Mapinduzi ya akili bandia (AI) yanatupeleka wapi: mgawanyiko wa ncha mbili dhidi ya shuzhi (術治)

1) Mapinduzi ya akili bandia ni upanga wenye makali kuwili: kuongezeka kwa tija na kupanuka kwa mgawanyiko wa ncha mbili

Sasa tuko katikati ya mapinduzi ya akili bandia. Tukipanga hali kadhaa, tunapaswa kufahamu kiini cha tatizo la msingi linalomkabili binadamu. Masuala yanayojadiliwa sana ni hali ya kubuni ambapo akili bandia inachukua nafasi ya binadamu, au hali ya kubuni ambapo binadamu wanaoitawala akili bandia wanawatawala binadamu wengine. Jambo ambalo ni lazima kulizingatia kuhusiana na masuala haya ni asili ya binadamu. Ni kwa uchambuzi wa asili ya binadamu tuliyo nayo kama Homo sapiens tu ndipo tunaweza kuyakaribia masuala haya.

Katika mjadala kuhusu asili ya binadamu, tunapaswa kuchunguza fikra za Descartes (1596–1650), anayeitwa baba wa falsafa ya kisasa ya Magharibi. Fikra zake zilipofikia kilele chake, alichapisha vitabu viwili: Hotuba juu ya Mbinu (Discours de la méthode, 1637) na Kanuni za Falsafa (Principia Philosophiae, 1644). Humo, kupitia hoja “Nafikiri, kwa hiyo nipo”, aliifanya akili ya binadamu kuwa mahali pa uhakika pa kuanzia kwa fikra zote. Alisisitiza kwamba maumbile yanaweza kuelezwa kwa sheria za kihisabati na za kimitambo, na kwamba binadamu anaweza kuyatawala maumbile kupitia busara. Aliufafanua ulimwengu wa kimaada kama kitu kilicho tofauti na akili, chenye upanuzi (延長) kama sifa yake (res extensa), na akayaeleza maumbile kama kitu kinachosonga kwa kufuata sheria za kimitambo. Aliona kwamba akili ya binadamu, ikiiga ukamilifu wa Mungu, ina uwezo wa kuyaelewa na kuyadhibiti maumbile. Kwa hiyo alitoa mtazamo wa ulimwengu wa kimitambo kama kiini cha mtazamo wake wa maumbile. Alieleza kwamba maumbile ni kama mashine tata, na ukijua kanuni zake, yanaweza kuendeshwa na kudhibitiwa. Zaidi ya hapo, alifasiri ubinadamu-kitovu (anthropocentrism), yaani kwamba busara ya binadamu ina nguvu ya kuiga utaratibu wa Mungu, na kwa hiyo ina mamlaka ya kuyatawala maumbile.

Hivyo Descartes alichangia sana na kwa chanya maendeleo ya sayansi ya kisasa, na wakati huo huo alichangia kwa hasi katika kufungua ubinadamu-kitovu wa enzi ya itikadi. Hapa tunapaswa kuzingatia jinsi uchambuzi wa Descartes wa asili ya binadamu ulivyoongoza falsafa ya kisasa ya Magharibi kama “falsafa ya mantiki”. Falsafa yake ya mantiki inaonekana iliwazidi katika Magharibi wanafikra walioipinga, kama Spinoza au David Hume, licha ya umuhimu wao. Lakini katika enzi ya itikadi, ubinadamu-kitovu ulipoipeleka jamii ya binadamu hadi ukingoni mwa maangamizi, mfumo wa fikra wa Magharibi ulio na akili kama kitovu ulikabiliwa na changamoto kubwa. Licha ya misukosuko hii, falsafa ya mantiki ya Descartes bado imebaki kwa kina katika akili za watu wa Magharibi. Wanaoitegemea wanaendelea kufikiri kwamba maumbile au asili ya binadamu yanaweza kubadilishwa upya kwa nguvu ya binadamu.

Mapinduzi ya akili bandia ni suala linalohusu kazi za akili za ubinadamu. Mapinduzi ya Viwanda ni “mapinduzi ya misuli”, na mapinduzi ya akili bandia ni “mapinduzi ya akili”. Mapinduzi ya Viwanda yalikuwa tukio ambapo mashine zilichukua nafasi ya kazi za kimwili za binadamu na kupanua kwa mlipuko nguvu za uzalishaji. Injini ya mvuke, umeme na mifumo ya uzalishaji wa wingi vilianza kuendesha viwanda badala ya ‘misuli’ ya binadamu. Nguvu ya viwanda ilichukua nafasi ya misuli ya binadamu na ya wanyama ambayo binadamu waliitegemea tangu kujitokeza kwa Homo sapiens. Kwa upande mwingine, mapinduzi ya akili bandia ni “mapinduzi ya akili”. Akili bandia, kwa kusaidia au kuchukua nafasi ya shughuli za kiakili na za utambuzi za binadamu, inaunda ubunifu wa ngazi mpya. Mapinduzi ya akili bandia ni mkondo unaobadilisha kimsingi jamii, uchumi na utamaduni kwa ujumla huku ukipanua uwezo wa akili ulio wa pekee kwa binadamu. Yanaleta miundombinu ya data na ya kompyuta, kufanya maamuzi kwa kujitegemea, kuungana na ulimwengu wa kimwili, na mabadiliko katika mtindo wa maisha ya binadamu. Tuyaone vipi mapinduzi ya akili bandia?

Hata akili bandia ikiendelea kiasi gani, itasonga ndani ya asili ya binadamu iliyoiumba. Hatari itakayomkabili Homo sapiens haiko katika akili bandia inayochukua nafasi ya binadamu, yaani inayobadilisha upya asili ya binadamu. Ikiwa akili bandia ingeweza kuiunda upya asili ya binadamu, historia ya Homo sapiens ingeishia hapo. Dini zote, maadili, nadharia za mageuko, sayansi na mifumo ya kifalsafa ambayo Homo sapiens amejilimbikizia vyote vingekuwa batili. Si historia ya Homo sapiens, bali historia ya aina mpya ya binadamu ingeanza upya. Kwamba kuwepo na fikra zote za Homo sapiens vitoweke pamoja na asili ya binadamu kungekuwa sawa na kifo cha Homo sapiens. Kama Homo sapiens, tunapaswa kukumbuka falsafa ya Konfyushasi na Spinoza: “Hakuna haja ya kufikiria kifo. Hekima yetu inatokana na kutafakari si kifo, bali maisha.” Kwa hiyo dhana kwamba akili bandia itachukua nafasi ya binadamu inapaswa kukabidhiwa si kwa eneo la falsafa, bali kwa fani ya riwaya za kisayansi za kubuni.

Hali ya kubuni ambapo binadamu wanaoyatawala mapinduzi ya akili bandia wanakuja kuwatawala binadamu wengine nayo inapaswa kuchambuliwa kwa kuweka asili ya binadamu kitovu. Hata akili bandia ikiendelea, itasonga ndani ya mfumo wa asili ya binadamu. Kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine, na maadili na sheria zinazotaka kuvisimamia: mfumo huu bado utayatawala hata mapinduzi ya akili bandia. Hadi sasa katika jamii ya binadamu, hakuna dini ya ufunuo, mantiki ya kimetafizikia wala itikadi iliyowahi kuutawala ulimwengu wa binadamu kwa kutoka nje ya sheria ya maumbile iitwayo asili ya binadamu. Akili bandia nayo itabaki ndani ya mfumo huu. Kwa hiyo ni bora pia uwezekano kwamba binadamu anaweza kuwatawala binadamu wengine kikamilifu kupitia akili bandia uachwe si katika eneo la falsafa, bali katika fani ya riwaya za kisayansi za kubuni.

Kuliko uwezekano huu, matatizo yatakayoletwa na mapinduzi ya akili bandia yanaweza kuwa yale ambayo hatukuyatarajia. Mapinduzi ya Viwanda yalileta mabadiliko ya tabianchi ambayo hakuna aliyeyatarajia, na yanaathiri maisha yetu kwa upana. Mapinduzi ya Viwanda ndiyo chanzo cha mbali (遠因) cha mabadiliko ya tabianchi. Bila Mapinduzi ya Viwanda, mabadiliko ya tabianchi yasingetokea. Mapinduzi ya Viwanda, yaliyoanza Uingereza mwishoni mwa karne ya 18, yaliongeza kwa mlipuko matumizi ya nishati za visukuku kama makaa ya mawe na mafuta, na kwa sababu hiyo kiwango cha gesi joto angani kilipanda kwa kasi, na kuwa mahali pa kuanzia pa kimuundo pa ongezeko la joto duniani na mgogoro wa tabianchi. Lakini hakuna binadamu aliyelipanga hili na kulitumia kuwatawala binadamu wengine. Uwezekano wa mabadiliko ya tabianchi peke yake kuangamiza kabisa ubinadamu ni mdogo, lakini hatari ya kusababisha kuporomoka kwa ustaarabu na kupungua kwa idadi kubwa ya watu ipo kwa kiasi cha kutosha. Mazingira ya kuishi yanapozorota, maeneo yanayokalika hupungua kwa sababu ya kupanda kwa usawa wa bahari, joto kali, ukame na mafuriko. Pia uwezekano wa njaa kubwa unaongezeka kwa kupungua kwa tija ya kilimo na uhaba wa maji. Wakati huo huo, kwa kuwa mabadiliko ya tabianchi yanawezesha kuenea kwa wabebaji wa magonjwa ya kuambukiza, milipuko mikubwa ya magonjwa inaweza kutokea wakati wowote.

Hebu tuyakaribie mabadiliko ya tabianchi kutoka katika asili ya binadamu. Mabadiliko ya tabianchi yanatokana na kushindwa kudhibiti asili ya binadamu ambamo uchoyo wa binadamu unataka kuongeza mali bila kikomo. Kama binadamu angekuwa na uwezo huo, jamii ya binadamu ingelisimamia hili kabla dunia nzima haijafunikwa na ukuaji wa viwanda na biashara na kufikia hatua ya kuyapora maumbile. Kwa Mapinduzi ya Viwanda, tamaa na kujipendelea kwa binadamu, vikipanuliwa kupitia mtaji na teknolojia, vilizaa udanganyifu kwamba maumbile yanaweza kunyonywa bila kikomo, na hatimaye vikaongoza kwenye matokeo yaitwayo mabadiliko ya tabianchi. Licha ya maonyo yaliyorudiwa kuhusu mabadiliko ya tabianchi katika miongo kadhaa iliyopita na matatizo yaliyotufikia kweli, ubinadamu unaukwepa wajibu wake wa kuhakikisha uwezekano wa kunusurika kwa vizazi vijavyo.

Mapinduzi ya akili bandia yanakuwa jukwaa ambapo asili ya binadamu inajitokeza tena kwa nguvu. Ni kwamba Mapinduzi ya Viwanda na mapinduzi ya akili bandia ni vioo vinavyoonyesha asili ya binadamu na vikuza-sauti vinavyoikuza asili ya binadamu. Mapinduzi ya Viwanda yalimletea binadamu manufaa mengi. Vivyo hivyo, mapinduzi ya akili bandia yatamletea binadamu manufaa mengi. Lakini wakati huo huo, tatizo ni kwamba, kama vile Mapinduzi ya Viwanda yalivyokuza uchoyo wa binadamu kiasi kwamba binadamu hakuweza kuudhibiti mwenyewe, mapinduzi ya akili bandia yataonyesha kwa ukubwa zaidi na waziwazi zaidi kung’ang’ania kwa binadamu mali na tamaa ya mamlaka. Je, mapinduzi ya akili bandia yatamfanya binadamu kuwa huru zaidi, au tegemezi zaidi?

Wakati wa Mapinduzi ya Viwanda tulipitia vuguvugu la Waluddi (Luddite movement, 1811–1816). Waluddi ni wafanyakazi wa sekta ya nguo waliomfuata mtu aitwaye “Ludd”, ambaye haijulikani kama alikuwepo kweli, anayesemekana alianza kuvunja mashine za kufuma nguo. Vuguvugu hili lilikuwa vuguvugu la wafanyakazi wa Uingereza la kuvunja mashine mwanzoni mwa Mapinduzi ya Viwanda. Lilikuwa zaidi ya ghasia tupu; lilikuwa mapambano ya tabaka la wafanyakazi kwa ajili ya haki ya kuishi. Watu walioshiriki katika vuguvugu la Waluddi walikuwa watu ambao wasiwasi wao wa kwanza ulikuwa ukosefu wa ajira na kuongezeka kwa umaskini, yaani mgawanyiko wa ncha mbili wa jamii. Wanatathminiwa kuwa waliandaa msingi wa vuguvugu la vyama vya wafanyakazi na la kidemokrasia vilivyofuata. Wakati huo huo, upande hasi umeendelea kukua. Licha ya vuguvugu la vyama vya wafanyakazi na la kidemokrasia, kwa kweli tatizo la pengo kati ya matajiri na maskini lilizidi baada ya Mapinduzi ya Viwanda. Uchoyo na mgawanyiko wa ncha mbili vilivyomo katika asili ya binadamu vimepanuka kwa kiasi hicho.

Mwelekeo ambao Mapinduzi ya Viwanda na mapinduzi ya akili bandia yatafuata hauamuliwi na mipango ya akili ya binadamu au uvumbuzi wa kimetafizikia, bali hatimaye unaamuliwa na asili ya binadamu. Mfano wa zamani wa jinsi asili ya binadamu ilivyofanya kazi kupitia Mapinduzi ya Viwanda unaonyesha vizuri mapinduzi ya akili bandia yataelekea upande gani. Tunapaswa kuyaona kwa chanya na kuyafurahia maendeleo mbalimbali yatakayoletwa na mapinduzi ya akili bandia. Kuna pia maoni yanayopinga: “Tulipue akili bandia yote na turudi zamani.” Ni katika muktadha uleule wa vuguvugu la Waluddi lililojitokeza wakati wa Mapinduzi ya Viwanda. Lakini kama vile tusivyoweza kuyapuuza Mapinduzi ya Viwanda, hatuwezi kuipuuza akili bandia. Kwa kuwa ndio mkondo mkuu wa siku zijazo, hatupaswi kubaki nyuma. Lakini tutausimamiaje ukosefu wa uthabiti ndani ya mataifa na kati ya mataifa unaosababishwa na kupanuka kwa pengo kati ya matajiri na maskini, yaani kupungua kwa tabaka la kati?

Mapinduzi ya Viwanda na mapinduzi ya akili bandia: mgawanyiko wa ncha mbili hutokana na kufuatilia maslahi binafsi huku maslahi ya umma yakipuuzwa

Hali ya mgawanyiko wa ncha mbili hutokea kwa sababu kufuatilia maslahi binafsi kunahalalishwa huku maslahi ya umma yakipuuzwa. Ni nadharia ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma. Ni nadharia isemayo kwamba hata kama makampuni makubwa yanafuatilia maslahi binafsi, maslahi yao binafsi hatimaye hurudi kama maslahi ya umma na kuwanufaisha wote. Lakini kile kinachoonyeshwa na Mapinduzi ya Viwanda na mapinduzi ya akili bandia ni hali inayopingana na dhana hii. Inaonyesha hali ambapo matajiri wanazidi kuwa matajiri, maskini wanazidi kuwa maskini, na tabaka la kati linadhoofika. Hatimaye kiini cha mgawanyiko wa ncha mbili kiko katika mfumo wa uchumi wa kisiasa unaovunja maslahi ya umma na kuruhusu kufuatilia maslahi binafsi.

Hebu tuchunguze kiini cha mgawanyiko wa ncha mbili. Kama matokeo ya Mapinduzi ya Viwanda, tabaka la mabepari liliundwa. Hawa ni wajasiriamali na wamiliki wa viwanda waliowekeza katika viwanda vipya kama injini ya mvuke, mashine za kufuma na reli, na wakajilimbikizia utajiri mkubwa mno. Wenye viwanda vya nguo, wenye viwanda vya chuma cha pua na wafanyabiashara wa reli waliinuka kama “matajiri wapya” baada ya Mapinduzi ya Viwanda. Hapo awali, watukufu na wamiliki wa ardhi walikuwa tabaka la juu la jamii, lakini baada ya Mapinduzi ya Viwanda, “bepari wa viwanda” (industrial capitalist) alichukua nafasi kama tabaka jipya la juu. Kama matokeo ya Mapinduzi ya Viwanda, mamilionea walijitokeza, na yakasababisha mgawanyiko wa ncha mbili wa jamii na mabadiliko ya tabianchi.

Kama matokeo ya Mapinduzi ya Viwanda, “milionea” (Millionaire) alizaliwa. Kufuatia Mapinduzi ya Viwanda, dhana-mfumo kati ya mataifa ilipogeuka kutoka uporaji kwenda biashara, “mabilionea” (Billionaire, wamiliki wa dola bilioni 1 au zaidi), wenye mali mara elfu moja ya milionea, wanaongezeka. Kisha, kwa mapinduzi ya akili bandia, wanajitokeza watu wenye dola bilioni 100 au zaidi, “mabilionea-mia” (Centibillionaire, centibillionaire). Kuna mabilionea-mia wangapi? Kufikia katikati ya miaka ya 2020, wanahesabiwa takriban 16 duniani, na wengi wao ni watu wa Magharibi. Hili linatokea katika mfumo wa uchumi wa kisiasa usemao kwamba maslahi binafsi na maslahi ya umma huungana.

Kwa mujibu wa ripoti za karibuni za shirika la kimataifa la misaada na maendeleo Oxfam (Oxfam) na Maabara ya Ukosefu wa Usawa Duniani (WIL), mali inayomilikiwa na watu kumi tajiri zaidi duniani inazidi mali ya asilimia 40 ya chini ya idadi ya watu wa dunia (takriban watu bilioni 3.1) (Oxfam, 2022). Hili linaonyesha kwamba ukosefu wa usawa duniani umefikia kilele cha kihistoria. Uwiano huu wa ukosefu wa usawa unaongeza kasi kila mwaka. Na tofauti hiyo inazidi kupanuka. Mgawanyiko wa ncha mbili unafikia hali ambapo hauwezi kukua tena. Uchoyo na nguvu ya kutawala vilivyomo katika asili ya binadamu vinaendelea kupanuka.

Wanakuwa “mabepari wa akili bandia” (AI capitalist) wanaoendesha mtaji wa siku zijazo. Sekta zinazonufaika zaidi na mapinduzi ya akili bandia ni pamoja na semikondakta, ujenzi wa vituo vya data, vifaa vya umeme na malighafi za betri. Mbele ya mabepari hawa wa akili bandia, mabepari wa viwanda, kama wenye viwanda vya nguo, wenye viwanda vya chuma cha pua na wafanyabiashara wa reli, wanapoteza nguvu. Mabepari wa akili bandia wanakuja kuhodhi data. Ikiwa wakati wa Mapinduzi ya Viwanda ardhi na mashine vilikuwa kiini cha mtaji, sasa data na algoriti ndivyo kiini cha mtaji. Wanakuja kuwa na utawala wa majukwaa. Kwa sababu makampuni ya majukwaa ya kimataifa yanatawala masoko kupitia teknolojia ya akili bandia. Zaidi ya yote, wanaimarisha mkusanyiko wa utajiri. Wajasiriamali na wawekezaji wachache hujilimbikizia mali za kiastronomia, wakiongeza mgawanyiko wa ncha mbili wa kijamii. Kwa kuwa nguvu ya mali walizonazo ni kubwa kiastronomia, wanakuja kunyakua ushawishi wa kisiasa na kijamii. Mabepari wa akili bandia wanainuka si kama wenye nguvu za kiuchumi tu, bali kama tabaka jipya la mamlaka linaloamua hata sera, maadili na utamaduni.

