob ng estadong Katoliko, magkakasamang nanirahan ang iba’t ibang lahing naniniwala sa Katolisismo, at hindi makatira ang mga Protestante. Gayundin, sa loob ng estadong Protestante, nanirahan ang iba’t ibang lahing naniniwala sa Protestantismo, at hindi makatira ang mga Katoliko. Ang ganitong anyo, sa pagdaan sa mahabang digmaan ng mga Protestante at Katoliko noong ika-17 siglo, ay sa huli nagsilang, para sa pananatiling buhay, ng estadong nakasentro sa bayan at walang kaugnayan sa relihiyon. Ibig sabihin, sa loob ng iisang estado ay magkasamang nanirahan ang mga taong iisa ang bayan, Katoliko man o Protestante. Sa wakas, matapos ang ilang daang taong digmaan, lumitaw ang bansang-estado at sumibol ang bagong sistema ng pamamahala ng estado. Dito sa wakas itinatag ng Kanluran ang pilosopiya ng kalikasan at ang sistema ng pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ng minben.
Naisakatuparan ang pagtatatag ng bansang-estado sa Kanluran noong ika-17 siglo. Lumitaw ang mga palaisip na sumigaw para sa pilosopiya ng kalikasan. Si Bacon, na nagdiin sa Kanluran sa pilosopiya ng kalikasan at empirisismo, ay tao ng panahong iyon: “Ang tao ay lingkod at tagapagpaliwanag ng kalikasan. Ang pag-unawa ng tao ay nagmumula lamang sa pag-iisip tungkol sa kalikasan at sa pagmamasid sa katotohanan ng kalikasan. Maliban dito, walang malalaman o magagawa ang tao.” Kasunod ni Bacon, isinulong pa ni Spinoza nang isang hakbang ang pilosopiya ng kalikasan. Sumigaw siya na iisa ang Diyos at kalikasan: “Imposibleng ang tao ay hindi bahagi ng kalikasan… ang Diyos, ang lakas ng kalikasan, ang nagpapanatili sa pag-iral ng tao.” Sumunod sa kanila sina Quesnay ng Pransiya at Adam Smith ng Inglatera na sumigaw para sa ekonomiyang pampolitika ng laissez-faire: “Hayaang gumawa, hayaang dumaan, at kusang iikot ang daigdig” ang naging pilosopiya nila. Kumuha sila ng inspirasyon sa kaisipan ng di-pagkilos ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan.
2) Ang ekonomiyang pampolitika ng minben sa Silangan: ang Guanzi, si Xunzi, si Han Feizi, si Sima Qian at ang Daodejing
Natural na sumasandig ang bansang-estado, para mabuhay, sa pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ng minben. Hindi umiral ang pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya sa sibilisasyon ng Kanluran bago ang ika-17 hanggang ika-18 siglo. Sapagkat walang bansang-estado noong panahon ng pananakop ng Gresya at Roma o noong Gitnang Panahon na nakasentro sa relihiyon. Dahil walang bansang-estado, hindi kinailangan ng mga palaisip na Kanluranin bago ang makabagong panahon na isipin ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na sumisibol sa bansang-estado. Noong ika-17 siglo lamang isinilang sa Kanluran ang bansang-estado, at batay rito ay sumibol sa Pransiya noong ika-18 siglo ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na tinatawag na pisyokrasya. Kasunod nito, namukod-tangi si Adam Smith ng Inglatera bilang palaisip ng ekonomiyang pampolitika ng Kanluran.
Ipinaliwanag nina Plato at Aristoteles ng Gresya ang mga teorya at pilosopiya sa lahat ng larangan, ngunit halos walang bakas sa kanila ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya. Dahil namuhay sila sa sibilisasyon ng panahon ng pananakop, ang “kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya” na kanilang inisip ay limitado sa ilang pananaw sa usapin ng etikang pampolitika kung anong ari-arian ang nararapat taglayin ng tao sa lipunan. Hindi nila kinailangang magkainteres sa ekonomiyang pampolitika na tumutukoy sa lahat ng tao sa loob ng estado o ng polis, ibig sabihin sa “mamamayan”.
Ngunit sa loob ng bansang-estado, para mabuhay, nagiging pinakamahalaga ang interes sa lahat ng “mamamayan” sa loob ng estado. Kung paano gagamitin ang mamamayan sa gawaing pang-ekonomiya ay nagiging mahalagang layunin para sa lakas ng estado at sa pananatiling buhay nito. Ito mismo ang dahilan kung bakit kailangang lumitaw ang kaisipang minben. Dahil dito, sa unang pagkakataon ay nagsimulang sumibol ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya batay sa kaisipang minben. Noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado, ika-6 hanggang ika-3 siglo BK, nagsimulang ilahad ng mga palaisip ng Silangan ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya. Para sa kanila, ang pinakamahalagang unang hakbang ay ang pagtatatag ng kalikasan ng tao na nagiging saligan ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya. Ito ang pagtatatag ng kalikasan ng tao batay sa pilosopiya ng kalikasan. Batay rito, itinatatag nila ang ubod ng pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya. Suriin natin ang Guanzi (管子), si Xunzi (荀子), si Han Feizi (韓非子), ang Mga Talang Pangkasaysayan (史記) ni Sima Qian, at ang Daodejing (道德經) ni Laozi.
Ang Guanzi (管子, aklat na isinulat noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas at Panahon ng Naglalabanang mga Estado). Si Guan Zhong (管仲) ay tauhan ng Panahon ng Tagsibol at Taglagas, bago ang Panahon ng Naglalabanang mga Estado, ang panahong lumilipat ang sistemang pyudal tungo sa bansang-estado. Siya ang politikong tunay na namahala sa estado ng Qi sa loob ng apatnapung taon, mula 685 hanggang 645 BK. Ang aklat na naglalahad ng kaisipang pilosopiko ng maraming taong nagbahagi ng pilosopiyang kahawig ng kanyang kaisipan ay ang Guanzi (管子). Karapat-dapat itong ibilang na unang aklat ng ekonomiyang pampolitika sa Silangan man o sa Kanluran. Mukhang nagsimula ang Guanzi noong Panahon ng Tagsibol at Taglagas, malaki ang naging impluwensiya sa mga palaisip ng Sandaang Paaralan na nagtagisan noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado, at inedit at inayos noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado. Sa mga pilosopiyang nakasulat sa Guanzi, marami lalo na ang kaisipan ng patakarang pang-ekonomiya para sa lahat ng bayan sa loob ng estado. Iba ang minben ng Silangan sa demokrasya ng Kanluran. Ang demokrasya ng Kanluran ay nagpapahayag ng bisyon o mithiing dapat makamit ng tao anuman ang mangyari. Ang minben ng Silangan ay hindi kaisipang ideolohiko na dapat ipaglaban ng bawat bansa o indibidwal. Sa halip, may layunin itong lubhang makatotohanan. Ito ay upang mabuhay ang estado o ang indibidwal sa Panahon ng Naglalabanang mga Estado. Ibig sabihin, may layunin itong lubhang makatotohanan na tinatawag na “pangangalaga sa sarili”. Nakasalig ito sa saligang realismo na mabubuhay lamang sa Panahon ng Naglalabanang mga Estado kung palalakihin ang lakas ng bansa, at para rito ay kailangang ituring at gamitin ang buong bayan bilang pinakamahalagang salik ng estado. Ang minben ang nagiging saligan ng pilosopiya ng pananatiling buhay ng bansang-estado.
Kapag mayaman ang estado, dumarating ang mga tao kahit mula sa malayo. Kapag pinahintulutan ang lahat na sakahin ang lupain nang walang pagtatangi, nananatili ang mga tao. Kapag puno ang kamalig at may makakain ang bayan, nagiging mapagpigil at mapagpakumbaba sila. Kapag sapat ang damit at pagkain, natututuhan ng bayan ang paggalang at ang hiya. (Guanzi 1:1) 416
Ang kaisipang minben na ito ay kaugnay ng kaisipan ng di-pagkilos. Ang pilosopiya ng pinunong yumayakap sa tao nang walang pagtatangi ay naghahanap ng batayan sa kaisipan ng di-pagkilos na sumusunod sa pilosopiya ng kalikasan.
