Saan tayo dadalhin ng rebolusyon ng artipisyal na intelihensiya (AI): polarisasyon vs shuzhi (術治)

1) Ang rebolusyon ng AI bilang espadang may dalawang talim: pagtaas ng produktibidad at paglawak ng polarisasyon

Nasa gitna tayo ngayon ng rebolusyon ng AI. Habang inaayos ang ilang kalagayan, dapat nating maunawaan ang diwa ng saligang suliraning dumating sa tao. Ang madalas pagtalunang suliranin ay ang senaryong papalitan ng AI ang tao, o ang senaryong ang mga taong kumokontrol sa AI ang mamamahala sa ibang tao. Ang talagang dapat isaalang-alang kaugnay ng suliraning ito ay ang kalikasan ng tao. Malalapitan lamang natin ang ganitong suliranin kung may pagsusuri sa kalikasan ng tao na taglay natin bilang Homo sapiens.

Sa talakayan tungkol sa kalikasan ng tao, dapat nating suriin ang pag-iisip ni Descartes (1596–1650), na tinatawag na ama ng makabagong pilosopiyang Kanluranin. Sa panahong nasa rurok ang kanyang daigdig ng pag-iisip, naglathala siya ng dalawang aklat: ang Discours de la méthode (Diskurso sa Pamamaraan, 1637) at ang Principia Philosophiae (Mga Prinsipyo ng Pilosopiya, 1644). Dito, sa pamamagitan ng panukalang “Nag-iisip ako, kaya ako’y umiiral”, ginawa niyang tiyak na panimulang punto ng lahat ng pag-iisip ang isip ng tao. Idiniin niya na maipaliliwanag ang kalikasan sa pamamagitan ng mga batas na matematiko at mekanikal, at kayang pamahalaan ng tao ang kalikasan sa pamamagitan ng katwiran. Itinakda niya ang daigdig na materyal bilang substansiyang naiiba sa isip at may katangiang ekstensiyon (延長) (res extensa), at ipinaliwanag ang kalikasan bilang bagay na kumikilos ayon sa mga batas na mekanikal. Itinuring niya na ang isip ng tao, sa paggaya sa kaganapan ng Diyos, ay may kakayahang umunawa at kumontrol sa kalikasan. Sa gayon, iniharap ni Descartes ang mekanistikong pananaw sa daigdig bilang ubod ng kanyang pananaw sa kalikasan. Ipinaliwanag niya na ang kalikasan ay tulad ng masalimuot na makina, at kung malalaman ang prinsipyo nito, maaari itong manipulahin at kontrolin. Higit pa rito, ipinakahulugan niya, sa antroposentrismo (anthropocentrism), na ang katwiran ng tao ay may kapangyarihang gayahin ang kaayusan ng Diyos, kaya may karapatan itong pamahalaan ang kalikasan.

Sa gayon, malaki at positibo ang naging ambag ni Descartes sa pag-unlad ng makabagong agham, at kasabay nito ay negatibo ang naging ambag niya sa pagbubukas ng antroposentrismo ng panahon ng mga ideolohiya. Dito dapat nating pansinin kung paano pinangunahan ng pagsusuri ni Descartes sa kalikasan ng tao ang makabagong pilosopiyang Kanluranin bilang “rasyonalismo”. Mukhang dinaig ng kanyang rasyonalismo sa Kanluran ang mga palaisip na sumalungat dito, gaya nina Spinoza at David Hume, sa kabila ng kanilang kahalagahan. Ngunit nang itulak ng antroposentrismo ng panahon ng mga ideolohiya ang lipunan ng sangkatauhan sa bingit ng pagkawasak, tunay na hinamon ang sistema ng pag-iisip ng Kanluran na nakasentro sa isip. Sa kabila ng ganitong mga pasikot-sikot, nananatili pa ring malalim sa isipan ng mga Kanluranin ang rasyonalismo ni Descartes. Ang mga sumasandig dito ay patuloy na nag-iisip na kayang baguhin ng lakas ng tao ang kalikasan o ang kalikasan ng tao.

Ang rebolusyon ng AI ay usapin tungkol sa mga gawain ng isip ng sangkatauhan. Ang Rebolusyong Industriyal ay “rebolusyon ng kalamnan”, at ang rebolusyon ng AI ay “rebolusyon ng isip”. Ang Rebolusyong Industriyal ay pangyayaring nagpalawak nang paputok sa lakas ng produksiyon habang pinapalitan ng makina ang pisikal na paggawa ng tao. Pinatakbo ng makinang singaw, kuryente at sistema ng maramihang produksiyon ang industriya sa halip na ang ‘kalamnan’ ng tao. Pinalitan ng lakas ng industriya ang kalamnan ng tao o ng hayop na sinandigan ng tao mula nang lumitaw ang Homo sapiens. Sa kabilang dako, ang rebolusyon ng AI ay “rebolusyon ng isip”. Habang tinutulungan o pinapalitan ng artipisyal na intelihensiya ang intelektuwal at kognitibong gawain ng tao, lumilikha ito ng inobasyon sa bagong antas. Ang rebolusyon ng AI ay agos na saligang nagbabago sa lipunan, ekonomiya at kultura sa kabuuan habang pinalalawak ang likas na kakayahan ng isip ng tao. Nagdudulot ito ng imprastruktura ng datos at kompyuting, awtonomong pagpapasya, pagsasanib sa pisikal na daigdig, at pagbabago sa paraan ng pamumuhay ng tao. Paano natin titingnan ang rebolusyon ng AI?

Gaano man umunlad ang AI, kikilos ito sa loob ng kalikasan ng tao na lumikha sa AI. Ang panganib na darating sa Homo sapiens ay wala sa AI na papalit sa tao, ibig sabihin na babago sa kalikasan ng tao. Kung kaya ng AI na buuing muli ang kalikasan ng tao, doon na magtatapos ang kasaysayan ng Homo sapiens. Mawawalan ng bisa ang lahat ng relihiyon, etika, teorya ng ebolusyon, agham at sistemang pilosopiko na naipon ng Homo sapiens. Magsisimula ang kasaysayan hindi ng Homo sapiens kundi ng bagong uri ng tao. Ang paglaho ng lahat ng pag-iral at kaisipan ng Homo sapiens kasama ng kalikasan ng tao ay magiging katulad ng kamatayan ng Homo sapiens. Bilang Homo sapiens, dapat nating alalahanin ang pilosopiya nina Confucius at Spinoza: “Hindi kailangang isipin ang kamatayan. Ang ating karunungan ay nagmumula sa pagmamasid hindi sa kamatayan kundi sa buhay.” Kaya ang palagay na papalitan ng AI ang tao ay dapat ipasa hindi sa larangan ng pilosopiya kundi sa larangan ng kathang-isip na agham.

Ang senaryong ang mga taong kumokontrol sa rebolusyon ng AI ang mamamahala sa ibang tao ay dapat ding suriin nang nakasentro sa kalikasan ng tao. Kahit umunlad ang AI, kikilos ito sa loob ng sistemang tinatawag na kalikasan ng tao. Ang malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa, at ang etika at batas na naglalayong pangasiwaan ang mga ito: ang ganitong sistema ang patuloy na mamamahala maging sa rebolusyon ng AI. Hanggang ngayon, sa lipunan ng tao, walang relihiyong ipinahayag, lohikang metapisiko o ideolohiya na namahala sa daigdig ng tao habang lumalabas sa batas ng kalikasan na tinatawag na kalikasan ng tao. Mananatili rin ang AI sa loob ng sistemang ito. Kaya mabuti ring iwan ang posibilidad na ganap na mapamahalaan ng tao ang tao sa pamamagitan ng AI hindi sa larangan ng pilosopiya kundi sa larangan ng kathang-isip na agham.

Higit sa mga posibilidad na ito, ang suliraning dadalhin ng rebolusyon ng AI ay maaaring isang bagay na hindi natin inaasahan. Dinala ng Rebolusyong Industriyal ang pagbabago ng klima na hindi inasahan ninuman, at malawak itong nakaaapekto sa ating buhay. Ang Rebolusyong Industriyal ang malayong sanhi (遠因) ng pagbabago ng klima. Kung walang Rebolusyong Industriyal, hindi mangyayari ang pagbabago ng klima. Ang Rebolusyong Industriyal na nagsimula sa Britanya sa huling bahagi ng ika-18 siglo ay nagpalaki nang paputok sa paggamit ng mga fossil fuel gaya ng karbon at langis, at dahil dito ay biglang tumaas ang konsentrasyon ng mga greenhouse gas sa atmospera, at naging istruktural na panimulang punto ito ng pag-init ng mundo at ng krisis sa klima. Ngunit walang taong nagplano nito o gumamit nito upang pamahalaan ang tao. Mababa ang posibilidad na lubusang malipol ang sangkatauhan dahil lamang sa pagbabago ng klima, ngunit sapat na umiiral ang panganib na magdulot ito ng pagguho ng sibilisasyon at malawakang pagbaba ng populasyon. Habang lumalala ang kapaligiran ng pananatiling buhay, lumiliit ang mga lugar na matitirhan dahil sa pagtaas ng antas ng dagat, matinding init, tagtuyot at baha. Lumalaki rin ang posibilidad ng malawakang taggutom dahil sa pagbaba ng produktibidad ng agrikultura at kakulangan sa tubig. Kasabay nito, dahil sa pagbabago ng klima ay nagiging posible ang paglaganap ng mga tagapagdala ng nakahahawang sakit, kaya maaaring sumiklab ang pandemya anumang oras.

Lapitan natin ang pagbabago ng klima mula sa kalikasan ng tao. Ang pagbabago ng klima ay nasa kabiguang kontrolin ang kalikasan ng tao kung saan walang tigil na hinahangad ng kasakiman ng tao na palakihin ang kayamanan. Kung may kakayahan ang tao, pinangasiwaan sana ito ng lipunan ng tao bago pa nabalot ng industriyalisasyon at kalakalan ang buong daigdig at umabot sa proseso ng pandarambong sa kalikasan. Dahil sa Rebolusyong Industriyal, habang pinalalaki ng kapital at teknolohiya ang pagnanasa at pagkamakasarili ng tao, isinilang ang ilusyong maaaring samantalahin nang walang hangganan ang kalikasan, at sa huli ay humantong ito sa bungang tinatawag na pagbabago ng klima. Sa kabila ng paulit-ulit na babala tungkol sa pagbabago ng klima sa nakaraang ilang dekada at ng mga suliraning tunay nang dumating sa atin, tinatalikuran ng sangkatauhan ang pananagutang tiyakin ang posibilidad ng pananatiling buhay ng mga susunod na salinlahi.

Dahil sa rebolusyon ng AI, nagiging entablado ito kung saan muling malakas na lumilitaw ang kalikasan ng tao. Ang Rebolusyong Industriyal at ang rebolusyon ng AI ay salaming naglalantad sa kalikasan ng tao at amplifier na nagpapalaki sa kalikasan ng tao. Nagdala ang Rebolusyong Industriyal ng maraming pakinabang sa tao. Gayundin, magdadala ang rebolusyon ng AI ng maraming pakinabang sa tao. Ngunit kasabay nito, kung paanong pinalaki ng Rebolusyong Industriyal ang kasakiman ng tao hanggang sa hindi na niya ito makontrol, ang suliranin ay ipakikita ng rebolusyon ng AI nang lalong malaki at lantaran ang pagkapit ng tao sa kayamanan at ang pagnanasa sa kapangyarihan. Gagawin ba ng rebolusyon ng AI na higit na malaya ang tao, o higit na nakadepende?

Noong Rebolusyong Industriyal, naranasan natin ang kilusang Luddite (Luddite movement, 1811–1816). Ang mga Luddite ay mga manggagawa sa industriya ng tela na sumunod sa isang taong tinatawag na “Ludd”, na hindi tiyak kung totoong tao, na nagsimulang wasakin ang mga makinang panghabi. Ang kilusang ito ay kilusan ng pagwasak ng makina ng mga manggagawang Ingles sa unang bahagi ng Rebolusyong Industriyal. Higit sa isang payak na riot, ito ay pakikibaka ng uring manggagawa para sa karapatang mabuhay. Ang mga lumahok sa kilusang Luddite ay mga taong ang unang inaalala ay ang kawalan ng trabaho at paglala ng kahirapan, ibig sabihin ang polarisasyon ng lipunan. Tinatasa na sila ang naglatag ng saligan ng kilusang unyon ng manggagawa at kilusang demokratiko pagkaraan. Kasabay nito, patuloy na lumaki ang negatibong panig. Sa kabila ng kilusang unyon at kilusang demokratiko, sa katunayan ay lumala ang suliranin ng agwat ng mayaman at mahirap matapos ang Rebolusyong Industriyal. Ganoon lumawak ang kasakiman at polarisasyon na likas sa kalikasan ng tao.

Ang direksiyong tatahakin ng Rebolusyong Industriyal at ng rebolusyon ng AI ay itinatakda sa huli hindi ng mga plano ng isip ng tao o ng mga tuklas na metapisiko kundi ng kalikasan ng tao. Mahusay na ipinakikita ng nakaraang halimbawa kung paano kumilos ang kalikasan ng tao sa Rebolusyong Industriyal kung saang direksiyon tutungo ang rebolusyon ng AI. Dapat tingnan nang positibo at tamasahin ang iba’t ibang pag-unlad na dadalhin ng rebolusyon ng AI. Lumilitaw din ang salungat na opinyon: “Pasabugin ang lahat ng AI at bumalik tayo sa nakaraan.” Kaayon ito ng kilusang Luddite na lumitaw noong Rebolusyong Industriyal. Ngunit kung paanong hindi natin nabalewala ang Rebolusyong Industriyal, hindi natin mababalewala ang AI. Dahil ito ang malaking agos ng hinaharap, hindi tayo dapat mahuli. Ngunit paano natin pangangasiwaan ang kawalang-katatagan sa loob ng bansa at sa pagitan ng mga bansa na dulot ng paglawak ng agwat ng mayaman at mahirap, ibig sabihin ng pagliit ng gitnang uri?

Ang Rebolusyong Industriyal at ang rebolusyon ng AI: ang polarisasyon ay nagmumula sa paghahangad ng pansariling interes na tumatalikod sa kapakanang pampubliko

Nangyayari ang penomeno ng polarisasyon dahil binibigyang-katwiran ang paghahangad ng pansariling interes habang tinatalikuran ang kapakanang pampubliko. Ito ang teorya ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko. Ito ang teoryang kahit hinahangad ng malalaking korporasyon ang pansariling interes, sa huli ay bumabalik ang kanilang pansariling interes bilang kapakanang pampubliko at nakatutulong sa lahat. Ngunit ang penomenong ipinakikita ng Rebolusyong Industriyal at ng rebolusyon ng AI ay kalagayang salungat sa ganitong palagay. Ipinakikita nito ang kalagayang lalong yumayaman ang mayayaman, lalong naghihirap ang mahihirap, at humihina ang gitnang uri. Sa huli, ang diwa ng polarisasyon ay nasa sistemang pampolitika at pang-ekonomiya na lumalabag sa kapakanang pampubliko at nagpapahintulot sa paghahangad ng pansariling interes.

Suriin natin ang diwa ng polarisasyon. Bilang bunga ng Rebolusyong Industriyal, nabuo ang uring kapitalista. Sila ang mga negosyante at may-ari ng pabrika na namuhunan sa mga bagong industriya gaya ng makinang singaw, makinang panghabi at riles, at nakapag-ipon ng napakalaking yaman. Umangat ang mga negosyante ng tela, bakal at riles bilang “bagong mayayaman” matapos ang Rebolusyong Industriyal. Dati, ang mga maharlika at may-ari ng lupa ang mataas na uri ng lipunan, ngunit matapos ang Rebolusyong Industriyal, ang “kapitalistang industriyal” (industrial capitalist) ang naging bagong mataas na uri. Bilang bunga ng Rebolusyong Industriyal, lumitaw ang mga milyonaryo, at nagdulot ito ng polarisasyon ng lipunan at ng pagbabago ng klima.

Bilang bunga ng Rebolusyong Industriyal, isinilang ang “milyonaryo” (Millionaire). Kasunod ng Rebolusyong Industriyal, habang lumilipat ang paradigma sa pagitan ng mga bansa mula sa pandarambong tungo sa kalakalan, dumarami ang mga “bilyonaryo” (Billionaire, may-ari ng isang bilyong dolyar o higit pa) na may yamang sanlibong ulit ng sa milyonaryo. Kasunod nito, dahil sa rebolusyon ng AI, lumilitaw ang mga may-ari ng sandaang bilyong dolyar o higit pa, ang mga “sentibilyonaryo” (Centibillionaire). Ilan ang sentibilyonaryo? Sa kalagitnaan ng dekada 2020, mga labing-anim ang ibinibilang sa daigdig, at karamihan sa kanila ay Kanluranin. Nangyayari ito sa sistemang pampolitika at pang-ekonomiya na nagsasabing nagtatagpo ang pansariling interes at kapakanang pampubliko.

Ayon sa mga kamakailang ulat ng pandaigdig na organisasyon ng tulong at pag-unlad na Oxfam (Oxfam) at ng World Inequality Lab (WIL), ang yamang hawak ng sampung pinakamayayamang tao sa daigdig ay lumalampas sa yaman ng 40% na pinakamahirap ng populasyon ng daigdig (mga 3.1 bilyong tao) (Oxfam, 2022). Ipinakikita nito na naabot ng di-pagkakapantay-pantay sa daigdig ang rurok nito sa kasaysayan. Bumibilis taon-taon ang ganitong antas ng di-pagkakapantay-pantay. At lalong lumalaki ang agwat. Umaabot ang polarisasyon sa kalagayang hindi na ito maaaring lumaki pa. Patuloy na lumalawak ang kasakiman at kapangyarihang mamahala na likas sa kalikasan ng tao.

Sila ang nagiging “mga kapitalista ng AI” (AI capitalist) na humahawak sa kapital ng hinaharap. Kabilang sa mga industriyang pinakamalaki ang pakinabang sa rebolusyon ng AI ang semiconductor, ang pagtatayo ng data center, ang mga kagamitang pangkuryente at ang mga materyales ng baterya. Sa harap ng mga kapitalistang ito ng AI, nawawalan ng lakas ang mga kapitalistang industriyal, ang mga negosyante ng tela, bakal at riles. Sinosolo ng mga kapitalista ng AI ang datos. Kung noong Rebolusyong Industriyal ang lupa at makina ang ubod ng kapital, ngayon ang datos at algoritmo ang ubod ng kapital. Nagkakaroon sila ng pamamayani sa mga plataporma. Sapagkat sinasakop ng mga pandaigdig na kompanya ng plataporma ang pamilihan sa pamamagitan ng teknolohiya ng AI. Higit sa lahat, pinalalakas nila ang konsentrasyon ng yaman. Nag-iipon ang iilang negosyante at mamumuhunan ng napakalaking ari-arian, at pinalalala ang polarisasyong panlipunan. Dahil napakalaki ng lakas ng kanilang yaman, nakakamit nila ang impluwensiyang pampolitika at panlipunan. Umaangat ang mga kapitalista ng AI hindi lamang bilang may hawak ng kapangyarihang pang-ekonomiya kundi bilang bagong uri ng kapangyarihan na kumokontrol pati sa patakaran, etika at kultura.

Sa likod ng mga bilyonaryo ay nakaabang ang kawalan ng trabaho at ang paglala ng kahirapan. Higit sa teknolohiya mismo, ang pagtutol sa kawalang-katarungan ng pamamahagi at sa kakulangan ng panlipunang proteksiyon ang nagiging sentro ng mga suliraning panlipunan. Nagiging suliranin ang posibilidad na gamitin ng mga kompanya, pamahalaan at pangkat ng kapangyarihan na gumagamit ng AI ang AI bilang kasangkapan upang pamahalaan ang lipunan para sa pansariling interes. Sa Estados Unidos, kung saan pinakamarami ang sentibilyonaryo, may mga taong itinuturing itong pinakamalaking suliranin at nagsisikap na itama ito. Kapag bumagsak ang lipunan o estado, sa huli ay babagsak din kasama nito ang malalaking korporasyon. Sila ang mga taong may malawak na pananaw na nakikita ang realidad ng ganitong “relasyonalismo”.

Mabuting halimbawa ang pagsisikap ni Warren Buffett. Si Warren Buffett ay taong sumalungat sa ‘pagbabawas ng buwis ng mayayaman’ at sa halip ay mariing naggiit ng pagtataas ng buwis ng mayayaman. Pinuna niya ang realidad na mas mataas ang antas ng buwis na binabayaran ng kanyang mga empleyado kaysa sa kanya, at idiniin na dapat magbayad ng mas maraming buwis ang may pinakamataas na kita. Sa kanyang artikulo sa New York Times (2011), “Stop Coddling the Super-Rich” (Itigil ang Pagpapalayaw sa mga Napakayaman), nanawagan siya ng pagtataas ng buwis ng mayayaman upang malutas ang depisit sa badyet ng Estados Unidos. Itinuro niya na ang antas ng buwis sa kita na kanyang binayaran (17.4%) ay mas mababa kaysa sa antas ng buwis ng kanyang mga empleyado sa opisina (33–41%). Pinuna niya ang katotohanang bumaba ang karaniwang antas ng buwis ng nangungunang 400 mula 29.2% noong 1992 tungo sa 21.5% noong 2008. Idinagdag din niya sa kanyang sulat ang kaisipang “hindi hinahadlangan ng mataas na antas ng buwis ang pamumuhunan at paglikha ng trabaho”.