Nyuma ya mabilionea kuna ukosefu wa ajira na kuongezeka kwa umaskini vilivyojificha. Zaidi ya teknolojia yenyewe, upinzani dhidi ya udhalimu wa mgawanyo na ukosefu wa kinga za kijamii unakuwa kitovu cha matatizo ya kijamii. Tatizo linakuwa uwezekano kwamba makampuni, serikali na makundi ya mamlaka yanayotumia akili bandia wataitumia, kwa ajili ya maslahi binafsi, kama njia ya kuitawala jamii. Katika Marekani, yenye mabilionea-mia wengi kuliko wote, kuna pia watu wanaoliona hili kuwa tatizo kubwa zaidi na wanaotaka kulirekebisha. Jamii au dola likianguka, hatimaye makampuni makubwa nayo huanguka pamoja nalo. Hawa ni watu wenye busara ya kuona mbali kwa upana inayoona uhalisia wa “umahusiano” huu.

Juhudi za Warren Buffett ni mfano mzuri. Warren Buffett ni mtu aliyepinga “kupunguzwa kwa kodi kwa matajiri”, na badala yake amekuwa akitetea kwa nguvu kuongezwa kwa kodi kwa matajiri. Akikosoa uhalisia ambapo wafanyakazi wake hulipa kiwango cha juu zaidi cha kodi kuliko yeye, alisisitiza kwamba walio na mapato ya juu kabisa wanapaswa kulipa kodi zaidi. Kupitia makala yake katika gazeti la New York Times (2011), “Acheni Kuwabembeleza Matajiri Wakubwa Mno”, alihimiza kuongezwa kwa kodi kwa matajiri ili kutatua nakisi ya bajeti ya Marekani. Alibainisha kwamba kiwango cha kodi ya mapato alichokilipa (17.4%) kilikuwa chini kuliko kiwango cha wafanyakazi wa ofisi yake (33–41%). Alikosoa ukweli kwamba kiwango cha wastani cha kodi cha walipa kodi 400 wa juu kilishuka kutoka 29.2% mwaka 1992 hadi 21.5% mwaka 2008. Aliongeza pia katika makala yake wazo kwamba “viwango vya juu vya kodi havizuii uwekezaji na kuzalisha ajira”.

Dai lake liliongoza, wakati wa utawala wa Obama, kwenye pendekezo la sera liitwalo “Kanuni ya Buffett” (Buffett Rule). Ni kanuni kwamba walio na mapato ya juu kabisa, ya dola milioni 1 au zaidi kwa mwaka, wanapaswa kulipa angalau kiwango cha kodi sawa na cha tabaka la kati. Lilikuwa jaribio la kupunguza punguzo la kodi kwa matajiri na kuimarisha usawa wa kodi. Halikutimia. Ni kwa sababu ya mfumo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi unaojikita katika ubinafsi. Wao, wakiweka mbele kile kiitwacho athari ya kutiririka chini, waliendelea kutetea uzalishaji wa utajiri kupitia ubinafsi. Hatimaye Kanuni ya Buffett ilishindwa kutungwa kuwa sheria. Nje ya Marekani, hata duniani kote “kodi ya kimataifa juu ya utajiri” ilikuja kujadiliwa. Kwa makubaliano ya G20 (2024), mpango wa kutumia kiwango cha chini cha kodi cha kimataifa kwa “wamiliki wa mali nyingi mno” ulijadiliwa, ukiwa na malengo ya kuzuia ukwepaji kodi, kupunguza ukosefu wa usawa, na kupata fedha za kukabiliana na tabianchi na umaskini. Kodi ya chini kabisa ya kimataifa (最低限稅, Global Minimum Tax) kwa makampuni, ya 15%, imeingia katika hatua ya utekelezaji. Lakini jambo muhimu, yaani kodi ya pamoja ya kimataifa juu ya mali za watu binafsi, lilivunjika kwa kukosekana kwa makubaliano ya kisiasa. Yote haya yalitokea ndani ya mfumo wa ubinafsi wa Magharibi. Mawazo yao, licha ya juhudi nyingi, yalishindwa kwa kutogeuka kuwa sera za serikali. Ni juhudi zilizo vigumu kunusurika ndani ya mfumo wa kifalsafa wa Magharibi wenye mantiki ya ubinafsi na ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma.

Kuhusiana na mapinduzi ya akili bandia, suala ambalo Seneta wa Marekani Sanders (Sanders) analizingatia zaidi ni hasa kupanuka kwa mgawanyiko wa ncha mbili. Anaona tatizo si katika uwezekano kwamba mapinduzi ya akili bandia yatawezesha kuiunda upya asili ya binadamu na kufanya kazi kwa chanya, bali katika kupanuka kwa utawala, udhihirisho wa kujipendelea kwa asili ya binadamu. Kuhusu kuongezeka kwa ukosefu wa usawa wa kiuchumi, alionya kwamba akili bandia inaweza kusababisha upotevu mkubwa wa ajira, na kuna uwezekano mkubwa kwamba manufaa yake yatakusanyika katika makampuni makubwa machache na katika “tabaka la mabilionea”. Hapa anaeleza wasiwasi kwamba inaweza kupanua zaidi mgawanyiko wa ncha mbili wa kiuchumi uliopo. Alibainisha kwamba akili bandia inaweza kubadilisha si uchumi tu, bali siasa, elimu, mazingira na hata namna ya kupigana vita. Hasa anaona kwamba matumizi ya kijeshi kama “askari roboti” yanaweza kuongeza ukosefu wa uthabiti wa kijamii na mkusanyiko wa mamlaka. Sanders, huku akikubali kwamba akili bandia ni “teknolojia ya kimapinduzi na ya kuleta mageuzi”, alikosoa kwamba bunge na jamii kwa sasa wako nyuma mno katika mijadala na udhibiti. Alifikia hata kudai kusimamishwa kwa muda (moratorium) kwa ujenzi wa vituo vya data, akisisitiza kwamba makubaliano ya kijamii na mifumo ya udhibiti vinapaswa kufikia kasi ya maendeleo ya akili bandia. Mtazamo wa Sanders ni kwamba mapinduzi ya akili bandia si suala la maendeleo ya kiteknolojia tu, bali ni kichocheo cha hatari kinachoweza kupanua miundo ya mamlaka ya kijamii na ukosefu wa usawa. Kama vile Mapinduzi ya Viwanda yalivyopanua pengo kati ya tabaka la wafanyakazi na tabaka la mabepari, mapinduzi ya akili bandia nayo yanaweza kupanua utaratibu unaofanana wa mgawanyiko wa ncha mbili.

Njia ya kukabiliana na mgawanyiko wa ncha mbili iko katika mgawanyo wa utajiri. Hili linatuongoza kwenye hoja kwamba kutafuta faida na uchoyo vinapaswa kutofautishwa. Ni suala la jinsi ya kuhakikisha kutafuta faida na kuusimamia uchoyo. Suala hili linaturudisha tena kwenye suala la maslahi ya umma na maslahi binafsi. Maslahi ya umma yakihakikishwa, mgawanyiko wa ncha mbili hupungua, yaani tabaka la kati hulindwa, lakini kufuatilia maslahi binafsi kukiruhusiwa, mgawanyiko wa ncha mbili huongezeka na tabaka la kati hupungua. Kupungua kwa tabaka la kati ni sifa ya Magharibi. Mgawanyiko wa ncha mbili hujitokeza kama kusimama kwa mishahara ya tabaka la kati na kupanda kwa gharama za maisha. Tija imeongezeka kwa kuendelea, lakini mishahara haikupanda kwa kiasi hicho. Gharama za makazi, elimu na matibabu zinapopanda kwa kasi, uwezo halisi wa kununua wa tabaka la kati hupungua. Katika Magharibi, kwa sababu ya otomatiki na utandawazi, ajira za viwanda vya utengenezaji na za viwanda vya jadi huhamishiwa ng’ambo au hubadilishwa na otomatiki. “Kazi za ustadi wa kati” zilizo thabiti, zilizolitegemeza tabaka la kati, zinapotoweka na kubadilishwa na kazi za huduma zisizo thabiti na kazi za ujira mdogo, pengo la mali hupanuka.

Kupanda kwa bei za mali kama majengo na hisa kunanufaisha tu tabaka la juu linalomiliki mali. Tabaka la kati linapata ugumu wa kujilimbikizia mali, na linategemea zaidi madeni (mikopo ya masomo, mikopo ya nyumba). Kwa upande wa sera na muundo wa kodi, sera za kodi na za ustawi wa jamii hubuniwa kwa namna inayolifaa tabaka la juu, au hazilindi vya kutosha tabaka la kati. Katika Marekani hasa, mzigo wa gharama za matibabu na elimu ni mkubwa, kwa hiyo tabaka la kati husukumwa kwa urahisi hadi tabaka la chini. Tangu miaka ya 1970, uwiano wa tabaka la kati umekuwa ukipungua kwa kuendelea katika nchi za Magharibi kama Marekani. Hili linajitokeza kama kuongezeka kwa mgawanyiko wa ncha mbili: muundo unajitokeza ambapo tabaka la juu linazidi kuwa tajiri, tabaka la chini linazidi kukosa uthabiti, na tabaka la kati linatoweka polepole. Athari zake za kijamii zinaongoza kwenye mgawanyiko wa ncha mbili wa kisiasa, ukosefu wa uthabiti wa kijamii, na kudhoofika kwa misingi ya demokrasia. Katika Magharibi, tabaka la kati linaporomoka huku mihimili minne ikifanya kazi kwa wakati mmoja: mabadiliko ya muundo wa kiuchumi (otomatiki na utandawazi) + kupanda kwa gharama za maisha + pengo la mali + kushindwa kwa sera.

2) “Jinsi ustaarabu wa Magharibi unavyoweza kuporomoka”: kutoweka kwa tabaka la kati

Mfumo wa uchumi wa soko wa Magharibi ulipata mafanikio makubwa katika kukabiliana na uchoyo uitwao udola (statism). Lakini kadiri wakati unavyopita, uchoyo wa ukundi (tribalism) unatishia uchumi wa soko wa Magharibi. Ukundi wa Magharibi ni mwendelezo wa falsafa ya Magharibi ya ubinafsi (individualism). Laissez-faire ya Magharibi, kwa kuuacha huru uhuru wa kujiamulia wa mtu binafsi, ilipitia mchakato ambapo uhuru wa kujiamulia ulibadilika kuwa uhuru usio na mipaka. Hili, likiungana na nadharia ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma katika ngazi za mtu binafsi na kundi, linazalisha hali ambapo maslahi binafsi hutangulia maslahi ya umma. Nadharia ya muunganiko wa maslahi ya umma na maslahi binafsi kwa lazima hatimaye huongeza pengo kati ya matajiri na maskini katika mfumo wa kiuchumi wa nchi. Hali ya udola, ambapo wafalme waliendesha uchumi wa nchi kwa ajili ya maslahi yao binafsi na kupanua pengo la mapato na wananchi, sasa inageuka kuwa hali ambapo viongozi wa ukundi, badala ya wafalme, hufuatilia maslahi binafsi na kupanua sana pengo la mapato na wananchi.

Makala yenye kichwa “Jinsi Ustaarabu wa Magharibi Unavyoweza Kuporomoka” (How Western Civilization could collapse), ikitazama siku zijazo, ilitambulisha matatizo yanayoukabili uchumi wa kisiasa wa Magharibi. ⁴⁵⁹ Inaeleza kwamba ustaarabu wa Magharibi, uliojengwa juu ya maadili kama demokrasia, uhuru wa mtu binafsi na uvumilivu wa kijamii, unaweza kukabiliwa na mgogoro ndani ya miaka 30, ndani ya kizazi kimoja. Inatoa sababu mbili. Ni kwamba ustaarabu wa Magharibi unaweza kuporomoka kwa uharibifu wa mfumo wa ikolojia, ikiwemo ongezeko la joto duniani, au kwa kuacha pengo kati ya matajiri na maskini liendelee kukua. Makundi ya wasomi wa nchi zilizoendelea yakilenga tu kuendelea kufuatilia utajiri wao wenyewe na kutojali maisha ya binadamu wengine, jamii kama hiyo hatimaye hurudi nyuma. Tatizo hili halibaki kuwa hali ya ndani ya nchi moja. Kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini ndani ya nchi kwa lazima huzusha pengo kati ya matajiri na maskini kati ya nchi. Hatimaye linakuwa tatizo la dunia nzima.

Pengo kati ya nchi tajiri na nchi maskini linazidi kupanuka kila siku. Nchi tajiri zinazidi kuwa tajiri kila siku, na kwa nchi maskini kuendelea kuishi kunazidi kuwa kugumu kila siku. ⁴⁶⁰

Nchi zilizoendelea, kila moja ikiwa imejikita katika kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini ndani yake, hazina nafasi ya kujizamisha katika matatizo ya dunia. Hata ukiweka kando matatizo ya dunia, kuna uwezekano mkubwa kwamba nchi zilizoendelea zitakabiliwa na mgogoro wa kuamua kwa sababu ya matatizo ya ndani tu. Kwa mfano wa Marekani na Uingereza, mwelekeo wa sasa wa pengo kati ya matajiri na maskini ukiendelea, karibu mwaka 2050 tabaka la kati litakuwa limetoweka Marekani na Uingereza, na wananchi watagawanyika katika sehemu mbili: matajiri na maskini kupindukia.

Karibu mwaka 2050, Marekani na Uingereza zitageuka kimsingi kuwa nchi zenye matabaka mawili tu ya kijamii. Kundi dogo la wasomi litaishi vizuri, lakini watu wengine wengi watakabiliwa na mazingira ya maisha yanayozidi kuwa magumu… Wakiishi wakiwa wamezingirwa na kutoridhika na hofu, watang’ang’ania dini, rangi au taifa. Matajiri watang’ang’ania zaidi utajiri wanaoumiliki, na watahamia kwenye mfumo unaowafanya maskini walio wengi kufanya kazi zaidi na zaidi.⁴⁶¹

Hapo nchi kama hiyo, watu waliosimama katika ncha mbili za mwisho wakipigana vikali, inapoteza uwezo wa kufanya kazi kama nchi. Maadili kama demokrasia, uhuru wa mtu binafsi na uvumilivu yanazidi kupuuzwa. Huu ndio “mtego wa nchi zilizoendelea” ambamo Magharibi imeanguka. Maana ya mtego wa nchi zilizoendelea inabainishwa kwa usahihi katika maneno aliyosema mwaka 2007, kabla ya mgogoro wa yuro kulipuka, Jean-Claude Juncker (Jean-Claude Juncker), aliyekuwa waziri mkuu wa Luxembourg (waziri mkuu kwa miaka 19, kuanzia 1995 hadi 2013, na baadaye rais wa Halmashauri ya Ulaya): “Sisi viongozi sote tunajua vizuri kinachopaswa kufanywa. Tunachokikosa ni kujua tu jinsi tutakavyochaguliwa tena tukikifanya.” (“We, heads of government all know what to do, we just don’t know how to get reelected when we do it.”) Maneno ya Juncker yanabainisha, zaidi ya yote, madeni makubwa mno yanayobebwa na nchi zilizoendelea za Magharibi, gharama za ustawi wa jamii zinazohusiana nayo, na mifumo ya kisiasa isiyoweza kuyaboresha.

Ili kuliepuka hili, nchi zilizoendelea zinapaswa kujinasua kutoka katika “kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini na kurudia ustawi wa jamii unaogharimiwa kwa madeni”. Nchi zilizoendelea zikifanya hivyo, zinaweza kuepuka kuporomoka kwa ustaarabu wa Magharibi. Lakini wakati haungoji bila kikomo matendo ya binadamu. Wasomi wengi wanatabiri kwamba hali ya sasa isipobadilika, itaelekea kwenye kuporomoka. Miongoni mwao wapo wanaoona kwamba ustaarabu wa Magharibi ukiporomoka, nchi zenye nguvu kama China zitanusurika.⁴⁶²

Kwa nini ustaarabu wa Mashariki unaweza kunusurika hata ustaarabu wa Magharibi ukidhoofika? Tunapaswa kuchunguza sababu za Mashariki kufikia ukuaji wa kiuchumi wa kustaajabisha, kuwa peke yake duniani iliyotoka katika mtego wa nchi za kipato cha kati, na kufanikiwa kujenga uchumi wa soko wa kidemokrasia. Katika makala “Utamaduni Una Umuhimu” (Culture Matters), msomi wa Marekani Lawrence Harrison (Lawrence E. Harrison), akitoa mfano wa eneo la utamaduni wa Ukonfyushasi wa Mashariki, anaeleza mtazamo wa kina kuhusu uhusiano wa karibu kati ya utamaduni wa nchi na maendeleo yake ya kiuchumi.

Singapore, Hong Kong na Taiwan ziko katika ukanda wa tropiki… Maendeleo yao ya kiuchumi ya kustaajabisha yanarudia mafanikio ya kiuchumi ya Japani na Korea, za eneo la utamaduni wa Ukonfyushasi… Pia mafanikio ya kiuchumi ya Wachina wachache walioko Thailand, Indonesia, Malaysia na Ufilipino, zilizo katika ukanda wa tropiki, yanaonyesha umuhimu wa utamaduni wa Ukonfyushasi. Ndivyo ilivyo pia kwa Wajapani wachache walioko Peru na Brazil. ⁴⁶³

Wasomi wa Amerika ya Kusini zamani waliweka mbele “visingizio” kwamba maendeleo ya kiuchumi ni magumu kwa sababu ya tabianchi, maisha ya kikoloni, miundo ya utawala (dependence theory) au ubaguzi wa rangi. Profesa Harrison anaeleza kwamba ukiangalia Wachina, Wakorea na Wajapani wa Asia ya Mashariki walioko Amerika ya Kusini, hakuna kati ya hayo kinachoweza kuwa sababu. Alionyesha kwamba maendeleo ya kiuchumi hayawezi kufikiwa kwa taasisi au mitindo pekee, yaani utamaduni ndio unaoamua taasisi na mitindo.⁴⁶⁴

Anaeleza kwamba ukiitazama dunia nzima, ni Mashariki peke yake iliyoifikia Magharibi, na isipokuwa Mashariki na Magharibi, hakuna nchi iliyokuwa bado nchi iliyoendelea kwa upande wa maendeleo ya kiuchumi au demokrasia. Anabainisha kwamba hatimaye ni karibu 30% tu ya ubinadamu walio katika demokrasia zilizoendelea, na juhudi kwa ajili ya 70% waliobaki hazijafanikiwa licha ya juhudi za zaidi ya nusu karne iliyopita. ⁴⁶⁵

Ni nchi chache tu, kama Hispania, Ureno, Korea, Taiwan, Singapore na Hong Kong, zilizojiunga na safu ya nchi zilizoendelea kwa kufuata mpango wa maendeleo wa Rostow (Rostow). Kati ya watu wapatao bilioni 6 wa karibu mwaka 2000, ni karibu bilioni 1 tu walio katika safu ya demokrasia za nchi zilizoendelea. ⁴⁶⁶

Kwa kweli, maendeleo ya kiuchumi ya nchi za Asia ya Mashariki, Japani ikiwa mbele, kisha majoka manne, yaani Korea, Taiwan, Hong Kong na Singapore, na China, hayana mfano katika historia kwa kasi na upana wake. Wasomi wa Magharibi wanayaita kwa pamoja “maadili ya kazi ya Ukonfyushasi” (Confucian Work Ethics), na kuyalinganisha na kile kiitwacho “maadili ya kazi ya Kiprotestanti” (Protestant Work Ethics), yaliyokuwa nayo Magharibi wakati ubepari wa Magharibi ulipoinuka.