Huwag sabihing “Hindi ka kasapi ng aming pamilya.” Kung hindi, hindi na makikinig sa iyo ang mga nakarinig nito. Huwag sabihing “Hindi ka taga-aming purok.” Kung hindi, hindi na susundin ng mga nakarinig nito ang iyong utos. Huwag sabihing “Hindi ka taga-aming bansa.” Kung hindi, hindi ka na susundin ng mga nakarinig nito. Kumilos na tulad ng lupa. Kumilos na tulad ng langit. Ang lupa at langit ay hindi natatanging nagtatangi ninuman at hindi lamang iisa ang pinahahalagahan. Kumilos na tulad ng araw. Ito ang patnubay sa kilos ng tunay na pinuno. (Guanzi 1:5)
Lubhang pinalaki ni Guanzi ang yaman ng estado ng Qi sa paggawa sa daloy ng asin at bakal na monopolyo ng estado. At ginamit niya ito upang maitatag ang patakarang pang-ekonomiya na nag-aayos ng dami ng barya (salapi) ayon sa laki ng daloy ng butil at iba pang produkto. Mukhang ito ang unang halimbawa ng sistematikong paggamit ng patakarang pananalapi sa pangangasiwa ng yaman ng bansa.417 Kapag bumagsak ang presyo ng butil, naglalabas si Guanzi ng salapi upang bumili ng butil at itaas ang presyo, at kapag sumirit ang presyo ng butil, nagbebenta siya ng butil upang patatagin ang presyo. Sa panahon ng kagipitan, gaya ng taggutom o digmaan, nagtitiyak siya ng pondo sa paglalabas ng karagdagang salapi o pagbebenta ng mga kalakal. Ginamit niya ang ginto at salapi ng Qi sa pagbili at pagbebenta ng mga natatanging produkto ng Qi at ng mga kalapit na bansa upang palakihin hanggang sukdulan ang pakinabang ng Qi. Isinagawa ni Guan Zhong ang patakarang nag-uugnay sa patakarang piskal at patakarang pananalapi sa pagtanggap at pagbabayad ng lahat ng buwis at bayad sa mga gawaing pampubliko sa salapi sa halip na sa kalakal. Ipinaliliwanag ito sa mga kabanatang “Magaan at Mabigat” (輕重) ng Guanzi. Sa tanong ni Duke Huan na “Kaya bang patatagin ang presyo ng buong daigdig?”, ang sagot ni Guan Zhong ay ang sining ng magaan at mabigat. Ang sining ng magaan at mabigat (輕重之術) ay ang prinsipyo ng ekonomiya ng pamilihan na kapag dumami ang kalakal ay bumababa ang presyo at kapag kumaunti ang kalakal ay tumataas ang presyo, at nangangahulugan ito ng paghahangad ng mahusay na pangangasiwa sa pananalapi ng estado (理財) sa paggamit ng salapi sa ganitong kalagayang pang-ekonomiya.418 Batay rito, ginawa ni Guan Zhong si Duke Huan (桓公) ng Qi na unang hegemon sa Limang Hegemon ng Panahon ng Tagsibol at Taglagas.419
Ipinaliliwanag ni Xunzi (荀子, mga 310–235 BK) sa ika-10 kabanata ng kanyang aklat na Xunzi, “Pagpapayaman sa Estado” (富國, wealth of nation), kung paano dapat patakbuhin ang ekonomiya ng estado, tulad ng Ang Yaman ng mga Bansa (國富論, wealth of nation) ni Adam Smith noong ika-18 siglo. Ipinaliliwanag ni Xunzi sa “Pagpapayaman sa Estado” na kung hindi yayaman ang bayan ay hindi makasisingil ng buwis mula sa bayan, at kung hindi ipagtatanggol ang bayan ay hindi mapagtatrabaho ang bayan.
Ang pagpapalusog sa ekonomiya ng estado ay ang paggawang matipid sa gastos ng estado, ang pagpapayaman sa bayan, at ang mahusay na pag-iimbak ng sobra. Ang paggawang matipid sa gastos ng estado ay ang pagbabawas ng badyet ng estado, at sa mahusay na pamamahala ng estado ay mapayayaman ang bayan. Kapag yumaman ang bayan, nagkakaroon ng luwag ang pananalapi ng estado. 420
At ang lalong kawili-wiling bahagi ay ang konsepto ng “di-nakikitang kamay” na pinauso ni Adam Smith ay kahawig na ipinaliwanag ni Xunzi dalawang libong taon na mas maaga. Ibig sabihin, kahit hindi gumagawa ang bawat isa para sa sarili, sa huli ay nakapag-aambag ang mga produkto sa kapakinabangan ng lahat. Ang kawili-wiling bahagi ay iniharap ni Adam Smith ang teoryang Kanluranin na sa pamamagitan ng di-nakikitang kamay ay “nalilikha ng pansariling interes ang kapakanang pampubliko”, samantalang ipinaliliwanag ni Xunzi na sa pamamagitan ng “daloy”, “ang pagsisikap ng bawat isa” ay lumilikha ng “pakinabang na ginagamit ng lahat”:
Sa natural na daloy, nagagamit ng tao ang iba’t ibang produkto mula sa loob at labas ng bansa kahit hindi niya ito nililikha. Ang mga nakatira sa tabing-dagat ay gumagamit ng mga sisidlang kahoy, at ang mga nakatira sa bundok ay kumokonsumo ng mga produktong-dagat. Ang mga magsasaka, nang hindi sila mismo gumagawa sa kahoy o putik, ay gumagamit ng mga produktong ginawa ng mga karpintero at kantero. Gayundin, ang mga artesano at ang mga nasa kalakalan ay nagtatamasa ng iba’t ibang butil na nililikha ng mga magsasaka nang hindi sila mismo nagtatanim sa bukid (Xunzi 9:12)
Itinuturing ni Xunzi na sa pamamagitan ng daloy ay nagagamit ng tao ang mga kalakal na tinatamasa ng lahat, at dito ay nagpapahayag siya ng pananaw na iba kay Adam Smith. Ipinahahayag ni Adam Smith ng Kanluran ang pananaw na kusang nalilikha ng pansariling interes ang kapakanang pampubliko, ngunit idinidiin ni Xunzi ang kahalagahan ng daloy. Itinuring niya na ang daloy ang lumilikha ng kapakanang pampubliko. Ngunit ipinahahayag ni Xunzi ang pananaw na ang daloy man ay maaaring masira ng kasakiman ng indibidwal.
Ang kalikasan at damdamin ng tao, kapag pinabayaan, ay nagsisilang ng kaguluhan at karahasan; ang kalikasan at damdamin ng tao ay mapangangasiwaan ng etika. Dapat sundin ang mahusay na guro at prinsipyo. (Xunzi 23:1)
Itinuturing niya na kung pababayaan ang pansariling interes ayon sa kalikasan ng tao, napipinsala ang kapakanang pampubliko. Kaya iginigiit niya na para sa kapakanang pampubliko, dapat pangasiwaan ang kalikasan ng tao sa pamamagitan ng batas at etika.
Inilalahad ni Han Feizi (韓非子, huling bahagi ng ika-3 siglo BK) sa kanyang aklat na Han Feizi ang kanyang pilosopiya tungkol sa kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya. Lalo nang kapansin-pansin ang pilosopiya niyang nagbubukod sa kapakanang pampubliko at pansariling interes: “Noong sinaunang panahon, nang likhain ni Cangjie ang mga titik, gumuhit siya ng bilog at tinawag itong pansarili, at ang nasa labas ng bilog ay tinawag niyang pampubliko. Alam na noon na nagbabanggaan ang pansarili at ang pampubliko.” Susuriin ito nang detalyado sa susunod na kabanata, sa “Ang teorya ng Kanluran ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko vs ang teorya ng Silangan ng banggaan ng pansariling interes at kapakanang pampubliko”.