Humantong ang kanyang paggiit sa panukalang patakaran noong administrasyong Obama na tinatawag na “Buffett Rule” (Buffett Rule). Ito ang prinsipyong ang may pinakamataas na kita, isang milyong dolyar o higit pa taon-taon, ay dapat magbayad ng antas ng buwis na hindi bababa sa gitnang uri. Ito ay pagtatangkang bawasan ang pagbabawas ng buwis ng mayayaman at palakasin ang pagkakapantay ng buwis. Hindi ito naisakatuparan. Dahil ito sa sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran na nakasalig sa indibidwalismo. Sa pagbabandila ng tinatawag na trickle-down effect, patuloy nilang iginiit ang paglikha ng yaman sa pamamagitan ng indibidwalismo. Sa huli, nabigo ang Buffett Rule na maisabatas. Lampas sa Estados Unidos, umabot na sa pandaigdig na pagtalakay ang “pandaigdig na buwis sa yaman”. Sa kasunduan ng G20 (2024), tinalakay ang panukalang maglapat ng pandaigdig na pinakamababang antas ng buwis sa “may napakalaking ari-arian”, na may layuning pigilan ang pag-iwas sa buwis, bawasan ang di-pagkakapantay-pantay, at maghanda ng pondo para sa pagtugon sa klima at kahirapan. Ang pandaigdig na pinakamababang buwis (最低限稅, Global Minimum Tax) para sa mga korporasyon ay pumasok na sa yugto ng pagpapatupad sa 15%. Ngunit ang mahalagang pandaigdig na pangkalahatang pagbubuwis sa ari-arian ng indibidwal ay nabigo dahil sa kabiguan ng kasunduang pampolitika. Ang lahat ng ito ay nangyari sa sistemang indibidwalista ng Kanluran. Nabigo ang kanilang kaisipan, sa kabila ng maraming pagsisikap, dahil hindi ito humantong sa patakaran ng pamahalaan. Ito ay pagsisikap na mahirap mabuhay sa loob ng sistemang pilosopiko ng Kanluran na may lohika ng indibidwalismo at ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko.

Kaugnay ng rebolusyon ng AI, ang isyung pinakapinagtutuunan ni Senador Sanders (Sanders) ng Estados Unidos ay ang paglawak ng polarisasyon. Itinuturing niya na ang suliranin ay wala sa positibong pagkilos dahil posible ang muling pagbuo ng kalikasan ng tao sa pamamagitan ng rebolusyon ng AI, kundi nasa paglawak ng kapangyarihang mamahala, ang pagpapahayag ng pagkamakasarili ng kalikasan ng tao. Kaugnay ng paglala ng di-pagkakapantay-pantay sa ekonomiya, nagbabala siya na maaaring magdulot ang AI ng malawakang pagkawala ng trabaho, at malaki ang posibilidad na matipon ang pakinabang nito sa iilang malalaking korporasyon at sa “uri ng mga bilyonaryo”. Nagpapahayag ito ng pangamba na maaari nitong lalo pang palawakin ang umiiral na polarisasyong pang-ekonomiya. Itinuro niya na kayang baguhin ng AI hindi lamang ang ekonomiya kundi pati ang politika, edukasyon, kapaligiran at maging ang paraan ng pakikidigma. Lalo na, itinuturing niya na ang paggamit sa militar tulad ng “mga sundalong robot” ay maaaring magpalala ng kawalang-katatagan ng lipunan at ng konsentrasyon ng kapangyarihan. Habang kinikilala ni Sanders na ang AI ay “rebolusyonaryo at nagbabagong-anyong teknolohiya”, pinuna niya na lubhang nahuhuli ang Kongreso at ang lipunan sa pagtalakay at regulasyon. Iginiit pa niya ang pansamantalang paghinto (moratorium) sa pagtatayo ng mga data center, at idiniin na dapat mahabol ng kasunduang panlipunan at ng sistema ng regulasyon ang bilis ng pag-unlad ng AI. Ang pananaw ni Sanders ay ang rebolusyon ng AI ay hindi lamang usapin ng pag-unlad ng teknolohiya kundi mapanganib na katalista na maaaring magpalawak ng istruktura ng kapangyarihang panlipunan at ng di-pagkakapantay-pantay. Kung paanong pinalawak ng Rebolusyong Industriyal ang agwat ng uring manggagawa at uring kapitalista, maaari ring palawakin ng rebolusyon ng AI ang kahawig na mekanismo ng polarisasyon.

Ang paraan ng pagharap sa polarisasyon ay nasa pamamahagi ng yaman. Inaakay tayo nito sa panukalang dapat ibukod ang paghahangad ng tubo at ang kasakiman. Ito ang tanong kung paano titiyakin ang paghahangad ng tubo at pangangasiwaan ang kasakiman. Muli tayong inaakay ng tanong na ito sa usapin ng kapakanang pampubliko at pansariling interes. Kapag tiniyak ang kapakanang pampubliko, bumababa ang polarisasyon, ibig sabihin naipagtatanggol ang gitnang uri; ngunit kapag pinahintulutan ang paghahangad ng pansariling interes, lumalaki ang polarisasyon at lumiliit ang gitnang uri. Katangian ng Kanluran ang pagliit ng gitnang uri. Lumilitaw ang polarisasyon bilang pagkapako ng sahod ng gitnang uri at pagtaas ng gastos sa pamumuhay. Patuloy na tumaas ang produktibidad, ngunit hindi tumaas nang ganoon din ang sahod. Habang biglang tumataas ang gastos sa pabahay, edukasyon at kalusugan, bumababa ang tunay na kakayahang bumili ng gitnang uri. Sa Kanluran, dahil sa automation at globalisasyon, inililipat sa ibang bansa o pinapalitan ng automation ang mga trabaho sa pagmamanupaktura at sa mga tradisyonal na industriya. Habang naglalaho ang matatag na “gitnang trabahong may kasanayan” na sumusuporta sa gitnang uri at napapalitan ng di-matatag na serbisyo at mababang sahod, lumalawak ang agwat sa ari-arian.

Ang pagtaas ng presyo ng mga ari-arian gaya ng real estate at stock ay nagbibigay ng pakinabang lamang sa mataas na uri na may ari-arian. Nahihirapan ang gitnang uri na mag-ipon ng ari-arian at lalong umaasa sa utang (pautang sa pag-aaral at pautang sa pabahay). Sa panig ng patakaran at istruktura ng buwis, ang mga patakaran sa buwis at kapakanan ay idinisenyong paborable sa mataas na uri, o hindi sapat na nagtatanggol sa gitnang uri. Lalo na sa Estados Unidos, dahil mabigat ang pasanin sa gastos sa kalusugan at edukasyon, madaling naitutulak ang gitnang uri sa mababang uri. Mula dekada 1970, patuloy na bumababa ang bahagdan ng gitnang uri sa Estados Unidos at iba pang bansang Kanluranin. Lumilitaw ito bilang paglala ng polarisasyon, at lumilitaw ang istrukturang lalong yumayaman ang mataas na uri, lalong nagiging di-matatag ang mababang uri, at unti-unting naglalaho ang gitnang uri. Bilang epekto sa lipunan, humahantong ito sa polarisasyong pampolitika, kawalang-katatagan ng lipunan, at paghina ng saligan ng demokrasya. Sa Kanluran, gumuguho ang gitnang uri habang sabay na kumikilos ang apat na haligi: pagbabago ng istruktura ng ekonomiya (automation at globalisasyon), pagtaas ng gastos sa pamumuhay, agwat sa ari-arian, at kabiguan ng patakaran.

2) “Paano bumabagsak ang sibilisasyon ng Kanluran”: ang paglaho ng gitnang uri

Nagkamit ng malaking tagumpay ang sistema ng ekonomiya ng pamilihan ng Kanluran sa pagharap sa kasakimang tinatawag na estatismo (statism). Ngunit sa paglipas ng panahon, nagbabanta sa ekonomiya ng pamilihan ng Kanluran ang kasakiman ng tribalismo (tribalism). Ang tribalismo ng Kanluran ay pagpapatuloy ng pilosopiya ng indibidwalismo (individualism) ng Kanluran. Ang laissez-faire ng Kanluran, sa pagpapabaya sa awtonomiya ng indibidwal, ay dumaan sa prosesong nagbago ang awtonomiya tungo sa kalayaan. Nang makipagsanib ito sa teorya ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko sa antas ng indibidwal at pangkat, nalikha ang penomenong inuuna ang pansariling interes kaysa sa kapakanang pampubliko. Ang teorya ng pagtatagpo ng kapakanang pampubliko at pansariling interes ay hindi maiiwasang sa huli ay magpapalala sa agwat ng mayaman at mahirap sa sistemang pang-ekonomiya ng isang bansa. Ang penomeno ng estatismo, kung saan pinatakbo ng mga hari ang ekonomiya ng bansa para sa sariling interes at pinalaki ang agwat ng kita sa bayan, ay nagbabago ngayon tungo sa penomenong ang mga pinuno ng tribalismo, sa halip na mga hari, ang naghahangad ng pansariling interes at lubhang nagpapalaki ng agwat ng kita sa bayan.

Ang artikulong “How Western Civilization Could Collapse” (Paano maaaring bumagsak ang sibilisasyon ng Kanluran), sa pagtanaw sa hinaharap, ay nagpakilala ng mga suliraning dumating sa ekonomiyang pampolitika ng Kanluran. ⁴⁵⁹ Ipinaliliwanag nito na ang sibilisasyon ng Kanluran, na itinayo sa mga halagang gaya ng demokrasya, kalayaan ng indibidwal at pagpaparaya sa lipunan, ay maaaring humarap sa krisis sa loob ng 30 taon, sa loob ng isang salinlahi. Dalawang dahilan ang inihaharap nito. Maaaring bumagsak ang sibilisasyon ng Kanluran dahil sa pagkasira ng ekosistema, kasama ang pag-init ng mundo, o dahil sa pagpapabaya sa paglaki ng agwat ng mayaman at mahirap. Kapag ang pangkat ng elite ng mauunlad na bansa ay naglalayon lamang na patuloy na hangarin ang sarili nilang kayamanan at walang malasakit sa buhay ng iba pang tao, sa huli ay umuurong ang ganoong lipunan. Hindi nananatili ang suliraning ito bilang panloob na kalagayan ng isang bansa. Ang paglaki ng agwat ng mayaman at mahirap sa loob ng bansa ay hindi maiiwasang nagbubunsod ng agwat ng mayaman at mahirap sa pagitan ng mga bansa. Sa huli, nagiging suliranin ito ng buong daigdig.

Araw-araw na lumalaki ang agwat ng yaman sa pagitan ng mayayamang bansa at mahihirap na bansa. Araw-araw na lalong yumayaman ang mayayamang bansa, at araw-araw na lalong nahihirapan sa pamumuhay ang mahihirap na bansa. ⁴⁶⁰

Abala ang bawat mauunlad na bansa sa paglaki ng agwat ng mayaman at mahirap sa sarili nitong loob kaya wala itong luwag upang tumuon sa mga suliranin ng daigdig. Kahit isantabi ang mga suliranin ng daigdig, malaki ang posibilidad na haharap ang mauunlad na bansa sa mapagpasyang krisis dahil lamang sa mga suliranin sa loob ng bansa. Halimbawa ang Estados Unidos at Britanya: kung magpapatuloy ang kasalukuyang takbo ng agwat ng mayaman at mahirap, pagsapit ng mga 2050 ay maglalaho ang gitnang uri sa Estados Unidos at Britanya, at mahahati ang mamamayan sa dalawang bahagi, ang mayayaman at ang lubhang mahihirap.

Pagsapit ng mga 2050, magiging mga bansa ang Estados Unidos at Britanya na sa saligan ay may dalawang uring panlipunan lamang. Maginhawang mamumuhay ang isang maliit na pangkat ng elite, ngunit ang karamihan ng iba pang tao ay haharap sa lalong humihirap na kalagayan ng pamumuhay… Mamumuhay sila nang nababalot ng kawalang-kasiyahan at takot, at kakapit sa relihiyon, lahi o bansa. Lalong kakapit ang mayayaman sa kayamanang kanilang pag-aari at lilipat sa sistemang lalo pang nagpapatrabaho sa karamihan ng mahihirap.⁴⁶¹

Kung mangyayari iyon, sa ganoong bansa ay maglalaban nang matindi ang mga taong nasa magkabilang sukdulan, at mawawalan ito ng kakayahang gumanap bilang bansa. Unti-unting mapababayaan ang mga halagang gaya ng demokrasya, kalayaan ng indibidwal at pagpaparaya. Ito ang “bitag ng mauunlad na bansa” na kinahulugan ng Kanluran. Ang kahulugan ng bitag ng mauunlad na bansa ay tumpak na itinuro sa sinabi ni Jean-Claude Juncker (Jean-Claude Juncker, punong ministro sa loob ng 19 na taon mula 1995 hanggang 2013, at naging pangulo ng Komisyong Europeo), noon ay punong ministro ng Luxembourg, noong 2007 bago sumiklab ang krisis ng euro: “Alam naming lahat ng mga pinuno ng pamahalaan kung ano ang dapat gawin; hindi lamang namin alam kung paano kami muling mahahalal kapag ginawa namin ito.” (“We, heads of government all know what to do, we just don’t know how to get reelected when we do it.”) Ang sinabi ni Juncker ay higit sa lahat pagtuturo sa napakalaking utang na pasan ng mauunlad na bansa sa Kanluran, sa gastos sa kapakanang panlipunan na kaugnay nito, at sa sistemang pampolitika na hindi makapagpabuti rito.

Upang maiwasan ito ng mauunlad na bansa, dapat silang lumabas sa “paglaki ng agwat ng mayaman at mahirap at sa pag-uulit ng kapakanang panlipunan na pinopondohan ng utang”. Kung gagawin iyon ng mauunlad na bansa, maiiwasan ang pagbagsak ng sibilisasyon ng Kanluran. Ngunit hindi naghihintay nang walang hangganan ang panahon sa pagkilos ng tao. Maraming dalubhasa ang humuhula na kung hindi babaguhin ang kasalukuyang kalagayan, tutungo ito sa pagbagsak. Sa kanila, may mga nagtuturing na kapag bumagsak ang sibilisasyon ng Kanluran, mabubuhay ang malalakas na bansang tulad ng Tsina.⁴⁶²

Bakit mabubuhay ang sibilisasyon ng Silangan kahit humina ang sibilisasyon ng Kanluran? Dapat nating suriin ang mga sanhi kung bakit nakakamit ng Silangan ang kamangha-manghang paglago ng ekonomiya, kung bakit ito lamang sa daigdig ang nakalabas sa bitag ng katamtamang kita, at kung bakit matagumpay nitong naisakatuparan ang demokrasya at ekonomiya ng pamilihan. Sa sanaysay na “Culture Matters” (Mahalaga ang Kultura), ang Amerikanong dalubhasang si Lawrence E. Harrison (Lawrence E. Harrison), sa paggamit bilang halimbawa sa saklaw ng kulturang Konfusyano ng Silangan, ay nagpapahayag ng matalas na pananaw tungkol sa malapit na ugnayan ng kultura ng isang bansa at ng pag-unlad ng ekonomiya.

Ang Singapore, Hong Kong at Taiwan ay nasa rehiyong tropikal… Inuulit ng kanilang kahanga-hangang pag-unlad ng ekonomiya ang tagumpay sa pag-unlad ng ekonomiya ng Hapon at Korea sa saklaw ng kulturang Konfusyano… Ang tagumpay din sa ekonomiya ng mga minoryang Tsino sa tropikal na Thailand, Indonesia, Malaysia at Pilipinas ay nagpapakita ng kahalagahan ng kulturang Konfusyano. Ganoon din ang maliliit na minoryang Hapones sa Peru at Brazil. ⁴⁶³

Noong nakaraan, nagharap ang mga dalubhasa ng Latin Amerika ng mga “dahilan” na mahirap makamit ang pag-unlad ng ekonomiya dahil sa klima, buhay-kolonyal, istruktura ng pamamahala (dependence theory) o diskriminasyon sa lahi. Ipinaliliwanag ni Propesor Harrison na kung titingnan ang kaso ng mga taga-Silangang Asya sa Latin Amerika, ang mga Tsino, Koreano at Hapones, wala sa mga iyon ang maaaring maging dahilan. Ipinakita niya na hindi makakamit ang pag-unlad ng ekonomiya sa pamamagitan ng mga institusyon o padron lamang; ibig sabihin, ang kultura mismo ang nagtatakda sa mga institusyon o padron.⁴⁶⁴

Ipinaliliwanag niya na kung titingnan ang buong daigdig, ang Silangan lamang ang nakahabol sa Kanluran, at maliban sa Silangan at Kanluran, wala pang bansang naging maunlad sa larangan ng pag-unlad ng ekonomiya o ng demokrasya. Itinuturo niya na sa huli, mga 30% lamang ng sangkatauhan ang nasa maunlad na demokratikong bansa, at ang pagsisikap para sa natitirang 70% ay hindi nagtagumpay sa kabila ng mahigit kalahating siglong pagsisikap. ⁴⁶⁵

Iilang bansa lamang, gaya ng Espanya, Portugal, Korea, Taiwan, Singapore at Hong Kong, ang nakasama sa hanay ng mauunlad na bansa ayon sa plano ng pag-unlad ni Rostow (Rostow). Sa mga anim na bilyong tao noong bandang 2000, mga isang bilyon lamang ang nasa hanay ng mauunlad na demokrasya. ⁴⁶⁶

Sa katunayan, ang pag-unlad ng ekonomiya ng mga bansa sa Silangang Asya, sa pangunguna ng Hapon, ng apat na dragon na tumutukoy sa Korea, Taiwan, Hong Kong at Singapore, at ng Tsina, ay walang katulad sa kasaysayan sa bilis at lawak nito. Tinatawag ito ng mga dalubhasang Kanluranin na “etikang Konfusyano sa paggawa” (Confucian Work Ethics), at inihahambing sa tinatawag na “etikang Protestante sa paggawa” (Protestant Work Ethics) na taglay ng Kanluran noong umangat ang kapitalismo ng Kanluran.

Ibinibilang bilang mga katangian ng etikang Konfusyano sa paggawa ang sipag, pagtitipid, sigasig sa edukasyon, maliit na pamahalaan, ang tradisyon ng “pagpapaliban sa kagyat na kasiyahan para sa hinaharap” (deferred gratification o deferment of present pleasure for greater future gain), at mahusay na sistema ng batas at ng kapakanang panlipunan. Sa huli, pinatunayan ng mga bansang “Konfusyano” na lubos nilang taglay ang lahat ng kondisyon upang magtagumpay ang ekonomiya at demokrasya. Ang ganitong pag-angat ng Silangang Asya ay nagpapalabo sa pananaw ni Max Weber na hindi kailanman makakamit ng Silangan ang pag-unlad ng ekonomiya at makahahabol sa Kanluran.⁴⁶⁷ Ito ay lubos na pagkiling na Kanluranin at bumabaluktot sa diwa ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya.

Pinagsasaluhan ng lahat ng bansa sa Silangang Asya ang mga pagpapahalagang Konfusyano na ipinahahayag ng edukasyon, pag-unlad, etika sa paggawa, meritokrasya, at sipag at pagtitipid. Dahil sa kanilang paglago ng ekonomiya, lumantad na pilit ang iginiit ni Max Weber sa kanyang aklat na Ang Relihiyon ng Tsina. Iginiit niya na imposible ang kapitalistang paglago sa Tsina dahil wala roon ang “tensiyong nagmumula sa kawalang-katiyakan kung sila ay hinirang” na makikita sa Kalbinismo. ⁴⁶⁸

Ang etikang Konfusyano sa paggawa ng Silangan, dahil ginagawa ito para sa sarili, ay isinasagawa dahil sa panloob na pangangailangan nang walang kaugnayan sa pagbabago ng teoryang panrelihiyon o sa kapalarang itinatakda ng teorya ng wakas ng daigdig, kaya masasabing may matatag itong saligang pansibilisasyon. Binabanggit ng mga pahayagang Kanluranin bilang mga pagpapahalaga ng Silangang Asya ang “edukasyon, sipag, pagtitipid, at ang saloobing ipagpaliban ang kagyat na kasiyahan para sa mas malaking tagumpay sa hinaharap”.⁴⁶⁹ Ayon din sa mga estadistika ng Kanluran, kung gagawing batayan ang Estados Unidos sa pagitan ng mga Europeo, Amerikano at taga-Silangan, ang mga Europeo ay nagtatrabaho nang mga 20% na mas kaunti kaysa sa mga Amerikano at ang mga taga-Silangan ay mga 30% na mas marami, at inilalarawan nito na pinakamalakas ang kamalayan sa paggawa ng Silangan.