Kama sifa za maadili ya kazi ya Ukonfyushasi wanataja bidii, kubana matumizi, ari ya elimu, serikali ndogo, desturi ya “kuahirisha starehe ya sasa kwa ajili ya siku zijazo” (deferred gratification au deferment of present pleasure for greater future gain), na mifumo ya sheria na ya ustawi wa jamii yenye ufanisi. Hatimaye nchi za “Ukonfyushasi” zimethibitisha kwamba zina kikamilifu masharti yote ya uchumi na demokrasia kufanikiwa. Kuinuka huku kwa Asia ya Mashariki kunaufanya mtazamo wa Max Weber, kwamba haiwezekani kamwe Mashariki kufikia maendeleo ya kiuchumi na kuifikia Magharibi, kuonekana bure.⁴⁶⁷ Huu ni chuki ya awali ya Kimagharibi kabisa, inayopotosha kiini cha fikra za uchumi wa kisiasa.

Nchi zote za Asia ya Mashariki zinashiriki maadili ya Ukonfyushasi yanayoelezwa kwa elimu, maendeleo, maadili ya kazi, utawala wa wenye sifa, na bidii na kubana matumizi. Ukuaji wao wa kiuchumi umedhihirisha kwamba kile alichodai Max Weber katika kitabu chake Dini ya China kilikuwa cha kulazimisha. Alidai kwamba sababu ya ukuaji wa kibepari kutowezekana China ni kukosekana kwa “mvutano unaotokana na kutokuwa na uhakika kama mtu ni miongoni mwa wateule”, unaoonekana katika Ukalvini. ⁴⁶⁸

Kwa kuwa maadili ya kazi ya Ukonfyushasi wa Mashariki hufanywa kwa ajili ya mtu mwenyewe, hutekelezwa kwa hitaji la ndani bila kuhusiana na mabadiliko ya nadharia za kidini au majaliwa ya nadharia ya mwisho wa dunia, kwa hiyo tunaweza kuona kwamba yana msingi thabiti wa kistaarabu. Vyombo vya habari vya Magharibi vinataja kama maadili ya Asia ya Mashariki “elimu, bidii, kubana matumizi, na msimamo wa kuahirisha starehe ya sasa kwa ajili ya mafanikio makubwa zaidi ya siku zijazo”.⁴⁶⁹ Takwimu za Magharibi nazo, zikichukua Wamarekani kama kipimo kati ya Wazungu, Wamarekani na watu wa Mashariki, zinaonyesha kwamba Wazungu hufanya kazi karibu 20% chini ya Wamarekani na watu wa Mashariki karibu 30% zaidi, na zinaeleza kwamba moyo wa kazi wa Mashariki ndio wenye nguvu zaidi.

Wataalamu wengi waliona kwamba sababu ya maendeleo ya kiuchumi kutotokea katika Asia ya Mashariki iko hasa katika fikra za Ukonfyushasi… Mtazamo huu ulikuwa umeenea hadi katikati ya karne ya 20. Lakini walikuja kuona kwamba katika kuibua vipengele vinavyohitajika kwa kuruka mbele kiuchumi katika Asia ya Mashariki, kama elimu thabiti, hisia ya mafanikio, utawala wa wenye sifa, na bidii na kubana matumizi, uongozi uleule wa kitamaduni na kisiasa una jukumu la kuamua. ⁴⁷⁰

Kwa ujumla, tafiti kuhusu dini zinaona kwamba jamii za Kiprotestanti, za Kiyahudi na za Ukonfyushasi zina vipengele vingi zaidi vya kuhimiza maendeleo ya kiuchumi kuliko jamii za Kikatoliki, za Kiislamu na za Kiorthodoksi ya Kigiriki. Kwa upande mwingine, zinaona kwamba katika jamii hizo za mwisho vipengele vinavyozuia maendeleo ya kiuchumi vinajitokeza.⁴⁷¹

Hatimaye tunaweza kuona kwamba kuanzia katikati ya karne ya 19 hadi nusu ya pili ya karne ya 20, Magharibi, bila sababu ya wazi, ilijitahidi tu kutafuta katika ustaarabu wa Mashariki matatizo yaliyoeleza kwa nini Mashariki ilizidiwa na Magharibi. Hasa hadi katikati ya karne ya 20, kulikuwa na juhudi kubwa za kutafuta sababu za Mashariki kubaki nyuma katika maendeleo ya kiuchumi na demokrasia katika hali ya Ukonfyushasi na Utao ya kabla ya usasa, isiyo ya kimantiki, isiyo ya kisayansi na isiyo ya kidemokrasia.⁴⁷² Lakini, ikizingatia maendeleo ya kiuchumi, ya kidemokrasia na ya kijamii ya Mashariki yanayoendelea kuvunja rekodi, ni mwanzoni mwa karne ya 21 tu ndipo Magharibi nayo ilianza polepole kukubali thamani ya fikra za uchumi wa kisiasa zilizomo katika utamaduni wa kiroho wa Mashariki: Ukonfyushasi (desturi ya kuthamini elimu na utawala wa wenye sifa, utamaduni wa maadili ya ulimwengu wote na wa bidii na kubana matumizi), Utao (kuhakikisha uongozi wa kiuchumi wa mtu binafsi kwa kodi ndogo na serikali ndogo, upatanifu kati ya maumbile na binadamu), Ubuddha (fikra ya huruma, kuthamini kutomiliki) na mengineyo.

Nguvu hizi za Mashariki hazikuzaliwa kwa bahati. Wala haziwezi kuundwa kwa uamuzi au azimio fulani la kisera. Zimepenya ndani ya historia na desturi. Mashariki ina msingi wa kitamaduni wa kina na mpana ulio wa pekee kwake, tofauti na Magharibi, na ina msingi wa kifalsafa. Yaani, katika fikra za uchumi wa kisiasa, Mashariki inajihadhari kwa uthabiti zaidi kuliko Magharibi dhidi ya ukundi. Sifa ya maadili ya kazi ya Mashariki inaweza kupatikana katika mitindo ya maendeleo ya kiuchumi ya Mashariki na Magharibi. Tofauti ni kwamba Mashariki inaonyesha mtindo wa kutafuta maendeleo ya kiuchumi kwa kusimamia kujipendelea kwa asili ya binadamu, na Magharibi inafuatilia mtindo wa kutafuta maendeleo hayo kwa kukuacha huru.

Katika Mashariki, iliyotangulia Magharibi kwa miaka elfu mbili katika kujenga mataifa-dola, kuna hekima na sera za kugunduliwa katika fikra za uchumi wa kisiasa zinazojitokeza pamoja na kujenga mataifa-dola. Hayati Waziri Mkuu wa Singapore Lee Kuan Yew anaeleza vizuri fikra za uchumi wa kisiasa zilizo tofauti na za Magharibi zinazoweza kupatikana katika fikra za Mashariki. Anaeleza matatizo ya uchumi wa kisiasa yanayoipata Magharibi, yaliyoifikia Marekani pamoja na kutoweka kwa ukomunisti:

Ili jamii ifanikiwe, inapaswa kukuza watu wenye uwezo kupitia ushindani, na wakati huo huo kumpa kila mtu fursa. Yaani, ushindani na ushirikiano vinapaswa kuwepo pamoja. Kama ilivyo katika ukomunisti, watu wote wakigawana matokeo yanayofanana, hakuna maendeleo. Ndiyo maana ukomunisti ulitoweka. Kwa upande mwingine, ukijikita katika kukuza uwezo tu, hivi kwamba aliyefanikiwa anachukua kila kitu na asiyefanikiwa hana cha kumiliki, pengo kati ya matajiri na maskini linazidi kuongezeka. Hatimaye, kama ilivyo Marekani, uwiano na usawa wa jamii huvunjika. ⁴⁷³

Anaona kwamba katika hali hii, njia ya kufikia maendeleo ya kiuchumi pamoja na kutatua tatizo la pengo kati ya matajiri na maskini inaweza kupatikana katika falsafa ya uchumi wa kisiasa ya Mashariki, na anatambulisha nadharia ya yin na yang. Ni kwamba katika nchi, msaada kwa walio dhaifu kiuchumi na malipo ya haki kwa wale waliofikia maendeleo ya kiuchumi vinapaswa kupatanishwa kwa kufuata falsafa ya yin na yang. Yaani, ni kuufanya ushindani na ushirikiano kuwepo pamoja:

Njia bora kabisa inaweza kupatikana katika nadharia ya Mashariki ya yin na yang. Ushindani na ushirikiano vinapaswa kufuatiliwa kwa wakati mmoja... Hili ni tofauti na wanavyofanya waliberali wa Magharibi. Wao huwachochea wananchi kutupa aibu na kuendelea kudai ustawi wa jamii kama haki. Hatimaye gharama za ustawi wa jamii katika nchi hiyo hupanuka kwa mlipuko.⁴⁷⁴

Katika hali hii, tunakabiliana na kazi ya msingi ya utamaduni: jinsi ya kulinda desturi za kuthamini elimu, utawala wa wenye sifa, bidii na kubana matumizi, na kujilea, nguvu za msingi za utamaduni wa Mashariki. Unaonyesha “kuondolewa kwa maadili katika mtindo wa Magharibi dhidi ya jukumu kuu la maadili katika mtindo wa Mashariki”, na hiki ndicho kipengele muhimu zaidi kinachotenganisha uhalisia wa uchumi wa kisiasa wa Mashariki na Magharibi katika karne ya 21. Mfumo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi, unaoondoa maadili na kutegemea hasa sheria, unafungua njia kwa muungano wa jeshi, viwanda na bunge kufuatilia maslahi binafsi.

Makundi ya maslahi kufuatilia maslahi binafsi kunatishia minben

Bunge linalotunga sheria linapaswa kufuatilia maslahi ya umma kwa ajili ya wananchi. Kabla ya hapo kuna hatua moja muhimu zaidi. Wananchi wanapaswa kuchagua kama wawakilishi watu watakaojitahidi kwa ajili ya maslahi ya umma. Huu ndio uti wa mgongo wa demokrasia na wa minben (民本主義), utawala kwa ajili ya watu. Lakini bunge likijazwa na wawakilishi wanaotanguliza kuchaguliwa kwao tena kuliko maslahi ya umma, demokrasia na minben hazina maana. Hatimaye uchaguzi wa wananchi ndio unaoamua. Kati ya mtu anayetetea bidii na kubana matumizi na mtu anayeahidi kwanza kuhakikisha matokeo kwa nguvu yake ya kisiasa, wananchi huonyesha asili ya kumchagua wa pili. Bila hali ya dharura kama vita, uvamizi wa viumbe kutoka sayari nyingine au kugongana kwa sayari, wananchi humchagua mtu anayeahidi matokeo ya papo hapo.

Mwelekeo wa wabunge kutanguliza maslahi binafsi kuliko maslahi ya umma, na mwelekeo wa wananchi kuwapendelea wawakilishi wanaoahidi maslahi binafsi ya papo hapo kuliko wawakilishi wanaotanguliza maslahi ya umma: mielekeo hii miwili ni pande mbili za sarafu moja. Sarafu hiyo ni kujipendelea, nguvu kubwa zaidi katika asili ya binadamu. Ni asili ya binadamu kwamba wananchi na wabunge wote hutanguliza kujipendelea kwa ajili ya kujihifadhi kuliko maslahi ya umma, yaani moyo wa kuwajali wengine. Amani ikiendelea, hali ya kufuatilia maslahi binafsi kuliko maslahi ya umma hujitokeza, na kwa hiyo utawala wa sheria na demokrasia ya kiliberali hutishiwa. Mhimili mmoja katika mfumo wa mgawanyo wa madaraka matatu ukianguka, mfumo huo hauwezi kusimama kwa miguu miwili, na demokrasia inapoteza maana yake.

Kiwango cha uungwaji mkono ambacho wananchi wanalipa bunge ni cha chini sana. Katika Korea na Marekani vilevile, uungwaji mkono uko karibu 20%. Wananchi wanaendelea kushuhudia wabunge wakijikita kwanza katika maslahi binafsi ya kuchaguliwa tena kuliko maslahi ya umma. Katika Korea, michango ya makampuni au mashirika ni haramu. Lakini katika nchi zilizoendelea za Magharibi kama Marekani, michango inaruhusiwa sana. Hasa katika Marekani, msaada usio wa moja kwa moja kupitia kamati za harakati za kisiasa za makampuni (PAC, political action committee) unaruhusiwa kitaasisi. Kipengele kikubwa zaidi kwa mbunge wa Marekani kuchaguliwa tena ni fedha za msaada zinazohitajika kwa uchaguzi, yaani michango kutoka kwa watu binafsi au wafanyabiashara. Wabunge hutumia sheria kukuza faida wanazozihitaji wachangiaji wao, na wachangiaji huwapa wabunge fedha wanazozihitaji kuchaguliwa tena. Wabunge wengi, kabla ya kuwa viongozi (junzi, 君子) wenye hadhi ya kiongozi, ni watu waaminifu kwa silika ya kujilinda, yaani washiriki (xiaoren, 小人). Kwao, msaada wa kamati za wachangiaji au wa biashara ni wa moja kwa moja. Biashara na bunge vikiungana, mara nyingi serikali haina budi kufuata. Hatimaye hali inazidi kukua ambapo biashara, bunge na serikali, kwa ukundi, hupuuza maslahi ya umma na kufuatilia kwanza maslahi binafsi ya kunusurika kwao wenyewe.

Hali ya ukundi kuharibu maslahi ya umma ilishamiri pia chini ya mfumo wa umerkantili. Adam Smith aliitathmini vibaya sera ya Colbert (Jean-Baptiste Colbert, 1619–1683), anayehesabiwa kuwa mtu mkuu wa sera ya umerkantili. Colbert alikuwa waziri wa fedha chini ya Louis XIV wa Ufaransa kwa miaka 18, kuanzia 1665 hadi 1683. Alifuatilia ulinzi wa biashara na kuutumia kama njia ya kugawana faida kati ya mfalme na wafanyabiashara. Kwa kweli, mojawapo ya sera za kwanza alizochukua Colbert kama waziri wa fedha ilikuwa kuanzisha chama cha kifalme cha bidhaa za kioo cha Ufaransa ili kuchukua nafasi ya uagizaji wa bidhaa za kioo kutoka Venice. Miaka saba baadaye, chama hiki kilipoanza kuzalisha bidhaa za kioo zinazokubalika, alipiga marufuku uagizaji wote wa bidhaa za kioo kutoka Venice. Chini ya sera ya umerkantili, kila nchi iliona kwamba mustakabali wake uko katika kushindana kupunguza uagizaji na kuongeza mauzo ya nje, kwa hiyo ilifuatilia ulinzi wa biashara uliokithiri na ukuzaji wa viwanda vya kuchukua nafasi ya bidhaa za nje. Lakini chini ya mfumo huu wa uchumi wa kisiasa, bila shaka uchoyo wa ukundi ulikua kwa uhuru. Yaani, vyama kama chama cha kifalme cha bidhaa za kioo kilichotajwa vilipewa na dola ulinzi wa kihodhi na upendeleo. Na dola, yaani nyumba ya kifalme, ilipojenga uhusiano wa kupata mapato kutoka kwa makampuni haya kupitia kodi au njia nyingine zinazofaa, hali ilitokea ambapo hatimaye wananchi wa kawaida peke yao walitolewa sadaka.

Hatuna budi kufikiri kwamba kanuni nyingi, sheria, amri, matangazo, na maagizo ya umma ya serikali, mfalme na bunge kuhusu kuzuia, kudhibiti na kuelekeza biashara, yote hatimaye ni makosa ya kisiasa au yametungwa na watu wajanja kwa ajili ya faida yao binafsi chini ya jina zuri la manufaa ya umma.⁴⁷⁵

Mwelekeo wa ukundi kuharibu maslahi ya umma uliimarika zaidi kupitia umerkantili, na kisha Mapinduzi ya Viwanda. Adam Smith, Mancur Olson, Rais Eisenhower, na wanauchumi wa fedha wa karibuni wanaeleza hasa tahadhari hii dhidi ya ukundi. Adam Smith aliona kwamba wafanyabiashara na watengenezaji ndani ya nchi, kwa kuwa wote wangeweza kufuatilia faida zaidi kwa hodhi, walitaka kuwaondoa washindani wa nje, na kwamba wanaotolewa sadaka na sera hizi hatimaye ni wananchi wa kawaida. Kwa hiyo alianza kutetea laissez-faire katika shughuli za kiuchumi za wananchi, kwa kuondoa kuingilia kwa dola, na biashara huria katika biashara ya taifa badala ya ulinzi wa biashara wa kimerkantili.⁴⁷⁶ Adam Smith, huku akikikomboa kujipendelea kwa kila mtu binafsi kutoka katika udola, wakati huo huo anaanza kuhangaikia uchoyo wa ukundi:

Watu wanaofanya kazi katika biashara moja hawakutani mara kwa mara. Lakini wanapokusanyika, kiini cha mazungumzo yao daima huishia katika njama dhidi ya manufaa ya umma, au wakati mwingine katika kula njama ya kupandisha bei.⁴⁷⁷

Akisonga hatua moja zaidi, Adam Smith anabainisha pia kwamba ni vigumu sana kuutawala uchoyo huu wa ukundi kwa sheria:

Haiwezekani kupiga marufuku kwa sheria wafanyabiashara wa biashara moja kukutana mara kwa mara. Kwa sababu sheria kama hiyo ingekwenda kinyume na uhuru na haki. Lakini hata kama sheria haiwezi kuwazuia wafanyabiashara wa biashara moja kukutana mara kwa mara, sheria haipaswi kamwe kufanya kitu chochote kinachorahisisha mikutano kama hiyo, sembuse kuifanya iwe ya lazima.⁴⁷⁸

Olson naye anaonya kuhusu uwezekano kwamba uchoyo wa ukundi, alioita “makundi ya maslahi maalumu” (special interest group), unatishia demokrasia. Anaona kwamba mfumo wa kidemokrasia una vifaa vizuri vya kuzuia udola kufuatilia maslahi binafsi, lakini ni vigumu sana kuzuia ukundi kufuatilia maslahi binafsi. Yaani, mfumo wa mgawanyo wa madaraka matatu huzuia vizuri kiongozi kufuatilia maslahi binafsi, lakini mfumo huo hauna jukumu kubwa dhidi ya njia ambazo biashara na bunge huungana kufuatilia maslahi binafsi.