Hinahangad ng mga ministro ang kapakanang pampubliko at hindi ang pansariling interes kapag marunong at may kakayahan ang pinuno. Kumakapit ang mga ministro sa pansariling interes at hindi naghahangad ng kapakanang pampubliko kapag mangmang at walang kakayahan ang pinuno. (Han Feizi, kabanata 19, “Shi Xie” (飾邪))
Ang teorya ni Han Feizi ng banggaan ng pansariling interes at kapakanang pampubliko ay kaugnay ng kanyang pilosopiya na para sa pinunong namamahala sa estado, ang shuzhi (術治), ang pamamahala sa pamamagitan ng sining ng pamamahala, ay isa sa mga pangunahing ubod:
Ang batas at mga hakbang na administratibo ay paraan upang alisin ang mga paraan ng paghahangad ng mga ministro ng pansariling interes. Kapag nagtagumpay ang batas at mga hakbang na administratibo, naglalaho ang paghahangad ng pansariling interes. Ang pansariling interes ang nagiging hudyat ng paglabag sa batas… Kung gagamitin ng pinuno ang mga ministro ayon sa sariling hilig, mag-aalay ang mga ministro ng sarili hindi sa kapakanang pampubliko kundi sa pagpapasiya sa hilig ng pinuno (Han Feizi 45:6)
Ipinaliliwanag ni Han Fei na ang pinakamahusay na paraan para sa pananatiling buhay ng estado ay ang pagpapalaki ng yaman ng bansa sa pamamagitan ng sariling pagsisikap ng bayan. Bilang panimula ng kanyang pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya, ipinaliliwanag niya na ang lahat ng pagsisikap ng tao ay paghahangad ng pansariling pakinabang, at dapat itong gawing saligan ng patakaran ng estado:
Nang umupa ang may-ari ng sakahan ng mga manggagawa upang linangin ang lupa at magtanim, at binigyan sila ng pagkain at pera, hindi ito dahil iniibig ng may-ari ang mga manggagawa, kundi dahil ang mapagbigay na pagbibigay ng pagkain at pera ay nagpapahusay sa paggawa ng mga manggagawa. Nang gawin ng mga manggagawa ang lahat upang linangin ang lupa at magtanim, hindi ito dahil iniibig nila ang may-ari, kundi dahil kapag masipag silang gumawa ay babayaran sila ng mabuting pagkain at pera… Sa huli, ang lahat ng tao ay ginagawang saligan ang paggawa para sa sarili. 421
Sa ganitong kalagayan, nililinaw niya na dapat ingatan ng estado ang pagkakapantay-pantay ng pagkakataon, at hindi dapat hangarin ang pagkakapantay-pantay ng resulta:
Kaya mahirap ang isang tao ay sa saligan dahil tamad siya o walang ingat sa paggastos. Sa kabaligtaran, kaya maginhawa ang buhay ng isang tao ay sa saligan dahil masipag siya at nagtitipid. Kung kukunin ng pinuno mula sa maginhawa ang buhay at ibibigay sa mahirap, ito ay katulad ng pagkuha mula sa masipag at matipid at pagbibigay sa tamad at walang ingat sa paggastos. Kung gayon, ang magiging bunga ay makukuha ng tao ang kanilang nais kahit hindi sila masipag na gumawa at hindi nag-iipon. (Han Feizi 50:3)
Batay sa teorya ng banggaan ng kapakanang pampubliko at pansariling interes, nililinaw ni Han Fei na ang pagtatanggol sa kapakanang pampubliko ang layunin ng estado at ng pinuno. Dahil si Han Fei ay tauhan na ng huling bahagi ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado, nakatatag na ang burukrasya sa loob ng bansang-estado. Ipinaliliwanag niya ang paraan ng paghahangad ng interes ng pinuno at ng mga ministro sa loob ng burukrasya. Ito mismo ang pagtuturo sa ubod ng shuzhi (術治).
Ang Mga Talang Pangkasaysayan (史記, mga 91 BK) ay aklat ng kasaysayan na isinulat ni Sima Qian, at maihahambing sa aklat ni Herodotus, ang unang mananalaysay ng Kanluran. Lalo na, ang bahaging mga talambuhay (列傳) ng Mga Talang Pangkasaysayan ay lubhang kahawig ng Mga Buhay ni Plutarco bilang mga talaan ng buhay ng mga bayani ng Silangan at Kanluran noong panahong iyon. Ngunit may nilalaman ang Mga Talang Pangkasaysayan na kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na lubos na wala kay Herodotus o sa Mga Buhay ni Plutarco. Noong panahon ni Sima Qian, ganap nang nabuo sa Silangan ang bansang-estado, at naging salik ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na kasinghalaga ng digmaan sa pamamahala ng estado.
Ang ika-69 na talambuhay ng Mga Talang Pangkasaysayan ay pinangalanang “Mga Talambuhay ng mga Nagpayaman” (貨殖列傳). Ang 貨 ay nangangahulugang ari-arian, at ang 殖 ay nangangahulugang pagpaparami. Ibig sabihin, ito ay talaan kung bakit mahalaga ang ari-arian, ng mga paraan ng pagpaparami ng ari-arian upang yumaman, at kung paano ginamit ang ari-arian. Dito nakapaloob ang matalas na pananaw ni Sima Qian sa kalikasan ng tao na nagpapaliwanag sa kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya. Nililinaw niya na sa kalikasan ng tao, ang pakinabang at ari-arian ang saligang dahilan na nagpapakilos sa tao:
Ang masayang pagdating ng mga tao sa buong daigdig ay pawang dahil nais nilang makakuha ng pakinabang,
at ang pagkakalat ng mga tao sa buong daigdig na tila gumuguho ay dahil din sa paghahanap ng pakinabang. (Mga Talang Pangkasaysayan 129-2)
Sa pagsusuri sa kasaysayan at sa agos ng kalooban ng tao, naunawaan ni Sima Qian na ang lakas na nagpapakilos sa tao ay sa huli pinamamahalaan ng sarili niyang interes. Itinuring niya na ang kalagayang hinahangad ng mga opisyal ang pansariling interes kapag hindi sila pinagtrabaho para sa kapakanang pampubliko ay nasa parehong kalikasan ng tao na nagpapahangad ng pakinabang sa karaniwang tao.
Sa pangkalahatan, kapag sampung ulit ang yaman ng iba, sinisiraan siya ng tao; kapag sandaang ulit, kinatatakutan; kapag sanlibong ulit, ginagawa ang kanyang gawain; kapag sampung libong ulit, nagiging alipin niya. Ito ang batas ng lahat ng bagay. (Mga Talang Pangkasaysayan 129-29)
Binabaluktot ng mga opisyal ang mga utos na administratibo, nagnanakaw at gumagamit ng mga selyo, at gumagawa ng krimen, at ang layunin nito ay ang pangingikil ng pera. Ang mga magsasaka, artesano, mangangalakal at pastol ay pawang nagsisikap na kumuha ng mas maraming pera habang ginagawa ang kanilang gawain. Sa huli, ang lahat ng tao ay araw-araw na nagsisikap na gamitin ang kanilang kakayahan at kasanayan upang makakuha ng kaunti pang pakinabang na salapi. (Mga Talang Pangkasaysayan 129-27)
Dahil ganito ang kalikasan ng tao, ang hindi kailanman dapat gawin ng pamahalaan o ng pinuno ay ang “kasakimang estatista”. Ibig sabihin, idinidiin niya na hindi dapat makipag-agawan ang pinuno sa bayan upang hangarin ang sariling interes.
Ang pinakamabuting paraan ng pamamahala sa estado ay hayaan ang bayan na gawin ang nais nito… Ang pinakamasama ay ang makipagpaligsahan ang mga pinuno ng estado sa bayan sa paghahangad ng pakinabang. (Mga Talang Pangkasaysayan 129–1)
Ipinaliliwanag ni Sima Qian na, gaya ng ipinahayag nina Xunzi at Han Feizi, at gaya ng pagsisikapan nina Quesnay at Adam Smith dalawang libong taon pagkaraan, ang pinakamahusay na paraan sa pamamahala ng ekonomiya ng bansa ay ang pagsasalig nito sa kaisipan ng di-pagkilos (sa Kanluran, ang laissez-faire):
Kaya ang agrikultura ay lumilikha ng makakain, ang lupa ay lumilikha ng iba’t ibang kalakal at materyales, ang mga nasa industriya ay gumagawa ng mga bagay, at ang mga mangangalakal ay nagpapaikot sa mga ito. Kusang nangyayari ang mga gawaing ito nang hindi kinokontrol, pinipilit, o inaagaw at pinapalitan ng pamahalaan. Ang buong bayan ay ginagawa lamang ang lahat upang makuha ang nais ng bawat isa… Kusang nangyayari ito kahit hindi hilingin. Ibig sabihin, sinusunod lamang nito ang Dao (道). (Mga Talang Pangkasaysayan 129-3)
Ipinapakumbinsi niya na ang pagpapadaloy nang maayos ang paraan upang buhayin ang ekonomiya. Itinuturo nito hindi ang pakikialam ng estado kundi ang pakinabang ng ekonomiya ng pamilihan.