Itinuring ng maraming dalubhasa na ang dahilan kung bakit hindi nangyayari ang pag-unlad ng ekonomiya sa Silangang Asya ay ang kaisipang Konfusyano mismo… Laganap pa ang ganitong pananaw hanggang sa kalagitnaan ng ika-20 siglo. Ngunit nakita na sa paghango ng mga elementong kailangan para sa paglukso ng ekonomiya sa Silangang Asya, gaya ng malakas na edukasyon, damdamin ng tagumpay, meritokrasya, at sipag at pagtitipid, ang parehong pamumunong pangkultura at pampolitika ang gumaganap ng mapagpasyang papel. ⁴⁷⁰

Sa kabuuan, kung titingnan ang mga pag-aaral tungkol sa relihiyon, itinuturing na ang mga lipunang Protestante, Hudyo at Konfusyano ay may higit na maraming elementong nagtataguyod ng pag-unlad ng ekonomiya kaysa sa mga lipunang Katoliko, Islamiko at Ortodoksong Griyego. Sa kabilang dako, nakikita na lumilitaw sa huli ang mga elementong humahadlang sa pag-unlad ng ekonomiya.⁴⁷¹

Sa huli, masasabing mula sa kalagitnaan ng ika-19 na siglo hanggang sa huling bahagi ng ika-20 siglo, nagsikap ang Kanluran, nang walang malinaw na dahilan, na hanapin lamang sa sibilisasyon ng Silangan ang mga suliranin kung bakit dinaig ng Kanluran ang Silangan. Lalo na hanggang sa kalagitnaan ng ika-20 siglo, malakas ang pagsisikap na hanapin ang dahilan ng pagkahuli ng Silangan sa pag-unlad ng ekonomiya at sa demokrasya sa pagiging bago-makabago, di-makatwiran, di-siyentipiko at di-demokratiko ng Konfusyanismo at Taoismo.⁴⁷² Ngunit sa pagpansin sa patuloy na makasaysayang pag-unlad ng ekonomiya, demokrasya at lipunan ng Silangan, sa unang bahagi lamang ng ika-21 siglo nagsimula ang Kanluran na unti-unting kilalanin ang halaga ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na likas sa kulturang espirituwal ng Silangan: ang Konfusyanismo (ang tradisyon ng pagpapahalaga sa edukasyon at meritokrasya, ang kultura ng pandaigdig na etika at ng sipag at pagtitipid), ang Taoismo (ang pagtiyak sa pangunguna ng indibidwal sa ekonomiya sa pamamagitan ng maliit na buwis at maliit na pamahalaan, ang pagkakatugma ng kalikasan at tao), ang Budismo (ang kaisipan ng habag, ang pagpapahalaga sa di-pag-aangkin) at iba pa.

Ang ganitong mga kalakasan ng Silangan ay hindi nagkataon lamang. Hindi rin ito malilikha ng anumang pasya o desisyon sa patakaran. Nakababad ito sa kasaysayan at tradisyon. May malalim at malawak na saligang pangkultura na natatangi sa Silangan, na iba sa Kanluran, at may saligang pilosopiko. Ibig sabihin, sa kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya, higit na tiyak ang pag-iingat ng Silangan laban sa tribalismo kaysa sa Kanluran. Matatagpuan ang katangian ng etika sa paggawa ng Silangan sa padron ng pag-unlad ng ekonomiya ng Silangan at Kanluran. Ang pagkakaiba ay sa Silangan, ipinakikita ang padrong hinahangad ang pag-unlad ng ekonomiya sa pamamagitan ng pangangasiwa sa pagkamakasarili ng kalikasan ng tao, at sa Kanluran ang padrong hinahangad ito sa pamamagitan ng pagpapabaya.

Sa Silangan, na nauna nang dalawang libong taon sa Kanluran sa pagtatayo ng bansang-estado, may karunungan at patakarang matutuklasan sa kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na lumilitaw kasabay ng pagtatayo ng bansang-estado. Mahusay na ipinaliliwanag ng yumaong Punong Ministro ng Singapore na si Lee Kuan Yew ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya na matatagpuan sa kaisipan ng Silangan at iba sa Kanluran. Ipinaliliwanag niya ang mga suliraning pampolitika at pang-ekonomiya na dinaranas ng Kanluran at dumarating sa Estados Unidos kasabay ng paglaho ng komunismo:

Upang magtagumpay ang lipunan, dapat nitong palaguin ang mga taong may kakayahan sa pamamagitan ng kompetisyon habang nagbibigay rin ng pagkakataon sa lahat. Ibig sabihin, dapat magkasamang umiral ang kompetisyon at pagtutulungan. Kung, tulad sa komunismo, pinagsasaluhan ng lahat ang magkakahawig na resulta, walang pag-unlad. Kaya naglaho ang komunismo. Sa kabilang dako, kung nakatuon lamang sa pagpapalago ng kakayahan kaya kinukuha ng nagtagumpay ang lahat at walang makukuha ang hindi nagtagumpay, lalong lumalala ang agwat ng mayaman at mahirap. Sa huli, tulad ng nangyayari sa Amerika, nasisira ang pagkakatimbang at pagkakapantay ng lipunan. ⁴⁷³

Itinuturing niya na sa ganitong kalagayan, ang paraan upang makamit ang pag-unlad ng ekonomiya kasabay ng paglutas sa suliranin ng agwat ng mayaman at mahirap ay matatagpuan sa pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya ng Silangan, at ipinakikilala niya ang kaisipang yin-yang. Ito ay ang pagtutugma, ayon sa pilosopiya ng yin-yang, ng suporta sa mahihina sa ekonomiya sa isang bansa at ng makatarungang gantimpala sa mga nakamit ang pag-unlad ng ekonomiya. Ibig sabihin, ang pagpapairal nang magkasama sa kompetisyon at pagtutulungan:

Ang pinakamahusay na paraan ay matatagpuan sa kaisipang yin-yang ng Silangan. Dapat sabay na hangarin ang kompetisyon at pagtutulungan... Iba ito sa ginagawa ng mga liberal ng Kanluran. Inuudyukan nila ang mamamayan na itapon ang hiya at patuloy na igiit ang kapakanang panlipunan bilang isang karapatan. Sa huli, sumasabog ang gastos sa kapakanang panlipunan sa bansang iyon.⁴⁷⁴

Sa ganitong kalagayan, hinaharap natin ang pinakasaligang hamon ng kultura: kung paano iingatan ang mga tradisyon ng pagpapahalaga sa edukasyon, meritokrasya, sipag at pagtitipid, at paglinang sa sarili, ang saligang kalakasan ng kultura ng Silangan. Ipinakikita nito ang “pag-aalis sa etika sa padron ng Kanluran vs ang pangunahing papel ng etika sa padron ng Silangan”, at ito mismo ang nagiging pinakamahalagang salik na naghihiwalay sa realidad ng ekonomiyang pampolitika ng Silangan at Kanluran sa ika-21 siglo. Ang sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran na nag-aalis sa etika at pangunahing sumasandig sa batas ay nagbubukas ng daan sa kompleks ng militar, industriya at politika upang hangarin ang pansariling interes.

Ang paghahangad ng pansariling interes ng mga pangkat ng interes ay nagbabanta sa minben

Ang parlamentong gumagawa ng batas ay dapat humangad ng kapakanang pampubliko para sa mamamayan. Bago iyon, may isa pang mahalagang hakbang. Dapat ihalal ng mamamayan bilang kinatawan ang taong magsisikap para sa kapakanang pampubliko. Ito ang saligan ng demokrasya at ng minben (民本), ang pamamahala para sa mamamayan. Ngunit kung mapupuno ang parlamento ng mga kinatawang inuuna hindi ang kapakanang pampubliko kundi ang sarili nilang muling pagkahalal, nawawalan ng kahulugan ang demokrasya at minben. Sa huli, ang pagpili ng mamamayan ang nagpapasya. Kapag may taong naggigiit ng sipag at pagtitipid at may taong nangangakong uunahing tiyakin ang resulta sa pamamagitan ng sarili niyang kapangyarihang pampolitika, nagpapakita ang mamamayan ng kalikasang pinipili ang ikalawa. Kung walang kagipitan gaya ng digmaan, paglusob ng mga taga-ibang daigdig o banggaan ng mga planeta, inihahalal ng mamamayan ang taong nangangakong titiyakin ang kagyat na resulta.

Ang hilig ng mga mambabatas na unahin ang pansariling interes kaysa sa kapakanang pampubliko, at ang hilig ng mamamayan na unahin ang kinatawang nangangakong titiyakin ang kagyat na pansariling interes kaysa sa kinatawang inuuna ang kapakanang pampubliko: ang dalawang hilig na ito ay dalawang mukha ng iisang barya. Ang baryang iyon ay ang pagkamakasarili, ang pinakamalakas na lakas sa kalikasan ng tao. Kalikasan ng tao na kapwa inuuna ng mamamayan at ng mga mambabatas ang pagkamakasarili para sa pangangalaga sa sarili kaysa sa kapakanang pampubliko, na pagmamalasakit sa kapwa. Kapag nagpapatuloy ang kapayapaan, lumalaganap ang kalagayang hinahangad ang pansariling interes kaysa sa kapakanang pampubliko, kaya nanganganib ang pamamahala ng batas at ang liberal na demokrasya. Kapag gumuho ang isang haligi sa sistema ng paghahati ng tatlong sangay ng kapangyarihan, hindi makatatayo sa dalawang paa ang sistemang iyon, kaya nawawalan ng kahulugan ang demokrasya.

Lubhang mababa ang suportang ipinakikita ng mamamayan sa parlamento. Sa Korea man o sa Estados Unidos, mga 20% ang antas ng suporta. Patuloy na nasasaksihan ng mamamayan ang kalagayang inuuna ng mga mambabatas ang pansariling interes para sa muling pagkahalal kaysa sa kapakanang pampubliko. Sa Korea, ilegal ang donasyon ng mga kompanya o organisasyon. Ngunit sa Estados Unidos at iba pang mauunlad na bansa sa Kanluran, malawak na pinahihintulutan ang donasyon. Lalo na sa Estados Unidos, pinahihintulutan ng institusyon ang di-tuwirang suporta sa pamamagitan ng mga komite ng pagkilos pampolitika ng mga kompanya (PAC, political action committee). Ang pinakamalaking salik sa muling pagkahalal ng mambabatas sa Amerika ay ang pondong kailangan sa halalan. Ito ang donasyong ibinibigay ng mga indibidwal o negosyante. Ginagamit ng mga mambabatas ang batas upang palakihin ang pakinabang na kailangan ng mga nagbigay ng donasyon, at nagbibigay ang mga nagbigay ng donasyon ng pondong kailangan ng mga mambabatas sa muling pagkahalal. Marami sa mga mambabatas, bago pa maging pinunong may katangian ng pinuno (junzi, 君子), ay mga taong tapat sa likas na hilig na ipagtanggol ang sarili, ibig sabihin mga kalahok (xiaoren, 小人). Tuwiran para sa kanila ang suporta ng mga samahan ng tagasuporta o ng negosyo. Kapag nagsanib ang negosyo at ang parlamento, madalas ay walang magagawa ang ehekutibo kundi sumunod. Sa huli, lumalaki ang penomenong ang negosyo, parlamento at ehekutibo, batay sa tribalismo, ay tumatalikod sa kapakanang pampubliko at hinahangad muna ang pansariling interes upang sila mismo ay mabuhay.

Laganap din sa sistemang merkantilista ang penomenong pinipinsala ng tribalismo ang kapakanang pampubliko. Negatibong tinasa ni Adam Smith ang patakaran ni Colbert (Jean-Baptiste Colbert, 1619–1683), na itinuturing na kinatawang tauhan ng patakarang merkantilista. Si Colbert ay naglingkod bilang ministro ng pananalapi sa ilalim ni Louis XIV ng Pransiya sa loob ng 18 taon, mula 1665 hanggang 1683. Hinangad niya ang proteksiyonismo at ginamit ito bilang paraan ng paghahati ng pakinabang sa pagitan ng hari at ng mga negosyante. Sa katunayan, isa sa mga unang patakarang kinuha ni Colbert bilang ministro ng pananalapi ay ang pagtatatag ng maharlikang samahan ng mga produktong salamin ng Pransiya upang mapalitan ang pag-aangkat ng mga produktong salamin mula sa Venezia. Pagkaraan ng pitong taon, nang magsimulang lumikha ang samahang ito ng katanggap-tanggap na produktong salamin, ipinagbawal niya ang lahat ng pag-aangkat ng produktong salamin mula sa Venezia. Sa ilalim ng patakarang merkantilista, dahil itinuturing ng lahat ng bansa na nasa pag-uunahang bawasan ang pag-aangkat at palakihin ang pagluluwas ang kinabukasan ng bansa, hinangad nila ang sukdulang proteksiyonismo at ang pagpapalaki ng mga industriyang pumapalit sa inaangkat. Ngunit sa ilalim ng ganitong sistemang pampolitika at pang-ekonomiya, natural na malayang lumago ang kasakiman ng tribalismo. Ibig sabihin, ang tulad ng nabanggit na maharlikang samahan ng mga produktong salamin ay tumanggap ng monopolyong proteksiyon at pabor mula sa estado. At habang bumubuo ang estado, ibig sabihin ang maharlikang angkan, ng ugnayang kumukuha ng kita mula sa mga kompanyang ito sa anyo ng buwis o iba pang angkop na anyo, sa huli ay nangyari ang kalagayang ang karaniwang mamamayan lamang ang isinasakripisyo.

Wala tayong magagawa kundi isipin na ang karamihan ng mga tuntunin, batas, kautusan, dekreto, at pampublikong ordinansa ng pamahalaan, hari at parlamento tungkol sa paglilimita, pagreregula at pag-uutos sa kalakalan ay sa huli mga pagkakamaling pampolitika, o ginawa ng mga tusong tao para sa pansariling pakinabang sa ilalim ng magandang pangalan ng kapakanang pampubliko.⁴⁷⁵

Lalong lumakas ang hilig ng tribalismo na pinsalain ang kapakanang pampubliko sa pagdaan sa merkantilismo at sa Rebolusyong Industriyal. Si Adam Smith, si Mancur Olson, si Pangulong Eisenhower at ang mga kamakailang ekonomista ng pananalapi ay nagpapahayag mismo ng ganitong pagbabantay laban sa tribalismo. Itinuring ni Adam Smith na ang mga mangangalakal at manggagawa ng produkto sa loob ng isang bansa ay nagsikap na alisin ang mga kakumpitensiya sa labas ng bansa dahil kaya nilang humangad ng mas malaking tubo sa pamamagitan ng monopolyo, at ang isinasakripisyo ng ganitong patakaran ay sa huli ang karaniwang mamamayan. Kaya nagsimula niyang igiit ang laissez-faire sa gawaing pang-ekonomiya ng mamamayan nang walang pakikialam ng estado, at ang malayang kalakalan sa halip na merkantilistang proteksiyonismo sa kalakalan ng bansa.⁴⁷⁶ Habang pinalalaya ni Adam Smith ang pagkamakasarili ng bawat indibidwal mula sa estatismo, kasabay nito ay nagsimula siyang mangamba sa kasakiman ng tribalismo:

Hindi madalas magkita ang mga taong nasa iisang hanapbuhay. Ngunit kapag nagtipon sila, ang ubod ng usapan ay laging nagtatapos sa sabwatan laban sa kapakanang pampubliko, o kung minsan sa pagkakasunduang itaas ang presyo.⁴⁷⁷

Humakbang pa si Adam Smith nang isang hakbang at nilinaw na lubhang mahirap pamahalaan sa pamamagitan ng batas ang ganitong kasakiman ng tribalismo:

Imposibleng ipagbawal ng batas ang paminsan-minsang pagtitipon ng mga negosyanteng nasa iisang hanapbuhay. Sapagkat ang ganoong batas ay salungat sa kalayaan at katarungan. Ngunit kahit hindi mapipigilan ng batas ang paminsan-minsang pagkikita ng mga negosyanteng nasa iisang hanapbuhay, hindi dapat gawin ng batas, lalo na ang gawing kailangan, kahit ang gawing madali ang ganoong pagtitipon.⁴⁷⁸

Nagbababala rin si Olson tungkol sa posibilidad na ang kasakiman ng tribalismo, na tinawag niyang “mga natatanging pangkat ng interes” (special interest group), ay magbanta sa demokrasya. Hinatulan niya na ang sistemang demokratiko ay may mahusay na kasangkapan upang pigilan ang paghahangad ng estatismo ng pansariling interes, ngunit lubhang mahirap pigilan ang paghahangad ng tribalismo ng pansariling interes. Ibig sabihin, mahusay na napipigilan ng sistema ng paghahati ng tatlong sangay ng kapangyarihan ang paghahangad ng pinuno ng pansariling interes, ngunit halos walang papel ang sistemang ito laban sa pagsasanib ng negosyo at parlamento upang hangarin ang pansariling interes.

Bagaman nasa napakagandang kalagayan ang demokrasya upang pigilan ang mga pinuno nito na basta kunin at gamitin ang sobrang kapital ng lipunan, napakahirap, sa demokrasyang matagal nang matatag, na pigilan ang mga natatanging pangkat ng interes na kontrolin ang buong patakarang pang-ekonomiya ng bansa.⁴⁷⁹

Hinarap din ni Olson ang katotohanang ang pangkat ng mga indibidwal ay gumagawa para sa pansariling interes, hindi para sa kapakanang pampubliko. Kaya inaasahan niya, nang may pangamba, na makapipinsala sa kapakanang pampubliko ang mga patakarang pampolitika at pang-ekonomiya na nililikha ng mga natatanging pangkat ng interes:

Ang mga patakarang pampolitika at pang-ekonomiya na nililikha ng mga natatanging pangkat ng interes ay madaling maging proteksiyonista at salungat sa pag-unlad ng agham at teknolohiya. Ngunit sa katangian nito, itinitipon ng ganitong patakaran ang pakinabang sa pangkat ng interes habang pantay-pantay na binabayaran ng buong mamamayan ang gastos. Sa huli, ayon sa lohikang ito, hindi malaki ang pagtutol ng mamamayan sa mga patakaran ng mga pangkat ng interes. Kaya sa paglipas ng panahon, lalong lumalaki ang mga natatanging pangkat ng interes na ito at sa huli ay nahuhuli ang ekonomiya ng bansang iyon.⁴⁸⁰

Maaari itong lumitaw sa iba’t ibang anyo. Noong nanunungkulan si Pangulong Eisenhower, malaki ang naging epekto sa kanyang pamamahala ng estado na naghahangad ng kapakanang pampubliko ng malapit na ugnayan ng militar at mga kompanya na naglalayong hangarin lamang ang interes ng mga pangkat na ito. Kaya nang lisanin niya ang pagkapangulo matapos ang walong taon, nag-iwan siya sa tanyag na talumpati noong 1961 ng babala mismo laban sa “kompleks ng militar at industriya” (military industrial complex):

Sa pamamahala ng pamahalaan, dapat tayong mag-ingat laban sa pagtatangka ng kompleks ng militar at industriya, kusa man o sinasadya, na magtipon ng di-makatarungang impluwensiya. Laging umiiral ang posibilidad na lumaki ang ganitong di-wastong kapangyarihan at magdulot sa atin ng malaking sakuna. Hindi natin dapat hayaang sirain ng kapangyarihan ng kompleks na ito ng militar at industriya ang ating kalayaan o ang mga prosesong demokratiko.⁴⁸¹

Dahil sa huli ay ginagamit ng ganitong kompleks ng militar at industriya ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng parlamento, at kaya kailangan ding kumilos ang kapangyarihan ng ehekutibo, tinawag din itong “kompleks ng militar, industriya at kongreso” (military-industrial-congressional complex). Ang ganitong pangambang sumisibol sa loob ng mga demokratikong bansa ay mahusay na nagpapakita na umabot na tayo sa kalagayang hindi naipagtatanggol ang kapakanang pampubliko dahil lamang institusyonal na nabantayan ang kasakiman ng estatismo, kundi napipinsala ang kapakanang pampubliko ng kasakiman hindi ng estatismo kundi ng tribalismo. Ang panahong aktibo si Pangulong Eisenhower ay ang dekada 1950. Iyon ay bago pa makamit ng pamilihang pampinansiyal ang mabilis na pag-unlad nito ngayon. Ang kompleks ng militar at industriya na lubhang lumaki noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay ibinigay na ngayon ang lugar nito bilang pinakamahalagang aktor na kumakatawan sa kasakiman ng tribalismo sa “kompleks ng pananalapi at pamahalaan” (finance-governmental complex). Ito ay pagbabagong napakalakas, na maaaring tawaging rebolusyong pampinansiyal kasunod ng Rebolusyong Industriyal, hanggang inilipat nito ang sentro ng sistemang pang-ekonomiya mula sa pagmamanupaktura tungo sa serbisyo:

Sa nakaraang 30 taon, naganap ang tunay na rebolusyon sa larangan ng pananalapi ng karamihan ng mauunlad na bansa. Noong 1970 sa Estados Unidos, ang ratio ng kabuuang halaga ng mga nakalistang stock sa kabuuang produksiyon ng ekonomiya ng Amerika ay 0.66. Mabilis itong lumaki pagsapit ng 2000, kaya umabot ang kabuuang halaga ng mga nakalistang stock sa Estados Unidos sa 1.5 ulit ng gross domestic product (GDP). ⁴⁸² (lumampas sa 2 ulit noong 2025)

Sa ekonomiya ng pamilihan, ang kasakiman ng tribalismo na hinahangad ng mga multinasyonal na korporasyon, pandaigdig na kompanyang pampinansiyal, anuman ang itawag sa kanila, ay umabot na sa antas na nagbabanta sa mismong ekonomiya ng pamilihan. Lalo na ang mga kompanyang pampinansiyal, sa pakikitungo sa pamilihang pandaigdig ang laki sa pamamagitan ng tusong sistema ng operasyon, ay pumasok sa landas na lubog sa paghahangad ng tubo at kasakiman na walang anumang produktibidad. Lalong lumalaki ang impluwensiya nila sa ekonomiya ng pamilihan ng daigdig, hanggang sa tinawag na ang sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng ika-21 siglo na “kapitalismong casino” (Casino Capitalism). Itinakda ng mga ekonomistang gaya ni Rajan (Rajan) na kapag nagtipon ang mga negosyante, pinagsasama nila ang lakas tungo sa sabwatang pumipinsala sa kapakanang pampubliko upang hangarin ang pansariling interes. Sinusuri ng mga ekonomistang ito ang kawalang-pananagutan ng estado sa pagsasabing napakadalas, at sa napakaraming bansa, ang ganitong sabwatan ng mga negosyante upang hadlangan ang patas na kompetisyon ay sa huli tinutulungan ng estado.⁴⁸³

Ang kompleks ng militar, industriya at kongreso, ibig sabihin ang mga natatanging pangkat ng interes, ay may lakas at impluwensiya na ngayong hindi mailarawan sa laki. Nakipagsanib ang daigdig ng pananalapi sa pamahalaan at umunlad tungo sa “kompleks ng pananalapi at parlamento o ng pananalapi at pamahalaan” na pumipinsala sa kapakanang pampubliko na tinatawag na “patas na kompetisyon”. Ang kapitalismo, ibig sabihin ang sistema ng ekonomiya ng pamilihan, ang pinakamabisang paraan ng produksiyon at pamamahagi sa lahat ng institusyong nilikha ng tao hanggang ngayon. At nasa ugat nito ang kompetisyon. Ngunit dahil pinangangasiwaan at binabantayan ng kompetisyon ang walang katapusang kasakiman ng mga negosyante, nagiging pabigat ito sa lahat ng umiiral na negosyante.⁴⁸⁴ Kaya ginagawa ng mga pangkat ng interes, ibig sabihin ng tribalismo, ang lahat ng makakaya upang pigilan ang kompetisyon at hangarin ang interes ng bawat pangkat. Ang pinakamalaking suliranin ng tribalismo ay lumilitaw bilang polarisasyon ng lipunan. Napipinsala ang mamamayan dahil sa paglaki ng agwat ng mayaman at mahirap. Lumiliit ang gitnang uri, at nahahati ang mamamayan sa mayayamang nagtatamasa ng sukdulang yaman at sa mahihirap. Kung hindi ipagtatanggol ng estado ang kapakanang pampubliko, kanino pananagutan ang kapakanang pampubliko?