Ingawa demokrasia iko katika nafasi nzuri sana ya kuwazuia viongozi wake kuchota kiholela ziada ya mtaji wa jamii, katika demokrasia iliyodumisha utulivu kwa muda mrefu ni vigumu sana kuyazuia makundi ya maslahi maalumu yasiiendeshe sera nzima ya uchumi wa nchi watakavyo.⁴⁷⁹

Tena Olson aliukabili ukweli kwamba kundi la watu binafsi hufanya kazi kwa ajili ya maslahi binafsi, si kwa ajili ya maslahi ya umma. Kwa hiyo alitazamia, kwa wasiwasi, kwamba sera za kisiasa na kiuchumi zinazotungwa na makundi ya maslahi maalumu zingedhuru maslahi ya umma:

Sera za kisiasa na kiuchumi zinazotungwa na makundi ya maslahi maalumu huelekea kwa urahisi kuwa za ulinzi wa biashara na zinazopingana na maendeleo ya sayansi na teknolojia. Lakini kwa asili yake, sera hizi hukusanya faida kwa makundi ya maslahi huku wananchi wote wakilipa gharama zake kwa usawa. Kwa mantiki hii, hatimaye upinzani wa wananchi dhidi ya sera za makundi ya maslahi hauwi mkubwa. Kwa hiyo, kadiri wakati unavyopita, makundi haya ya maslahi maalumu yanazidi kukua, na hatimaye uchumi wa nchi hiyo unabaki nyuma.⁴⁸⁰

Hili linaweza kujitokeza kwa namna mbalimbali. Rais Eisenhower, alipokuwa madarakani, uendeshaji wake wa mambo ya dola, uliotaka kufuatilia maslahi ya umma, uliathiriwa kwa kiasi kisicho kidogo na mafungamano ya karibu kati ya jeshi na makampuni yenye lengo la kufuatilia maslahi ya makundi haya tu. Kwa hiyo, alipoondoka katika urais baada ya miaka minane, aliacha onyo hasa dhidi ya “muungano wa jeshi na viwanda” (military industrial complex) katika hotuba maarufu aliyoitoa mwaka 1961:

Katika kuendesha serikali, tunapaswa kujihadhari dhidi ya juhudi za muungano wa jeshi na viwanda za kujilimbikizia ushawishi usio halali, uwe umetokea wenyewe au kwa makusudi. Uwezekano wa nguvu hii isiyofaa kukua na kutuletea maafa makubwa upo daima. Hatupaswi kamwe kuiacha nguvu ya muungano huu wa jeshi na viwanda iharibu uhuru wetu au taratibu zetu za kidemokrasia.⁴⁸¹

Muungano huu wa jeshi na viwanda, kwa kuwa hatimaye hutumia ushawishi wake kupitia bunge, na kwa hiyo nguvu ya serikali nayo inapaswa kuhusika, ukaja pia kuitwa “muungano wa jeshi, viwanda na bunge” (military-industrial-congressional complex). Wasiwasi huu unaozuka ndani ya nchi za kidemokrasia unaonyesha vizuri kwamba tumefikia hali ambapo maslahi ya umma hayalindwi kwa sababu tu uchoyo wa udola umedhibitiwa kitaasisi, bali maslahi ya umma yanaharibiwa na uchoyo si wa udola bali wa ukundi. Kipindi ambacho Rais Eisenhower alifanya kazi ni miaka ya 1950. Wakati huo masoko ya fedha yalikuwa bado hayajafikia maendeleo makubwa kama ya leo. Muungano wa jeshi na viwanda, uliokua sana wakati wa Vita vya Pili vya Dunia, sasa umeachia nafasi ya mhusika muhimu zaidi anayewakilisha uchoyo wa ukundi kwa “muungano wa fedha na serikali” (finance-governmental complex). Haya ni mabadiliko yenye nguvu kiasi kwamba yanaweza kuitwa mapinduzi ya fedha baada ya Mapinduzi ya Viwanda, yakihamisha kitovu cha mfumo wa kiuchumi kutoka viwanda vya utengenezaji kwenda sekta ya huduma:

Katika miaka 30 iliyopita, mapinduzi ya kweli yametokea katika ngazi ya fedha katika nchi nyingi zilizoendelea. Mwaka 1970, katika Marekani, uwiano kati ya jumla ya hisa zilizoorodheshwa na jumla ya uzalishaji wa uchumi wa Marekani ulikuwa 0.66. Kufikia mwaka 2000 ulikua kwa kasi, na jumla ya thamani ya hisa zilizoorodheshwa Marekani ikafikia mara 1.5 ya pato la taifa (GDP). ⁴⁸² (Mwaka 2025, ulizidi mara 2)

Katika uchumi wa soko, uchoyo wa ukundi unaofuatiliwa na makampuni ya kimataifa, makampuni ya fedha ya kimataifa, au kwa jina lolote watakaloitwa, sasa umefikia hatua ya kutishia uchumi wa soko wenyewe. Hasa makampuni ya fedha, yakishughulika na masoko ya kiwango cha dunia kwa mifumo ya uendeshaji ya kijanja, yameingia katika njia ya kujizamisha katika kufuatilia faida na uchoyo usio na tija hata kidogo. Ushawishi wao juu ya uchumi wa soko wa dunia umekuwa ukiongezeka kiasi kwamba mfumo wa uchumi wa kisiasa wa karne ya 21 umefikia kuitwa “ubepari wa kasino” (Casino Capitalism). Wanauchumi kama Rajan (Rajan) wamebainisha kwamba wafanyabiashara wanapokusanyika, huunganisha nguvu katika mwelekeo wa kula njama dhidi ya maslahi ya umma na kufuatilia maslahi binafsi. Wanauchumi hawa wanatambua kutowajibika kwa dola, wakisema kwamba mara nyingi sana, na katika nchi nyingi mno, njama hizi za wafanyabiashara za kuzuia ushindani wa haki hatimaye zinasaidiwa na dola.⁴⁸³

Muungano wa jeshi, viwanda na bunge, yaani makundi ya maslahi maalumu, sasa umepata nguvu na ushawishi mkubwa usioweza kuelezeka. Sekta ya fedha, ikiunganisha nguvu na serikali, imekua kuwa “muungano wa fedha na bunge au wa fedha na serikali” unaoharibu maslahi ya umma yaitwayo “ushindani wa haki”. Ubepari, yaani mfumo wa uchumi wa soko, ndiyo njia yenye ufanisi zaidi ya uzalishaji na mgawanyo miongoni mwa taasisi ambazo binadamu ameziunda hadi sasa. Na katika mzizi wake kuna ushindani. Lakini ushindani, kwa kuwa unasimamia na kudhibiti uchoyo usio na mwisho wa wafanyabiashara, unakuwa kizuizi kwa wafanyabiashara wote waliopo.⁴⁸⁴ Kwa hiyo makundi ya maslahi, yaani ukundi, hufanya juhudi zao zote kudhibiti ushindani na kufuatilia maslahi ya kila kundi. Tatizo kubwa zaidi la ukundi hujitokeza kama mgawanyiko wa ncha mbili wa jamii. Wananchi hupata madhara kwa kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini. Tabaka la kati hupungua, na wananchi hugawanyika kuwa matajiri wanaofurahia utajiri uliopindukia na maskini. Dola lisipolinda maslahi ya umma, maslahi ya umma yanakuwa wajibu wa nani?

Mtego wa laissez-faire: “Nani atawalinda walinzi?”

Laissez-faire iliukomboa uhuru wa kiuchumi wa kujiamulia wa mtu binafsi kutoka katika udola (statism). Kwa kuitegemea, ubepari uliweza kushinda mifumo ya uchumi unaodhibitiwa ya itikadi kama ufashisti au ukomunisti. Lakini laissez-faire inaonyesha kutokuwa na nguvu dhidi ya ukundi (tribalism), unaofuatilia maslahi binafsi kwa muungano wa biashara na bunge. Katika kanuni ya msingi ya demokrasia, vyama vinavyounda bunge vinatakiwa kufuatilia maslahi ya wananchi, yaani maslahi ya umma. Lakini mara nyingi, inaonekana kwamba vyama vingi mno duniani hutanguliza kurudi madarakani, yaani maslahi ya chama, kuliko kufuatilia maslahi ya umma. Wanachowakilisha si maslahi ya wananchi, bali uchoyo wa ukundi unaofuatilia maslahi ya kundi wanalolihusu, yaani chama. Wanaweka mbele laissez-faire ya Magharibi na kudai kwamba mafanikio yao hujitokeza kama maslahi ya umma. Lakini vyama vinavyowawakilisha wananchi vikiacha huru kujipendelea au uchoyo wao, hakuna anayelinda maslahi ya umma. Inakuwa hali isiyo na mlinzi. Laissez-faire inakuwa mtego wa mfumo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi.

Hivyo matatizo yanayoukabili mfumo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi yanatishia misingi ya demokrasia na uchumi wa soko wa Magharibi. Mgogoro huu hatimaye unaishia katika swali moja. Ni swali lililoulizwa na mshairi wa Kirumi Juvenal: “Nani atawalinda walinzi?” ⁴⁸⁵ Dhana ya msingi ya demokrasia ni kwamba wananchi, wapiga kura, hatimaye huyachunguza, kuyatathmini na kuyahukumu mambo yanayofanywa na watawala au vyama. Lakini kama vile katika enzi ya ufalme wa Roma walinzi wa mfalme mkuu walivyomweka kama mfalme mkuu kamanda au jemadari aliyelipa mshahara mkubwa zaidi, wananchi wakiwachagua katika uchaguzi wanasiasa wanaoongeza ustawi wa jamii hata kwa kukopa, na kwa hiyo vyama vikashindana kuongeza ustawi wa jamii ili kurudi madarakani, na wananchi bila kuiona hatari wakapendelea ustawi ulio mbele ya macho yao, dhana ya msingi ya demokrasia huporomoka. Kwa kweli, wakati wa mgogoro wa yuro, kile ambacho viongozi na wananchi wa nchi za Magharibi walipaswa kufanya kilikuwa wazi: kueleza kiini cha tatizo, kuwasihi wananchi warudi kwenye maadili ya msingi ya kazi, na wananchi kuwachagua wanasiasa wa aina hiyo kuwa viongozi. Lakini hali hiyo haikutokea. Hapo yanazuka maswali kuhusu mfumo wa siasa za vyama, mahali pa kuanzia pa mfumo wa siasa za kidemokrasia wa Magharibi.

Katika Mashariki, jaribio la siasa za vyama na mjadala kuhusu uchoyo wa ukundi vilifanyika katika karne ya 11–12. Mwanasiasa mwanamageuzi wa nasaba ya Song Ouyang Xiu (歐陽修, 1007–1072) alijaribu mfululizo wa hatua za mageuzi, zikiwemo kupandisha mishahara ya maafisa ili wawe waaminifu katika kazi za umma, kutekeleza sheria kwa ufanisi, kukomesha upendeleo, na kuongeza katika mitihani ya kifalme masomo yanayohitajika katika kuendesha serikali kwa vitendo.⁴⁸⁶ Mwaka 1045 alimwandikia mfalme mkuu waraka. Hoja yake ilitegemea makala yake “Kuhusu Vikundi” (朋黨論): akidai kwamba “kiongozi huunda vikundi kwa kanuni, na mshiriki huunda vikundi kwa ajili ya faida yake mwenyewe”, alitaka kuundwa kwa vikundi kuruhusiwe. ⁴⁸⁷ Yaani, alipendekeza siasa za vyama za mtindo wa kisasa.

Kwa kweli, katika karne ya 11, katika nasaba ya Song, sera zinazoweza kuonwa kuwa ujamaa wa mtindo wa kisasa zilitekelezwa zikiongozwa na waziri mkuu Wang Anshi (王安石, 1021–1086). Kwa upande mwingine, sera zinazoweza kuonwa kuwa za kihafidhina zilitekelezwa na Sima Guang (司馬光, 1019–1086). Kulikuwa na ushindani na udhibiti kati ya nguvu hizo mbili. Hatimaye wazo la Ouyang Xiu la kuunda vikundi, yaani siasa za vyama, halikukubaliwa. Sababu ilikuwa uamuzi kwamba wanaoweza kufikia kiwango cha kiongozi ni wachache sana, na kwa kuwa watu wengi hatimaye hubaki washiriki, wanachama wa vyama nao hatimaye wangezama katika maslahi binafsi. Dai la siasa za vyama hatimaye lilizikwa kwa namna ya kuamua na Zhu Xi (朱熹, 1130–1200), nguzo kuu ya Ukonfyushasi Mpya. Zhu Xi alikosoa vikali kuundwa kwa vikundi, akidai kwamba vikundi hatimaye hufuatilia maslahi binafsi ya kundi badala ya maslahi ya umma. (Miaka elfu moja baadaye, katika dola za kisasa, kunajitokeza mifano inayothibitisha upya hoja hii. Katika Korea, Marekani na Uingereza, uungwaji mkono wa wananchi kwa bunge hautoki katika kiwango cha karibu 20%. Ni kwa sababu imejulikana kwa wananchi wote kwamba wabunge hujikita zaidi katika maslahi binafsi ya kuchaguliwa kwao tena kuliko maslahi ya umma kwa ajili ya wananchi.)

Wajibu wa kuzuia matendo ya wafuasi wa ukundi ya kufuatilia maslahi binafsi uko kwa nani? Hatimaye uko kwa serikali. Hii ndiyo sababu dhana ya shuzhi (術治) inakuwa muhimu katika ustadi wa serikali wa kutawala. Kwa sababu ni vigumu kwa soko kufuatilia maslahi ya umma yaitwayo ushindani wa haki, na usimamizi wa serikali unahitajika. Wanauchumi wanabainisha kwamba katika uchumi wa dunia wa karne ya 21, unaoelezwa na mapinduzi ya fedha, watu wote wanapaswa kunufaika na ushindani wa haki, lakini ni vigumu kulidumisha hili. Wanabainisha kitendawili kwamba tatizo ni kwamba “hakuna vivutio vingi kwa kazi muhimu ya kulinda maslahi ya umma yaitwayo ushindani wa haki”:

Masoko si huru tu, bali kwa kweli hayawezi kuwa huru sana. Kwa sababu masoko yana msingi wa kisiasa ulio dhaifu sana. Kiini cha tatizo ni kwamba kila mtu hunufaika na masoko ya ushindani, lakini hakuna anayepata faida kubwa kwa juhudi za kuufanya mfumo wa kiuchumi kuwa wa ushindani na kuwezesha mchezo wa haki. Hata mabepari hawawezi kunufaika kwa kukuza ushindani wa haki. Kwa bahati mbaya, mabepari huendelea kuiomba serikali iwalinde dhidi ya ushindani, na kwa kufanya hivyo hasa wanakuwa adui mkubwa zaidi wa ubepari.⁴⁸⁸

Makampuni makubwa kufuatilia maslahi binafsi kumekuwa jambo kubwa zaidi linalojadiliwa katika uchumi wa soko mwanzoni mwa karne ya 21. Hasa ripoti haziishi kila siku kuhusu uchoyo wa mtaji wa fedha na makampuni ya fedha unaopuuza maslahi ya umma na kufuatilia bila mwisho faida yao wenyewe tu. Uchumi wa soko wa Magharibi uko katika hali ya kutokuwa na maandalizi yoyote dhidi ya hili. Katika Magharibi, badala ya kuuona uchoyo wa ukundi kama tatizo la msingi, inaonekana bado wanaamini kama falsafa ya msingi, kwa kufuata fikra za uchumi wa soko tangu Adam Smith, kanuni kwamba “uchoyo wa makabila, hata bila kukusudia, huongozwa na mkono usioonekana kuzalisha maslahi ya umma”. Matatizo ya msingi yanayofichuka sasa yanaonekana kutambuliwa tu kama tofauti chache za kanuni hii ya msingi au matatizo ya pembeni.

Isipokuwa baadhi ya vifaa vya udhibiti vya kisheria, makampuni makubwa yanayovuka mataifa, hasa makampuni ya fedha, yanaendesha biashara kwa namna isiyokubalika kimaadili, na serikali haziwezi kuchukua hatua yoyote. Wakati wa mgogoro wa fedha wa 2008 na baada yake, wananchi wa kawaida walishuhudia makampuni makubwa ya fedha, yaliyonusurika kwa msaada wa serikali, yaani kwa kodi za wananchi, yakigawana mishahara na bonasi kubwa mno. Wakati serikali hazichukui hatua yoyote maalumu, ni kweli kwamba katika miaka michache tu iliyopita ufahamu kuhusu wajibu wa kijamii wa makampuni makubwa umeanza kuenea, hasa ukiongozwa na Umoja wa Mataifa. Yaani, vuguvugu kama “wajibu wa kijamii wa makampuni” (CSR, Corporate Social Responsibility), “kuzalisha thamani ya pamoja” (CSV, Creating Shared Value), au “mazingira, jamii na utawala wa makampuni” (ESG, Environment, Social and Corporate Governance) yanavutia kiasi fulani cha kuangaliwa. Vuguvugu hili ni kwamba makampuni, ingawa hayana wajibu wowote wa kisheria, yajizuie yenyewe uchoyo wao wa ukundi kwa hisia ya wajibu wa kimaadili. Lakini vuguvugu hili linapoteza nguvu mbele ya lengo la msingi la kuanzishwa kwa makampuni, yaani kutafuta faida. Halina budi kubaki katika ngazi ya pembeni. Kwa hiyo vuguvugu hili la karibuni wakati mwingine linatathminiwa kuwa bado liko katika “ngazi ya hisani ya kuwasaidia wengine kadiri iwezekanavyo”.

Hatimaye, pamoja na mapinduzi ya fedha, mfumo wa mahusiano kati ya mabepari wa fedha wenye nguvu kubwa na ulimwengu wa kisiasa uliofungamana nao umejitokeza kama adui mkubwa zaidi wa uchumi wa soko wa kidemokrasia. Kutunga kanuni za kuudhibiti ni vigumu kama kutafuta na kudumisha wastani wa kati:

Soko la ushindani huundwa na wastani wa kati ulio laini kati ya hali ya kutokuwa na kanuni na kanuni nyingi kiasi cha kubana pumzi. Hali ambapo ubepari hufanya kazi vizuri kabisa haina uthabiti kwa sababu hasa nafasi ya wastani huu wa kati ni nyembamba sana. Hali hii huanguka kwa urahisi kuwa mfumo wa wenye maslahi yaliyojengeka, unaoendeshwa na wao na kwa ajili yao. Kihistoria, ubepari tuliouzoea ulikuwa hasa ubepari wa aina hii. Na kwa bahati mbaya, ubepari wa aina hii bado unashamiri katika maeneo mengi duniani.⁴⁸⁹

Ukosefu wa maandalizi ya kifalsafa ya Magharibi dhidi ya ukundi ulikuwa tatizo tangu mwanzo wa laissez-faire. Kwa sababu lengo la laissez-faire lilikuwa kuhakikisha uhuru wa mtu binafsi dhidi ya umerkantili, uliokuwa na uingiliaji kamili wa serikali. Laissez-faire inafafanuliwa kama “fikra ya kiuchumi inayohakikisha kadiri iwezekanavyo uhuru wa shughuli za kiuchumi za mtu binafsi na kuondoa kadiri iwezekanavyo kuingilia kwa dola”. Mfumo wa kifalsafa usemao kwamba maslahi binafsi huzalisha maslahi ya umma kupitia asili ya binadamu unakuja kuwa na athari. Hatimaye laissez-faire ya Magharibi, tofauti na fikra ya kutotenda (wuwei, 無爲), ilikuja kusisitiza mtindo wa kuupa uhuru wa kujiamulia wa mtu binafsi “uhuru usio na mipaka”. Hatimaye tunapaswa kuwa na shaka ya msingi kuhusu laissez-faire aliyoitetea Adam Smith. Ni shaka kuhusu falsafa yake kwamba “uchoyo wa makabila, hata bila kukusudia, huongozwa na mkono usioonekana kuzalisha maslahi ya umma”.

3) Shuzhi (術治): falsafa ya kulinda maslahi ya umma dhidi ya maslahi binafsi

Nadharia ya mgongano wa maslahi binafsi na maslahi ya umma na nadharia ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma zinatokana na tofauti ya falsafa kuhusu “asili ya binadamu” kati ya Mashariki na Magharibi. Mashariki, katika nadharia yake ya asili ya binadamu, ina msimamo kwamba kwa kuwa asili ya binadamu imeundwa na kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine, inapaswa kusimamiwa. Kwa upande mwingine, nadharia ya asili ya binadamu ya Adam Smith na wengine wa Magharibi ilianzia katika falsafa kwamba asili ya binadamu ni njema, kwa hiyo inachukua kama msingi nadharia ya laissez-faire inayoyaachia matendo ya binadamu. Kwa hiyo nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu, katika ngazi ya kusimamia asili ya binadamu, inatoa falsafa ya kisiasa iliyo kinyume na falsafa ya kisiasa ya Magharibi. Falsafa hii ya kisiasa inakuwa kipengele kinachohitajika kwa uwezo wa kiongozi wa kutawala. Hii ndiyo hasa dhana ya ustadi wa kutawala inayothaminiwa na Mashariki. Ni fikra kwamba, kwa mwanga wa asili ya binadamu, katika mfumo wa uchumi wa kisiasa maslahi ya umma yanaweza kulindwa tu kwa kutumia lazima falsafa ya shuzhi (術治).