Dapat hayaang dumaloy nang natural ang mga kalakal at salapi tulad ng tubig (Mga Talang Pangkasaysayan 129-5)
Ang Daodejing (ayon sa tradisyon, ika-6 na siglo BK): ang Guanzi, si Xunzi, si Han Feizi, ang Mga Talang Pangkasaysayan at iba pa ay gumuguhit ng malaking larawan ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya dalawang libong taon na mas maaga kaysa sa Kanluran. Ngunit ang klasikong pinakamahusay na nagpapaliwanag sa pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ay ang Daodejing ni Laozi. Lalo na, iniharap nito ang pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya kasama ng kaisipan ng di-pagkilos, ang patnubay sa pagkilos ng Daodejing. Kapwa nagbabahagi ng kaisipan ng di-pagkilos ang Guanzi, si Xunzi, si Han Feizi, ang Mga Talang Pangkasaysayan at iba pa, ngunit ang pinagmulan nito ay nasa Daodejing. Iniharap ang kaisipan ng di-pagkilos sa saligan ng pag-unawa sa kalikasan ng tao at sa ugnayan ng tao at kalikasan. Narito ang ilang bahagi ng pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya na nakasaad sa Daodejing.
Pagpapahalaga sa kabuhayan ng bayan (Daodejing, kabanata 53): Marangya ang korte, ngunit makapal ang damo sa mga bukid at palayan. Walang laman ang kamalig. Gayunman, sa isang panig ay may nagsusuot ng damit na seda, nagsasakbat ng matalas na espada, kumakain hanggang mabusog nang labis, at may kayamanang sobra pa matapos gastusin. Ano ito kundi pagnanakaw?
Payak na mga batas (Daodejing, kabanata 57): Kung mas maraming ipinagbabawal at iniiwasan, lalong naghihirap ang bayan. Kung mas maraming matalas na sandata ang hawak ng bayan, lalong nagugulo ang bansa. Kung mas maraming tuso sa pagitan ng mga tao, mas maraming kakatwang bagay ang nangyayari. Kung mas maingay ang mga batas at utos, lalong dumarami ang magnanakaw.
Maliit na pamahalaan (Daodejing, kabanata 58): Kung mas payak ang pamamahala, lalong nakikinabang ang bayan. Kung mas masalimuot ang pamamahala, lalong napipinsala ang bayan…Mahirap pamahalaan ang bayan dahil gumagawa ang nasa itaas ng napakaraming patakaran at nakikialam.
Pangunguna ng pribadong sektor (Daodejing, kabanata 65): Ang pinunong nagpipilit ng sariling plano sa mamamayan ay salot sa bansa. Ang pinunong hindi nagpipilit ng sariling plano sa mamamayan ay pagpapala sa bansa.
Maliit na buwis (Daodejing, kabanata 75): Nagugutom ang bayan dahil labis ang buwis na sinisingil ng nasa itaas at ginagastos para sa sarili lamang.
Pagkakatimbang ng lipunan (Daodejing, kabanata 77): Ang Dao ng Langit ay kumukuha sa mayroong marami upang tulungan ang wala. Ang Dao ng tao ay kumukuha sa wala upang tulungan ang mayroong marami. Sino sa mga pinuno ang makapagtitimbang ng sobra? Tanging ang nakauunawa sa Dao.
Ang katapatan ng pinuno (Daodejing, kabanata 81): Hindi hinahangad ng pinuno ang sariling kayamanan. Natatagpuan niya ang kagalakan sa paggawa para sa iba. Kaya kung mas marami ang ibinibigay niya sa iba, lalo siyang yumayaman.
Ihambing natin ang interes ng Daodejing at ng Pentateuko sa ekonomiyang pampolitika. Sa Bibliya, hindi madaling makahanap ng tuwirang pagbanggit sa gawaing pampolitika at pang-ekonomiya. Sa Bibliya, na nabuo bago pa mabuo ang bansang-estado, may ilang tuwirang “batas” tungkol sa gawaing pampolitika at pang-ekonomiya sa Exodo, Deuteronomio, Mga Bilang at iba pa. Halimbawa:
Kapag binilang mo ang mga anak ni Israel at nagsagawa ng sensus, ang bawat isa ay dapat magbigay sa Panginoon ng pantubos para sa sariling buhay. (Exodo 30:12)
Dapat kang magbigay taon-taon ng ikasampung bahagi ng ani ng lupa, at sa katapusan ng bawat ikatlong taon ay ilabas mo ang buong ikasampung bahagi ng ani ng taong iyon at iimbak sa iyong mga bayan……. Hayaang dumating ang mga Levita, ang mga dayuhang naninirahan sa iyong mga bayan, ang mga ulila at ang mga balo, at kumain at mabusog, upang pagpalain ka ng Panginoon mong Diyos sa lahat ng gawa ng iyong kamay……. Kapag pumasok ka sa ubasan ng iyong kapwa, maaari kang kumain ng ubas hanggang mabusog ayon sa iyong nais, ngunit huwag kang maglalagay nito sa sisidlan; kapag pumasok ka sa bukid ng butil ng iyong kapwa, maaari kang pumitas ng uhay sa pamamagitan ng iyong kamay, ngunit huwag mong gagamitan ng karit ang bukid ng butil ng iyong kapwa. (Deuteronomio 14:22–29; 23:24–25)
Dapat niyang ipagtapat ang kasalanang ginawa niya at bayaran nang buo ang halaga ng kasalanan, dagdagan ng ikalimang bahagi, at ibalik sa taong kanyang pinagkasalahan. (Mga Bilang 5:6–7)
Ang mahalaga sa paghahambing ng Silangan at Kanluran ay ang limitadong mga kaisipan ng Kanluran tungkol sa ekonomiyang pampolitika ay pawang nagkakaroon ng anyo ng batas na panrelihiyon, ibig sabihin ng batas. Dahil hindi nagpakita ng interes sa ekonomiyang pampolitika ang Diyos ng Kanluran, ang mga bahaging ito ng Pentateuko tungkol sa gawaing pang-ekonomiya ay nakatuon hindi sa ekonomiyang pampolitika kundi sa katangian ng “batas”, na dapat sundin ng tao o kung lalabagin ay paparusahan. Sa ganito ring konteksto, ang kulturang Griyego at Romano ay itinayo sa saligan ng pang-aalipin at sa tradisyon at kulturang masigasig na nagpapalaki ng pagkamakasarili na ang pangunahing paraan ay digmaan, pananakop at pandarambong. Sa panig ng pagpapabaya sa pagkamakasarili ng indibidwal, kahawig ng makabago at kasalukuyang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran ang sinaunang kaisipan ng panahon ng Atenas at Roma. Ito ay kalagayang hindi pa sumisibol ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na nakasalig sa kaisipang minben.
Noong Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran, hindi pa naipakikilala sa Kanluran ang mga aklat o pilosopiya ng mga palaisip ng Silangan tulad nina Guanzi, Xunzi, Han Fei at Sima Qian. Noong Panahon ng Kaliwanagan, ang mga aklat lamang ng Konfusyanismo at Taoismo ang naipakilala sa Kanluran at humanga ang mga palaisip na Kanluranin. Kaya ang pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ng Taoismo, kasama ng kaisipan ng di-pagkilos (wuwei, 無爲), ang pangunahing prinsipyo ng pagkilos ng Taoismo, ay nagkaroon ng mapagpasyang impluwensiya sa agos ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran na nagsisimula noong mabuo. Ang pagbuo ng bansang-estado ay sa huli nagpapasimula sa proseso ng pagdaig sa estatismo. Sa prosesong ito, kumuha ang Kanluran ng inspirasyon sa kaisipan ng di-pagkilos ng Silangan.