Ang bitag ng laissez-faire: “Sino ang magbabantay sa mga tagapagbantay?”

Pinalaya ng laissez-faire ang awtonomiyang pang-ekonomiya ng indibidwal mula sa estatismo (statism). Sa pagsandig dito, natalo ng kapitalismo ang mga sistema ng kontroladong ekonomiya ng mga ideolohiyang tulad ng pasismo o komunismo. Ngunit inilalantad ng laissez-faire ang kawalan nito ng lakas laban sa tribalismo (tribalism) na naghahangad ng pansariling interes sa pagsasanib ng negosyo at parlamento. Sa saligang prinsipyo ng demokrasya, ang mga partidong bumubuo sa parlamento ay dapat humangad ng interes ng mamamayan, ibig sabihin ng kapakanang pampubliko. Ngunit madalas na nasasaksihan na inuuna ng napakaraming partido sa daigdig ang muling pagkamit ng kapangyarihan, ibig sabihin ang interes ng partido, kaysa sa paghahangad ng kapakanang pampubliko. Ang kinakatawan nila ay hindi ang interes ng mamamayan kundi ang kasakiman ng tribalismo na naghahangad ng interes ng pangkat na kinabibilangan nila, ibig sabihin ng partido. Ibinabandila nila ang laissez-faire ng Kanluran at iginigiit na ang kanilang tagumpay ay lumilitaw bilang kapakanang pampubliko. Ngunit kapag pinabayaan ng mga partidong kumakatawan sa mamamayan ang pagkamakasarili o kasakiman, walang magbabantay sa kapakanang pampubliko. Nagiging kalagayan itong walang tagapagbantay. Nagiging bitag ng sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran ang laissez-faire.

Ang ganitong mga suliraning hinaharap ng sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran ay nagbabanta sa saligan ng demokrasya at ekonomiya ng pamilihan ng Kanluran. Sa huli, humahantong ang krisis na ito sa iisang tanong. Ito ang tanong na iniharap ng makatang Romano na si Juvenal: “Sino ang magbabantay sa mga tagapagbantay?” ⁴⁸⁵ Ang saligang palagay ng demokrasya ay sa huli ang mamamayan, ang mga botante, ang nagbabantay, nagtatasa at humahatol sa ginagawa ng mga may hawak ng kapangyarihan o ng mga partido. Ngunit kung paanong noong panahon ng imperyong Romano ay iniluluklok ng bantay ng emperador bilang emperador ang kumander o heneral na nagbibigay ng malaking sahod, kung ihahalal ng mamamayan ang politikong nagpapalaki ng kapakanang panlipunan kahit sa pamamagitan ng utang, kaya nagkakaroon ng paligsahan ng mga partido sa pagpapalaki ng kapakanang panlipunan upang muling makamit ang kapangyarihan, at kung hindi nakikita ng mamamayan ang panganib nito at mas pinipili ang kagyat na kapakanan, gumuguho ang saligang palagay ng demokrasya. Sa katunayan, noong krisis ng euro, malinaw ang dapat gawin ng mga pinuno at mamamayan ng mga bansang Kanluranin. Ito ay ipaalam ang diwa ng suliranin, manawagan sa mamamayan na bumalik sa saligang etika sa paggawa, at ihalal ng mamamayan bilang pinuno ang ganoong mga politiko. Ngunit hindi nangyari ang ganoong kalagayan. Kung gayon, lumilitaw ang tanong tungkol sa sistema ng politika ng mga partido, ang panimulang punto ng demokratikong pamahalaan ng Kanluran.

Sa Silangan, nagkaroon noong ika-11 hanggang ika-12 siglo ng pagtatangka sa politika ng mga partido at ng pagtatalo tungkol sa kasakiman ng tribalismo. Nagtangka ang progresibong politiko ng dinastiyang Song na si Ouyang Xiu (歐陽修, 1007–1072) ng sunud-sunod na reporma, kasama ang pagtataas ng sahod ng mga opisyal upang maging tapat sila sa tungkuling pampubliko, ang mabisang pagpapatupad ng batas, ang pagwasak sa politika ng palakasan, at ang pagdaragdag sa pagsusulit pang-imperyal ng mga asignaturang kailangan sa praktikal na pamamahala.⁴⁸⁶ Noong 1045, nagharap siya ng petisyon sa emperador. Nakasalig ang kanyang paggiit sa kanyang “Tungkol sa mga Paksiyon” (朋黨論): iginiit niya na “bumubuo ng paksiyon ang pinuno ayon sa prinsipyo, at bumubuo ng paksiyon ang kalahok para sa sariling interes”, at na dapat pahintulutan ang pagbuo ng mga paksiyon. ⁴⁸⁷ Ibig sabihin, nagmungkahi siya ng makabagong politika ng mga partido.

Sa katunayan, noong ika-11 siglo sa dinastiyang Song, isinagawa sa pangunguna ng punong ministrong si Wang Anshi (王安石, 1021–1086) ang mga patakarang maituturing na makabagong sosyalismo. Sa kabilang dako, isinagawa naman ni Sima Guang (司馬光, 1019–1086) ang mga patakarang maituturing na konserbatismo. Nagkaroon ng paligsahan at pagbabantayan sa pagitan ng dalawang puwersa. Sa huli, hindi tinanggap ang kaisipan ni Ouyang Xiu ng pagbuo ng paksiyon, ibig sabihin ng politika ng mga partido. Ang dahilan ay ang paghatol na kakaunti lamang ang makaaabot sa antas ng pinuno, at dahil ang karamihan ng tao ay nananatiling kalahok, sa huli ay mahuhulog din sa pansariling interes ang mga kasapi ng partido. Sa huli, mapagpasyang ibinaon ang paggiit ng politika ng mga partido ni Zhu Xi (朱熹, 1130–1200), ang haligi ng paaralan ni Zhu Xi. Mariing pinuna ni Zhu Xi ang pagbuo ng paksiyon, at iginiit na sa huli ay hinahangad ng paksiyon ang pansariling interes ng pangkat kaysa sa kapakanang pampubliko. (Makalipas ang sanlibong taon, lumilitaw sa mga makabagong estado ang mga halimbawang muling sumusubok sa argumentong ito. Sa Korea, Estados Unidos at Britanya, hindi lumalampas sa mga 20% ang suporta ng mamamayan sa parlamento. Ito ay dahil nalaman na ng lahat ng mamamayan na higit na nakatuon ang mga mambabatas sa pansariling interes ng sarili nilang muling pagkahalal kaysa sa kapakanang pampubliko para sa mamamayan.)

Kanino ang pananagutang pigilan ang paghahangad ng mga tribalista ng pansariling interes? Sa huli, nasa pamahalaan. Ito ang dahilan kung bakit nagiging mahalaga sa sining ng pamamahala ng pamahalaan ang konsepto ng shuzhi (術治). Sapagkat mahirap para sa pamilihan na hangarin ang kapakanang pampubliko na tinatawag na patas na kompetisyon, at kailangan ang pangangasiwa ng pamahalaan. Itinuturo ng mga ekonomista na sa ekonomiya ng daigdig sa ika-21 siglo na tinatampukan ng rebolusyong pampinansiyal, dapat makinabang ang lahat sa patas na kompetisyon, ngunit mahirap itong ingatan. Itinuturo nila ang kabalintunaan na ang suliranin ay “halos walang insentibo sa mahalagang gawain ng pag-iingat sa kapakanang pampubliko na tinatawag na patas na kompetisyon”:

Hindi lamang hindi malaya ang pamilihan, kundi sa katunayan ay hindi rin ito maaaring maging lubhang malaya. Sapagkat may napakarupok na saligang pampolitika ang pamilihan. Ang ubod ng suliranin ay nakikinabang ang lahat sa pamilihang may kompetisyon, ngunit walang sinumang nakakukuha ng malaking pakinabang sa pagsisikap na gawing may kompetisyon ang sistemang pang-ekonomiya at patas ang laro. Kahit ang mga kapitalista ay hindi nakikinabang sa pagtataguyod ng patas na kompetisyon. Sa kasamaang-palad, patuloy na humihingi ang mga kapitalista sa pamahalaan ng proteksiyon mula sa kompetisyon, at sa mismong paggawa nito ay nagiging pinakamalaking kaaway sila ng kapitalismo.⁴⁸⁸

Ang paghahangad ng malalaking korporasyon ng pansariling interes ang naging pinakamalaking pinagtutuunan sa ekonomiya ng pamilihan sa unang bahagi ng ika-21 siglo. Lalo na, walang tigil araw-araw ang mga ulat tungkol sa kasakiman ng kapital na pampinansiyal at ng mga kompanyang pampinansiyal na tumatalikod sa kapakanang pampubliko at walang katapusang humahangad lamang ng sariling pakinabang. Walang anumang paghahanda ang ekonomiya ng pamilihan ng Kanluran laban dito. Sa Kanluran, sa halip na ituring ang kasakiman ng tribalismo na saligang suliranin, mukhang pinaniniwalaan pa rin bilang saligang pilosopiya, ayon sa kaisipan ng ekonomiya ng pamilihan mula kay Adam Smith, ang prinsipyong “ang kasakiman ng mga lipi, kahit hindi sinasadya, ay inaakay ng di-nakikitang kamay tungo sa paglikha ng kapakanang pampubliko”. Ang saligang suliraning nalalantad ngayon ay mukhang kinikilala lamang bilang ilang eksepsiyon o paligid na suliranin sa saligang prinsipyong ito.

Maliban sa ilang legal na kasangkapan ng pagbabantay, ang malalaking korporasyong lampas sa bansa, lalo na ang mga kompanyang pampinansiyal, ay nagpapatakbo ng negosyo sa paraang hindi katanggap-tanggap sa etika, ngunit walang hakbang na nagagawa ang pamahalaan. Noong krisis pampinansiyal ng 2008 at pagkatapos nito, nasaksihan ng karaniwang mamamayan ang kalagayang naghahatian ng napakalaking sahod at bonus ang malalaking kompanyang pampinansiyal na nabubuhay sa tulong ng pamahalaan, ibig sabihin sa buwis ng mamamayan. Habang walang natatanging hakbang na nagagawa ang pamahalaan, ilang taon pa lamang mula ngayon ay lumalaganap ang kamalayan sa panlipunang pananagutan ng malalaking korporasyon, pangunahin sa paligid ng Nagkakaisang mga Bansa. Ibig sabihin, nakaaakit ng ilang pansin ang mga kilusang tinatawag na “panlipunang pananagutan ng korporasyon” (CSR, Corporate Social Responsibility), “paglikha ng pinagsasaluhang halaga” (CSV, Creating Shared Value), o “kapaligiran, lipunan at pamamahala ng korporasyon” (ESG, Environment, Social and Corporate Governance). Ang mga kilusang ito ay naglalayong, kahit walang anumang legal na obligasyon, kusang pigilan ng mga kompanya ang kasakiman ng tribalismo nang may kamalayan sa pananagutang etikal. Ngunit nawawalan ng lakas ang mga kilusang ito sa harap ng saligang layunin ng pagkakatatag ng kompanya, ang paghahangad ng tubo. Wala silang magagawa kundi manatili sa pangalawang antas. Kaya tinatasa rin na ang mga kamakailang kilusang ito ay nananatili pa sa “antas ng kawanggawa na tulungan din ang iba hangga’t maaari”.

Sa huli, kasabay ng rebolusyong pampinansiyal, lumitaw ang sistema ng ugnayan ng makapangyarihang kapitalistang pampinansiyal at ng daigdig ng politika na kaugnay nito bilang pinakamalaking kaaway ng demokratikong ekonomiya ng pamilihan. Ang paglikha ng mga tuntuning nagkokontrol dito ay kasinghirap ng paghahanap at pagpapanatili ng gitnang landas:

Nabubuo ang pamilihang may kompetisyon sa maselang gitnang landas sa pagitan ng kawalan ng tuntunin at ng nakasasakal na dami ng tuntunin. Lubhang di-matatag ang kalagayang pinakamahusay na gumagana ang kapitalismo dahil napakakitid mismo ng kinatatayuan ng gitnang landas na ito. Madaling bumabagsak ang kalagayang ito tungo sa sistema ng mga may nakamit nang interes, ng mga may nakamit nang interes, para sa mga may nakamit nang interes. Sa kasaysayan, ang kapitalismong naranasan natin ay mismong ganitong anyo ng kapitalismo. At sa kasamaang-palad, laganap pa rin ang ganitong kapitalismo sa maraming lugar sa daigdig.⁴⁸⁹

Ang kakulangan ng pilosopikong paghahanda ng Kanluran laban sa tribalismo ay suliranin na sa simula pa ng laissez-faire. Sapagkat ang layunin ng laissez-faire ay tiyakin ang kalayaan ng indibidwal mula sa merkantilismo na may ganap na pakikialam ng pamahalaan. Ang laissez-faire ay binibigyang-kahulugan bilang “kaisipang pang-ekonomiya na tumitiyak hangga’t maaari sa kalayaan ng gawaing pang-ekonomiya ng indibidwal at nag-aalis hangga’t maaari sa pakikialam ng estado”. Nakaiimpluwensiya rito ang sistemang pilosopiko na nagsasabing nililikha ng pansariling interes ang kapakanang pampubliko dahil sa kalikasan ng tao. Sa huli, ang laissez-faire ng Kanluran, hindi tulad ng kaisipan ng di-pagkilos (wuwei, 無爲), ay nagdidiin sa padrong nagbibigay ng “kalayaan” sa awtonomiya ng indibidwal. Sa huli, dapat magkaroon ng saligang pag-aalinlangan sa laissez-faire na iginiit ni Adam Smith. Ito ang pag-aalinlangan sa kanyang pilosopiyang “ang kasakiman ng mga lipi, kahit hindi sinasadya, ay inaakay ng di-nakikitang kamay tungo sa paglikha ng kapakanang pampubliko”.

3) Ang shuzhi (術治): ang pilosopiyang ipagtanggol ang kapakanang pampubliko mula sa pansariling interes

Ang teorya ng banggaan ng pansariling interes at kapakanang pampubliko at ang teorya ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko ay nagmumula sa pagkakaiba ng pilosopiya ng Silangan at Kanluran tungkol sa “kalikasan ng tao”. Ang paninindigan ng Silangan sa teorya ng kalikasan ng tao ay dahil binubuo ang kalikasan ng tao ng malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa, dapat itong pangasiwaan. Sa kabilang dako, ang teorya ng kalikasan ng tao nina Adam Smith at iba pa sa Kanluran ay nagsimula sa pilosopiyang mabuti ang kalikasan ng tao, kaya ginagawa nitong saligan ang teorya ng laissez-faire na ipinauubaya sa kilos ng tao. Kaya ang teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao, sa antas ng pangangasiwa sa kalikasan ng tao, ay nagharap ng pilosopiyang pampolitika na salungat sa pilosopiyang pampolitika ng Kanluran. Ang ganitong pilosopiyang pampolitika ay nagiging elementong kailangan sa kapangyarihang mamahala ng pinuno. Ito mismo ang konsepto ng sining ng pamamahala na pinahahalagahan sa Silangan. Ito ang kaisipang sa liwanag ng kalikasan ng tao, maipagtatanggol lamang ang kapakanang pampubliko sa sistemang pampolitika at pang-ekonomiya kung tiyak na gagamitin ang pilosopiya ng shuzhi (術治).

Ang paaralang Legalista ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado ay nagsilang ng palaisip na si Han Feizi, na nag-iwan ng akdang nagbubuklod sa kaisipang Legalista. Sa loob ng ilang daang taon ng Panahon ng Naglalabanang mga Estado, sinubok ng pitong bansa ang mga paraan ng pagpapalakas ng lakas ng bansa para mabuhay. Namukod-tangi ang pamamahala sa pamamagitan ng shi, batas at shu, na gumagamit ng shi (勢, ang lakas ng kalagayan), batas (法) at shu (術, ang sining ng pamamahala). Komprehensibong ipinaliwanag ni Han Feizi sa kanyang aklat ang paraan (術) upang mabisang mapatakbo ng monarka ang mga batas at institusyon (法) batay sa kanyang kapangyarihan (勢). Itinuring ni Han Feizi na kapag namamahala ang hari sa bansa at nakikitungo sa mga opisyal, dapat niyang taglayin sa isip ang kaisipang nagbabanggaan ang kapakanang pampubliko at pansariling interes. Tinanggap niya ang konsepto ng shuzhi na laganap noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado.

Ang kanyang pilosopiya ng shuzhi ay hinango sa agham pampolitika ni Shen Buhai (申不害). Itinuring niya na kapag nagtatakda ang hari ng batas, dapat itakda at pangasiwaan ang batas ng bansa sa direksiyong magpapatalikod sa mga opisyal, sa kanilang isip, sa kaisipang kumuha ng pansariling interes habang tinutupad ang kapakanang pampubliko. Kasabay nito, idinidiin niya ang pangunguna ng pinuno sa halimbawa.

Dapat gawin ang batas at mga tuntunin upang ipatalikod ang kaisipang kumuha ng pansariling interes. Kung wastong susundin ang batas at mga tuntunin, maglalaho ang gawing kumuha ng pansariling interes. Sa burukrasya, ang pansariling interes ang sanhi ng pagkasira ng batas…Kung babalewalain ng hari ang batas at mga tuntunin at gagantimpalaan ang mga opisyal ayon sa sarili niyang kapritso, tatalikuran ng mga opisyal ang kapakanang pampubliko at lulubog sa pagpapasiya sa kapritso ng hari. (Han Feizi 45:6)

Si Shen Buhai ay punong ministro ng estado ng Han (韓) noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado, at kilala bilang dalubhasa sa xingming (刑名). Siya ay tao ng ika-4 na siglo BK. Bilang palaisip na Legalista na nagpahalaga sa shu (術), itinuring niya na kapag pinamamahalaan ng monarka ang mga ministro, mapatatatag niya ang kapangyarihan sa pamamagitan ng xingming. Itinuring niya na ang ming (名), na tumutukoy sa utos ng monarka o sa katungkulan, at ang xing (刑), ang pagsusuri kung mahusay itong isinasagawa ng mga ministro, ang ubod ng pamamahala ng estado. Nakatuon ito sa prinsipyong pampolitika ng pagtutugma ng tunay na ginawa (刑, ibig sabihin 形) at ng pangalan ng katungkulan at salita (名). Ito ang prinsipyong dapat gawin ng mga ministro ang gawaing angkop sa kanilang katungkulan, at kapag hindi nagtugma ang salita at gawa ay paparusahan sila. Sa pamamagitan nito, nakapaghanda ang monarka ng obhetibong pamantayan sa pagtatasa sa mga ministro at napanatili ng monarka ang pangunguna sa kapangyarihan. Ang ubod ng shuzhi ay sa huli ang pinakamahalaga: suriin kung pinipinsala ng mga opisyal o ministro ang kapakanang pampubliko at hinahangad ang pansariling interes, at ituwid ito. Iginiit niya na ang sining (術) ng xingming na ginagamit ng pinuno sa pakikitungo sa mga ministro ang pinakamaikling daan tungo sa mayamang bansa at malakas na hukbo. Ang kanyang kaisipan ng shuzhi, sa pagdaan sa Panahon ng Naglalabanang mga Estado, ay humantong sa pagkakatatag ng pangangasiwa sa tauhan at ng burukrasya sa Tsina at sa Silangan.