Shule ya Kisheria ya Kipindi cha Madola Yanayopigana ilimzaa mwanafikra Han Feizi, aliyeacha maandishi yaliyounganisha fikra za shule ya Kisheria. Katika karne kadhaa za Kipindi cha Madola Yanayopigana, dola saba zilijaribu njia za kuimarisha nguvu za taifa ili kunusurika. Utawala kwa shi, utawala kwa sheria na utawala kwa shu, vilivyotumia shi (勢), sheria (法) na shu (術), vilijitokeza kwa umaarufu. Han Feizi alieleza kwa ujumla katika kitabu chake njia (術) ambayo mfalme, kwa msingi wa mamlaka yake (勢), anaweza kuendesha kwa ufanisi sheria na taasisi (法). Han Feizi aliona kwamba mfalme, anapotawala nchi na anaposhughulika na maafisa, anapaswa kuwa na wazo moyoni kwamba maslahi ya umma na maslahi binafsi hugongana. Aliichukua dhana ya shuzhi iliyokuwa imeenea sana katika Kipindi cha Madola Yanayopigana.

Falsafa yake ya shuzhi ilitokana na sayansi ya siasa ya Shen Buhai (申不害). Aliona kwamba mfalme anapotunga sheria, sheria za dola zinapaswa kutungwa na kusimamiwa kwa mwelekeo wa kuwafanya maafisa waache mioyoni mwao wazo la kuchukua maslahi binafsi huku wakitekeleza maslahi ya umma. Wakati huo huo anasisitiza kiongozi kutangulia kwa mfano.

Sheria na kanuni zinapaswa kutungwa ili kuwafanya watu waache wazo la kuchukua maslahi binafsi. Sheria na kanuni zikishikwa ipasavyo, desturi ya kuchukua maslahi binafsi hutoweka. Katika urasimu, maslahi binafsi ndiyo chanzo kinachoharibu sheria… Mfalme akipuuza sheria na kanuni na kuwalipa maafisa kufuatana na matakwa yake ya ghafla, maafisa huacha maslahi ya umma na kujizamisha katika kutimiza matakwa ya ghafla ya mfalme. (Han Feizi 45:6)

Shen Buhai alikuwa waziri mkuu wa dola la Han (韓) katika Kipindi cha Madola Yanayopigana, na anajulikana kama bingwa wa xingming (刑名). Alikuwa mtu wa karne ya 4 K.K. Akiwa mwanafikra wa shule ya Kisheria aliyethamini shu (術), aliona kwamba mfalme, anapowatawala mawaziri, anaweza kuimarisha mamlaka yake kupitia xingming. Aliona kwamba ming (名), inayomaanisha amri za mfalme au nyadhifa, na xing (刑), yaani kuchunguza kama mawaziri wanazitekeleza vizuri, ndivyo kiini cha uendeshaji wa dola. Anajikita katika kanuni ya kisiasa ya kulinganisha kile kilichotendwa kweli (刑, yaani 形) na jina la cheo na maneno (名). Ni kanuni kwamba mawaziri wanapaswa kufanya kazi inayolingana na nyadhifa zao, na maneno na matendo yao yakitofautiana, wanaadhibiwa. Kupitia hili, mfalme aliandaa vipimo vya wazi vya kuwapima mawaziri, na akaweza kudumisha uongozi wa mamlaka. Kiini cha shuzhi hatimaye kiko katika jambo muhimu kuliko yote: kuchunguza kama maafisa au mawaziri wanaharibu maslahi ya umma na kufuatilia maslahi binafsi, na kulirekebisha. Alidai kwamba ustadi (術) wa xingming ambao kiongozi huutumia kuwashughulikia mawaziri ndiyo njia fupi ya kufikia nchi tajiri na jeshi lenye nguvu. Fikra yake ya shuzhi, ikipitia Kipindi cha Madola Yanayopigana, iliongoza kwenye kuanzishwa kwa utawala wa watumishi na urasimu katika China na Mashariki.

Kiini cha falsafa ya Shen Buhai ni falsafa ya kuifanya nchi tajiri na yenye nguvu kwa kuwafanya mawaziri waache kishawishi kisichokoma cha kufuatilia maslahi binafsi na kufuatilia maslahi ya umma. Shen Buhai alisisitiza kulingana kwa maneno na matendo ya mawaziri, na alitaka kulifikia hili kwa usimamizi wa kitaasisi na wa kiutawala; alitaka kuanzisha utaratibu unaotabirika kwa kupima mwenendo wa mawaziri kwa kufuata sheria na taasisi, kulipa thawabu kwa mafanikio na kuadhibu makosa. Kumbukumbu za Mwanahistoria za Sima Qian zinatathmini kwamba elimu ya xingming (刑名之學) ya Shen Buhai inajikita katika fikra ya Huang-Lao (黃老思想).⁴⁹⁰ Alitaka kutawala nchi kwa kuunganisha fikra za shule ya Kisheria na shule ya Utao.

Jukumu la shuzhi halimaliziki kwa sababu tu taifa-dola limeanzishwa na taasisi za urasimu na za kiutawala zimewekwa. Kwa kuwa vipengele vikuu vya shuzhi vinatokana na nadharia ya asili ya binadamu, havitoweki katika jamii ya binadamu kwa taasisi, bali vinaendelea kufanya kazi. Shuzhi ilipanda kwa kina katika ustaarabu wa Mashariki falsafa ya uchumi wa kisiasa inayojikita katika nadharia ya mgongano wa maslahi binafsi na maslahi ya umma. Umuhimu wake unaongezeka zaidi katika mchakato wa kukua kwa taasisi za kijamii, kwa sababu imekuwa vigumu zaidi kutofautisha maslahi binafsi na maslahi ya umma. Kadiri uchumi wa kisiasa unavyokuwa muhimu, wajibu wa kusimamia uchoyo si wa maafisa tu bali pia wa biashara unapewa serikali na wananchi. Kwa sababu visa vya kufuatilia maslahi binafsi kupitia mafungamano ya bunge na biashara vinaongezeka.

Katika nchi za Mashariki, utamaduni wa shuzhi unadumishwa kwa nguvu. Singapore inaweza kutajwa kama mfano wa nchi iliyoithamini hasa shuzhi katika kuendesha dola. Waziri Mkuu Lee Kuan Yew, mwanzoni mwa utawala wake, mwaka 1960, kabla ya kitu kingine chochote alichukua hatua ya shuzhi ya kukataza watumishi wa umma kufuatilia maslahi binafsi. Alitangaza “Sheria ya Kuzuia Rushwa”. Aliipa “Ofisi ya Uchunguzi wa Ufisadi”, iliyoanzishwa mwaka 1952 na serikali ya kikoloni ya Uingereza kuchunguza maafisa wala rushwa, mamlaka yenye nguvu ya uchunguzi na ya kimahakama. Ofisi ya Uchunguzi wa Vitendo vya Ufisadi (貪汚調査局, Corrupt Practices Investigation Bureau) ni chombo maalumu cha uchunguzi wa kuzuia rushwa cha Singapore. Ni chombo kilicho chini ya waziri mkuu moja kwa moja, na hufanya kazi kwa uhuru zaidi kuliko polisi au mwendesha mashtaka. Ni chombo kikuu kinachochunguza vitendo vya rushwa katika jamii nzima, kwa watumishi wa umma, makampuni na watu binafsi, na kudumisha jamii safi. Singapore imekuwa mojawapo ya nchi safi zaidi duniani. Iliendesha dola kwa mafanikio kwa njia ya kukataza watumishi wa umma kufuatilia maslahi binafsi huku ikiwahakikishia mishahara ya kiwango cha juu kabisa duniani. Ni mfano wa mafanikio ambapo mwelekeo wa dola uliwekwa kwa kutilia mkazo dhana ya Mashariki ya shuzhi.

Dhana ya shuzhi haiishii Mashariki. Katika Magharibi kulikuwa na kiongozi aliyebainisha matatizo ya nadharia ya muunganiko wa maslahi ya umma na maslahi binafsi na athari kubwa hasi ambayo tatizo hili linaleta katika utawala wa dola. Rais Eisenhower, alipoondoka katika urais tarehe 17 Januari 1961, alitoa hotuba ya kuaga. Humo alionya waziwazi kwamba matendo ya ukundi ya muungano wa jeshi na viwanda, kwa kufuatilia maslahi binafsi, yanaleta matatizo makubwa katika uendeshaji wa dola unaofuatilia maslahi ya umma. Alibainisha kwamba matendo ya muungano wa jeshi na viwanda ni ukundi unaopuuza maslahi ya umma na kufuatilia maslahi binafsi, na tatizo la serikali kuhisi kutokuwa na nguvu dhidi yake.⁴⁹¹ Alionya kwamba muungano wa ulinzi wa taifa na biashara unaweza kumomonyoa taasisi za kidemokrasia na uhuru wa wananchi.

Hili ni kubainisha kwamba hali ileile ambayo, kwa mujibu wa falsafa ya ustaarabu wa Mashariki kwamba “maslahi ya umma na maslahi binafsi hugongana”, inapaswa kukabiliwa kwa shuzhi, inatokea Magharibi. Mfumo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi, unaoamini nadharia ya kifalsafa iliyotolewa na Adam Smith na wengine kwamba “maslahi ya umma na maslahi binafsi huungana”, kimsingi uko katika hali ya kutokuwa na kinga kuhusu suala la shuzhi. Kwa hiyo matendo ya ukundi yanaendelea kuenea Magharibi. Mgogoro wa fedha wa dunia wa 2007–2008 au mgogoro wa yuro wa 2009–2011 si matatizo ya kifedha au ya kiuchumi tu. Chini yake kuna matatizo ya msingi na ya kifalsafa, katika ngazi ya uchumi wa kisiasa, kuhusu fikra za uchumi wa soko na demokrasia kama mfumo unaosimamia uchumi wa soko. Magharibi inaendelea kurudia serikali kubwa, kodi nyingi, sheria nyingi, kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini, na ustawi wa jamii unaopanuliwa kwa kukopa. Mgogoro wa fedha wa 2007–2008 ulisababishwa na ukundi ambapo wenye taasisi za fedha, bunge na serikali waliungana kufuatilia maslahi yao wenyewe. Marekani hatimaye haikutoa suluhisho la mgogoro huu wa fedha, na ikaupitisha kwa hatua za muda tu. Hili ndilo hitimisho la kitabu kilichouzwa sana kilichotoka mwaka 2003, miaka mitano kabla ya mgogoro wa fedha, Kuuokoa Ubepari Kutoka kwa Mabepari (Saving Capitalism from the Capitalists). Yaani, tishio kubwa zaidi kwa uchumi wa soko si kurudi kwenye ujamaa, bali linatoka katika ukundi unaotaka kufuatilia maslahi binafsi ndani ya mfumo wa uchumi wa soko.

Falsafa ya shuzhi inajitokeza pia katika jinsi Mashariki na Magharibi zinavyoshughulikia mshikamano kati ya makampuni makubwa na vyombo vya habari. Katika Marekani na Magharibi kwa ujumla, makampuni makubwa yanaruhusiwa kwa uhuru kununua na kutumia vyombo vya habari. Katika Mashariki, kuunganishwa kwa makampuni makubwa na vyombo vya habari hakuruhusiwi. Tunapaswa kuchunguza vizuri kama suala hili linapaswa kuonekana, kama inavyodai Magharibi, kuwa “udhibiti wa vyombo vya habari au kuharibu uliberali”, au kuwa “kusimamia ukundi unaofuatilia maslahi binafsi”. Kwamba Mashariki inachagua la pili ni hasa kwa sababu ya dhana ya shuzhi.

Muungano wa jeshi na viwanda, ukijua umuhimu wa vyombo vya habari na maoni ya umma kwa ajili ya kufuatilia maslahi ya kiukundi kati ya jeshi na viwanda, una tamaa kubwa zaidi na yenye nguvu zaidi ya kuvitumia. Makampuni makubwa yenye nguvu ya Marekani yanashindana kununua vyombo vya habari. Magharibi nayo imeanza kulijali suala hili. Rais Biden alitoa hotuba ya kuaga Januari 2025 inayofanana sana na hotuba ya kuaga ya Rais Eisenhower. Humo alibainisha hali inayotokea hivi karibuni Marekani, ambapo makampuni makubwa yanashindana kumiliki vyombo vya habari, na alibainisha kwamba mshikamano wa makampuni haya makubwa na vyombo vya habari unatumia ushawishi wenye nguvu ya kushangaza kiasi cha kutishia demokrasia.

Uchambuzi unaolinganisha “Makubaliano ya Washington” na “Makubaliano ya Beijing” katika masuala ya uchumi wa kisiasa nao unaweza kuonekana kuwa unaonyesha sura hii nyingine ya ustaarabu wa Mashariki na Magharibi. Kwa kawaida, la kwanza linaweka mbele kielelezo cha demokrasia huria pamoja na maendeleo ya kiuchumi, na la pili kielelezo cha utawala wa kimabavu pamoja na maendeleo ya kiuchumi. Ulinganisho huu wa vielelezo unaweza kujikita katika Magharibi, kwa kuwa mwelekeo wa sasa una msingi wake katika fikra za kiliberali za Magharibi. Lakini vielelezo vya maendeleo ya uchumi wa kisiasa vya Mashariki na Magharibi vina upande wa kistaarabu unaotaka kujikita katika kanuni ya kujihifadhi badala ya kuchambua kwa kujikita katika uhuru. Nadharia ya mgongano wa maslahi binafsi na maslahi ya umma na nadharia ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma ndiyo mitazamo muhimu. Katika fikra za uchumi wa kisiasa za Magharibi zinazofuata ya pili, mtazamo wa shuzhi unakuwa dhana isiyothaminiwa. Lakini shuzhi, inayojihadhari dhidi ya maafisa au watawala wanaoharibu maslahi ya umma na kufuatilia maslahi binafsi, inakuwa suala kubwa zaidi kadiri miundo ya kijamii inavyozidi kuwa tata.

Matendo ya ukundi yanahusu kama yalivyo vyama vya siasa, kiini cha demokrasia, na yanakuwa tatizo. Katika demokrasia, ni muhimu dhana ishikwe kwamba wananchi huchagua watu wenye uwezo kuwa viongozi, na kwamba viongozi hawa wanapaswa kufanya kazi kwa ajili ya maslahi ya umma, yaani kwa ajili ya wananchi. Lakini katika mifumo ya kisiasa ya Magharibi, dhana ya kutanguliza maslahi ya umma inazidi kufifia. Ili kutatua tatizo, Magharibi inajaribu kuboresha taasisi za kisiasa, kama kuongeza uwazi, na njia za kuwahimiza raia kushiriki zaidi katika siasa. Ni kwa sababu wana wazo kwamba demokrasia inaendelea kukua, na kwa hiyo wanafikiri kwamba tatizo linaweza kurekebishwa.

Lakini tukizingatia muungano wa jeshi na viwanda wa sasa, mgogoro wa fedha, na mwelekeo wa mabunge kufuatilia maslahi binafsi kuliko maslahi ya umma, tatizo si la kutatuliwa kwa kuboresha mfumo tu. Linapaswa kuonekana kuwa linatokana, kabla ya mfumo, na tatizo lisiloepukika la asili ya binadamu. Kwa kuwa binadamu, lolote analofanya, hatimaye hufuata asili ya binadamu, wanasiasa nao hatimaye huvutwa na kujihifadhi (katika mfumo wa kibunge, kuchaguliwa tena) kuliko maslahi ya umma. Kwa kukosekana kwa dhana ya shuzhi, uchumi wa kisiasa na demokrasia ya Magharibi vinakabiliana na matatizo ya msingi bila wenyewe kujua. Hatimaye hili linaleta matokeo ya kushindwa kudhibiti hali ya pengo kati ya matajiri na maskini linaloendelea kukua. Katika Magharibi, hakuna hisia kubwa ya tatizo kuhusu ukundi, yaani mwelekeo wa kila kundi, wenye taasisi za fedha na bunge, na hata serikali ikijiunga, kupanua maslahi yao wenyewe.

Nchi nyingi za Magharibi ziko katika hali ambapo deni la taifa ukilinganisha na pato la taifa ni kubwa mno kiasi kwamba uchumi wa nchi hauwezi kulibeba. Mambo yakiendelea hivi, kubaki nyuma na kudhoofika ni dhahiri kama moto, lakini katika Magharibi wanasiasa wala wapiga kura hawaonyeshi azimio wala nguvu ya kulirekebisha. Hili linabainisha kiini cha matatizo ambayo nchi za Magharibi zinayabeba katika ngazi ya uchumi wa kisiasa. Ni hasa mtego wa nchi zilizoendelea unaoonyeshwa na Magharibi.⁴⁹² Hili limefungamana moja kwa moja na “kukosekana” kwa dhana ya shuzhi iliyobuniwa na nadharia ya Mashariki ya asili ya binadamu.

Shuzhi na fikra ya kutotenda dhidi ya laissez-faire

Mashariki, ikifuata mfumo wa kisiasa wa Magharibi unaojikita katika sheria, inaonekana kana kwamba imesahau dhana ya “shuzhi”. Lakini ingawa hakuna kujali wala kunukuu moja kwa moja neno shuzhi, umuhimu wake bado uko hai kama ulivyo ndani ya utamaduni wa Mashariki. Falsafa ya shuzhi, isemayo kwamba maslahi ya umma yanapaswa kulindwa dhidi ya maslahi binafsi, imejikita kwa kina katika utamaduni wa Mashariki kupitia hadithi na mistari ya mashairi. Misemo na visa kama “kugeuka kutoka kwa binafsi na kuelekea kwa umma” (背私向公), “kujishinda mwenyewe ili kuutumikia umma” (克己奉公), “umma kwanza, binafsi baadaye” (先公後私), “kuhangaika kwanza, kufurahi baadaye” (先憂後樂) na “kujifanya kutumikia umma ili kufuatilia faida binafsi” (憑公營私) vinaendelea kutumika huku vikiheshimiwa.⁴⁹³

Dhana ya shuzhi hujitokeza kama ulinzi wa maslahi ya umma. Mkabala na mfumo wa Magharibi unaotetea nadharia ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma, Mashariki inaichukua falsafa ya nadharia ya mgongano wa maslahi binafsi na maslahi ya umma kama mahali pa kuanzia pa mfumo wake wa uchumi wa kisiasa. Dhana ya shuzhi inajikita katika falsafa isemayo kwamba binadamu hutawaliwa na asili ya binadamu inayopatikana kwa pamoja kwa watu binafsi, makundi na viongozi wa dola. Yaani, binadamu wote huzaliwa na asili ya binadamu yenye mwelekeo wa kutaka kufuatilia maslahi binafsi kuliko maslahi ya umma. Kwa hiyo asili hii ya binadamu inahitaji si kuachwa huru, bali kusimamiwa. Fikra ya kutotenda inawakilisha falsafa ya kusimamia maslahi ya umma inayofuatiliwa na shuzhi.

Kwa mujibu wa fikra ya kutotenda, vyama vyote vya siasa na makundi yote ya maslahi maalumu ya ulimwengu huu yanachukuliwa kuwa yataonyesha hatimaye mwelekeo wa kufuatilia kujipendelea kwa kiukundi. Hatimaye yataonyesha mwelekeo wa kulenga kupanua kadiri iwezekanavyo uchoyo wao wenyewe huku yakikwepa kile ambacho sheria inakiwekea mipaka. Hatimaye, kama Profesa Olson alivyobainisha kwa ufahamu bora, binadamu wote wana kama silika tabia ya “jambazi aliyetulia”, anayetaka kunyonya kadiri iwezekanavyo, yaani kukusanya kodi kubwa. Hili linahusu si mfalme wa udola tu, bali pia uchoyo wa vyama na makampuni makubwa unaojitokeza kama ukundi. Ni kwa kuwa na kifaa cha kudhibiti silika hii tu ndipo maslahi ya umma yanadumishwa huku uhuru wa kiuchumi wa kujiamulia wa mtu binafsi ukilindwa.