3) Ang paglitaw ng bansang-estado sa Kanluran: mula merkantilismo tungo sa laissez-faire
Tinatawag ng Kanluran ang panahon mula ika-15 hanggang ika-18 siglo na Panahon ng Paggalugad (Age of Discovery). Tumutukoy ito sa panahon ng pananakop ng Kanluran sa daigdig. Nagsimula ang mga imperyong Kanluranin ng paligsahan sa buong daigdig sa pagbubukas ng mga kolonya at pagkuha ng ginto at pilak, pampalasa at alipin. Bilang paraan, pangunahin silang sumandig sa paggalugad, piratería at pang-aagaw. Ang Espanya at Portugal, sa pangunguna ng pagbubukas nina Colon at Vasco da Gama sa Atlantiko at Karagatang Indiyo, ang mga unang bansang nagtagumpay rito. Nanguna ang Portugal, ngunit dahil napakaliit ng populasyon nito ay naungusan ito ng Espanya. Sa mga gawa ng tinatawag na mga conquistador tulad nina Cortés (1485–1547) at Pizarro (1471–1541), inagaw ng Espanya ang ginto at pilak ng mga imperyong Aztec at Inca. Ang conquistador ay nangangahulugang mananakop sa wikang Espanyol. Sa pagdadala sa sariling bansa ng napakalaking ginto at pilak mula sa Amerika, umangat ang Espanya bilang pinakamalakas na bansa sa Europa.
Ang Inglatera naman ay nagtuon sa paglusob at pang-aagaw sa mga barkong nagdadala ng ginto, pilak at pampalasa ng Espanya. Ang tanyag na si Drake (1540–1596) ang kinatawang tauhan nito. Namuhunan si Reyna Elizabeth sa ganitong piratería ni Drake, hanggang sa may mga taong mga kalahati ng kita ng korona ang nakuha mula rito.422 Si Drake ay pambihirang tao na kumilos bilang pirata, manggagalugad, almirante ng hukbong-dagat, negosyante at politiko; tumanggap din siya ng titulo ng maharlika at nagkamit ng natatanging tagumpay sa labanang pandagat laban sa Armada Invencible ng Espanya noong 1588. Para sa mga Ingles, siya ay walang katulad na makabayan, at para sa Espanya, siya ang pinakamapanganib na pinuno ng mga pirata sa paglalayag ng kanilang mga barko sa Atlantiko, na may malaking pabuya sa kanyang ulo.
Ang ganitong paligsahan ng Espanya at Inglatera, habang dumadalas ang maliliit na sagupaan sa iba’t ibang bahagi ng karagatan, ay humantong sa huli sa ganap na digmaan. Sa labanang pandagat sa Bambang ng Inglatera noong 1588 (the battle of Gravelines), na lubhang mahalaga sa kasaysayan ng Kanluran, nagkahiwalay ang kapalaran ng dalawang bansa sa pagkawasak ng Armada Invencible ng Espanya at sa tagumpay ng hukbong-dagat ng Inglatera.423
Kasabay ng pag-unlad ng paglalayag at ng pagbubukas ng mga kolonya sa ibayong-dagat, sumabak ang mga bansang Europeo sa pandaigdig na kalakalan. Nakatuon sila sa paghahangad ng mga kolonya at pagpapalawak ng teritoryo at sa pagpapalaki ng yaman ng bansa sa pamamagitan ng pangangasiwa sa pandaigdig na kalakalan. Ang ganitong gawi ay tinawag na “merkantilismo” (重商主義 Mercantilism). Ang salitang merkantilismo ay nagmula sa Latin na mercans, na nangangahulugang taong bumibili ng mga bagay (buyer). Sa paghahangad ng mga patakarang merkantilista, pumasok ang mga imperyong Europeo sa kalagayan ng halos walang hangganang digmaan sa pagitan ng mga bansa. Mula sa huling bahagi ng ika-15 siglo hanggang ika-18 siglo, halos tatlong daang taon, nagpatuloy ang ganitong kalagayan ng pagsamba sa merkantilismo. Ito ay ang paghahangad na umangat bilang malakas na bansa sa pagtitiyak ng ginto at pilak mula sa mga kolonya, tulad ng Espanya.
Ang patakarang pang-ekonomiya ng estado na tinatawag na merkantilismo na kanilang kinuha ay hindi pilosopiyang may pananaw sa daigdig na nagtataguyod ng kalakalan upang pabutihin ang kabuhayan ng bayan o mapanatili ang kaayusan ng daigdig. Upang mabuhay at maghari bilang pinakamalakas na bansa, ginawa nitong pinakamahalagang paraan ng paligsahan ang pagsakop sa iba at pang-aagaw ng kinakailangang kalakal, o ang pagtitiyak ng interes ng bansa sa pamamagitan ng mga kondisyon ng kalakalang paborable sa sariling bansa. Ito ang merkantilismo. Ang patakarang ito ay naglalayong makamit sa anumang paraan ang sobra sa kalakalan sa pandaigdig na kalakalan at sa pamamagitan nito ay palakihin hanggang sukdulan ang yaman ng estado, ibig sabihin ang pag-aari ng ginto at pilak. Natural na lumaganap ang sukdulang proteksiyonismo. Sa ilalim ng bandila ng proteksiyonismo, ibinuhos ng mga bansang Kanluranin ang buong lakas sa pagkamit ng sobra sa balanse ng kalakalan. Ganito ipinahahayag ang patakarang merkantilista:
Hindi tayo dapat mag-angkat mula sa ibang bansa nang higit sa ating ipinagbibili. Dapat nating panindigan ang patakarang ito. Sapagkat kung lalabagin ito, tayo ay maghihirap at ang kabila ay yayaman. 424
Kaya isinasagawa ng bawat bansa ang patakarang palakihin hanggang sukdulan ang pagluluwas at paliitin hanggang sukdulan ang pag-aangkat. At ayon sa paninindigang ito, nagpaligsahan ang mga bansang Europeo sa pagtitiyak ng mga kolonya sa ibayong-dagat at sa pagkontrol ng kalakalan sa loob ng imperyo. Lumikha ang merkantilismo ng padron ng tatsulok na kalakalan sa Atlantiko. Ibig sabihin, iniluluwas mula sa mga kolonya sa Amerika patungong Europa ang bulak, asukal, tabako at iba pa; iniluluwas ng Europa sa Aprika o sa ibang kolonya ang mga produktong industriyal na naproseso mula rito, gaya ng tela at ng alak na rum (Rum) na gawa sa tubo; at iniluluwas ng Aprika ang mga alipin sa Amerika: ito ang kalakalang pinangunahan ng mga bansang Europeo.
Ang monopolyo ng estado at monopolyo ng pribado ang naging pangkalahatang padron ng patakarang merkantilista. Kaya itinuring ng mga makabagong ekonomista tulad ni Adam Smith ang merkantilismo na isang napakalaking sistemang pang-ekonomiya kung saan nagsabwatan ang kapangyarihan ng estado, ang mga manggagawa ng produkto at ang mga mangangalakal upang pinsalain ang mga mamimili. Sa katunayan, ang mga merkantilista ay kinatawan ng mga opisyal ng pamahalaan at ng mga mangangalakal. Sa katunayan, may monopolyo ang mga mangangalakal sa pamilihang lokal na hindi pinapasok ng dayuhang kakumpitensiya at kumuha sila ng napakalaking tubo, at ito ay bunga ng pagsasakripisyo sa manggagawa at mamimili. At nakapagpataw ang estado ng mataas na taripa at nasolo ang buwis na ibinabayad ng mga mangangalakal. Natural na itinuring ng mga merkantilista na kailangan para sa yaman ng bansa at sa pananatiling buhay ng estado ang pagtatali sa mga manggagawa sa mababang sahod. Itinuring nila na ang pagbibigay sa mga manggagawa o sa mababang uri ng edukasyon, paglilibang o sahod na higit sa pinakamababa ay umaakay sa bansa sa katamaran at kasamaan. Kaya sa loob ng bansa, masigasig nilang pinigilan ang pagtaas ng sahod upang mapataas ang kakayahang makipagkumpitensiya sa kalakalan.