Ang ubod ng pilosopiya ni Shen Buhai ay ang pilosopiyang palakasin at payamanin ang bansa sa pagpapatalikod sa mga ministro sa walang tigil na tukso ng paghahangad ng pansariling interes upang hangarin ang kapakanang pampubliko. Idiniin ni Shen Buhai ang pagtutugma ng salita at gawa ng mga ministro at sinikap itong makamit sa pamamagitan ng pangangasiwang institusyonal at administratibo; sinikap niyang itatag ang nahuhulaang kaayusan sa pagtatasa sa kilos ng mga ministro ayon sa batas at institusyon, pagbibigay ng gantimpala sa tagumpay at parusa sa pagkakamali. Tinatasa sa Mga Talang Pangkasaysayan ni Sima Qian na ang agham ng xingming (刑名之學) ni Shen Buhai ay nakasalig sa kaisipang Huang-Lao (黃老思想).⁴⁹⁰ Sinikap niyang pamahalaan ang bansa sa pagsasanib ng kaisipang Legalista at Taoista.

Hindi natatapos ang papel ng shuzhi dahil lamang naitatag ang bansang-estado at naihanda ang kasunod na burukrasya at sistemang administratibo. Dahil ang pangunahing elemento ng shuzhi ay nagmumula sa teorya ng kalikasan ng tao, hindi ito naglalaho sa lipunan ng tao dahil sa institusyon kundi patuloy na kumikilos. Itinanim nang malalim ng shuzhi sa sibilisasyon ng Silangan ang pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya na nakasalig sa teorya ng banggaan ng pansariling interes at kapakanang pampubliko. Lalo pang nadaragdagan ang kahalagahan nito sa proseso ng pag-unlad ng mga institusyong panlipunan dahil lalong naging mahirap ibukod ang pansariling interes at kapakanang pampubliko. Habang nagiging mahalaga ang ekonomiyang pampolitika, ibinibigay sa pamahalaan at mamamayan ang pananagutang pangasiwaan ang kasakiman hindi lamang ng mga opisyal kundi pati ng negosyo. Sapagkat dumarami ang mga pagkakataong hinahangad ang pansariling interes sa pamamagitan ng ugnayan ng parlamento at negosyo.

Sa mga bansa ng Silangan, malakas na napananatili ang kultura ng shuzhi. Isang halimbawa ng bansang lalong nagpahalaga sa shuzhi sa pamamahala ng estado ang Singapore. Sa simula ng kanyang pamamahala, noong 1960, bago ang lahat ay kinuha ni Punong Ministro Lee Kuan Yew ang hakbang ng shuzhi na nagbabawal sa mga kawani ng pamahalaan na humangad ng pansariling interes. Ipinahayag niya ang “Batas sa Pag-iwas sa Katiwalian”. Binigyan niya ng malakas na kapangyarihang mag-imbestiga at kapangyarihang panghukuman ang “Kawanihan ng Pagsisiyasat sa Katiwalian” na itinatag ng kolonyal na pamahalaang Briton noong 1952 upang siyasatin ang mga tiwaling opisyal. Ang Kawanihan ng Pagsisiyasat sa Katiwalian (貪汚調査局, Corrupt Practices Investigation Bureau) ay ang dalubhasang ahensiya ng pagsisiyasat laban sa katiwalian ng Singapore. Bilang ahensiyang tuwirang nasa ilalim ng punong ministro ng Singapore, kumikilos ito nang higit na malaya kaysa sa pulisya o piskalya. Ito ang pangunahing ahensiyang nagsisiyasat sa mga gawang katiwalian sa buong lipunan, ng mga kawani ng pamahalaan, kompanya at indibidwal, at nagpapanatili ng malinis na lipunan. Naging isa sa pinakamalinis na bansa sa daigdig ang Singapore. Matagumpay nitong pinamahalaan ang bansa sa paraang ipinagbabawal sa mga kawani ng pamahalaan ang paghahangad ng pansariling interes habang tinitiyak ang sahod na nasa pinakamataas na antas sa daigdig. Ito ay halimbawa ng tagumpay sa pagtatakda ng direksiyong dapat tahakin ng bansa sa pagdidiin sa konsepto ng Silangan na shuzhi.

Ang konsepto ng shuzhi ay hindi limitado sa Silangan. Sa Kanluran, may pinunong nagturo sa mga suliranin ng teorya ng pagtatagpo ng kapakanang pampubliko at pansariling interes at sa napakalaking negatibong impluwensiya ng suliraning ito sa pangangasiwa ng estado. Nagbigay si Pangulong Eisenhower ng talumpati ng pamamaalam nang lisanin niya ang pagkapangulo noong Enero 17, 1961. Dito, hayagan niyang binalaan na ang gawain ng tribalismo ng kompleks ng militar at industriya, sa paghahangad ng pansariling interes, ay nagdudulot ng malaking suliranin sa pamamahala ng estado na naghahangad ng kapakanang pampubliko. Itinuro niya na ang gawain ng kompleks ng militar at industriya ay tribalismong tumatalikod sa kapakanang pampubliko at humahangad ng pansariling interes, at ang suliranin ng kawalan ng lakas ng pamahalaan laban dito.⁴⁹¹ Binalaan niya na maaaring unti-unting sirain ng pagsasanib ng tanggulan at negosyo ang mga institusyong demokratiko at ang kalayaan ng mamamayan.

Itinuro nito na nangyayari sa Kanluran ang mismong penomenong dapat sanang harapin sa pamamagitan ng shuzhi ayon sa pilosopiya ng sibilisasyon ng Silangan na “nagbabanggaan ang kapakanang pampubliko at pansariling interes”. Ang sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran, na sumasampalataya sa teoryang pilosopiko na ibinigay nina Adam Smith at iba pa na “nagtatagpo ang kapakanang pampubliko at pansariling interes”, ay sa saligan walang depensa sa usapin ng shuzhi. Kaya patuloy na lumalaganap sa Kanluran ang gawain ng tribalismo. Ang pandaigdig na krisis pampinansiyal ng 2007–2008 at ang krisis ng euro ng 2009–2011 ay hindi lamang payak na suliraning pampinansiyal o pang-ekonomiya. Sa ilalim nito ay nakapaloob ang saligan at pilosopikong suliranin, sa antas ng ekonomiyang pampolitika, tungkol sa kaisipan ng ekonomiya ng pamilihan at sa demokrasya bilang sistemang nangangasiwa sa ekonomiya ng pamilihan. Patuloy na inuulit ng Kanluran ang malaking pamahalaan, maraming buwis, maraming regulasyon, paglaki ng agwat ng mayaman at mahirap, at kapakanang panlipunan na pinalalawak sa pamamagitan ng utang. Ang krisis pampinansiyal ng 2007–2008 ay sanhi ng tribalismo kung saan nagsanib ang mga tagapanalapi, ang parlamento at ang ehekutibo upang hangarin ang sarili nilang interes. Sa huli, hindi nakapagharap ang Estados Unidos ng solusyon sa ganitong krisis pampinansiyal at pinalampas ito sa pansamantalang lunas. Ito ang konklusyon ng bestseller na Saving Capitalism from the Capitalists (Iligtas ang Kapitalismo mula sa mga Kapitalista) na lumabas noong 2003, limang taon bago ang krisis pampinansiyal. Ibig sabihin, ang pinakamalaking banta sa ekonomiya ng pamilihan ay hindi ang pagbabalik sa sosyalismo, kundi nagmumula ito sa tribalismong naghahangad ng pansariling interes sa loob ng sistema ng ekonomiya ng pamilihan.

Lumilitaw din ang pilosopiya ng shuzhi sa kung paano hinaharap ng Silangan at Kanluran ang sabwatan ng malalaking korporasyon at pamamahayag. Sa Estados Unidos at sa Kanluran, malayang pinahihintulutan ang pagbili at paggamit ng malalaking korporasyon sa mga kompanya ng pamamahayag. Sa Silangan, hindi pinahihintulutan ang pagsasanib ng malalaking korporasyon at kompanya ng pamamahayag. Dapat mahusay na suriin kung ituturing ba ang suliraning ito, gaya ng iginigiit ng Kanluran, na “pagkontrol sa pamamahayag o pinsala sa liberalismo”, o “pangangasiwa sa paghahangad ng pansariling interes ng tribalismo”. Ang pagpili ng Silangan sa ikalawa ay dahil mismo sa konsepto ng shuzhi.

Alam ng kompleks ng militar at industriya ang kahalagahan ng pamamahayag at opinyong publiko para sa paghahangad ng interes ng tribalismo sa pagitan ng militar at industriya, kaya lalong lumalaki ang malakas na pagnanasa nitong gamitin ang mga ito. Nag-uunahan ang malalakas na malalaking korporasyon ng Amerika sa pagbili ng mga kompanya ng pamamahayag. Nagsimula na ring magkainteres ang Kanluran sa suliraning ito. Nagbigay si Pangulong Biden noong Enero 2025 ng talumpati ng pamamaalam na lubhang kahawig ng talumpati ng pamamaalam ni Pangulong Eisenhower. Dito, itinuro niya ang kalagayang nangyayari kamakailan sa Estados Unidos kung saan nag-uunahan ang malalaking korporasyon sa pag-aari ng mga kompanya ng pamamahayag, at itinuro na ang pagkakatali ng malalaking korporasyong ito at ng pamamahayag ay gumagamit ng kamangha-manghang lakas ng impluwensiya hanggang sa nagbabanta sa demokrasya.

Masasabing ang pagsusuring naghahambing sa “Konsenso ng Washington” at “Konsenso ng Beijing” sa usapin ng ekonomiyang pampolitika ay nagpapakita rin ng ganitong ibang mukha ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Sa pangkalahatan, ibinabandila ng una ang modelo ng liberal na demokrasya at pag-unlad ng ekonomiya, at ng ikalawa ang modelo ng awtoritaryanismo at pag-unlad ng ekonomiya. Ang paghahambing ng mga modelong ito ay maaaring maging nakasentro sa Kanluran dahil nakasalig ang kasalukuyang takbo sa kaisipang liberal ng Kanluran. Ngunit ang mga modelo ng pag-unlad pampolitika at pang-ekonomiya ng Silangan at Kanluran ay may panig pansibilisasyon na nakatuon sa prinsipyo ng pangangalaga sa sarili sa halip na sumuri nang nakatuon sa kalayaan. Ang teorya ng banggaan at ang teorya ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko ang nagiging mahalagang pananaw dito. Sa kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran na sumusunod sa ikalawa, ang pananaw ng shuzhi ay nagiging konseptong hindi pinahahalagahan. Ngunit ang shuzhi, na nagbabantay laban sa mga opisyal o administrador na pumipinsala sa kapakanang pampubliko at humahangad ng pansariling interes, ay nagiging lalong malaking suliranin habang nagiging masalimuot ang istruktura ng lipunan.

Nagiging suliranin ang gawain ng tribalismo dahil nang buo itong angkop maging sa mga partido, ang ubod ng demokrasya. Sa demokrasya, mahalaga na maingatan ang palagay na ihahalal ng mamamayan bilang pinuno ang mga taong may kakayahan, at ang mga pinunong ito ay dapat gumawa para sa kapakanang pampubliko, ibig sabihin para sa mamamayan. Ngunit sa sistemang pampolitika ng Kanluran, unti-unting lumalabo ang palagay na nauuna ang kapakanang pampubliko. Upang malutas ang suliranin, sinusubukan ng Kanluran ang pagpapabuti ng mga institusyong pampolitika, gaya ng pagpapataas ng transparency, at ang mga paraan ng pag-akay sa mga mamamayan na higit na makilahok sa politika. Sapagkat taglay nila ang kaisipang patuloy na umuunlad ang demokrasya kaya inaakala nilang maitatama ang suliranin.

Ngunit kung isasaalang-alang ang kompleks ng militar at industriya, ang krisis pampinansiyal, at ang hilig ng parlamento na hangarin ang pansariling interes kaysa sa kapakanang pampubliko, ang suliranin ay hindi malulutas sa payak na pagpapabuti ng sistema. Dapat itong ituring na nagmumula, bago pa ang sistema, sa di-maiiwasang suliranin ng kalikasan ng tao. Dahil anuman ang gawin ng tao ay sa huli sumusunod siya sa kalikasan ng tao, ang mga politiko man ay sa huli naaakit sa pangangalaga sa sarili (sa parlamentarismo, ang muling pagkahalal) kaysa sa kapakanang pampubliko. Dahil sa kawalan ng konsepto ng shuzhi, humaharap ang ekonomiyang pampolitika at demokrasya ng Kanluran sa saligang suliranin nang hindi nila namamalayan. Sa huli, nagbubunga ito ng kawalang-kakayahang kontrolin ang kalagayang patuloy na lumalaki ang agwat ng mayaman at mahirap. Sa Kanluran, hindi nadarama ang malaking kamalayan sa suliranin laban sa tribalismo, ibig sabihin laban sa hilig ng bawat pangkat, ang mga tagapanalapi, ang parlamento at maging ang ehekutibo, na palawakin ang sarili nilang interes.

Ang karamihan ng mga bansa sa Kanluran ay nasa kalagayang napakalaki ng utang ng estado kumpara sa GDP kaya hindi na ito kaya ng ekonomiya ng bansa. Kung magpapatuloy ito, kitang-kita ang pagkahuli at paghina, ngunit sa Kanluran, ang mga politiko man o ang mga botante ay hindi nagpapakita ng pasya o sigla upang ituwid ito. Itinuturo nito ang ubod ng suliraning pasan ng mga bansang Kanluranin sa antas ng ekonomiyang pampolitika. Ito mismo ang bitag ng mauunlad na bansa na ipinakikita ng Kanluran.⁴⁹² Tuwiran itong kaugnay ng “kawalan” ng konsepto ng shuzhi na binuo ng teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao.

Ang shuzhi at ang kaisipan ng di-pagkilos vs ang laissez-faire

Mukhang nakalimutan ng Silangan ang konseptong “shuzhi” habang sinusunod ang sistemang pampolitika ng Kanluran na nakasentro sa batas. Ngunit bagaman hindi tuwirang pinapansin o sinisipi ang salitang shuzhi, buhay pa rin ang kahalagahan nito sa kultura ng Silangan. Ang pilosopiya ng shuzhi na dapat ipagtanggol ang kapakanang pampubliko laban sa pansariling interes ay malalim na nakaugat sa kultura ng Silangan sa pamamagitan ng mga kuwento at taludtod ng tula. Patuloy na iginagalang at ginagamit ang mga kasabihan at anekdota tulad ng “talikuran ang pansarili at humarap sa pampubliko” (背私向公), “daigin ang sarili at paglingkuran ang pampubliko” (克己奉公), “una ang pampubliko, huli ang pansarili” (先公後私), “unang mabahala, huling magalak” (先憂後樂), at “gamitin ang pampubliko bilang dahilan upang hangarin ang pansarili” (憑公營私).⁴⁹³

Lumilitaw ang konsepto ng shuzhi bilang pagtatanggol sa kapakanang pampubliko. Laban sa sistema ng Kanluran na naggigiit ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko, ginagawa ng Silangan na panimulang punto ng sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ang pilosopiya ng banggaan ng pansariling interes at kapakanang pampubliko. Nakasalig ang konsepto ng shuzhi sa pilosopiyang ang tao ay pinamamahalaan ng kalikasan ng tao na matatagpuan kapwa sa indibidwal, pangkat at pinuno ng estado. Ibig sabihin, ang lahat ng tao ay ipinanganak na may kalikasan ng tao na may hilig na humangad ng pansariling interes kaysa sa kapakanang pampubliko. Kaya ang ganitong kalikasan ng tao ay nangangailangan hindi ng pagpapabaya kundi ng pangangasiwa. Ang kaisipan ng di-pagkilos ang kumakatawan sa pilosopiya ng pangangasiwa sa kapakanang pampubliko na hinahangad ng shuzhi.

Ayon sa kaisipan ng di-pagkilos, itinuturing na ang lahat ng partidong pampolitika at natatanging pangkat ng interes sa daigdig na ito ay sa huli magpapakita ng hilig na humangad ng pagkamakasarili ng tribalismo. Sa huli, nagpapakita sila ng hilig na ang layunin ay palawakin hanggang sukdulan ang sarili nilang kasakiman habang iniiwasan ang nililimitahan ng batas. Sa huli, gaya ng itinuro ni Propesor Olson nang may natatanging talas ng pananaw, ang lahat ng tao ay may likas na hilig ng “nakatirang bandido” na naghahangad ng pinakamalaking posibleng pagsasamantala, ibig sabihin ng paniningil ng mataas na buwis. Angkop ito hindi lamang sa monarka ng estatismo kundi pati sa kasakiman ng mga partido at malalaking korporasyon na ipinahahayag bilang tribalismo. Kapag may kasangkapan lamang na pumipigil sa ganitong likas na hilig mapananatili ang kapakanang pampubliko habang iniingatan ang awtonomiyang pang-ekonomiya ng indibidwal.

Bakit nangyari ang ganitong magkaibang penomeno sa mga sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Silangan at Kanluran? Bagaman totoo na maaga nang naglantad si Adam Smith ng pag-iingat laban sa kasakiman ng tribalismo, ang kaisipan ng ekonomiya ng pamilihan ng Kanluran, gaya ng makikita kay Adam Smith, ay mula pa sa simula may ubod na paggiit ng laissez-faire para sa indibidwal laban sa kasakiman ng estado, kaya nasa kalagayan itong mahirap mag-ingat nang sapat laban sa kasakiman ng tribalismo. Kaya itinuro lamang nito na magiging suliranin ang kasakiman ng tribalismo, ng mga pangkat ng indibidwal gaya ng mga natatanging pangkat ng interes, at hindi nakapagharap ng anumang suliraning pilosopiko. Ibig sabihin, habang nananatili sa salungat-sa-sariling paghahating dalawahan na masama ang kasakiman ng estatismo at mabuti ang pagkamakasarili ng indibidwalismo, nag-ingat lamang ito laban sa kasakiman ng tribalismo bilang bahagyang paglihis mula sa pagkamakasarili ng indibidwalismo na sa prinsipyo ay mabuti. Ngunit ngayon, habang lumalaki ang sukat ng ekonomiya at lumalaganap ang globalisasyon, isinilang ang mga korporasyong lampas sa bansa at mga kompanyang pampinansiyal na lampas sa bansa na ang impluwensiya ay hindi maihahambing sa karamihan ng mga bansa. Ang bantang dulot ng kasakiman ng mga korporasyong lampas sa bansa sa ekonomiya ng pamilihan ay naging higit na malubha kaysa sa kasakiman ng estado noong nakaraan.

Sa Kanluran, dahil mula kay Adam Smith ay itinuring na malusog at positibo ang pagkamakasarili ng indibidwal, ang kasakiman ng mga multinasyonal na korporasyon, ang pagpapatuloy ng pagkamakasarili ng indibidwal, ay hinarap hindi bilang saligang suliranin kundi sa pamamagitan ng sintomatikong lunas, ibig sabihin sa paraang nagbibigay lamang ng lokal na solusyon kapag lumitaw ang suliranin. Ito ang mga batas laban sa monopolyo na umunlad nang nakasentro sa Estados Unidos. Nakapaloob dito ang suliraning pilosopiko. Pagsapit ng unang bahagi ng ika-21 siglo, naging napakalinaw sa dalawang antas ng pinsala ng kasakiman ng tribalismo hanggang sa hindi na ito mabalewala. Ang isa ay ang kasakiman ng mga korporasyong lampas sa bansa sa ekonomiya, at ang isa pa ay ang kasakiman ng mga partido na panatilihin ang kapangyarihan sa politika. Ang una ay nagbabanta sa ekonomiya ng pamilihan at ang ikalawa ay nagbabanta sa demokrasya. At magkaugnay ang dalawang kasakimang ito. Dalawang mukha sila ng iisang barya.

Sa Kanluran, lalong lumalaki bilang polarisasyon ang suliranin ng di-nakikitang kamay ni Adam Smith. Nagkaroon ng suliranin sa teoryang lumilikha ang pagkamakasarili ng tao ng kapakanang pampubliko sa pamamagitan ng di-nakikitang kamay. Nais itakda ni Adam Smith na ang di-nakikitang kamay, ibig sabihin ang paglikha ng kapakanang pampubliko mula sa pagkamakasarili, ay “batas ng kalikasan”. Ito ang teoryang kusang nagtatagpo ang pansariling interes at kapakanang pampubliko kahit walang tagapagbantay. Ngunit kung sa kabaligtaran ay kaugnay ang pagkamakasarili hindi ng kapakanang pampubliko kundi ng paglawak ng polarisasyon, nagkakaroon ng suliranin sa buong sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran. Kung nagbabanggaan ang pansariling interes at kapakanang pampubliko, gaya ng iginigiit ng kaisipan ng di-pagkilos ng Silangan, pananagutan ng pinuno na gawing humantong ang pansariling interes sa kapakanang pampubliko. Ngunit sa sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran, walang lakas ang pinuno sa harap ng kapangyarihan ng tribalismo at hindi siya makapagbantay. Kaya mismo walang sagot sa tanong kung sino ang magbabantay sa mga tagapagbantay.