Kwa nini hali hizi tofauti zilizuka katika mifumo ya uchumi wa kisiasa ya Mashariki na Magharibi? Ingawa ni kweli kwamba Adam Smith mapema alionyesha tahadhari kuhusu uchoyo wa ukundi, fikra za uchumi wa soko za Magharibi, kama inavyoonekana kwa Adam Smith, tangu mwanzo zilikuwa na kiini chake katika kutetea laissez-faire kwa mtu binafsi dhidi ya uchoyo wa dola, na kwa hiyo ilikuwa vigumu kwao kujihadhari vya kutosha dhidi ya uchoyo wa ukundi. Kwa hiyo walibainisha tu kwamba uchoyo wa ukundi, wa makundi ya watu binafsi kama makundi ya maslahi maalumu, ungekuwa tatizo, bila kuibua swali lolote la kifalsafa. Yaani, wakibaki katika mgawanyo wa pande mbili unaojipinga kwamba uchoyo wa udola ni mbaya na kujipendelea kwa ubinafsi ni kwema, walijihadhari na uchoyo wa ukundi tu kama mkengeuko mdogo kutoka kwa kujipendelea kwa ubinafsi kulikokuwa kwema kimsingi. Lakini sasa, ukubwa wa uchumi ulipoongezeka na utandawazi ulipoenea, yamezaliwa makampuni yanayovuka mataifa na makampuni ya fedha yanayovuka mataifa yenye ushawishi usiolinganishwa na nchi nyingi. Tishio ambalo uchoyo wa makampuni haya yanayovuka mataifa unaleta kwa uchumi wa soko limekuwa zito zaidi kuliko uchoyo wa dola wa zamani.

Katika Magharibi, kwa kuwa tangu Adam Smith kujipendelea kwa mtu binafsi kulionwa kuwa kwenye afya na chanya, uchoyo wa makampuni ya kimataifa, mwendelezo wa kujipendelea kwa mtu binafsi, umeshughulikiwa si kama tatizo la msingi, bali kwa tiba ya dalili, yaani kwa kutoa suluhisho za mahali pamoja tu kila tatizo linapozuka. Hiyo ndiyo sheria dhidi ya ukiritimba na mengineyo yaliyokua yakiongozwa na Marekani. Hapa kuna tatizo la kifalsafa. Mwanzoni mwa karne ya 21, madhara ya uchoyo wa ukundi yamekuwa dhahiri mno katika ngazi mbili kiasi kwamba hayawezi kupuuzwa tena. Mojawapo ni uchoyo wa makampuni yanayovuka mataifa katika uchumi, na nyingine ni uchoyo wa vyama wa kudumisha mamlaka katika siasa. La kwanza linatishia uchumi wa soko, na la pili linatishia demokrasia. Na uchoyo huu wa aina mbili umeungana. Ni pande mbili za sarafu moja.

Katika Magharibi, tatizo la mkono usioonekana wa Adam Smith linazidi kukua kama mgawanyiko wa ncha mbili. Tatizo limetokea katika nadharia isemayo kwamba kujipendelea kwa binadamu huzalisha maslahi ya umma kwa mkono usioonekana. Adam Smith alitaka kufafanua mkono usioonekana, yaani kuzalishwa kwa maslahi ya umma kutokana na kujipendelea, kuwa “sheria ya maumbile”. Ni nadharia kwamba hata bila mlinzi, maslahi binafsi na maslahi ya umma huungana yenyewe. Lakini kinyume chake, ikiwa kujipendelea kunafungamana si na maslahi ya umma bali na kupanuka kwa mgawanyiko wa ncha mbili, tatizo linazuka katika mfumo mzima wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi. Ikiwa maslahi binafsi na maslahi ya umma hugongana, kama inavyodai fikra ya Mashariki ya kutotenda, kufanya maslahi binafsi yaongoze kwenye maslahi ya umma ni wajibu wa kiongozi. Lakini katika mfumo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi, kiongozi hana nguvu mbele ya nguvu ya ukundi na hawezi kulinda. Hapo hakuna jibu kwa swali hasa la nani atawalinda walinzi.

Njia ya Mashariki ya kukabiliana na udola ilikuwa tofauti na demokrasia ya Magharibi. Iliitegemea minben. Mashariki, kwa msingi wa fikra ya kutotenda, ilikabiliana na udola kwa sheria na maadili. Lakini kwa vitendo mfalme hakuwa chini ya sheria. Hili halikubadilika hata katika karne ya 18, wakati fikra ya kutotenda ilipoingia Magharibi kama laissez-faire; utawala wa sheria ulikuwa umepungua. Fikra za Mashariki, zilizotegemea maadili ya minben, hadi karne ya 17 zilikuwa na mfumo wa uchumi wa kisiasa wenye faida zaidi kuliko umerkantili wa Magharibi. Lakini zina tatizo moja la msingi. Yaani, swali “Nani atawalinda walinzi?” lilibaki kuhusu kiongozi. Kwa sababu vifaa vya kumdhibiti kiongozi vilitegemea maadili peke yake. Katika jambo hili, dhana ya Magharibi ya sheria ilileta matokeo ya uhakika zaidi kuliko maadili ya Mashariki kwa upande wa kubadilishana mamlaka.

Mashariki, ikishikilia mfumo usio na taasisi ya kubadilisha viongozi, ambapo kiongozi wa kurithi hudumisha mamlaka hadi kufa kwake kwa kutegemea uwezo wake, ilikuja kumtegemea kiongozi kupita kiasi. Mfumo huu uliendelea kwa maelfu ya miaka. Kwa hiyo dhana ya wasomi ya udhibiti na uwiano, iliyotegemea maadili, ilikabiliwa na mipaka yake kiongozi wa kurithi asiye na uwezo alipotawala kwa udhalimu kinyume cha sheria. Mashariki, ilipoingia karne ya 20, iliagiza kutoka Magharibi taasisi ya kubadilisha viongozi kwa sheria, na inajaribu kuufungamanisha mfumo wa kifalsafa wa demokrasia na minben. Inaonekana sehemu kubwa ya Mashariki inafanikiwa katika kubadilisha viongozi kwa amani. Kimaadili, kulikuwa na upande ulioandaliwa, kwa kuwa Mengzi alikuwa tayari ametoa katika karne ya 4 K.K. dhana ya mapinduzi ya kubadilisha ukoo wa kifalme (易姓革命). Alidai kwamba mfalme akipoteza fadhila hastahili tena kuwa mfalme, na kwa hiyo anapaswa kubadilishwa. Aliyahalalisha mapinduzi haya ya kubadilisha ukoo wa kifalme kwa kudai kwamba wananchi ndio wa thamani zaidi, dola linafuata, na mfalme ndiye mwepesi zaidi. Mengzi alisisitiza minben, isemayo kwamba wananchi ndio msingi, na fikra ya kuwatumikia wananchi, isemayo kwamba dola hustawi tu likiwatumikia wananchi.

Magharibi ilitatua kwa sheria taasisi ya kubadilisha viongozi kwa amani. Magharibi imeimarisha kubadilisha viongozi kwa taasisi za kidemokrasia, na inafanya jaribio la kuendesha mambo kwa udhibiti na uwiano kati ya serikali, bunge na mahakama. Lakini kisheria inakabiliwa na tatizo jingine, lisilo la kiongozi. Si kiongozi, bali ukundi unaozusha hali ya kuharibu mfumo huu wa udhibiti na uwiano wa mgawanyo wa madaraka matatu. Kwa sababu biashara za makampuni makubwa zinashirikiana na bunge. Mtindo wa kuacha huru wa laissez-faire ulitatua tatizo la udola, lakini matatizo yanazuka katika ukundi, na hauonyeshi hatua yoyote ya kuyakabili.

Fikra ya kutotenda ni tafakuri ya kifalsafa ya msingi kabisa kuhusu matendo ya binadamu, inayovuka matendo ya utawala wa sheria. Iko katika ngazi tofauti na fikra ya Magharibi ya laissez-faire. Fikra ya kutotenda ni fikra ya msingi ya Utao. Katika uchumi, fikra ya kutotenda inatofautisha matendo ya kiuchumi ya maumbile na matendo ya kiuchumi ya binadamu. Matendo ya kiuchumi ya maumbile hujikita katika kuleta uwiano. Ni kanuni ya mfumo wa ikolojia. Lakini matendo ya kiuchumi ya binadamu hukuza tofauti na kuwafanya maskini kuwa maskini zaidi na matajiri kuwa matajiri zaidi. Inabainisha kwamba matendo ya maumbile na matendo ya binadamu ni tofauti. Ni kwa sababu uchoyo wa binadamu, usiokuwepo katika maumbile, unafanya kazi.

Maumbile hupunguza kilicho kingi na huongeza kilicho kichache. Binadamu huongeza zaidi kilicho kingi na hupunguza zaidi kilicho kichache. (Daodejing, sura ya 77)

Hapa ndipo Mashariki na Magharibi zinapoonyesha tofauti ya msingi katika upande wa uchumi wa kisiasa. Matendo ya kiuchumi ya maumbile, kama Mandeville alivyoonyesha, yanajumuisha ulimwengu wa nyuki na ulimwengu wote wa wanyama. Lakini msingi wa falsafa iliyokuwa maarufu Magharibi katika karne ya 18 ulikuwa kwamba binadamu anapaswa kufuata matendo ya nyuki. Msingi wake ulikuwa kusifu kujipendelea. Ni kutumia kama yalivyo matendo ya kiuchumi ya maumbile kwa matendo ya kisiasa na kiuchumi ya binadamu. Hapa ndipo “mkono usioonekana” wa Magharibi unapopata jukumu lake. Ni kwamba binadamu naye, kama nyuki, akifuata kujipendelea kwa mtu binafsi, maslahi ya umma huzalishwa yenyewe kwa mkono usioonekana.

Kujipendelea, kukiongozwa na mkono usioonekana, kunaweza kufikia lengo ambalo halikukusudiwa awali… yaani kuongeza manufaa ya taifa zima. (Adam Smith, Utajiri wa Mataifa, kitabu cha 4, sura ya 2)

Lakini kwa mtazamo wa ustaarabu wa Mashariki, asili ya binadamu haifuati matendo ya kiuchumi ya maumbile. Asili ya binadamu huunda matendo ya kiuchumi ya binadamu. Katika ulimwengu wa wanyama hufanya kazi “kujipendelea kusiko na uchoyo”. Kwa hiyo kanuni ya mfumo wa ikolojia huzaliwa. Lakini katika ulimwengu wa binadamu hufanya kazi “kujipendelea kwenye uchoyo”, ambako hakuna mnyama mwingine aliye nako. Uchoyo unakuwa “mkono unaonyakua” katika uchumi wa binadamu. Kila mahali katika nyanja za kiuchumi alipo binadamu, mikono inayonyakua huzuka bila kuepukika. Magharibi ilijikita katika udola tu, lakini mkono huu unaonyakua unakuwa mkono unaoharibu maslahi ya umma katika nyanja za udola (statism), ukundi (tribalism) na ubinafsi (individualism). Magharibi, ilipoanzisha fikra ya laissez-faire, ilijikita katika udola tu, ili kupambana na udola uliokithiri wa serikali uitwao umerkantili. Lakini kwa kuwa mkono unaonyakua umo ndani ya asili ya binadamu, hauishii katika udola, yaani kwa kiongozi wa serikali. Unahusu ukundi na ubinafsi vilevile.

Hapa ndipo fikra ya Mashariki ya kutotenda inapotofautiana kifalsafa na laissez-faire ya Magharibi. Mojawapo ya viini vya fikra ya kutotenda ni kwamba maslahi ya umma, yanayowanufaisha wote, yanapaswa kulindwa kwa namna maalumu, kwa sababu yanaweza kuharibiwa kwa urahisi na maslahi binafsi, yaani uchoyo wa mtu binafsi. Tukiitazama asili ya binadamu, maslahi ya mtu binafsi huelekea kwa urahisi kwenye uchoyo, na kwa nadra tu kwenye moyo wa kuwajali wengine. Kwa hiyo, kwa ajili ya uwiano wa jamii, tunapaswa kujitahidi kwa “maadili” kuongoza maslahi ya mtu binafsi si kwenye uchoyo bali kwenye moyo wa kuwajali wengine. Hapa ndipo utamaduni wa maadili, kitovu cha ustaarabu wa Mashariki, unapozaliwa. Hii ndiyo sababu ustaarabu wa Mashariki unathamini dhana ya “shuzhi inayojihadhari dhidi ya kufuatilia maslahi binafsi kwa kisingizio cha maslahi ya umma”.

4) Kiini cha shuzhi: kutafuta faida na uchoyo vinatofautishwaje?

Katika shughuli za kiuchumi za binadamu, kutafuta faida na uchoyo vinapaswa kutofautishwa. Kiini cha falsafa ya shuzhi, inayotaka kulinda maslahi ya umma dhidi ya maslahi binafsi, kiko hasa katika kutofautisha kutafuta faida na uchoyo. Lakini sheria haiwezi kuvitofautisha. Magharibi ina mwelekeo mkubwa wa kutenganisha mtazamo wa kiuchumi na mtazamo wa kimaadili. Lakini Mashariki, mitazamo hii miwili inadumisha uhusiano wa kina kupitia uchanganyaji (syncretism). Kiini cha falsafa za Utao na Ukonfyushasi ni tabia ya “uchumi wa kisiasa” inayothamini maadili katika uchumi. Kiongozi, yaani mwenye hekima wa Utao au kiongozi (junzi, 君子) wa Ukonfyushasi, hawezi kuwa kiongozi asipojisimamisha kimaadili. “Kiongozi hufuatilia fadhila, mshiriki hufuatilia faida.” “Kiongozi aliyeielewa Dao yuko huru mbali na uchoyo.” Fikra hizi za kimaadili za Ukonfyushasi na Utao zinakuwa fadhila ya kwanza ya kiongozi wa Mashariki. Magharibi inataka kusimamia uchumi kwa sheria iliyojitenga na maadili. Lakini kwa mtazamo wa sheria kuna tatizo. Kwa sababu ni eneo ambalo kisheria haiwezekani kuamua kutafuta faida kunaishia wapi na uchoyo unaanzia wapi.

Kutafuta faida ndicho kiini cha uchumi. Kama walivyosisitiza Xunzi na Adam Smith, kujipendelea ndio msingi wa shughuli za kiuchumi za binadamu. Locke analieleza hili hivi: “Pasipo na tamaa, hapatakuwa na bidii” (Where there is no desire, there will be no industry). Kwa hiyo kujipendelea, yaani kutafuta faida, kunapaswa kuhalalishwa. Lakini kujipendelea kuharibu maslahi ya umma na kukua kuwa uchoyo kunapaswa kuzuiwa. Tatizo liko hapa. Uchoyo unapaswa kusimamiwa. Katika kuhalalisha kutafuta faida, laissez-faire ya Magharibi inafanya kazi yake ipasavyo. Lakini laissez-faire, kwa kukosa mlinzi, inaanguka kuwa mawindo ya uchoyo.

Mwelekeo wa kushindwa kutofautisha kutafuta faida na uchoyo hutokea mara nyingi Magharibi, inayothamini sheria kuliko maadili. Katika Magharibi unajitokeza usemi “Uchoyo ni jambo jema” (Greed is good). Mwekezaji wa Wall Street aitwaye Boesky (Boesky) aliutumia katika hotuba ya mahafali ya Chuo Kikuu cha California, Berkeley, mwaka 1986. Alieleza kwamba uchoyo ni wenye afya, na hata ukiwa nao unaweza kujihisi mwema. Usemi huu ulipata umaarufu pia ulipotumika katika maneno ya mhusika aitwaye Gordon Gekko (Gordon Gekko) katika filamu Wall Street ya mwaka 1987. Katika Magharibi inadaiwa kwamba uchoyo huchangia si tu mafanikio ya mtu binafsi, bali pia maendeleo ya kiuchumi. Tangu miaka ya 1980, usemi huu umekuwa kaulimbiu inayowakilisha roho ya ubepari wa fedha wa Marekani.

Katika Magharibi, usemi “Uchoyo ni jambo jema” umekuwa usemi wa kiishara unaonukuliwa wakati wa kuusifu uchoyo na wakati wa kuukosoa vilevile. Una mantiki ya ubepari wa soko huria kwamba uchoyo unaweza kuchochea nguvu ya kiuchumi na ubunifu. Dai kwamba uchoyo unaofuatilia faida ya mtu binafsi unaweza kuongeza ukuaji, ushindani na ufanisi wa makampuni na kuongeza utajiri wa jamii nzima, linakubaliana na nadharia ya Adam Smith ya “mkono usioonekana”, isemayo kwamba maslahi binafsi huzalisha maslahi ya umma, na mantiki ya Milton Friedman kwamba “wajibu wa kijamii wa kampuni ni kuongeza faida hadi upeo”. Uchoyo kwa asili ni tamaa iliyopita kiasi, inayoweza kuwadhuru wengine na jamii. Lakini wakati huo huo, kwa kuwa tamaa ya binadamu ni nguvu inayoendesha maendeleo na mafanikio, mchanganyiko huu hutokea. Unakuwa tatizo kuu zaidi katika Magharibi, inayotegemea sheria peke yake badala ya maadili.

Usemi “Uchoyo ni jambo jema” unasisitiza upande chanya wa ubepari, lakini unakosolewa kwa kuwa uchoyo uliopita kiasi unaweza kusababisha ukosefu wa usawa, uharibifu wa mazingira na ukosefu wa uthabiti wa kijamii. Lakini kwa kuwa uchoyo (greed) na kutafuta faida (profit-seeking) vyote vinaanzia katika tamaa ya “kutaka zaidi”, mpaka kati yao haueleweki. Tendo lilelile linaweza kuonekana kuwa uchoyo au kutafuta faida halali kufuatana na muktadha. Kwa mfano, kampuni kuongeza faida hadi upeo ni shughuli ya kawaida kiuchumi, lakini ikipuuza wajibu wa kijamii, inakosolewa kuwa uchoyo. Tofauti kati ya uchoyo na kutafuta faida si kamili, bali hubadilika kufuatana na kanuni za kijamii na mifumo ya thamani. Yaani, inaingia katika kundi la maadili.

Kutafuta faida, kama kiini cha shughuli za makampuni, kunakubaliwa kuwa tendo halali la kiuchumi. Lengo la msingi la kampuni ni kuongeza faida hadi upeo kwa ajili ya wanahisa na wadau. Lakini kukigeuka kuwa uchoyo, kunapaswa kuzuiwa. Lakini uchoyo ni dhana ya kimaadili, isiyo na ufafanuzi wa wazi kisheria. Kwa hiyo ni vigumu kuadhibu au kuchukua hatua mahakamani kwa sababu tu mtu “ni mchoyo”. Sheria hudhibiti hasa matendo haramu (kula njama ya bei, matumizi mabaya ya hodhi, udanganyifu, biashara isiyo ya haki n.k.), na haidhibiti moja kwa moja kichocheo kiitwacho ‘uchoyo’. Kisheria, ‘uchoyo’ hauwezi kufafanuliwa peke yake, na hatua zinawezekana tu matokeo haramu yanapotokea. Lakini katika ngazi ya kijamii na kimaadili, kampuni inapoonyesha ‘uchoyo’ unaovuka kutafuta faida tu, ukosoaji na madai ya udhibiti huongezeka. Katika ngazi ya kimaadili, kutofautisha kutafuta faida na uchoyo kunawezekana. Kwamba maslahi ya umma huharibiwa na kampuni kuonyesha tamaa isiyo na mwisho ya kumiliki na kutawala ndio mfano halisi wa uchoyo. Kwa hiyo uchoyo huadhibiwa na sheria baada ya tukio, matokeo haramu yanapotokea. Kabla ya hapo, jamii ya binadamu inategemea “maadili”.