Sa panig pampolitika at pang-ekonomiya, ang iisang penomenong tumatagos kapwa sa patakaran ng kolonyalismo at pagsasamantala sa simula at sa patakaran ng proteksiyonismo sa gitna at huling bahagi ay maipahahayag bilang estatismo (statism). Ang patakarang kolonyal at merkantilista ng Kanluran, sa panig pampolitika at pang-ekonomiya, ay humahantong sa huli sa estatismo:
Umabot sa rurok ang merkantilismo sa Europa noong ika-17 hanggang ika-18 siglo. Isa itong uri ng estatismo: sistemang gumamit ng lohikang pang-ekonomiya na puno ng pagkakamali upang palakihin ang lakas imperyalista, at nagbigay ng monopolyo o subsidiya sa mga pangkat o indibidwal na pinili ng estado.425
Sa paghahangad ng patakarang merkantilista, sinikap ng mga monarka ng bawat bansa na mahigpit na kontrolin, para sa sariling interes, ang patakarang pang-ekonomiya at pangkalakalan ng estado. Siyempre, ang mga monarka noon, sa gitna ng paulit-ulit na digmaan at mahigpit na paligsahan, ay nagbandila rin ng seguridad at yaman ng estado, ng mayamang bansa at malakas na hukbo. Noon, walang pagkakaiba ang estado at ang monarka. Tanyag si Louis XIV sa pahayag na “Ako ang estado”. Ito ay kalagayang walang pagkakaiba sa pagitan ng dahilang para sa estado at ng paghahangad ng pagkamakasarili o kasakiman ng indibidwal sa pamamagitan ng estatismo.
Upang lumaya ang ekonomiyang pampolitika ng Kanluran mula sa ganitong mga gapos, kailangang mauna ang pagtatatag ng bansang-estado sa Kanluran. Nang sa wakas ay magsimula ang bansang-estado sa Kanluran sa bisa ng Kapayapaan ng Westphalia noong 1648, dumating ang malaking pagbabago sa ekonomiyang pampolitika ng Kanluran. Namulat ang bansang-estado sa sistema ng kaisipang lubos na naiiba sa estadong mananakop. Ito ay para mabuhay. Sa larangan ng ekonomiyang pampolitika, namulat ang mga palaisip na Kanluranin sa kaisipang alisin ang pakikialam ng pamahalaan at tiyakin ang awtonomiyang pang-ekonomiya ng mamamayan upang palakihin ang interes ng bansa. Sa gayon, habang umaalis ang merkantilismo ng panahon ng pananakop na namayani sa Kanluran nang tatlong siglo, sa wakas ay namukadkad ang laissez-faire sa ekonomiyang pampolitika ng Kanluran. 426
Ang kaisipang namayani sa ekonomiyang pampolitika ng Kanluran noong panahon ng pananakop ay ang estatismo. Ito ay paraan upang mabuhay sa panahong pinananatili ang monarkiya at itinutulad ang pananatiling buhay ng hari sa pananatiling buhay ng estado. Ngunit noong ika-17 hanggang ika-18 siglo, dahil sa pagpasok ng nasyonalismo, hindi na maisasandig ng Kanluran ang ekonomiya ng bansa sa estatismo. Para mabuhay, nagtangka ito ng matapang na reporma sa estado. Sa panahong ito ng paglipat, madalas sumiklab ang mga rebolusyon sa Kanluran at lumaganap ang iba’t ibang kaisipan. Lalo nang kailangang lumabas sa institusyong merkantilista ng estadong mananakop. Sa pagsisimula ng nasyonalismo, naging kailangan ang bagong sistema ng pag-iisip para sa bansang-estado. Ito ay para sa pananatiling buhay ng bansang-estado. Sa Kanluran noong ika-18 siglo, sinubukan ng nasyonalismo sa larangan ng ekonomiyang pampolitika ang laissez-faire sa halip na ang estatismo.
4) Ang laissez-faire ay kumuha ng inspirasyon sa kaisipang Taoista ng di-pagkilos
Noong Panahon ng Kaliwanagan sa makabagong panahon, nagpupumiglas ang Kanluran upang makalabas sa mahigpit na kontrol ng estado na tinatawag na merkantilismo. Ang mga unang naglunsad ng hamong pangkaisipan laban sa merkantilismo ay ang mga pisyokrata (Physiocrats) ng Pransiya. Inisip nila na sa halip na magpaligsahan nang walang hangganan ang mga bansa sa pananakop at pagsasamantala sa ilalim ng islogang merkantilismo, maaaring palakihin ang lakas ng bansa sa ibang paraan. Iginiit nila na mapalalaki ang yaman ng estado sa pagpapalaki ng produksiyong agrikultural sa sukdulang paggamit ng lupang sakahan sa loob ng sariling bansa, kasama ang mga kolonya. Nalaman nila na sa Silangan, nakakamit ng agrikultura ang mataas na produktibidad. At lubos silang nabighani sa kaisipan ng di-pagkilos (wuwei, 無爲) na nasa likod nito.
Sa panahong nagsisimulang igiit ng mga palaisip na Kanluranin ang awtonomiyang pang-ekonomiya ng mamamayan, nakilala sa Kanluran ang kaisipan ng di-pagkilos ng Silangan. Nang ipasok sa Kanluran ang pilosopiya ng di-pagkilos na naglalayong alisin ang artipisyal na pakikialam, kasama ang sa pamahalaan, lumapit ang pilosopiyang ito sa mga palaisip na Kanluranin bilang makabago at rebolusyonaryong pilosopiya. Nakatuon ang mga pisyokrata ng Pransiya sa awtonomiya ng indibidwal, ang ubod ng pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya. Ipinalaganap nila sa Kanluran ang kaisipan ng laissez-faire na halaw sa kaisipan ng di-pagkilos. Sa paghalaw ng mga pisyokrata ng Pransiya sa “kaisipan ng di-pagkilos” ng Taoismo bilang “laissez-faire”, nagsimulang lumaganap sa Pransiya ang kaisipan ng laissez-faire. Ang “laissez” ay nangangahulugang hayaan, at ang “faire” ay nangangahulugang gawin, kaya ang “laissez-faire” ay nangangahulugang “hayaang gawin”, ibig sabihin ay di-pagkilos. Lumitaw ang laissez-faire sa Kanluran bilang bagong rebolusyonaryong kaisipang makapapalit sa merkantilismo. Pumunta rin si Adam Smith sa Pransiya, nakipagkita sa mga pisyokrata at natutuhan ito. Nang ipasok ang mahalagang kaisipang ito sa mga bansang nagsasalita ng Ingles, hindi sila lumikha ng bagong salita kundi ginamit nang buo sa Ingles ang salitang Pranses na laissez-faire.
Ang pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ay pilosopiyang umunlad sa Silangan kasabay ng pagbuo ng bansang-estado, higit na maaga kaysa sa Kanluran. Inilalapat sa pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ang pangunahing kaisipang Taoista ng di-pagkilos. Ang kaisipan ng di-pagkilos ay nagbababala laban sa sinadyang pagkilos (youwei, 有爲), at ito ay kaisipang pampolitika, pang-ekonomiya at etikal na napakahalaga hanggang sa dapat itong gawing prinsipyo ng pagkilos ng indibidwal at ng pinuno. Ang kaisipan ng di-pagkilos, ang prinsipyo ng pagkilos ng Taoismo, ay may napakahalagang nilalamang pang-ekonomiya hanggang sa kalaunan ay isinalin ito sa Kanluran bilang laissez-faire (laissez-faire). Ang kaisipan ng di-pagkilos ay ang pagbabawas hanggang sukdulan ng pakikialam ng tao, at ang laissez-faire ay ang pagbabawas hanggang sukdulan ng pakikialam ng estado. Ang kaisipan ng di-pagkilos ay tungkol sa kabuuan ng kilos ng tao, kasama ang ekonomiya, at ang laissez-faire ay limitado sa pang-ekonomiyang kilos ng tao.
Para sa mga pisyokrata, nakatuon sila sa kung paano paliliitin ang pakikialam ng estado at palalakihin ang kakayahang produktibo ng indibidwal. Ang ubod ay kung paano maipahahayag na mahalaga sa ekonomiya ang pagsisikap ng indibidwal. Sa likod nito ay ang pilosopiyang naglalayong palakihin ang yaman ng bansa sa pagpapahalaga sa kalikasan at agrikultura sa halip na tiyakin ang ginto at pilak sa pananakop sa ibayong-dagat. Ang suliranin ay kung paano ito ipahahayag at gagawing sistematiko. Noon nagkaroon ng malaking impluwensiya sa mga pilosopong pisyokrata ng Pransiya ang kaisipang Taoista ng di-pagkilos. Kung paano ipinalaganap ng mga pisyokrata sa Kanluran ang bagong konsepto ng laissez-faire mula sa kaisipan ng di-pagkilos ay unti-unting naipaaalam kamakailan ng mga Kanluranin. Ipinaliliwanag ng pilosopong Kanluranin na si Durant sa aklat na Our Oriental Heritage (Ang Ating Pamana mula sa Silangan) ang proseso ng pagkabuo ng laissez-faire.