Ang paraan ng pagharap ng Silangan sa estatismo ay iba sa demokrasya ng Kanluran. Sumasandig ito sa minben. Batay sa kaisipan ng di-pagkilos, hinaharap ng Silangan ang estatismo sa pamamagitan ng batas at etika. Ngunit sa katunayan, hindi napasasailalim sa batas ang hari. Hindi ito nagbago kahit noong ika-18 siglo nang pumasok sa Kanluran ang kaisipan ng di-pagkilos bilang laissez-faire; kulang ang pamamahala ng batas. Ang kaisipan ng Silangan na sumasandig sa etika ng minben ay may sistemang pampolitika at pang-ekonomiya na higit na paborable kaysa sa merkantilismo ng Kanluran hanggang ika-17 siglo. Ngunit may isa itong saligang suliranin. Ibig sabihin, nananatili ang tanong na “Sino ang magbabantay sa mga tagapagbantay?” tungkol sa pinuno. Sapagkat ang kasangkapan ng pagbabantay sa pinuno ay sumasandig lamang sa etika. Sa puntong ito, higit na tiyak na bunga ang dinala ng konsepto ng batas ng Kanluran kaysa sa etika ng Silangan sa usapin ng pagpapalit ng pamahalaan.

Ang Silangan, sa pagpapanatili ng sistemang walang institusyon ng pagpapalit ng pinuno at nagpapanatili sa kapangyarihan ng minanang pinuno hanggang sa kanyang kamatayan ayon sa kanyang kakayahan, ay lubhang umasa sa pinuno. Nagpatuloy ang ganitong sistema nang libu-libong taon. Kaya ang konsepto ng pagbabantayan at pagkakatimbang ng mga iskolar na sumasandig sa etika ay bumabangga sa hangganan nito sa ilegal na paniniil kapag walang kakayahan ang minanang pinuno. Pagpasok ng ika-20 siglo, inangkat ng Silangan mula sa Kanluran ang institusyon ng pagpapalit ng pinuno sa pamamagitan ng batas, at sinusubukang ikabit sa minben ang sistemang pilosopiko ng demokrasya. Mukhang nagtatagumpay ang karamihan ng Silangan sa mapayapang pagpapalit ng pinuno. Sa etika, may panig na naihanda na ito dahil iniharap na ni Mencius noong ika-4 na siglo BK ang konsepto ng pagpapalit ng dinastiya (易姓革命). Iginiit niya na kapag nawalan ng kabutihan ang monarka, wala na siyang karapatang maging monarka kaya dapat siyang palitan. Binigyang-katwiran niya ang ganitong pagpapalit ng dinastiya sa paggiit na ang bayan ang pinakamahalaga, kasunod ang estado, at ang hari ang pinakamagaan. Idiniin ni Mencius ang minben na nagsasabing ang bayan ang saligan, at ang kaisipan ng paglilingkod sa bayan na nagsasabing umuunlad lamang ang estado kapag naglilingkod sa bayan.

Nalutas ng Kanluran sa pamamagitan ng batas ang institusyon ng mapayapang pagpapalit ng pinuno. Itinatag ng Kanluran ang pagpapalit ng pinuno sa pamamagitan ng institusyong demokratiko, at nagsasagawa ng eksperimento ng pamamahala sa pamamagitan ng pagbabantayan at pagkakatimbang ng ehekutibo, lehislatibo at hudikatura. Ngunit sa batas, humaharap ito sa ibang suliranin na hindi ang pinuno. Hindi ang pinuno kundi ang tribalismo ang nagdudulot ng penomeno ng pagwasak sa sistemang ito ng pagbabantayan at pagkakatimbang ng tatlong hiwalay na sangay. Sapagkat nakikipagsabwatan sa lehislatibo ang negosyo ng malalaking korporasyon. Nalutas ng padron ng pagpapabaya ng laissez-faire ang suliranin ng estatismo, ngunit lumilitaw ang suliranin sa tribalismo at hindi ito nagpapakita ng anumang lunas.

Ang kaisipan ng di-pagkilos ay sinaunang pilosopikong pag-iisip tungkol sa kilos ng tao na lumalampas sa kilos ng pamamahala ng batas. Nasa ibang antas ito kaysa sa kaisipan ng laissez-faire ng Kanluran. Ang kaisipan ng di-pagkilos ang saligang kaisipan ng Taoismo. Sa ekonomiya, ibinubukod ng kaisipan ng di-pagkilos ang pang-ekonomiyang kilos ng kalikasan at ang pang-ekonomiyang kilos ng tao. Nakatuon ang pang-ekonomiyang kilos ng kalikasan sa pagkakatimbang. Ito ang prinsipyo ng ekosistema. Ngunit pinalalaki ng pang-ekonomiyang kilos ng tao ang pagkakaiba at lumilikha ng lalong paghihirap ng mahirap at lalong pagyaman ng mayaman. Itinuturo nito na magkaiba ang kilos ng kalikasan at ang kilos ng tao. Sapagkat kumikilos ang kasakiman ng tao na wala sa kalikasan.

Ginagawang kaunti ng kalikasan ang marami at ginagawang marami ang kaunti. Ginagawang lalong marami ng tao ang marami at lalong kaunti ang kaunti. (Daodejing 77)

Dito nagpapakita ang Silangan at Kanluran ng saligang pagkakaiba sa panig ng ekonomiyang pampolitika. Saklaw ng pang-ekonomiyang kilos ng kalikasan, gaya ng iniharap ni Mandeville, ang daigdig ng lahat ng hayop, kasama ang daigdig ng mga bubuyog. Ngunit ang pangunahing tono ng pilosopiyang uso sa Kanluran noong ika-18 siglo ay dapat sundin ng tao ang kilos ng mga bubuyog. Ang pagpuri sa pagkamakasarili ang pangunahing tono nito. Ito ay ang paglalapat nang buo sa pampolitika at pang-ekonomiyang kilos ng tao ng pang-ekonomiyang kilos ng kalikasan. Dito gumaganap ng papel ang “di-nakikitang kamay” ng Kanluran. Ito ay ang kaisipang kapag sinunod ng tao, tulad ng mga bubuyog, ang pagkamakasarili ng indibidwal, kusang nalilikha ang kapakanang pampubliko sa pamamagitan ng di-nakikitang kamay.

Ang pagkamakasarili, sa pag-akay ng di-nakikitang kamay, ay nakaaabot sa layuning hindi orihinal na sinadya…pinalalaki nito ang interes ng buong bansa. (Adam Smith, Ang Yaman ng mga Bansa, ika-4 na aklat, ika-2 kabanata)

Ngunit kung titingnan mula sa sibilisasyon ng Silangan, hindi sinusunod ng kalikasan ng tao ang pang-ekonomiyang kilos ng kalikasan. Hinuhubog ng kalikasan ng tao ang pang-ekonomiyang kilos ng tao. Sa daigdig ng mga hayop, kumikilos ang “pagkamakasariling walang kasakiman”. Kaya nabubuo ang prinsipyo ng ekosistema. Ngunit sa daigdig ng tao, kumikilos ang “pagkamakasariling may kasakiman” na wala sa alinmang ibang hayop. Ang kasakiman ay nagiging “mapang-agaw na kamay” sa ekonomiya ng tao. Sa larangan ng ekonomiya kung saan umiiral ang tao, hindi maiiwasang lumitaw sa lahat ng dako ang mapang-agaw na kamay. Nakatuon lamang ang Kanluran sa estatismo, ngunit ang mapang-agaw na kamay na ito ay nagiging kamay na pumipinsala sa kapakanang pampubliko sa mga larangan ng estatismo (statism), tribalismo (tribalism) at indibidwalismo (individualism). Nang itatag ng Kanluran ang kaisipan ng laissez-faire, nakatuon lamang ito sa estatismo upang labanan ang matinding estatismo ng pamahalaan na tinatawag na merkantilismo. Ngunit dahil likas sa kalikasan ng tao ang mapang-agaw na kamay, hindi ito limitado sa estatismo ng pinuno ng pamahalaan. Saklaw nito kapwa ang tribalismo at indibidwalismo.

Dito nagkakaiba ng pilosopiya ang kaisipan ng di-pagkilos ng Silangan at ang laissez-faire ng Kanluran. Isa sa mga ubod ng kaisipan ng di-pagkilos ay dapat natatanging ipagtanggol ang kapakanang pampubliko, na nakatutulong sa lahat, dahil madali itong masira ng pansariling interes na tinatawag na kasakiman ng indibidwal. Kung pagbabatayan ang kalikasan ng tao, madaling sumulong ang interes ng indibidwal tungo sa kasakiman, at bilang eksepsiyon lamang tungo sa pagmamalasakit sa kapwa. Kaya para sa timbang ng lipunan, dapat magsikap na akayin ng “etika” ang interes ng indibidwal hindi tungo sa kasakiman kundi tungo sa pagmamalasakit sa kapwa. Dito sumisibol ang kultura ng etika na sentro ng sibilisasyon ng Silangan. Ito ang dahilan kung bakit pinahahalagahan ng sibilisasyon ng Silangan ang konsepto ng “shuzhi na nagbabantay laban sa paghahangad ng pansariling interes sa pagkukunwaring kapakanang pampubliko”.

4) Ang ubod ng shuzhi: paano ibubukod ang paghahangad ng tubo at ang kasakiman?

Sa gawaing pang-ekonomiya ng tao, dapat ibukod ang paghahangad ng tubo at ang kasakiman. Ang ubod ng pilosopiya ng shuzhi na nagtatanggol sa kapakanang pampubliko mula sa pansariling interes ay nasa mismong pagbubukod ng paghahangad ng tubo at kasakiman. Ngunit hindi ito maibubukod ng batas. Malakas ang hilig ng Kanluran na paghiwalayin ang pananaw na pang-ekonomiya at ang pananaw na etikal. Ngunit sa Silangan, napananatili ng dalawang pananaw ang malalim na ugnayan sa pamamagitan ng sinkretismo (syncretism). Ang ubod ng pilosopiya ng Taoismo at Konfusyanismo ay ang katangiang “pampolitika at pang-ekonomiya” na nagpapahalaga sa etika sa ekonomiya. Ang pinuno, ibig sabihin ang pantas ng Taoismo o ang junzi (君子) ng Konfusyanismo, ay hindi maaaring maging pinuno kung hindi niya itatayo ang sarili sa etika. “Hinahangad ng pinuno ang kabutihan, at hinahangad ng kalahok ang pakinabang.” “Ang pinunong nakauunawa sa Dao (道) ay malaya mula sa kasakiman.” Ang ganitong etikal na pag-iisip ng Konfusyanismo at Taoismo ang nagiging unang kabutihan ng pinuno sa Silangan. Nais pangasiwaan ng Kanluran ang ekonomiya sa pamamagitan ng batas na lumalayo sa etika. Ngunit mula sa antas ng batas, may suliranin. Sapagkat ito ay larangang hindi matitimbang ng batas kung hanggang saan ang paghahangad ng tubo at kung saan nagsisimula ang kasakiman.

Ang paghahangad ng tubo ang ubod ng ekonomiya. Gaya ng mariing ipinahayag nina Xunzi at Adam Smith, ang pagkamakasarili ang saligan ng gawaing pang-ekonomiya ng tao. Ipinahayag ito ni Locke bilang “Kung saan walang pagnanasa, walang sipag” (Where there is no desire, there will be no industry). Kaya dapat bigyang-katwiran ang pagkamakasarili, ang paghahangad ng tubo. Ngunit dapat pigilan ang pagkamakasarili na pinsalain ang kapakanang pampubliko at umunlad tungo sa kasakiman. Dito ang suliranin. Dapat pangasiwaan ang kasakiman. Sa pagbibigay-katwiran sa paghahangad ng tubo, wastong ginagampanan ng laissez-faire ng Kanluran ang papel nito. Ngunit dahil walang tagapagbantay, bumabagsak ang laissez-faire bilang biktima ng kasakiman.

Madalas mangyari ang hilig na hindi maibukod ang paghahangad ng tubo at ang kasakiman sa Kanluran, na higit na nagpapahalaga sa batas kaysa sa etika. Sa Kanluran, lumitaw ang pananalitang “Mabuti ang kasakiman” (Greed is good). Ginamit ito ng mamumuhunan sa Wall Street na si Boesky (Boesky) sa talumpati sa pagtatapos sa UC Berkeley noong 1986. Ipinaliwanag niya na malusog ang kasakiman at maaari kang makadama ng kabutihan kahit taglay mo ito. Naging tanyag din ang pananalitang ito nang gamitin bilang linya ng tauhang si Gordon Gekko (Gordon Gekko) sa pelikulang Wall Street noong 1987. Sa Kanluran, iginigiit na nakapag-aambag ang kasakiman hindi lamang sa tagumpay ng indibidwal kundi pati sa pag-unlad ng ekonomiya. Mula dekada 1980, naging pariralang kumakatawan sa diwa ng kapitalismong pampinansiyal ng Amerika ang pananalitang ito.

Sa Kanluran, naging simbolikong pananalita ang “Mabuti ang kasakiman” na sinisipi kapwa sa pagpuri at pagpuna sa kasakiman. Naglalaman ito ng lohika ng kapitalismo ng malayang pamilihan na kayang pasiglahin ng kasakiman ang lakas ng ekonomiya at inobasyon. Ang paggiit na ang kasakimang humahangad ng pansariling interes ay makapagpapataas ng paglago, kompetisyon at kahusayan ng kompanya at makapagpapalaki ng yaman ng buong lipunan ay kaayon ng teorya ni Adam Smith ng “di-nakikitang kamay” na lumilikha ang pansariling interes ng kapakanang pampubliko, at ng lohika ni Milton Friedman na “ang panlipunang pananagutan ng kompanya ay ang palakihin ang tubo”. Ang kasakiman ay sa orihinal labis na pagnanasa na maaaring makapinsala sa iba at sa lipunan. Ngunit kasabay nito, dahil ang pagnanasa ng tao ang lakas na nagpapakilos sa pag-unlad at tagumpay, nagkakaroon ng ganitong kalituhan. Lalo itong nagiging pangunahing suliranin sa Kanluran na sumasandig lamang sa batas sa halip na sa etika.

Idinidiin ng pananalitang “Mabuti ang kasakiman” ang positibong panig ng kapitalismo, ngunit pinupuna ito dahil ang labis na kasakiman ay maaaring magdulot ng di-pagkakapantay-pantay, pagkasira ng kapaligiran at kawalang-katatagan ng lipunan. Ngunit dahil ang kasakiman (greed) at ang paghahangad ng tubo (profit-seeking) ay kapwa nagsisimula sa pagnanasang “nais pa ng higit”, malabo ang hangganan. Ang iisang kilos ay maaaring magmukhang kasakiman o makatwirang paghahangad ng tubo ayon sa konteksto. Halimbawa, ang pagpapalaki ng tubo ng kompanya ay normal na gawain sa ekonomiks, ngunit kapag binalewala nito ang panlipunang pananagutan, pinupuna ito bilang kasakiman. Hindi ganap ang pagbubukod ng kasakiman at paghahangad ng tubo, at nagbabago ito ayon sa mga pamantayang panlipunan at pagpapahalaga. Ibig sabihin, pumapasok ito sa kategorya ng etika.

Ang paghahangad ng tubo, bilang diwa ng gawain ng kompanya, ay kinikilala bilang makatwirang gawaing pang-ekonomiya. Ang saligang layunin ng kompanya ay palakihin ang tubo para sa mga shareholder at stakeholder. Ngunit kapag naging kasakiman ito, dapat itong pigilan. Ngunit ang kasakiman ay konseptong etikal at moral na walang malinaw na kahulugan sa batas. Kaya mahirap parusahan o patawan ng sanksiyon sa hukuman dahil lamang “sakim” ang isang tao. Pangunahing kinokontrol ng batas ang mga ilegal na gawain (pagsasabwatan sa presyo, pang-aabuso sa monopolyo, panloloko, di-patas na kalakalan at iba pa), at hindi tuwirang kinokontrol ang motibong tinatawag na ‘kasakiman’. Sa batas, hindi maitatakda nang hiwalay ang ‘kasakiman’, at posible lamang ang sanksiyon kapag nangyari na ang ilegal na resulta. Ngunit sa antas na panlipunan at etikal, kapag nagpakita ang kompanya ng ‘kasakiman’ na lampas sa payak na paghahangad ng tubo, lumalaki ang pagpuna at ang panawagan para sa regulasyon. Sa antas na etikal, posible ang pagbubukod ng paghahangad ng tubo at kasakiman. Ang pagkapinsala ng kapakanang pampubliko dahil sa pagpapahayag ng kompanya ng walang katapusang pagnanasang mag-angkin at mamahala ay tipikal na halimbawa ng kasakiman. Kaya pinarurusahan ng batas ang kasakiman pagkatapos, kapag nangyari na ang ilegal na resulta. Bago noon, sumasandig ang lipunan ng tao sa “etika”.

Sa sibilisasyon ng Kanluran na may saligang pamamahala ng batas, ginagawang pinakamahalagang panimulang punto ng kilos ng tao ang batas. Sa Korea man, na lubhang naimpluwensiyahan ng Kanluran, naging tila uso ang paggiit ng “pamamahala ng batas”. Ngunit kasinghalaga ng pamamahala ng batas ang etika. Kailangang maunawaan kung bakit pinahahalagahan ng sibilisasyon ng Silangan ang etika nang higit kaysa sa batas. Ito ay dahil sa teorya ng Kanluran ng pagtatagpo ng pansariling interes at kapakanang pampubliko, itinuturing na malulutas ng batas ang lahat. Ngunit sa teorya ng Silangan ng banggaan ng pansariling interes at kapakanang pampubliko, itinuturing na napananatili lamang ang kaayusan ng lipunan kung idinidiin ang etika. Itinuturing ng Kanluran na sa proseso ng pagpapahayag ng pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa ng kalikasan ng tao, sa huli ay “kusang magwawagi” ang pagmamalasakit sa kapwa, at itinuturing ng Silangan na kapag pinangasiwaan lamang ng etika at batas ang malakas na pagkamakasarili ay makakamit ng mahinang pagmamalasakit sa kapwa ang “timbang” sa malakas na pagkamakasarili.

Ang ganitong tradisyon ng batas at etika sa Silangan at Kanluran ay hindi ganap. Ibig sabihin, hindi ito mabibigyan ng pagiging ganap na ang akin ay tama at ang iyo ay mali. Higit na angkop na ituring itong pagsasalamin sa heopolitikong katangian ng bawat rehiyon. Sa Silangang Asya, lumitaw bilang kamalayang etikal ang mithiing Taoista at Konfusyano na ang pinuno ay dapat taong may “kabutihan (德)” at “moral na pagiging lehitimo”. Itinuring na ang yaman ay kaugnay ng pansariling pagnanasa at sumasalungat sa pampublikong pamumuno. May pagkaunawang “kapag lumahok ang mayaman sa politika, hinahangad niya ang pansariling interes”. Bilang kabutihan ng pinuno, pinahalagahan ng monarka ang pagtitipid at katapatan, at ang labis na yaman ay sa halip nagdulot ng kawalang-tiwala. Inilahad ni Sima Qian sa Mga Talang Pangkasaysayan ang ugnayan ng yaman at kalikasan ng tao (Mga Talang Pangkasaysayan 129-29): “Sa pangkalahatan, kapag sampung ulit ang yaman ng iba, sinisiraan siya ng tao; kapag sandaang ulit, kinatatakutan; kapag sanlibong ulit, ginagawa ang kanyang gawain; kapag sampung libong ulit, nagiging alipin niya. Ito ang batas ng lahat ng bagay.” Sa Kanluran din, madalas ulitin ang kasabihang “Sa likod ng bawat kayamanan ay may nakatagong krimen” (Behind every fortune there is a crime).⁴⁹⁴

Sa Kanluran, dahil sa heopolitikong tradisyon ng kultura ng pananakop, mula pa noong panahong Griyego at Romano ay madalas na sinosolo ng mga maharlika at mayayaman ang kapangyarihang pampolitika. Ang yaman mismo ang saligan ng kapangyarihan. Kahit matapos ang Gitnang Panahon, natural na tinanggap na gumagamit ng impluwensiyang pampolitika ang mayayamang uri tulad ng mga panginoong pyudal, kapitalistang mangangalakal at bangkero. Kahit sa panahon ng makabagong demokrasya, kasabay ng pag-unlad ng kapitalismo, ginawang institusyon ang realidad na “hindi naghihiwalay ang yaman at kapangyarihan”. Sa Kanluran, lubhang umaasa ang mga pinunong pampolitika sa malalaking may-ari ng ari-arian o sa suporta ng mga kompanya. Sa diwa ng pagtutulungan, sinusuportahan ng pinuno sa pamamagitan ng batas ang kanilang mga interes. Sa pilosopiyang pampolitika at pang-ekonomiya, ang teoryang naggigiit ng trickle-down effect ang nagtatanggol sa pagkakatali ng yaman at kapangyarihan.

Ang etika ng Silangan at ang batas ng Kanluran ang saligan ng mga sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Silangan at Kanluran. Ngunit kahit inuuna ng Silangan ang etika, nagtatayo ito ng sistemang sabay na gumagamit sa etika at batas sa angkop na paraan. Noon pa mang bago ang ating panahon ay ipinapakumbinsi na ni Xunzi na napananatili lamang ang kaayusan ng lipunan kung pinangangasiwaan ang kalikasan ng tao sa pamamagitan ng “etika at batas”. Ang ganitong sinkretismo (syncretism) ng Silangan ay naipahahayag sa sibilisasyon ng Silangan bilang “Konfusyano sa labas, Legalista sa loob” (外儒內法), na nagbabandila ng etika at pinupunan ng batas, o bilang kaisipang Huang-Lao (黃老思想), na nagbabandila ng di-pagkilos at pinupunan ito ng batas. Ngunit ang Kanluran, dahil sa impluwensiya ng relihiyong ipinahayag, metapisika, ideolohiya at iba pa, ay labis na sumasandig sa batas at halos walang interes sa etika, lalo na sa antas ng ekonomiyang pampolitika. Maraming suliranin sa lipunan ng tao na mahirap lutasin ng pamamahala ng batas. Dapat makialam ang etika.