Katika ustaarabu wa Magharibi, ulio na utawala wa sheria kama uti wa mgongo, sheria inafanywa kuwa kigezo muhimu zaidi cha matendo ya binadamu. Hata katika Korea, iliyoathiriwa sana na Magharibi, kudai “utawala wa sheria” kumekuwa kama mtindo. Lakini kisichopungua umuhimu wa utawala wa sheria ni maadili. Tunahitaji kuelewa kwa nini ustaarabu wa Mashariki unathamini maadili kuliko sheria. Ni kwa sababu nadharia ya Magharibi ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma inaona kwamba kila kitu kinaweza kutatuliwa kwa sheria. Lakini nadharia ya Mashariki ya mgongano wa maslahi binafsi na maslahi ya umma inaona kwamba utaratibu wa jamii hudumishwa tu kwa kuweka mkazo katika maadili. Ni kwa sababu Magharibi inaona kwamba, katika mchakato wa kujitokeza kwa kujipendelea na moyo wa kuwajali wengine vilivyomo katika asili ya binadamu, hatimaye moyo wa kuwajali wengine “hushinda wenyewe”, na Mashariki inaona kwamba ni kwa kusimamia kujipendelea kwenye nguvu kwa maadili na sheria tu ndipo moyo dhaifu wa kuwajali wengine unaweza kuleta “uwiano” na kujipendelea kwenye nguvu.

Desturi hizi za sheria na maadili za Mashariki na Magharibi si kamili. Yaani, haziwezi kupewa ukamilifu kwamba yangu ni sahihi na yako si sahihi. Ni sahihi zaidi kuona kwamba zinaakisi sifa za kijiografia-kisiasa za kila eneo. Katika Asia ya Mashariki, lengo bora la Utao na Ukonfyushasi kwamba kiongozi anapaswa kuwa mtu mwenye “fadhila (德)” na “uhalali wa kimaadili” lilijitokeza kama ufahamu wa kimaadili. Mali ilionwa kuwa imefungamana na tamaa binafsi na kugongana na uongozi wa umma. Kulikuwa na mtazamo kwamba “matajiri wakishiriki katika siasa hufuatilia maslahi binafsi”. Kama fadhila za kiongozi, wafalme walithamini kubana matumizi na uadilifu, na mali iliyopita kiasi badala yake ilizusha kutoaminiwa. Uhusiano kati ya mali na asili ya binadamu umebainishwa na Sima Qian katika Kumbukumbu za Mwanahistoria (Kumbukumbu za Mwanahistoria 129:29): “Kwa kawaida, mali ya mwingine ikiwa mara kumi ya yako, unamsema vibaya; ikiwa mara mia, unamwogopa; ikiwa mara elfu, unamfanyia kazi; ikiwa mara elfu kumi, unakuwa mtumwa wake. Hii ndiyo kanuni ya vitu vyote.” Katika Magharibi pia, msemo “Nyuma ya kila utajiri kuna uhalifu” (Behind every fortune there is a crime) unarudiwa mara kwa mara.⁴⁹⁴

Katika Magharibi, kwa desturi ya kijiografia-kisiasa ya utamaduni wa ushindaji, tangu enzi ya Ugiriki na Roma mara nyingi watukufu na matajiri walihodhi mamlaka ya kisiasa. Mali ilikuwa msingi wenyewe wa mamlaka. Hata baada ya Zama za Kati, ilikubaliwa kwa kawaida kwamba matabaka ya matajiri, kama mabwana wa kimwinyi, mabepari wa biashara na wenye mabenki, watumie ushawishi wa kisiasa. Hata katika enzi ya demokrasia ya kisasa, pamoja na kukua kwa ubepari, uhalisia kwamba “mali na mamlaka havitenganishwi” uliwekwa kitaasisi. Katika Magharibi, viongozi wa kisiasa wanategemea sana wamiliki wa mali nyingi na msaada wa makampuni. Kwa roho ya kusaidiana, viongozi wanayaunga mkono maslahi yao kwa sheria. Katika falsafa ya uchumi wa kisiasa, nadharia ya athari ya kutiririka chini inakuja kulinda mshikamano wa mali na mamlaka.

Maadili ya Mashariki na sheria ya Magharibi ndio uti wa mgongo wa mifumo ya uchumi wa kisiasa ya Mashariki na Magharibi. Lakini Mashariki, ingawa iliyatanguliza maadili, ilijenga mfumo wa kutumia maadili na sheria kwa pamoja kwa njia inayofaa. Xunzi, kabla ya Kristo, alikuwa tayari ameshawishi kwamba asili ya binadamu inapaswa kusimamiwa kwa “maadili na sheria” ndipo utaratibu wa jamii udumishwe. Uchanganyaji huu (syncretism) wa Mashariki unajitokeza katika ustaarabu wa Mashariki kupitia “Ukonfyushasi nje, sheria ndani” (外儒內法), unaoweka mbele maadili na kuyakamilisha kwa sheria, au kupitia fikra ya Huang-Lao (黃老思想), inayoweka mbele kutotenda na kukukamilisha kwa sheria. Lakini Magharibi, kwa athari ya dini ya ufunuo, metafizikia, itikadi na mengineyo, inategemea sheria kupita kiasi na karibu haijali kabisa maadili, hasa katika ngazi ya uchumi wa kisiasa. Jamii ya binadamu ina matatizo mengi yaliyo vigumu kutatuliwa kwa utawala wa sheria. Maadili yanapaswa kuingilia kati.

Konfyushasi na Yesu wote walitanguliza kutatua matatizo kwa maadili kabla ya kuyapeleka kwenye sheria. Wanafikra wote wawili, kwa maneno mengine, waliona sheria kuwa njia ya mwisho kabisa, na kwamba jamii ya binadamu inapaswa kwanza kutatua matatizo kwa makubaliano ya kimaadili na kwa vitendo vya kimaadili. Fikra ya “maadili kabla ya sheria” ni kwa sababu ukiiendesha jamii kwa sheria tu, kinachobaki ni kulazimisha na kuadhibu tu, na uadilifu wa hiari wa binadamu hutoweka. Hili linaivuta jamii nzima katika muundo unaoyafanya matatizo kuwa magumu zaidi.

Katika masuala ya uchumi wa kisiasa, kutafuta faida kunahakikishwa kwa sheria, na uchoyo unadhibitiwa kwa maadili. Nadharia ya Adam Smith ya mkono usioonekana inakuja kuwa na jukumu la kukomboa shughuli za kiuchumi za binadamu kutoka katika maadili. Uchoyo unabaki kama ulivyo. Nadharia ya mkono usioonekana hatimaye inasababisha mgawanyiko wa ncha mbili kupitia muungano wa biashara na bunge. Kwa sababu biashara na viongozi wamepanda mashua moja. Lakini kwa nadharia ya Mashariki ya mkono unaonyakua, kiongozi ana kama wajibu wake mkubwa zaidi jukumu la kimaadili la kuzuia mgawanyiko wa ncha mbili. Yaani, anapaswa kujikita katika kulinda tabaka la kati kuliko mgawanyiko wa ncha mbili. Hata katika historia ya Mashariki, mfalme aliposhiriki katika mgawanyiko wa ncha mbili na kufurahia mali, nasaba hiyo ilianguka na nasaba mpya ikajitokeza kuchukua nafasi yake. Nasaba mpya ilianza kwa kujikita katika kuondoa mgawanyiko wa ncha mbili kwa hatua ya kupunguza kodi kwa kiasi kikubwa.

Usimamizi wa kujipendelea kwa binadamu: kati ya mifumo miwili ya kifalsafa ya Mashariki na Magharibi, mkono usioonekana wa Magharibi na mkono unaonyakua wa Mashariki, ni ile falsafa inayozalisha na kulinda tabaka la kati ndiyo inayothibitisha ufanisi wake. Hata uchumi wa taifa ukikua kiasi gani, pengo kati ya matajiri na maskini likiendelea kukua, nchi kama hiyo haiwezi kufanya kazi ipasavyo. Ni lazima tabaka la kati liwe imara ndipo dola liweze kuonyesha ufanisi ipasavyo. Lakini uchumi wa kisiasa wa Magharibi umezoea kuwafanya matajiri kuwa matajiri. Mkono usioonekana, ukijikita katika ubinafsi, huzalisha matajiri, na mantiki ni kwamba shughuli za kiuchumi zinazozalishwa na matajiri hao huzaa tabaka la kati kupitia athari ya kutiririka chini na mengineyo. Je, ni kweli hivyo?

Maadili ya Magharibi yanajengwa kifalsafa juu ya mtu binafsi. Kwa watu wa Magharibi, dini, ukweli wa kimetafizikia, sheria na mengineyo vina kipaumbele kuliko mahusiano na wengine. Lakini ingawa thamani zilizomo katika vifaa hivi ni muhimu, tunapaswa kuzingatia pia kwamba tamaa ya kuvitumia vifaa hivi kuwatawala wengine na kujikuza mwenyewe inaweza kufanya kazi. Tukichambua kwa mtazamo wa uchumi wa kisiasa, sheria nyingi zinazotungwa na mabunge ya Magharibi, huku zikiweka mbele faida nyingi, wakati huo huo zinaishia katika matokeo ya kukuza utajiri wa ukundi na kupanua pengo kati ya matajiri na maskini. Matajiri wanazidi kuwa matajiri, na tabaka la kati linapungua na kudhoofika.

Tunaweza kuona kwamba uchumi wa kisiasa wa Magharibi, kwa upande wa kifalsafa, uko katika hali ya kutokuwa na kinga kifikra dhidi ya kujipendelea kwa ubinafsi. Kwa sababu mwelekeo wa uchumi wa soko umewekwa upande wa kuacha huru kujipendelea kwa mtu binafsi. Sababu yake, kama tulivyoona mara kadhaa, ni kwamba kwa falsafa ya uchumi wa soko ya Adam Smith kujipendelea kwa mtu binafsi kunaachwa huru bila kupewa dawa yoyote ya kimaadili. Bila shaka, Ukristo unaihoji asili ya binadamu kupitia ufahamu wa dhambi ya asili, na Injili zinaonya waziwazi dhidi ya utajiri wa kimaada na kuuhoji katika ngazi ya kimaadili. Lakini inaonekana wanafikra wengi wa uchumi wa kisiasa wa kisasa wa Magharibi waliona kwamba maadili hayana uhusiano na fikra za uchumi wa kisiasa au kujipendelea kwa ubinafsi. Kwa sababu, kama Adam Smith, wanaanzia katika asili ya binadamu ya nadharia ya asili njema.

Kwa upande mwingine, Ukonfyushasi na Utao wa Mashariki vina kiini chake katika kujihadhari na kusimamia asili ya binadamu na kujipendelea katika ngazi ya kimaadili. Msimamo wa fikra za uchumi wa kisiasa za Magharibi wa kuacha huru au kuhimiza kujipendelea na msimamo wa fikra za uchumi wa kisiasa za Mashariki wa kujihadhari na kukusimamia vinatofautiana waziwazi. Katika asili ya binadamu, chenye nguvu zaidi ni kujipendelea. Kiongozi anapaswa kukifahamu kiini cha kujipendelea huku. “Ukijinasua kutoka katika kujipendelea, unaweza kuona chanzo cha Dao. Ndani ya kujipendelea, unaweza kuona tu madhihirisho ya Dao” (Daodejing, sura ya 1). Xunzi, kupitia kujihadhari na asili ya binadamu, anabainisha kwa viongozi na wananchi mahali pa kuanzia pa kudumisha utaratibu wa kijamii: “Kwa kuwa asili ya binadamu hutamani faida na starehe, ukiifuata watu hugongana na kuachiana hutoweka. Ukifuata asili ya binadamu tu, binadamu huanguka kwa urahisi katika wivu na chuki, kwa hiyo uaminifu na kuaminiana hutoweka” (Xunzi 23:1). Xunzi anabainisha hasa kwamba kuacha huru kujipendelea huleta matokeo ya kuivuruga jamii: “Ukiiacha huru asili ya binadamu, na kila mmoja akaishi kwa kufuata hisia zake tu, watu hujikita katika kupigana na kunyang’anyana, utaratibu wa kijamii hutoweka, na ulimwengu unakuwa wa vurugu” (Xunzi 23:1).

Katika Magharibi, kwa kuwa kujipendelea kwa ubinafsi hakusimamiwi kwa maadili, mantiki inayotumika ni kwamba “kila kisichokatazwa na sheria kinaruhusiwa kihalali”. Matokeo yake ni kwamba katika uchumi wa soko wa Magharibi, kujipendelea kwa ubinafsi kunafanya kazi kwa nguvu zaidi. Fikra zote za Ukonfyushasi zinaweza kuonekana kuwa maelezo ya maadili ambayo binadamu anayahitaji katika maisha ya kijamii na kujilea ili kuyafanya yake, na Utao nao unasisitiza mara kwa mara umuhimu wa maadili na uadilifu. Kwa sababu hii ustaarabu wa Mashariki na wa Magharibi unaweka dawa tofauti sana kwa asili ya binadamu. Hasa kuhusiana na uchumi wa kisiasa, fikra za Magharibi zinategemea sheria na kimsingi zinaondoa maadili, lakini katika fikra za Mashariki zinazojikita katika Utao na Ukonfyushasi, maadili kuliko sheria ndiyo kiini. Maandiko Teule yanaeleza hasa kwamba maadili yanapaswa kudumishwa kwanza kabla ya sheria: “Sheria zikiwa nyingi na adhabu kali, wananchi huacha aibu na kufanya wapendavyo; fadhila zikistawi na adabu zikiwa sahihi, wananchi huwa na aibu na kuwa wanyoofu” (Maandiko Teule 2:3).

Katika Magharibi, hata sasa wanapojadili uchumi wa kisiasa, wanajikita katika sheria. Maadili kwa kiasi kikubwa yanaachwa nje. Kwa upande mwingine, katika Mashariki maadili kama bidii, kubana matumizi na kutokuwa na tamaa yamekaa katika kiini cha uchumi wa kisiasa. Maadili ya kazi ya uchumi wa kisiasa wa Mashariki yanatokana na kujihadhari na kujipendelea. Binadamu, katika maisha ya kijamii, anapaswa kufuatilia bidii na kubana matumizi kupitia elimu na kujilea, na katika kujitokeza kwa kujipendelea, ajifunze huruma na unyenyekevu badala ya uchoyo. “Kiongozi aliyeielewa Dao yuko huru mbali na uchoyo. Hathamini mali zilizo vigumu kupatikana” (Daodejing, sura ya 64). Kiongozi kama huyo huona kwamba “katika kuwatawala watu na kuitumikia mbingu, hakuna kitu bora kuliko bidii na kubana matumizi. Kubana matumizi ni kuifuata Dao mapema” (Daodejing, sura ya 59). Katika kushughulika na watu, kiongozi anathamini mambo matatu: “Tunza kwa uangalifu hazina tatu. Ya kwanza ni huruma, ya pili ni bidii na kubana matumizi, ya tatu ni roho ya unyenyekevu” (Daodejing, sura ya 67). Utao unathamini kuliko yote kiongozi kutangulia kwa mfano. Kiongozi akifurahia mali na kujivunia mali, wananchi wa nchi hiyo huacha roho ya bidii na kubana matumizi.

Asili ya binadamu na utamaduni wa maadili ya bidii na kubana matumizi

Ustaarabu wa Mashariki ulio na maadili kama kitovu haukuzaliwa kwa bahati. Wala hauwezi kuundwa kwa uamuzi au azimio fulani la kisera. Umepenya ndani ya historia na desturi. Tofauti kati ya Mashariki na Magharibi inatokana na tofauti ya dhana katika fikra za kifalsafa, yaani umahusiano wa Mashariki na ubinafsi wa Magharibi. Katika asili ya binadamu inayozaliwa na kujipendelea kwenye nguvu na moyo dhaifu wa kuwajali wengine, utaratibu wa kijamii hudumishwa tu kwa kutanguliza utamaduni wa maadili wa bidii na kubana matumizi. Utamaduni wa maadili wa Mashariki una msingi wa kifalsafa tofauti na wa Magharibi. Max Weber (1864–1920) alieleza maadili ya kazi ya Kiprotestanti katika kitabu chake Maadili ya Kiprotestanti na Roho ya Ubepari (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism), alichokichapisha mwaka 1904. Aliyathamini sana maadili ya kazi ya Kiprotestanti kama nguzo ya kiroho ya ubepari. Lakini maadili ya kazi ya Weber yanatofautiana sana, katika chanzo chake, na maadili ya kazi ya Mashariki.

Maadili ya kazi ya Kiprotestanti: iliaminiwa kwamba “mtazamo wa bidii na kubana matumizi” wa Waprotestanti, uliozuka baada ya Matengenezo ya Kanisa ya Magharibi ya karne ya 16, hujitokeza kwa mtu binafsi kama ishara kwamba amepata baraka ya Mungu (grace), sharti la kwenda mbinguni. Kwa hiyo kila mtu, kwa shauku ya kidini, alikuja kuwa na “mtazamo wa bidii na kubana matumizi”.⁴⁹⁵ Na dai ni kwamba roho hii ya bidii na kubana matumizi iliongoza kwenye kujilimbikiza kwa mtaji na kuongezeka kwa uwekezaji, na hivyo kuwezesha ubepari wa Magharibi. Wazo hili linaonekana kuwa na uhusiano mkubwa na elimu ya mambo ya mwisho ya Magharibi, iliyoendelea kutoka Zama za Kati hadi nyakati za kisasa za mwanzo. Kwa kuwa waliamini kwamba ni waliobarikiwa tu watakaookolewa mwisho wa dunia utakapokuja na Yesu atakaporudi, kuna uwezekano mkubwa kwamba walitaka kuonyesha ishara ya kufanya kazi kwa bidii.

Lakini sasa, hata katika Magharibi, si watu wengi wanaoamini kwa uzito mwisho wa dunia wa kidini. Hilo likiwa hivyo, maadili ya kazi ya Kipuritani yanatoweka. Kwa sababu msingi wa kuamini kwamba anayefanya kazi kwa bidii hupata baraka ya Mungu na kwenda mbinguni unatoweka. Kwa wakati, mabadiliko haya yalilingana na kuachwa huru kwa kujipendelea kwa uchumi wa kisasa ulio na Adam Smith kama nguzo kuu, na kwa hiyo katika Magharibi, tofauti na Mashariki, mtazamo wa “kufurahia starehe mara moja kila inapowezekana” (instant gratification) ulizaliwa pamoja na utamaduni wa matumizi. Niall Ferguson (Niall Ferguson), katika kitabu chake cha mwaka 2011 Ustaarabu: Magharibi na Wengine (Civilization: The West and the Rest), anaeleza hasa uhusiano kati ya moyo wa kazi na udini katika Magharibi. Yaani, anafikia hitimisho kwamba Ulaya ina moyo wa kazi dhaifu zaidi sana kuliko Marekani, na Wazungu nao ni dhaifu zaidi kidini kuliko Wamarekani. Anatoa takwimu kwamba Wamarekani hufanya kazi karibu 20% zaidi kuliko Wazungu, na mahudhurio ya kanisani kwa Wazungu ni karibu 10% ilhali kwa Wamarekani yanafikia 36%. ⁴⁹⁶

Kwa upande mwingine, kwa kuwa maadili ya kazi ya Ukonfyushasi wa Mashariki hufanywa kwa ajili ya mtu mwenyewe, hutekelezwa kwa hitaji la ndani bila kuhusiana na mabadiliko ya nadharia za kidini au majaliwa ya nadharia ya mwisho wa dunia, kwa hiyo tunaweza kuona kwamba yana msingi thabiti. Jarida la The Economist linataja kama maadili ya Asia “elimu, bidii, kubana matumizi, na msimamo wa kuahirisha starehe ya sasa kwa ajili ya mafanikio makubwa zaidi ya siku zijazo”. ⁴⁹⁷ Ferguson naye, katika kitabu kilichoelezwa hapo juu, akichukua Wamarekani kama kipimo kati ya Wazungu, Wamarekani na watu wa Mashariki, anasema kwamba Wazungu hufanya kazi karibu 20% chini ya Wamarekani na watu wa Mashariki karibu 30% zaidi, na anaeleza kwamba moyo wa kazi wa Mashariki ndio wenye nguvu zaidi.