Naimpluwensiyahan ang mga pisyokrata ng Pransiya ng Taoismo, nina Laozi at Zhuangzi. Sumampalataya sila sa kaisipan ng di-pagkilos (無爲), ibig sabihin sa laissez-faire (laissez-faire). 427
Sa antas ng ekonomiyang pampolitika, nabighani ang mga pilosopong pisyokrata ng Pransiya sa sistemang agrikultural ng Tsina, sa etikal na papel ng pamahalaang nangangasiwa rito, at sa kaisipan ng di-pagkilos, ang pilosopiyang pang-ekonomiya na nakapaloob dito. Pinagsama nila ito sa kaisipang tinatawag na laissez-faire at pinauso noong Panahon ng Kaliwanagan ng Kanluran:
Dapat malaman ng marunong na pinuno na sa pamamahala, ang ubod ay nasa malaking bahagi ng paghahayaan sa mga bagay kung ano sila at hindi paggawa ng anuman. Ang ganitong pilosopiya ay likas mismo sa kaisipan ng di-pagkilos (無爲, wuwei) ng Taoismo ng Silangan. Isinalin ito ng mga Pranses bilang laissez-faire at naipasa sa Kanluran…… Ang kaisipang ito ng di-pagkilos ang nagpahanga kay Quesnay, at sa pamamagitan ni Adam Smith na natuto mula kay Quesnay, ay naging saligan ng makabagong ekonomiyang pampolitika ng Kanluran. 428
Itinuring ng mga pisyokrata ng Pransiya na nagmumula sa agrikultura ang yaman ng estado, at iginiit nila na nagdudulot ang agrikultura ng pinakamalaking bunga kapag gumagawa ang tao ayon sa kaayusan ng kalikasan at sa mekanismo ng pamilihan nang walang pakikialam ng pamahalaan. Ang salitang pisyokrasya (Physiocracy) ay tambalang salita na nangangahulugang “kalikasan” at “pamamahala”. Ito ang kaisipang pangasiwaan ang yaman ng bansa sa pagsandig sa kalikasan, tulad ng agrikultura.
Ang pisyokrasya ng Pransiya: Quesnay, de Gournay, Poivre
Noong ika-18 siglo, ang Pransiya ang sentrong pampolitika at pangkultura ng Kanluran. Sa Pransiya lumitaw, sa unang pagkakataon sa kasaysayan ng Kanluran, ang mga pilosopong nag-isip tungkol sa ekonomiyang pampolitika. Inilathala ni Quesnay noong 1758 ang Tableau économique (Economic Table) na sumusuri sa galaw ng ekonomiya sa loob ng isang estado. Siya ang naging unang pilosopo ng ekonomiyang pampolitika sa Kanluran. Si Quesnay, ang haligi ng pisyokrasya ng Pransiya, ang taong nagpasok sa Kanluran noong ika-18 siglo, mula sa kaisipan ng di-pagkilos ng Tsina, ng laissez-faire (laissez-faire), ang saligang ideya ng makabagong ekonomiks. Itinuring ni Quesnay na maisasalin sa Pranses ang “di-pagkilos” bilang “laissez-faire”.429 Ang laissez-faire ay konseptong yumanig sa kasaysayan ng ekonomiyang pampolitika ng Kanluran, at dahil isinilang ito sa Pransiya, ginagamit din nang buo sa Ingles ang salitang Pranses.
Si Quesnay (1694–1774) ang kumakatawan sa mga pisyokrata ng Pransiya. Nabighani siya sa kaisipan ng di-pagkilos na iginigiit ng Taoismo, at nagsimulang ipalaganap sa Kanluran ang kaisipan ng laissez-faire na hinango rito.430 Iginiit ng mga pisyokrata ng Pransiya: “Hayaang gumawa, hayaang dumaan, at kusang iikot ang daigdig.” Namahala sa kanila ang kaisipang palayain ang ekonomiyang pampolitika mula sa pakikialam ng pamahalaan. Sinunod nito nang buo ang pilosopiya ng di-pagkilos ng Silangan: “Kung mas nakikialam ang pamahalaan, lalong naghihirap ang buhay ng bayan.”
Rebolusyonaryo noon ang ganitong paggiit ni Quesnay na nakasalig sa bagong kaisipan ng laissez-faire. Lumaganap sa Inglatera ang kaisipan ng laissez-faire na ibinandila ng mga palaisip na pisyokrata ng Pransiya. Nagkaroon ito ng tuwiran at malalim na impluwensiya sa sistemang pang-ekonomiya ng malayang pamilihan ng Kanluran na nakasentro sa Inglatera.431 Sa katunayan, dinalaw ni Adam Smith si Quesnay sa Paris noong dekada 1760 at nakipagsanggunian tungkol sa kaisipan ng laissez-faire.432 Ang konsepto ng laissez-faire ay bahagya nang ginamit ng mga negosyanteng Pranses bago pa si Quesnay, sa huling bahagi ng ika-17 siglo at unang bahagi ng ika-18 siglo.433 Ngunit mahirap itatwa ang kaugnayan sa kaisipang Taoista ng di-pagkilos sa likod ng paglaganap ng kaisipan ng laissez-faire.
Inisip ng mga palaisip na pisyokrata ng Pransiya na hindi kailangang, tulad ng mga merkantilista, agawin ang pag-aari ng iba upang yumaman, kundi ang paglikha ng maraming ani sa sariling lupang sakahan ay maaaring maging pinagmumulan ng yaman ng bansa. Isa itong rebolusyonaryong ideya. Taglay ng merkantilismo ang kaisipang palakihin ang yaman ng bansa sa pagtitiyak ng pinakamaraming ginto at pilak mula sa mga kolonyang nakuha sa pananakop militar. Kung palalawakin ang kahulugang nakapaloob sa konsepto ng merkantilismo, sina Alejandro, Cesar, Carlomagno ng Gitnang Panahon, ang pananakop ng Espanya sa Gitna at Timog Amerika, at ang pananakop ng Inglatera at mga bansang Europeo sa mga kolonya ay pawang kaisa sa pangunahing konsepto ng merkantilismo. Ito ay ang estadong nagtataglay ng maraming ginto at pilak ang nagiging malakas na bansa. Ibig sabihin, ang papel ng estado sa pagsakop sa ibang bansa ang nagiging pinakamahalaga para sa yaman ng bansa. Ito ang konseptong pilosopiko-pampolitika ng mga estadong mananakop ng Kanluran noong sinaunang panahon, Gitnang Panahon at unang bahagi ng makabagong panahon, kung saan ang lakas produktibo ng indibidwal sa loob ng estado ay walang sariling halaga.
Si de Gournay (1712–1759) ay palaisip pang-ekonomiya na kasabay ni Quesnay at ang taong malawakang nagpalaganap ng laissez-faire sa Kanluran. Noong panahong aktibo sina Quesnay at de Gournay, ang maunlad na agrikultura ng Tsina, ang patakaran ng laissez-faire ng pamahalaang nangangasiwa rito, at ang mga konsepto ng naturalistang pilosopiya ng Taoismo ay tuwiran o di-tuwirang nakaiimpluwensiya sa daigdig ng kaisipan ng Pransiya. Dahil sa kanilang impluwensiya, malawakang naging uso sa mga intelektuwal na Pranses ang motto ng kaisipang Taoista na “Huwag mamahala nang labis!” at ang islogang “Ipaubaya sa kalikasan!”. Batay rito, at kaisa ni Quesnay, masigasig na ipinalaganap ni de Gournay ang islogang “Hayaang gumawa, hayaang dumaan!” upang alisin ang regulasyon ng estado sa kalakalan at industriya, ayon sa kanyang paniniwala. Naging uso rin sa daigdig ng kaisipan ng Pransiya ang kanyang islogan sa higit na maunlad na anyo: “Hayaang gumawa, hayaang dumaan, at kusang iikot ang daigdig!”