Kapwa inuna nina Confucius at Hesus ang paglutas sa pamamagitan ng etika bago dalhin sa batas ang suliranin. Masasabing kapwa itinuring ng dalawang palaisip na ang batas ay huling paraan, at dapat munang lutasin ng lipunan ng tao ang suliranin sa pamamagitan ng etikal na pagkakasundo at moral na pagsasagawa. Ang kaisipang “etika bago ang batas” ay dahil kapag pinatakbo ang lipunan sa batas lamang, pagpipilit at parusa lamang ang natitira at naglalaho ang kusang moralidad ng tao. Inaakay nito ang buong lipunan sa istrukturang lalong nagpapahirap sa suliranin.

Sa usapin ng ekonomiyang pampolitika, tinitiyak ng batas ang paghahangad ng tubo, at pinipigilan ng etika ang kasakiman. Ginagampanan ng teorya ni Adam Smith ng di-nakikitang kamay ang papel ng pagpapalaya sa gawaing pang-ekonomiya ng tao mula sa etika. Nananatili nang buo ang kasakiman. Sa huli, nagdudulot ang teorya ng di-nakikitang kamay ng polarisasyon sa pamamagitan ng pagsasanib ng negosyo at parlamento. Sapagkat nasa iisang bangka ang negosyo at ang pinuno. Ngunit sa teorya ng Silangan ng mapang-agaw na kamay, taglay ng pinuno bilang pinakamalaking tungkulin ang etikal na pananagutang pigilan ang polarisasyon. Ibig sabihin, dapat siyang tumuon sa pagtatanggol sa gitnang uri kaysa sa polarisasyon. Sa kasaysayan din ng Silangan, kapag nakisali ang hari sa polarisasyon at nagtamasa ng yaman, bumabagsak ang dinastiyang iyon at lumilitaw ang bagong dinastiyang papalit dito. Nagsimula ang bagong dinastiya sa pagtuon sa pag-aalis ng polarisasyon sa pamamagitan ng malaking pagbababa ng buwis.

Sa pangangasiwa sa pagkamakasarili ng tao, sa pagitan ng dalawang sistemang pilosopiko ng Silangan at Kanluran, ang di-nakikitang kamay ng Kanluran at ang mapang-agaw na kamay ng Silangan, ang pilosopiyang lumilikha at nagtatanggol sa gitnang uri ang nagpapatunay ng bisa nito. Gaano man lumaki ang ekonomiya ng bansa, kung patuloy na lumalaki ang agwat ng mayaman at mahirap, hindi gagana nang wasto ang ganoong bansa. Kapag matibay lamang ang gitnang uri maipamamalas nang wasto ng estado ang kahusayan nito. Ngunit sanay ang ekonomiyang pampolitika ng Kanluran na gawing mayaman ang mayaman. Ang lohika ng di-nakikitang kamay ay, batay sa indibidwalismo, lumilikha ito ng mayayaman, at ang gawaing pang-ekonomiya na nililikha ng mayayamang iyon ang lumilikha ng gitnang uri sa pamamagitan ng trickle-down effect at iba pa. Totoo ba ito?

Ang mga pagpapahalaga ng Kanluran ay nakasalig sa pilosopiya sa indibidwal. Para sa mga Kanluranin, may unang karapatan ang relihiyon, katotohanang metapisiko, batas at iba pa kaysa sa ugnayan sa ibang tao. Ngunit mahalaga ang mga pagpapahalagang nakapaloob sa mga kasangkapang ito, ngunit dapat ding mag-ingat na maaaring kumilos ang pagnanasang gamitin ang mga kasangkapang ito upang pamahalaan ang iba at palakihin ang sarili. Kung susuriin sa ekonomiyang pampolitika, maraming batas na ginagawa ng parlamento ng Kanluran ang nagbabandila ng maraming kalakasan, ngunit kasabay nito ay humahantong din sa pagpapalaki ng yaman ng tribalismo at sa paglaki ng agwat ng mayaman at mahirap. Lalong yumayaman ang mayayaman, at lumiliit at humihina ang gitnang uri.

Masasabing ang ekonomiyang pampolitika ng Kanluran, sa panig na pilosopiko, ay nasa kalagayang walang depensa sa kaisipan laban sa pagkamakasarili ng indibidwalismo. Sapagkat itinatakda ang direksiyon ng ekonomiya ng pamilihan tungo sa pagpapabaya sa pagkamakasarili ng indibidwal. Ang dahilan nito, gaya ng ilang ulit nating nasuri, ay sa pilosopiya ni Adam Smith ng ekonomiya ng pamilihan, pinababayaan ang pagkamakasarili ng indibidwal at walang ibinibigay na anumang etikal na reseta para dito. Siyempre, sa Kristiyanismo ay ginagawang usapin ang kalikasan ng tao sa pamamagitan ng kamalayan sa kasalanang orihinal, at sa mga Ebanghelyo ay malinaw na binabalaan ang yamang materyal at ginagawa itong usapin sa antas na etikal. Ngunit mukhang itinuring ng karamihan ng makabago at kasalukuyang palaisip pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran na walang kaugnayan ang etika sa kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya o sa pagkamakasarili ng indibidwalismo. Sapagkat, tulad ni Adam Smith, nagsisimula sila sa kalikasan ng tao na mabuti ayon sa pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao.

Sa kabilang dako, sa Konfusyanismo at Taoismo ng Silangan, ang ubod ay ang pag-iingat at pangangasiwa sa antas na etikal sa kalikasan ng tao at sa pagkamakasarili. Malinaw na nagkakaiba ang paninindigan ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran na nagpapabaya o nagtataguyod sa pagkamakasarili at ang paninindigan ng kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng Silangan na nag-iingat o nangangasiwa rito. Sa kalikasan ng tao, ang pinakamalakas ay ang pagkamakasarili. Dapat maunawaan ng pinuno ang ubod ng ganitong pagkamakasarili. “Kapag lumaya sa pagkamakasarili, makikita ang pinagmumulan ng Dao. Sa loob ng pagkamakasarili, ang paglitaw lamang ng Dao ang makikita” (Daodejing, kabanata 1). Sa pamamagitan ng pag-iingat sa kalikasan ng tao, inilalahad ni Xunzi sa pinuno at sa bayan ang panimulang punto ng pagpapanatili ng kaayusang panlipunan: “Dahil sakim sa pakinabang at kasiyahan ang kalikasan ng tao, kapag sinunod ito ay nagbabanggaan at naglalaho ang pagbibigayan. Kapag ang kalikasan lamang ng tao ang sinunod, madaling nahuhulog ang tao sa inggit at poot, kaya naglalaho ang katapatan at pagtitiwala” (Xunzi 23:1). Lalo nang inilalahad ni Xunzi na nagdudulot ng kaguluhan sa lipunan ang pagpapabaya sa pagkamakasarili: “Kung pababayaan ang kalikasan ng tao at mabubuhay ang bawat isa ayon lamang sa damdamin, tutuon sa pag-aaway at pang-aagaw, maglalaho ang kaayusang panlipunan, at magiging magulong daigdig ito” (Xunzi 23:1).

Sa Kanluran, dahil hindi kinokontrol ng etika ang pagkamakasarili ng indibidwalismo, inilalapat ang lohikang “ang lahat ng hindi ipinagbabawal ng batas ay makatwirang pinahihintulutan”. Ang bunga nito ay lalong masiglang kumikilos ang pagkamakasarili ng indibidwalismo sa ekonomiya ng pamilihan ng Kanluran. Masasabing ang buong kaisipang Konfusyano ay paliwanag tungkol sa etikang kailangan ng tao sa buhay panlipunan at tungkol sa paglinang sa sarili upang maisaloob ito, at sa Taoismo man ay paulit-ulit na idinidiin ang kahalagahan ng etika at moralidad. Dahil dito, nagtatakda ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ng lubhang magkaibang reseta para sa kalikasan ng tao. Lalo na kaugnay ng ekonomiyang pampolitika, sa kaisipan ng Kanluran ay sumasandig sa batas at sa saligan ay inaalis ang etika, ngunit sa kaisipan ng Silangan na nakasalig sa Taoismo at Konfusyanismo, ang etika at hindi ang batas ang bumubuo sa ubod. Ipinaliliwanag mismo sa Mga Analekta na dapat munang mapanatili ang etika bago ang batas: “Kapag marami ang batas at mabigat ang parusa, itinatapon ng bayan ang hiya at ginagawa ang anumang nais; kapag masagana ang kabutihan at wasto ang kagandahang-asal, nagkakaroon ng hiya ang bayan at nagiging matuwid” (Mga Analekta 2:3).

Sa Kanluran, hanggang ngayon ay nakatuon sa batas kapag tinatalakay ang ekonomiyang pampolitika. Sa karamihan ng pagkakataon, inaalis ang etika. Sa kabilang dako, sa Silangan, nakaluklok sa ubod ng ekonomiyang pampolitika ang etika tulad ng sipag, pagtitipid at kawalan ng kasakiman. Ang etika sa paggawa ng ekonomiyang pampolitika ng Silangan ay nagmumula sa pag-iingat laban sa pagkamakasarili. Sa buhay panlipunan, dapat hangarin ng tao ang sipag at pagtitipid sa pamamagitan ng edukasyon at paglinang sa sarili, at sa pagpapahayag ng pagkamakasarili ay isaloob ang malasakit at kababaang-loob sa halip na kasakiman. “Ang pinunong nakauunawa sa Dao ay malaya mula sa kasakiman. Hindi niya itinuturing na mahalaga ang mga kayamanang mahirap makuha” (Daodejing, kabanata 64). Para sa ganitong pinuno, “sa pamamahala sa tao at paglilingkod sa langit, walang hihigit sa sipag at pagtitipid. Ang pagtitipid ay maagang pagsunod sa Dao” (Daodejing, kabanata 59). Sa pakikitungo sa tao, tatlong bagay ang pinahahalagahan ng pinuno: “Ingatan nang mahalaga ang tatlong kayamanan. Ang una ay malasakit, ang ikalawa ay pagtitipid, ang ikatlo ay kababaang-loob” (Daodejing, kabanata 67). Sa Taoismo, pinakamahalaga ang pangunguna ng pinuno sa halimbawa. Kapag nagtamasa ng yaman ang pinuno at ipinagmalaki ito, tatalikuran ng mamamayan ng bansang iyon ang diwa ng sipag at pagtitipid.

Ang kalikasan ng tao at ang kulturang etikal ng sipag at pagtitipid

Ang sibilisasyong nakasentro sa etika ng Silangan ay hindi nagkataon lamang. Hindi rin ito malilikha ng anumang pasya o desisyon sa patakaran. Nakababad ito sa kasaysayan at tradisyon. Ang pagkakaiba ng Silangan at Kanluran ay nagmumula sa pagkakaiba ng mga konsepto ng relasyonalismo ng Silangan at indibidwalismo ng Kanluran sa pilosopikong pag-iisip. Sa kalikasan ng tao na ipinanganganak na may malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa, napananatili lamang ang kaayusang panlipunan kung uunahin ang kulturang etikal ng sipag at pagtitipid. Ang kulturang etikal ng Silangan ay may saligang pilosopiko na iba sa Kanluran. Ipinaliwanag ni Max Weber (1864–1920) ang etikang Protestante sa paggawa sa kanyang aklat na Ang Etikang Protestante at ang Diwa ng Kapitalismo (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) na inilathala noong 1904. Mataas niyang tinasa ang etikang Protestante sa paggawa bilang espirituwal na haligi ng kapitalismo. Ngunit ang etika sa paggawa ni Weber ay malaki ang pagkakaiba sa ugat nito sa etika sa paggawa ng Silangan.

Ang etikang Protestante sa paggawa: pinaniwalaan na ang “saloobin ng sipag at pagtitipid” ng mga Protestante na lumitaw matapos ang Repormasyon sa Kanluran noong ika-16 na siglo ay lumilitaw sa indibidwal bilang patunay na tumanggap siya ng pagpapala (grace) ng Diyos, ang kondisyon upang makarating sa langit. Kaya dahil sa relihiyosong sigasig, nagkaroon ang lahat ng “saloobin ng sipag at pagtitipid”.⁴⁹⁵ At ang paggiit ay ang ganitong diwa ng sipag at pagtitipid ang humantong sa pag-iipon ng kapital at sa paglago ng pamumuhunan, at nagbigay-daan sa kapitalismo ng Kanluran. Mukhang malaki ang kaugnayan ng ganitong kaisipan sa eskatolohiya ng Kanluran na nagpatuloy mula Gitnang Panahon hanggang sa unang bahagi ng makabagong panahon. Dahil naniwala sila na ang mga pinagpala lamang ang maliligtas kapag dumating ang wakas ng daigdig at ang muling pagdating ni Hesus, malaki ang posibilidad na sinikap nilang ipakita ang patunay ng masigasig na paggawa.

Ngunit ngayon, kahit sa Kanluran ay hindi na marami ang seryosong naniniwala sa panrelihiyong wakas ng daigdig. Kung gayon, naglalaho ang etikang Puritano sa paggawa. Sapagkat nawawala ang batayan na ang masipag na tao ay tatanggap ng pagpapala ng Diyos at makararating sa langit. Sa panahon, kasabay ang pagbabagong ito ng pagpapabaya sa pagkamakasarili ng makabagong ekonomiks na pinangunahan ni Adam Smith, kaya sa Kanluran, hindi tulad ng sa Silangan, lumitaw kasabay ng kultura ng pagkonsumo ang saloobing “tamasahin agad ang kasiyahan hangga’t posible” (instant gratification). Ipinaliliwanag ni Niall Ferguson sa kanyang aklat noong 2011, Civilization: The West and the Rest, ang ugnayan ng kamalayan sa paggawa at relihiyosidad sa Kanluran. Ibig sabihin, humahantong siya sa konklusyon na higit na mahina ang kamalayan sa paggawa ng Europa kaysa sa Amerika, at mas mahina rin ang relihiyosidad ng mga Europeo kaysa sa mga Amerikano. Ibig sabihin, iniharap niya ang estadistika na mga 20% na mas marami ang trabaho ng mga Amerikano kaysa sa mga Europeo, at ang bahagdan ng pagsisimba ay mga 10% sa mga Europeo samantalang umaabot sa 36% sa mga Amerikano. ⁴⁹⁶

Sa kabilang dako, ang etikang Konfusyano sa paggawa ng Silangan, dahil ginagawa ito para sa sarili, ay isinasagawa dahil sa panloob na pangangailangan nang walang kaugnayan sa pagbabago ng teoryang panrelihiyon o sa kapalarang itinatakda ng teorya ng wakas ng daigdig, kaya masasabing may matatag itong saligan. Binabanggit ng pahayagang The Economist bilang mga pagpapahalaga ng Asya ang “edukasyon, sipag, pagtitipid, at ang saloobing ipagpaliban ang kagyat na kasiyahan para sa mas malaking tagumpay sa hinaharap”. ⁴⁹⁷ Inilalarawan din ni Ferguson sa nabanggit na aklat na kung gagawing batayan ang Estados Unidos sa pagitan ng mga Europeo, Amerikano at taga-Silangan, ang mga Europeo ay nagtatrabaho nang mga 20% na mas kaunti kaysa sa mga Amerikano at ang mga taga-Silangan ay mga 30% na mas marami, at na pinakamalakas ang kamalayan sa paggawa ng Silangan.

Sa etika sa paggawa, ang may pinakatuwirang impluwensiya sa ekonomiyang pampolitika ay ang sipag at pagtitipid. Ibig sabihin, kung gaano kasipag gumawa at kung gaano karami ang inimpok. Sa puntong ito, angkop ang kamalayan sa paggawa ng Silangan sa indibidwal, lipi at estado, at nagpapakita ito ng lubhang mataas na antas ng pamumuhunan at pag-iimpok kumpara sa Kanluran. Inihahambing ni Ferguson sa kanyang aklat ang lubhang mataas na utang ng estado ng Kanluran at ang suliranin nito. Itinuturo ng Amerikanong mamamahayag pang-ekonomiya at manunulat na si Paul Blustein (Paul Blustein) na patuloy na binibili ng Estados Unidos ang mga produktong dayuhan sa dolyar na kaya nitong ilimbag nang walang hangganan, at ito ay naiipon nang buo bilang utang ng Estados Unidos. ⁴⁹⁸ Tinanaw ni Ferguson na ang utang ng Estados Unidos, 32% ng GDP noong 2001, ay biglang lumaki tungo sa 66% noong 2011, at kung magpapatuloy ang takbo noong 2011, tataas ito sa 90% sa 2021, 150% sa 2031, at 300% sa 2047. Lalong malubha ang suliranin sa Estados Unidos dahil hindi kasama sa napakalaking utang ng estado na ito ang mga obligasyon sa seguro sa kalusugan, seguridad panlipunan at pensiyon na umaabot sa mga 100 trilyong dolyar, kaya lubhang malubha ang pananalapi ng estado ng Estados Unidos. Sinusuri niya na nasa kalagayan itong mas masama pa kaysa sa Gresya nang humarap ito sa kagipitan.⁴⁹⁹

Ang tinatawag na kambal na depisit (twin deficit), kung saan sabay na nangyayari ang depisit sa badyet at depisit sa kalakalan, ay nagdudulot sa bansa ng krisis pang-ekonomiya na hindi nito makakayanan. Ang bansa lamang na may pangunahing pananalapi ng daigdig, tulad ng Estados Unidos, ang eksepsiyon. Sapagkat kaya nitong patuloy na maglimbag ng pera. Ito ang dahilan kung bakit napananatili ng Estados Unidos ang lakas nito kahit patuloy ang kambal na depisit. Hanggang kailan magpapatuloy ang ganitong kalagayan?

Ang pinakaipinagtaka at pinakamahirap unawain ng mga palaisip na Kanluranin noong Panahon ng Kaliwanagan ay ang pagkakaroon ng sibilisasyon ng Silangan ng mahusay na sistemang etikal nang walang konsepto ng Diyos. Kaugnay ng pagkamakasarili ng indibidwalismo, ang pagpapabaya ng Kanluran ang nagsilang ng kultura ng pagkonsumo at utang ng Kanluran, at ang kaisipan ng Silangan ng pangangasiwa at pagpipigil sa pagkamakasarili ng indibidwalismo ang nagsilang ng kultura ng sipag at pagtitipid ng Silangan. May kalakasan ang Silangan sa mga saligan kumpara sa sistemang pampolitika at pang-ekonomiya ng Kanluran sa larangan ng etika, ang saligan ng sibilisasyon nito. Lumilitaw ito bilang kamalayan sa etika sa paggawa. Ang pagkakaroon ng Silangan ng higit na malakas na kakayahang makipagkumpitensiya at maliwanag na kinabukasan kaysa sa Kanluran sa saligan ay dahil mismo sa kamalayang ito sa etika sa paggawa. Ito ang dahilan kung bakit mahalaga ang etika sa ekonomiyang pampolitika. Hindi maitatakda ng batas ang sipag at pagtitipid o ang pangunguna sa halimbawa. Saklaw ito ng etika.

Malalim ang ugat ng ganitong etika sa paggawa. Si Poivre (Poivre), isa sa mga palaisip na pisyokrata ng Pransiya na nasuri natin sa itaas, ay naglakbay sa Silangan noong kalagitnaan ng ika-18 siglo at ganito ang isinulat tungkol sa etika sa paggawa ng Silangan:

Ang tamad ay tampulan ng lubhang matinding paghamak. Itinuring ang tamad na kasapi ng lipunan na kumakain dito na tulad ng parasito. Hindi rin pinabayaan ng pamahalaan ang ganitong mga tamad…Sa tradisyon, ang lahat ay nakatakdang magtrabaho, at malalim at malawak na laganap sa bayan ang kaisipang kapag may hindi nagtatrabaho sa isang sulok ng bansa, may nagugutom at napipinsala dahil dito sa ibang sulok ng bansa.⁵⁰⁰

Ang malalim na nakaugat na etika sa paggawa na natuklasan at hinangaan ni Poivre sa Silangan noong ika-18 siglo ay nagpapahalaga sa edukasyon, pagpipigil at paglinang sa sarili ng Silangan na nakatuon sa etika. Kaya maaga nang idiniin sa Silangan ang kahalagahan ng edukasyon. Idiniin ni Confucius: “Sa kalikasang taglay sa pagsilang, magkakahawig ang lahat ng tao; sa edukasyon, malaki ang pagkakaiba ng tao.” At “Sa edukasyon, walang dapat iwan.” Ang edukasyon ng Silangan na nakasalig sa kalikasan ng tao ay nakatuon sa kulturang etikal ng sipag at pagtitipid at sa paghubog ng pinuno.

Ang sistema ng mga pagpapahalagang likas sa kulturang espirituwal ng Silangan, ang Konfusyanismo (ang tradisyon ng pagpapahalaga sa edukasyon at meritokrasya, ang kultura ng pandaigdig na etika at ng sipag at pagtitipid), ang Taoismo (ang kaisipang pampolitika at pang-ekonomiya ng maliit na buwis at maliit na pamahalaan, ang pagkakatugma ng kalikasan at tao) at ang Budismo (ang kaisipan ng habag, ang pagpapahalaga sa di-pag-aangkin), ay may ubod na mga pagpapahalagang etikal na pinababayaan ng pilosopiyang Kanluranin. Sa isang salita, ito ay sipag at pagtitipid. Ang kamalayan sa paggawa na idinidiin ng edukasyon ay usapin hindi ng batas kundi ng etika. Ang iginigiit ng etika ay mismong ang pag-iingat laban sa kasakiman. Malalapitan sa pamamagitan ng etika ang pagbubukod ng paghahangad ng tubo at kasakiman. At hindi mag-uugat sa lipunan ang ganitong kamalayang etikal kung hindi magpapakita ng halimbawa ang pinuno.

Ang pangunguna ng pinuno sa halimbawa: ang kaisipan ng pinuno (君子) at ng pantas (聖人)

Nakatuon ang sibilisasyon ng Silangan sa kung paano huhubugin ang pinuno at papamahalain siya sa bansa. Kahawig ng kaisipang Taoista ng pantas ang kaisipang Konfusyano ng junzi (君子). Idinidiin ng kaisipang Konfusyano ng junzi ang moral na taong tumutupad sa moral na paglinang sa sarili at sa panlipunang pananagutan, at iniharap naman ng kaisipang Taoista ng pantas ang mithiing taong nakikipag-isa sa kalikasan at nagsasakatuparan ng di-pagkilos na kaayon ng kalikasan. Ngunit kapwa sila tumutukoy sa pinuno. Sa kaisipan ng Silangan, sa paghahambing ng pinuno at kalahok (xiaoren, 小人) ng Konfusyanismo at ng pantas at bayan ng Taoismo, idinidiin ang papel ng pinuno na nagpapasunod sa pinuno o sa pantas sa halip na sa kalahok o sa karaniwang bayan, ibig sabihin sa masa. Ang pagpapahalaga sa etikal na papel ng pinuno sa panig pampolitika at pang-ekonomiya ay lalong mahalaga sa edukasyon ng Silangan.

Ang etikal na papel ng pinuno ay lalong idinidiin sa sistema ng relasyonalismo (relationalism) na nagtatapat sa pinuno at kalahok. Sa edukasyon at paglinang sa tao, sinusunod ng Kanluran ang indibidwalismo (individualism) at idinidiin ang pansariling kaganapan. Sa sinaunang Gresya din, gaya ng makikita kina Plato at Aristoteles, idiniin ang kahalagahan ng edukasyon, ngunit itinuon ang edukasyon sa pagkuha ng kaalaman ng indibidwal at sa paghahangad ng kaligayahan. Bagaman idinidiin sa etika ni Aristoteles ang mga kabutihang tulad ng katarungan, tapang, pagpipigil, pagkabukas-palad at doktrina ng gitnang landas, ipinaliwanag nito nang lohikal kung paano nagdudulot ng kaligayahan ng indibidwal ang mga pagpapahalagang etikal na ito, at hindi nito itinuon kung paano malilinang sa pamamagitan ng edukasyon ang mga pagpapahalagang etikal na iyon at makapag-aambag sa lipunan. Ang Etika (ethics) ni Spinoza na inilathala sa Kanluran noong ika-17 siglo ay naglalayon din, hindi tulad ng Mga Analekta ng Konfusyanismo o ng Daodejing ng Taoismo sa paglinang at edukasyon ng kabutihan ng indibidwal na nakatuon sa sipag, pagtitipid at paglilingkod sa lipunan, kundi sa “malayang tao” (free man) sa pamamagitan ng pagsasaliksik sa diwa ng Diyos at ng kalikasan ng tao. Sa kabilang dako, ang layunin ng sistemang pilosopiko ng Silangan ay hindi ilantad ang “diwa” ng mga bagay kundi ang “pagsasagawa”. Nakatuon ito sa paghubog ng mabuting pinuno.

Ang hindi pakikinig ay hindi kasinghusay ng pakikinig, ang pakikinig ay hindi kasinghusay ng pagkakita, ang pagkakita ay hindi kasinghusay ng pagkaalam, at ang pagkaalam ay hindi kasinghusay ng paggawa. Nasa pagsasagawa ang layunin ng pag-aaral. (Xunzi 8:9)

Ang kaisipang naglalagay ng diin ng edukasyon sa paglinang ng kabutihan ng bawat indibidwal ay nagsimula sa Kanluran kay Locke. Ang ganitong pilosopiya ng edukasyon ng Silangan na naitatag noong ika-5 siglo BK ay unang naipahayag sa Kanluran dalawang libong taon pagkaraan ni Locke (1632–1704): “Sa lahat ng taong ating nakakatagpo, mabuti man o masama, kapaki-pakinabang man o walang silbi sa lipunan, 90% ang itinatakda ng edukasyon.” At tulad ni Confucius, naniwala siya na “ipinanganganak na pantay-pantay ang lahat ng tao”.⁵⁰¹ Ngunit may mahalagang pagkakaiba ang pilosopiya ng edukasyon ng Silangan at ang pilosopiya ng edukasyon ni Locke. Bilang palaisip na Kanluranin na nakatali sa pilosopiyang Kanluranin, minaliit niya ang kahalagahan ng likas na hilig, at dito lumilitaw ang hangganan ng kanyang teorya ng kalikasan ng tao. Ang suliranin sa edukasyon ni Locke ay ang panig na hindi nito kinikilala ang papel ng likas na hilig. Pantay ang tao at mahalaga ang edukasyon, ngunit sa kanyang teorya ng kalikasan ng tao, pinalabis niya ang posibilidad ng isip at tinasa na nilalampasan ng isip ang hangganan ng likas na hilig. Sapagkat ang mga pagpapahalagang tulad ng kalayaan na pinahalagahan ni Locke ay hindi makatatayo sa itaas ng likas na hilig na pangalagaan ang sarili. Lubhang mahalaga ang kalayaang ibinibigay ng isip sa tao. Ngunit hindi malalampasan ng kalayaan ang prinsipyo ng likas na hilig na tinatawag na pananatiling buhay.

Sa sibilisasyon ng Silangan, ang layunin ay pangasiwaan at bantayan ang pagkamakasarili sa antas ng etika. Sa huli, ang sagot na etikal na lumutas sa hangganan ng kasakiman at paghahangad ng tubo, na hindi malulutas ng batas o tuntunin, ay ang diwa mismo ng kaisipan ng pinuno at kaisipan ng di-pagkilos ng Silangan. Naitatag at ginagamit na ng sibilisasyon ng Silangan ang mga lubhang kapaki-pakinabang na konseptong ito 2,500 taon na ang nakararaan. Ang junzi (君子) mismo ang kanais-nais na larawan ng pinuno: ang pinunong itinataas ang interes ng mamamayan bilang sariling interes, ang taong napalaya mula sa pansariling pagkamakasarili. Sa kabilang dako, ang kalahok ay tumutukoy sa karamihan ng tao, ang taong inuuna ang sariling pagkamakasarili saanman siya naroroon. Hindi siya angkop bilang pinuno, ngunit ipinakikita ng kasaysayan na madalas na nasa posisyon ng pamumuno ang kalahok. Ang larawan ng etikal na pinuno na inilalarawan sa Silangan bilang junzi at pantas ay makapagbibigay ng malaking ambag sa makabagong ekonomiyang pampolitika. Ang pinakamahusay na kabutihan ng pinuno ay nagiging hindi ang yaman kundi ang etika.

Iniisip ng pinuno ang katarungan, at iniisip ng kalahok ang pakinabang. (Mga Analekta 4:16)

Nasa kalooban ng pinuno ang kabutihan, at nasa kalooban ng kalahok ang ari-arian. (Mga Analekta 4:11)

Magkaugnay ang kaisipan ng pinuno at ang kaisipan ng di-pagkilos. Itinanim nila sa sibilisasyon ng Silangan ang isang pilosopiya ng ekonomiyang pampolitika na naglalayong bawasan hanggang sa pinakamaliit ang artipisyal na bahagi ng pagkilos ng tao. Lalo itong nagbababala laban sa panghihimasok ng pinuno. Ang pahayag ng Daodejing na “walang sariling plano ang pinuno, at ginagawa niyang sariling plano ang plano ng bayan” (Daodejing kabanata 49) ay may layuning pangasiwaan ang pagkamakasarili ng pinuno. Kaya ang pahayag na “kapag pinamunuan ng pinuno ang bansa sa pamamagitan ng di-pagkilos, kusang tumutupad ang bayan” (Daodejing kabanata 57) ay mismong pangangasiwa sa pagkamakasarili na tinatawag na estatismo. Kaayon ito ng iginiit ni Sima Qian sa Mga Talang Pangkasaysayan: “Ang pinakamabuting paraan ng pagpapatakbo ng bansa ay hayaan ang bayan na gawin ang nais nila…Ang pinakamasama ay ang makipag-agawan sa bayan upang habulin ang pakinabang na kasama nila.” (Mga Talang Pangkasaysayan 129-1) Lahat ng ito ay mga pilosopiyang naitatag bilang kaisipan sa ekonomiyang pampolitika ng Silangan bago pa ang ating panahon, at sa Kanluran, ang ganitong pilosopiya ng ekonomiyang pampolitika ay unang lumitaw lamang sa maagang makabagong panahon, dalawang libong taon pagkaraan ng Silangan.

Sa Silangan man o sa Kanluran, ang pinakamalaking dilema na likas sa ekonomiyang pampolitika ay ang pagbubukod ng paghahangad ng pakinabang at ng kasakiman. Ang paghahangad ng pakinabang ang nagpapakilos sa ekonomiya ng pamilihan. Kung wala ito, hindi maitatatag ang ekonomiya ng pamilihan. Kasabay nito, tiyak na kailangang pangasiwaan ang pagkamakasarili o kasakimang humahadlang sa kapakanang pampubliko. Ngunit imposibleng gawing malinaw ang hangganan ng dalawa. Lalo nang hindi ito maisasaayos ng batas o tuntunin. Kaya pumapasok sa larangang ito ang papel ng etika. Ang mahalaga ay ang pangunguna ng pinuno sa halimbawa. Gaano man kahusay ang batas, kung lalabagin ito ng pinuno sa samu’t saring paraan, walang silbi ang batas. Ang pinakakapansin-pansin sa pinuno ay ang pag-iipon ng yaman. Dapat may prinsipyong etikal na mahirap maging pinuno ang mayaman, at mahirap yumaman ang pinuno. Malulusutan ang batas sa samu’t saring paraan, ngunit tiyak na lilitaw ang ari-arian, at hindi ito maipaliliwanag nang etikal.

Sa antas ng pangangasiwa ng pagkamakasarili, idinidiin ng Taoismo ang kahalagahan ng papel ng pinuno. Ipinaliliwanag nito na mapananatili at mapauunlad lamang ang bansa kung gagawing saligan ng pinuno sa pagpapatakbo ng bansa ang pagmamalasakit sa kapwa. Ang etika ay nagiging naliwanagang pansariling interes.

Hindi nag-iipon ang pantas para sa sarili. Habang lalo siyang gumugugol para sa iba, lalo siyang nakayayakap.

Habang lalo siyang nagbibigay sa iba, lalo siyang nagkakaroon. (Daodejing kabanata 81)

Kapwa itinuturing ng Konfusyanismo at ng Taoismo na iisa at di-mapaghihiwalay ang etika at politika, at inilalarawan nila ang etikal na huwaran bilang junzi at pantas; kapag inilapat ito sa ika-21 siglo, ang junzi o pantas ay mismong ang kanais-nais na pinuno. Dapat unahin ng pinuno hindi ang ari-arian kundi ang pangunguna sa halimbawa na itinayo sa sipag at pagtitipid. “Masigasig ang pinuno sa pag-iipon ng totoo. Hindi siya masigasig sa pag-iipon ng ari-arian” (Mga Analekta 15:32). Kaya hindi iniipon ng pinuno ang sariling ari-arian, at itinutuon niya ang sarili sa pagbabahagi ng kanyang kakayahan para sa iba. “Hindi nag-iipon ang pinuno para sa sarili. Habang lalo siyang gumugugol para sa iba, lalo siyang nakayayakap. Habang lalo siyang nagbibigay sa iba, lalo siyang nagkakaroon” (Daodejing kabanata 81).

Kaya para sa pinuno ng Silangan, nagiging mahalaga ang pamantayang etikal bago pa ang tagumpay o pagwawagi. Sa Silangan, ang relasyonalismo ang bumubuo ng sibilisasyon na gumaganap kapalit ng indibidwalismo ng sibilisasyon ng Kanluran. Ginagawang pamantayan ng pinuno ang pagmamalasakit sa kapwa (naliwanagang pansariling interes, enlightened self-interest) kasama ang pangunguna sa halimbawa at ang katapatan. Hindi naman nawawala sa Kanluran ang ganitong larawan ng pinuno:

Nang siya ay mamatay, ang tanging ari-arian niya ay ang bahay na kanyang tinitirhan… Nang iwan niya ang tungkuling pampubliko noong 1953, ang tanging kita niya ay pensiyong militar na katumbas ng 112 dolyar bawat buwan. Nang alukin siya ng isang malaking kumpanya ng trabahong may malaking sahod, sumagot siya: “Hindi ako ang gusto ninyo. Ang gusto ninyo ay ang tungkulin ng pangulo, at hindi iyon akin. Pag-aari iyon ng sambayanang Amerikano, at hindi iyon ipinagbibili.”⁵⁰²

Ito mismo ang pananaw na etikal ni Pangulong Truman (Truman). Lubha ring iginagalang ang diwang ito sa Kanluran. Si Cincinnatus (Cincinnatus), na pinararangalan bilang huwarang estadista at mamamayan ng panahong Romano, ay mismong ganitong tao. Matapos maglingkod sa Roma taglay ang pinakamataas na kapangyarihan, umuwi siya sa kanyang bayan pagkaalis sa tungkulin at namuhay bilang karaniwang magsasaka sa nalalabi niyang buhay. Siya ang maalamat na Romanong hindi nag-imbot ng kapangyarihan at nag-alay ng sarili para sa kapakanang pampubliko, ang taong iginalang ni Washington, ang unang pangulo ng Estados Unidos. Noong 1790, pormal na itinatag sa Estados Unidos ang isang lungsod na tinatawag na Cincinnati. Ngunit ang ganitong larawan ng tapat, masipag at matipid na pinuno ay hindi ang pangkaraniwang larawan ng pinuno sa Kanluran. Mula kay Alejandro hanggang kay Cesar, mula sa mga dinastiya ng maagang makabagong panahon hanggang kay Napoleon, ang mga sinaunang pinuno ng Kanluran ay mga nagwagi at mananakop, at kasabay nito ay nagmay-ari ng napakalaking yaman. Bilang pagtulad sa ganitong larawan ng pinuno, mayayaman ang mga makabagong pinuno ng Kanluran. Ngunit gaya ng itinuro ni Mencius, kapag mayaman at naghahangad ng pakinabang ang pinuno, ang kanyang mga katuwang sa ilalim niya, at higit pa ang buong bayan, ay tutulad sa pinunong iyon at maghahangad ng pakinabang at nanaising yumaman. Sa huli, ayon sa ganitong larawan ng pinuno, ang lahat ng mamamayan ay maghahangad ng “yaman at katanyagan (Wealth and Fame)” sa halip na sa paghahangad ng mga etikal na mithiin.

Sa Silangan, itinuturing pa rin ng mamamayan na kabutihan ang sipag at pagtitipid, at ang huwaran ay ang pagiging tapat ng mga pinuno at ang pamumuhay nila, kahit matapos magretiro, ng tahimik na buhay na hindi mayaman. At sa ngayon, nananatili pa ring laganap sa praktika ang pilosopiyang ito. Sa Silangan, mahirap para sa mayaman ang pumasok sa politika, at hindi rin maaagaw ng mayaman ang pamamahayag. Salungat ito sa Estados Unidos, kung saan ang mga pinakamayayaman tulad nina Musk, Bezos, Murdoch at Ellison ay nagmamay-ari at nagpapalawak ng pangunahing midya. Ito ang pinagmulan ng pagtatasang “ang may hawak ng midya ang naghahari sa daigdig”.

Sa kaisipan sa ekonomiyang pampolitika ng Silangan, ang etika ang nagtatakda ng hangganan ng paghahangad ng tubo at ng kasakiman. Ang pag-agaw ng malaking korporasyon sa isang kompanya ng pamamahayag ay, sa Silangan, kasakimang lumalabag sa awtonomiya, at sa Kanluran, paghahangad ng pakinabang na nagdiriwang ng kalayaan. Ang pagiging pinuno ng mayaman o ang pagyaman ng pinuno ay, sa Silangan, paglabag sa awtonomiya na lumilihis sa di-pagkilos, at sa Kanluran, laissez-faire na naghahangad ng kalayaan. Ang ganitong mga pagbubukod ay saklaw na hindi maisasaayos ng batas sa sistema ng kaisipan ng sinadyang pagkilos (youwei, 有爲) ng Kanluran. Sa sistema ng kaisipan ng di-pagkilos ng Silangan, ito ang ubod ng etika.

Ang diwa ng sipag at pagtitipid ng mamamayan at ang tradisyon ng pangunguna sa halimbawa ng pinuno sa malinis na karukhaan: ito ang dapat ingatan. Dito mabisang makatutugon ang ekonomiyang pampolitika ng Silangan sa pagkamakasarili ng indibidwalismo, at ito mismo ang puntong makapagpapanatili ng kalamangan ng Silangan laban sa Kanluran sa mga saligan ng ekonomiya ng pamilihan. Sa panig ng kaisipan, ang pagpapabaya sa pagkamakasarili na likas sa padron ng ekonomiyang pampolitika ng Kanluran ay bumubuo ng magkabilang mukha ng iisang barya kasama ng sistemang pang-ekonomiya ng pagkonsumo at utang, at ang pangangasiwa sa pagkamakasarili na likas sa mga saligan ng ekonomiyang pampolitika ng Silangan ay bumubuo ng magkabilang mukha ng iisang barya kasama ng sistemang pang-ekonomiya ng sipag at pagtitipid. Sa alinmang lipunan, hindi maaaring yumaman ang lahat. Ngunit makapagtutulungan ang lipunan upang tulungan ang mahihirap. Sa lipunang nagtutulungan nang ganito, kailangang ipagtanggol ng pinuno ang kapakanang pampubliko at manguna sa halimbawa ng sipag at pagtitipid. Ito ang relasyonalismo.

Batay sa indibidwalismo, iginigiit ng ekonomiya ng Kanluran ang lohika na kapag yumaman ang ilan, malulutas ang agwat ng mayaman at mahirap sa pamamagitan ng epektong pagtulo (trickle-down). Ibig sabihin, ito ang teorya na kapag nakatuon ang mga pakinabang o yaman sa mga nakatataas na saray (ang mayayaman, malalaking korporasyon at iba pa), sa huli ay tutulo rin ito sa pamamagitan ng pamumuhunan, pagkonsumo at empleo hanggang sa mga nakabababang saray (ang karaniwang mamamayan, maliliit at katamtamang negosyo at iba pa), at lalago ang buong ekonomiya. Ngunit ito ay teoryang maipaliliwanag sa ekonomiya ng “estadong mananakop” na matagal na sumuporta sa ekonomiya ng Kanluran mula sa panahong Griyego-Romano hanggang sa panahon ng pananakop sa daigdig sa maagang makabagong panahon. Gayunman, hindi na ito maipaliliwanag matapos lumipat ang Kanluran mismo, sa maagang makabagong panahon, sa sistemang pang-ekonomiya ng “bansang-estado”. Ang pagsuporta sa mga nakatataas na saray ay humahantong sa tribalismo, at sa huli ay pinahihina lamang ang gitnang uri at pinalalaki lamang ang agwat ng mayaman at mahirap sa pagitan ng nakatataas at nakabababang saray.

Ang etikang pampolitika at padron ng ekonomiyang pampolitika ng sipag at pagtitipid ay malalim at malawak na likas sa sibilisasyon ng Silangan. Lalo na, ang tradisyon ng pangunguna ng pinuno sa halimbawa, bilang sistemang pilosopikong nakasalig sa relasyonalismo, ay masasabing higit na malusog at matibay kaysa sa Kanluran. Ngunit kung tatalikuran ng Silangan ang sarili nitong kultura at tradisyon ng sipag at pagtitipid habang natututo ng mga institusyon at pamantayan ng Kanluran na nakasalig sa indibidwalismo, lilipat ito mula sa bansa ng sipag at pagtitipid tungo sa pangkat ng mga bansa ng pagkonsumo at utang. Sa panahong iyon, mawawala sa Silangan ang kinabukasan kasama ng etika sa paggawa ng sipag at pagtitipid. Sa kabaligtaran, kung habang natututo ang Silangan ng mga institusyon ng demokratikong ekonomiya ng pamilihan ng Kanluran ay mapananatili nito ang sarili nitong diwa ng sipag at pagtitipid at ang tradisyon ng pagpapahalaga sa edukasyon at meritokrasya, magkakaroon ito ng sistemang pangkultura ng ekonomiyang pampolitika na maipagmamalaki nito sa hinaharap. Higit pa rito, makapag-aambag ang Silangan sa mas mahusay na pangangasiwa sa panahon ng malalaking pagbabago na kinakaharap ng sangkatauhan: ang polarisasyon at ang rebolusyon ng AI.