Ang pilosopiyang pisyokratiko na isinigaw ni de Gournay, “Hayaang gumawa! Hayaang dumaan! Kusang iikot ang daigdig!”, ay may kahulugang saligang baligtarin ang pilosopiyang pampolitika ng estadong mananakop at ng merkantilismo na naglalayong palakasin ang papel ng pamahalaan. Ang kanyang pilosopiyang pisyokratiko ay may nilalamang katulad ng pilosopiyang Taoista na “Sa paghahayaan, kusang nabubuo ang bayan” (Daodejing, kabanata 57). Ang islogan ng pilosopiyang pisyokratiko na “Ipaubaya sa kalikasan!” ay tumutugma nang buo sa pilosopiyang Taoista na “Ang Dao ng Langit ay nagdudulot lamang ng pakinabang at hindi nakapipinsala” (Daodejing, kabanata 81). Ang paggiit ng islogang pisyokratiko na “Huwag mamahala nang labis!” ay kaparehong pananalita ng kaisipang Taoista na “Ang pinunong nagpipilit ng sariling plano sa mamamayan ay nagdudulot ng pinsala sa bansa” (Daodejing, kabanata 65). Ang kaisipan ng di-pagkilos ay pilosopiyang sinasang-ayunan din ng Konfusyanismo: “Ano ang sinasabi ng Langit? Umiikot ang apat na panahon at mahusay na lumalaki ang lahat ng bagay; ano ang sinasabi ng Langit?” (Mga Analekta 17:19)
Si Poivre (1719–1786) ay isa pang mahalagang tauhan na, kasunod ni de Gournay, ay nagpalaganap ng kaisipan ng di-pagkilos sa Kanluran. Malawak siyang naglakbay sa mga lalawigan ng Tsina sa loob ng apat na taon. Siya ang nakaranas ng ekonomiyang agrikultural na higit na maunlad kaysa sa Kanluran at ng patakaran at papel ng laissez-faire ng pamahalaang sumusuporta rito, at nagpakilala nito sa Pransiya. Sa katunayan, nakita nina Quesnay at ng mga pisyokrata ng Pransiya sa agrikultura ng Tsina at sa haliging pilosopiko nito, ang kaisipang Konfusyano at Taoista, ang kinabukasan at modelo ng ekonomiyang pampolitika ng Kanluran. Nakakuha si Quesnay ng maraming impormasyon kay Poivre, at sa kanilang pakikipag-ugnayan ay malalim nilang naimpluwensiyahan ang isa’t isa. Ibinigay ni Poivre kay Quesnay ang buhay na impormasyon at kaisipan ng isang saksi tungkol sa agrikultura ng Tsina at sa kaisipang Taoista, at nagkaroon si Quesnay ng mapagpasyang impluwensiya sa paggawa kay Poivre na pilosopong pisyokrata.
Malaki ang interes ni Poivre sa paghahalaman, at sa kanyang kabataan ay ipinadala siya sa Tsina bilang misyonerong Katoliko at nagtrabaho sa rehiyon ng Guangzhou at Macau. Hindi tulad ng ibang paring Heswitang nakatira sa Beijing at nakatuon sa Konfusyanismo, nagkainteres si Poivre sa paghahalaman, malawak na naglakbay sa mga lalawigan sa loob ng apat na taon sa dalawang pagkakataon, at nagbigay ng malaking pansin sa agrikultura. Kasunod nito, ipinagpatuloy niya ang pananaliksik sa Timog-silangang Asya, Aprika at Gitnang Amerika. At inayos niya ang mga kaisipang ito at inilathala ang aklat na Voyages d’un philosophe (Mga Paglalakbay ng isang Pilosopo).
Sa aklat na ito, matapos masdan ang ekonomiyang agrikultural ng Tsina, inihambing ito ni Poivre sa kalagayan ng agrikultura sa Aprika, Amerika at Europa, at napagpasyahang dapat tularan ng lahat ang mahusay at lubhang produktibong sistemang agrikultural ng Tsina.434 Isa siyang tagapuri ng agrikultura. Pinuna niya na sa loob ng balangkas ng merkantilismo noon, pinatatakbo ng mga imperyong Europeo ang kanilang patakarang pampolitika at pang-ekonomiya nang nakatuon lamang sa paligsahan sa kalakalan nang hindi pinapansin ang produksiyon, at iginiit niya na mapalalaki nang lubha ang produksiyon sa pamamagitan ng agrikultura. Sa puntong ito nagkaisa ang kalooban ni Poivre at ng palaisip na pisyokratang si Quesnay.
Isinulat ni Poivre sa kanyang aklat na “sa Tsina, ang kasaganaan ng agrikultura, ang gulugod ng bansa, ay dahil sa payak na etika at mga tuntunin, at ang etika at mga tuntuning ito ay ginawa ayon sa iniuutos ng kalikasan at ng isip”. Sa pagpuna sa normatibong mga patakaran ng pamahalaan sa Kanluran noon sa paghahambing sa likas at mapagpaubayang patakaran ng pamahalaan ng Tsina, iginiit niya na dapat tularan ang ganitong likas na patakaran ng pamahalaan ng Tsina at ang masiglang kamalayan sa paggawa ng mamamayan. Isinulat niya: “Sa ibang lugar, sinusunod ng bayan ang mga kahina-hinalang tuntunin o patakarang may nakatagong layunin na ginawa ng mga tusong nagnanais manlinlang ng iba, at ito ay magandang pagkakaiba sa Tsina.” 435
Natuklasan niya na ang agrikultura at sistema ng kaisipan ng Tsina ay tumutulad sa kalikasan at sumusunod sa landas ng kalikasan, at ang paraang ito ay sinusuportahan ng pamahalaan, kaya nagsisikap ang pamahalaan na umiwas hangga’t maaari sa pakikialam sa gawaing pang-ekonomiya ng bawat indibidwal at bawasan ang buwis. Itinuring niya na ang ganitong kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Tsina ay nakasiksik sa konsepto ng Dao at ng di-pagkilos ng Taoismo. Kaya namasdan niya na sa Tsina, tinatalikuran ng monarka ang kaisipang makialam o pamunuan ang ekonomiya ng bansa, at nakatuon sa pagpapahintulot sa bayan na sundin ang sarili nitong landas, ibig sabihin ang Dao.436
Itinuring ng mga palaisip na pisyokrata ng Pransiya na tuwing tagsibol ay nagpapakita ang emperador ng Tsina ng halimbawa ng pagtatanim bilang pangunguna sa halimbawa upang linangin ang kamalayan ng bayan sa paggawa, at may kahulugan itong paggalang sa kalikasan. Ngunit sa sibilisasyon ng Silangan, ang paggalang sa kalikasan ay walang pahiwatig, tulad ng sa relihiyon ng Kanluran, na banal o sagrado ang kalikasan. Sapagkat itinuring nila na sa loob ng sistema ng kaisipan ng Tsina, hindi iginagalang ang pilosopiyang nagtuturing na banal sa lampas sa kalikasan, at sa halip ay nakadarama ng paghamak dito. Itinuring ng sibilisasyon ng Silangan na ang sistemang nagkokontrol sa sarili na kumikilos ayon sa mga batas na umiiral sa kalikasan ang pinakamahusay na paraan, at inisip na sa gayon ay nagdudulot ito ng pinakamalaking pakinabang sa lahat. Kaya ang pinakamahusay na paraan ng pamamahala ng namumuno ay ang hindi pakikialam maliban sa pangunguna sa halimbawa para sa bayan, at ito mismo ang kaisipan ng di-pagkilos.
Para sa mga palaisip ng Panahon ng Kaliwanagan, ang kahalagahan ng kaisipan ng di-pagkilos ay hindi limitado sa mga pisyokrata tulad nina Quesnay, de Gournay at Poivre. Itinuring nila na ang batas at ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ay kapwa dapat tumulad sa pilosopiya ng kalikasan at sa kaisipan ng di-pagkilos. Itinuring nila na “dapat kilalanin kapwa ng gumagawa ng batas at ng batas ang prinsipyong tinatawag na landas ng kalikasan”, at sa gayon ay matutularan “ang di-pagkilos, ang mithiing paraan ng pagkilos ng Tsina”. Tinasa nila na “sa Tsina, ang kaisipan ng di-pagkilos mismo ang sentrong kaisipan ng ekonomiyang pampolitika ng pamahalaan”.437