Miongoni mwa maadili ya kazi, kinachoathiri moja kwa moja zaidi uchumi wa kisiasa ni bidii na kubana matumizi. Yaani, ni kiasi gani mtu anafanya kazi kwa bidii na kiasi gani anaweka akiba. Katika hili, moyo wa kazi wa Mashariki unahusu watu binafsi, makabila na dola vyote, na unaonyesha viwango vya juu sana vya uwekezaji na akiba ukilinganisha na Magharibi. Ferguson katika kitabu chake analinganisha deni la taifa la Magharibi lililo juu sana na matatizo yake. Mwandishi wa habari za uchumi na mwandishi wa vitabu wa Marekani Paul Blustein (Paul Blustein) anabainisha kwamba Marekani inaendelea kununua bidhaa za nje kwa dola inazoweza kuchapisha bila kikomo, na hili linajilimbikiza kama lilivyo kuwa deni la Marekani. ⁴⁹⁸ Ferguson aliona kwamba deni la Marekani lilikuwa 32% ya pato la taifa mwaka 2001, likapanda kwa kasi hadi 66% mwaka 2011, na alitabiri kwamba mwenendo wa ongezeko wa wakati huo, mwaka 2011, ukiendelea, lingefikia 90% mwaka 2021, 150% mwaka 2031 na 300% mwaka 2047. Kinachofanya tatizo kuwa zito zaidi kwa Marekani ni kwamba deni hili kubwa mno la taifa halijumuishi gharama za bima ya afya na hifadhi ya jamii na madeni ya pensheni yanayofikia takriban dola trilioni 100, kwa hiyo fedha za taifa za Marekani ziko katika hali mbaya sana. Anatambua kwamba ziko katika hali mbaya zaidi kuliko Ugiriki ilipokabiliwa na matatizo.⁴⁹⁹

Kile kiitwacho nakisi pacha (twin deficit), ambapo nakisi ya bajeti na nakisi ya urari wa biashara hutokea kwa wakati mmoja, huzusha kwa nchi mgogoro wa kiuchumi usiovumilika. Ni nchi zenye sarafu ya akiba ya dunia tu, kama Marekani, zilizo tofauti. Kwa sababu zinaweza kuendelea kuchapisha fedha. Hii ndiyo sababu Marekani inadumisha nguvu yake ya taifa huku ikiendelea na nakisi pacha. Hali hii itaweza kuendelea hadi lini?

Katika enzi ya Mwangaza, kile ambacho wanafikra wa Magharibi walikiona kuwa cha ajabu zaidi na kigumu kuelewa ni kwamba ustaarabu wa Mashariki ulikuwa na mfumo bora wa maadili bila dhana ya Mungu. Kuhusu kujipendelea kwa ubinafsi, kuacha huru kwa Magharibi kulizaa utamaduni wa Magharibi wa matumizi na madeni, na fikra ya Mashariki ya kusimamia na kujizuia kujipendelea kwa ubinafsi ilizaa utamaduni wa Mashariki wa bidii na kubana matumizi. Mashariki, katika maadili yaliyo msingi wa ustaarabu wake, ina nguvu katika misingi ukilinganisha na mfumo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi. Hili linajitokeza kama ufahamu wa maadili ya kazi. Kwamba Mashariki, kimsingi, ina nguvu ya ushindani na mustakabali mzuri zaidi kuliko Magharibi ni hasa kwa sababu ya ufahamu huu wa maadili ya kazi. Hii ndiyo sababu maadili ni muhimu katika uchumi wa kisiasa. Bidii na kubana matumizi, au kutangulia kwa mfano, haviwezi kuwekwa kwa sheria. Viko chini ya mamlaka ya maadili.

Maadili haya ya kazi yana mizizi mirefu. Poivre (Poivre), mmoja wa wanafikra wa ufiziokrasia wa Ufaransa tuliowachunguza hapo juu, alisafiri Mashariki katikati ya karne ya 18 na akaandika hivi kuhusu maadili ya kazi ya Mashariki:

Mtu mvivu alikuwa kitu cha kudharauliwa vikali sana. Mvivu alichukuliwa kama mwanajamii anayeitafuna jamii kama kimelea. Serikali nayo haikuwaacha wavivu hao bila kuwashughulikia… Kwa desturi, watu wote walitakiwa kufanya kazi, na wazo lilikuwa limeenea kwa kina na kwa upana miongoni mwa wananchi kwamba mtu mmoja asipofanya kazi katika pembe moja ya nchi, katika pembe nyingine ya nchi atakuwepo mtu atakayeona njaa na kupata madhara kwa sababu hiyo.⁵⁰⁰

Maadili ya kazi yenye mizizi mirefu ambayo Poivre aliyagundua na kuyastaajabia Mashariki katika karne ya 18 yanathamini elimu, kujizuia na kujilea vya Mashariki vilivyo na mkazo katika maadili. Kwa hiyo katika Mashariki umuhimu wa elimu umesisitizwa tangu mapema. Konfyushasi alisisitiza: “Kwa asili waliyozaliwa nayo, binadamu wote wanafanana; kwa elimu, binadamu hutofautiana sana.” Na “Katika elimu, hakuna anayepaswa kuachwa nje.” Elimu ya Mashariki, inayojikita katika asili ya binadamu, inajikita katika utamaduni wa maadili wa bidii na kubana matumizi na katika kulea viongozi.

Mfumo wa thamani uliomo katika utamaduni wa kiroho wa Mashariki, yaani Ukonfyushasi (desturi ya kuthamini elimu na utawala wa wenye sifa, utamaduni wa maadili ya ulimwengu wote na wa bidii na kubana matumizi), Utao (fikra za uchumi wa kisiasa za kodi ndogo na serikali ndogo, upatanifu kati ya maumbile na binadamu) na Ubuddha (fikra ya huruma, kuthamini kutomiliki), una kiini chake katika thamani za kimaadili ambazo falsafa ya Magharibi inazipuuza. Kwa neno moja, ni bidii na kubana matumizi. Moyo wa kazi unaosisitizwa na elimu ni suala si la sheria bali la maadili. Kile kinachodaiwa na maadili ni hasa kujihadhari dhidi ya uchoyo. Kutofautisha kutafuta faida na uchoyo kunaweza kukaribiwa kwa maadili. Na ufahamu huo wa kimaadili hauwezi kutulia katika jamii kiongozi asipoonyesha mfano.

Kiongozi kutangulia kwa mfano: fikra ya kiongozi (junzi, 君子) na mwenye hekima (shengren, 聖人)

Ustaarabu wa Mashariki unajikita katika jinsi ya kulea viongozi na kuwafanya watawale nchi. Fikra ya Utao ya mwenye hekima inafanana hasa na fikra ya Ukonfyushasi ya kiongozi. Fikra ya Ukonfyushasi ya kiongozi inasisitiza taswira ya binadamu wa kimaadili anayetimiza kujilea kimaadili na wajibu wa kijamii, na fikra ya Utao ya mwenye hekima ina upande wa kutoa taswira bora ya binadamu anayeungana na maumbile na kutimiza kutotenda kwa kufuata maumbile. Lakini zote zinamaanisha kiongozi. Fikra za Mashariki, kwa kulinganisha kiongozi na mshiriki (xiaoren, 小人) katika Ukonfyushasi, na mwenye hekima na watu wa kawaida katika Utao, zinasisitiza jukumu la kiongozi la kuwafanya watu wamfuate kiongozi au mwenye hekima, si mshiriki au watu wa kawaida, yaani umati. Upande wa kuthamini jukumu la kimaadili la kiongozi katika upande wa uchumi wa kisiasa ni muhimu hasa katika elimu ya Mashariki.

Jukumu la kimaadili la kiongozi ni sehemu inayosisitizwa hasa katika mfumo wa umahusiano (relationalism), unaolinganisha kiongozi na mshiriki. Magharibi, katika elimu au kujilea kwa binadamu, inafuata ubinafsi (individualism) na kusisitiza ukamilifu wa mtu binafsi. Katika Ugiriki ya kale pia, kama inavyoonekana kwa Plato au Aristoteli, umuhimu wa elimu ulisisitizwa, lakini elimu iliweka mkazo katika mtu binafsi kupata maarifa na kutafuta furaha. Ingawa Maadili ya Aristoteli yanasisitiza fadhila kama haki, ujasiri, kujizuia, ukarimu na fundisho la wastani, yanaeleza kimantiki jinsi thamani hizi za kimaadili zinavyoleta furaha ya mtu binafsi, si kuweka mkazo katika jinsi thamani hizo za kimaadili zinavyoweza kukuzwa kwa elimu na kuchangia jamii. Maadili (ethics) ya Spinoza, iliyochapishwa Magharibi katika karne ya 17, nayo, badala ya kuwa na lengo la kukuza na kuelimisha fadhila za mtu binafsi zinazojikita katika bidii, kubana matumizi na kuitumikia jamii, kama Maandiko Teule ya Ukonfyushasi au Daodejing ya Utao, inalenga “mtu huru” (free man) kupitia uchunguzi wa kiini cha Mungu au asili ya binadamu. Kwa upande mwingine, mfumo wa kifalsafa wa Mashariki unalenga si kufichua “kiini” cha vitu, bali “vitendo”. Unajikita katika kulea viongozi wema.

Kutosikia si bora kama kusikia, kusikia si bora kama kuona, kuona si bora kama kujua, na kujua si bora kama kutenda. Lengo la elimu liko katika vitendo. (Xunzi 8:9)

Fikra inayoweka mkazo wa elimu katika kukuza fadhila ya kila mtu binafsi ilianzia Magharibi kwa Locke. Falsafa hii ya Mashariki ya elimu, iliyoimarishwa katika karne ya 5 K.K., ilielezwa kwa mara ya kwanza Magharibi miaka elfu mbili baadaye na Locke (1632–1704): “Binadamu wote tunaokutana nao ni wema au waovu, wenye manufaa kwa jamii au wasio na manufaa, na asilimia 90 ya hayo huamuliwa na elimu.” Tena, kama Konfyushasi, aliamini kwamba “binadamu wote wamezaliwa sawa”.⁵⁰¹ Lakini kuna tofauti muhimu kati ya falsafa ya Mashariki ya elimu na falsafa ya elimu ya Locke. Yeye, kama mwanafikra wa Magharibi aliyefungwa na falsafa ya Magharibi, alidharau umuhimu wa silika, na hapo ndipo mipaka ya nadharia yake ya asili ya binadamu inapojitokeza. Elimu ya Locke ina tatizo katika upande wa kutolikubali jukumu la silika. Binadamu ni sawa na elimu ni muhimu, lakini katika nadharia yake ya asili ya binadamu alikadiria kupita kiasi uwezekano wa akili na akatathmini kwamba akili inavuka mipaka ya silika. Kwa sababu thamani kama uhuru, alizozithamini Locke, haziwezi kusimama juu ya silika ya kujihifadhi. Uhuru unaotolewa na akili kwa binadamu ni muhimu sana. Lakini uhuru hauwezi kuvuka kanuni ya silika iitwayo kunusurika.

Katika ustaarabu wa Mashariki, ni kusimamia na kujihadhari na kujipendelea katika ngazi ya maadili. Hatimaye, jibu lililotolewa kwa kutatua kimaadili mpaka kati ya uchoyo na kutafuta faida, usioweza kutatuliwa kwa sheria au kanuni, ndilo kiini hasa cha fikra za Mashariki za kiongozi na kutotenda. Ustaarabu wa Mashariki ulisimika dhana hizi zenye manufaa makubwa miaka 2,500 iliyopita na unazitumia. Kiongozi (junzi, 君子) ndiye hasa taswira ya kiongozi anayetamanika, yaani kiongozi anayegeuza maslahi ya wananchi kuwa maslahi yake mwenyewe, mtu aliyekombolewa kutoka katika kujipendelea kwa mtu binafsi. Kwa upande mwingine, mshiriki anamaanisha binadamu wengi, mtu anayetanguliza kujipendelea kwake popote alipo. Hafai kuwa kiongozi, lakini historia inaonyesha kwamba mara nyingi washiriki walikuwa katika nafasi za uongozi. Taswira ya kiongozi wa kimaadili inayoelezwa katika Mashariki kama kiongozi na mwenye hekima inaweza kutoa mchango mkubwa kwa uchumi wa kisiasa wa kisasa. Fadhila bora ya kiongozi inakuwa si mali, bali maadili.

Kiongozi hufikiria lililo la haki, mshiriki hufikiria faida. (Maandiko Teule 4:16)

Kiongozi huweka fadhila moyoni, mshiriki huweka mali moyoni. (Maandiko Teule 4:11)

Fikra ya kiongozi na fikra ya kutotenda zimefungamana. Zilipanda katika ustaarabu wa Mashariki falsafa ya uchumi wa kisiasa inayotaka kupunguza hadi kiwango cha chini sehemu ya bandia ya matendo ya binadamu. Hasa inaonya dhidi ya kuingilia kwa kiongozi. Dai la Daodejing kwamba “kiongozi hana mipango yake mwenyewe, bali anapaswa kuifanya mipango ya wananchi kuwa mipango yake” (Daodejing, sura ya 49) lina lengo la kusimamia kujipendelea kwa kiongozi. Kwa hiyo dai kwamba “kiongozi akiliongoza dola kwa kutotenda, wananchi hujitimiza wenyewe” (Daodejing, sura ya 57) ndilo hasa usimamizi wa kujipendelea kuitwako udola. Hili linakubaliana na dai la Sima Qian katika Kumbukumbu za Mwanahistoria: “Njia bora kabisa ya kuendesha dola ni kuwaacha wananchi wafanye wanachotaka… Kibaya kuliko vyote ni kushindana na wananchi ili kufuatilia faida pamoja nao” (Kumbukumbu za Mwanahistoria 129:1). Zote ni falsafa zilizosimikwa kama fikra za uchumi wa kisiasa za Mashariki kabla ya Kristo, na katika Magharibi falsafa hii ya uchumi wa kisiasa inajitokeza kwa mara ya kwanza katika nyakati za kisasa za mwanzo, miaka elfu mbili baada ya Mashariki.

Katika Mashariki na Magharibi vilevile, mtanziko mkubwa zaidi ulio ndani ya uchumi wa kisiasa ni kutofautisha kutafuta faida na uchoyo. Kutafuta faida ndiyo nguvu inayoendesha uchumi wa soko. Bila hiyo, uchumi wa soko hauwezi kusimama. Wakati huo huo, kujipendelea au uchoyo unaozuia maslahi ya umma bila shaka unapaswa kusimamiwa. Lakini haiwezekani kuweka wazi mpaka kati ya hivyo viwili. Hasa, hauwezi kudhibitiwa kwa sheria au kanuni. Kwa hiyo jukumu la maadili linaingia katika eneo hili. Kilicho muhimu ni kiongozi kutangulia kwa mfano. Hata sheria iwe nzuri kiasi gani, kiongozi akiivunja kwa njia mbalimbali, sheria haina faida yoyote. Kinachoonekana zaidi kwa kiongozi ni kujilimbikizia mali. Inapaswa kuwepo kanuni ya kimaadili kwamba ni vigumu kwa tajiri kuwa kiongozi, na ni vigumu kwa kiongozi kuwa tajiri. Sheria inaweza kukwepwa kwa njia mbalimbali, lakini mali lazima ijitokeze, na haiwezi kuelezwa kimaadili.

Katika ngazi ya kusimamia kujipendelea, Utao unasisitiza umuhimu wa jukumu la kiongozi. Unaeleza kwamba dola linaweza kudumu na kukua tu kiongozi akiufanya moyo wa kuwajali wengine kuwa msingi wa kuendesha dola. Maadili yanakuwa kujipendelea kwa busara.

Mwenye hekima hajilimbikizii kwa ajili yake mwenyewe. Kadiri anavyotumia zaidi kwa ajili ya wengine, ndivyo anavyokumbatia zaidi.

Kadiri anavyowapa wengine zaidi, ndivyo anavyokuwa na zaidi. (Daodejing, sura ya 81)

Ukonfyushasi na Utao vyote vinaona maadili na siasa kuwa kitu kimoja kisichotenganishika, na vinaeleza taswira bora ya kimaadili kama kiongozi (junzi, 君子) na mwenye hekima; tukiyatumia haya katika karne ya 21, kiongozi na mwenye hekima ndio hasa kiongozi anayetamanika. Kiongozi anapaswa kutanguliza si mali, bali kutangulia kwa mfano kulikojengwa juu ya bidii na kubana matumizi. “Kiongozi hujitahidi kujilimbikizia kilicho cha kweli. Hajitahidi kujilimbikizia mali” (Maandiko Teule 15:32). Kwa hiyo kiongozi hajilimbikizii mali yake mwenyewe, bali anajikita katika kugawa uwezo wake kwa ajili ya wengine. “Kiongozi hajilimbikizii kwa ajili yake mwenyewe. Kadiri anavyotumia zaidi kwa ajili ya wengine, ndivyo anavyokumbatia zaidi. Kadiri anavyowapa wengine zaidi, ndivyo anavyokuwa na zaidi” (Daodejing, sura ya 81).

Hivyo kwa kiongozi wa Mashariki, vipimo vya kimaadili vinakuwa muhimu kabla ya mafanikio au ushindi. Katika Mashariki, umahusiano huunda ustaarabu unaofanya kazi badala ya ubinafsi wa ustaarabu wa Magharibi. Kiongozi huchukua kama vipimo moyo wa kuwajali wengine (kujipendelea kwa busara, enlightened self-interest), pamoja na kutangulia kwa mfano na uadilifu. Hata katika Magharibi, taswira kama hiyo ya kiongozi si kwamba haipo:

Alipofariki, mali yake yote ilikuwa nyumba moja aliyoishi tu… Alipoacha utumishi wa umma mwaka 1953, mapato yake pekee yalikuwa pensheni ya kijeshi ya dola 112 kwa mwezi. Alipopewa na kampuni kubwa ofa ya kazi yenye mshahara mkubwa, alijibu: “Mnachokitaka si mimi bali cheo cha rais, na hicho si changu bali ni cha wananchi, kwa hiyo si kitu ninachoweza kukiuza.”⁵⁰²

Huu ndio hasa mtazamo wa maadili wa Rais Truman (Truman). Roho hii inaheshimiwa sana hata katika Magharibi. Cincinnatus (Cincinnatus), anayeheshimiwa kama mwanasiasa na raia wa mfano wa enzi ya Roma, ndiye hasa mtu kama huyo. Baada ya kutumikia Roma akiwa na mamlaka ya juu kabisa, aliporudi nyumbani baada ya kuacha cheo, aliishi maisha yake yaliyobaki kama mkulima wa kawaida. Ni mtu wa hekaya za Roma aliyejitolea kwa maslahi ya umma bila kutamani mamlaka, mtu aliyeheshimiwa na Washington, rais wa kwanza wa Marekani. Mwaka 1790 mji uitwao Cincinnati ulianzishwa rasmi Marekani. Lakini taswira hii ya kiongozi mwadilifu na mwenye bidii na kubana matumizi si taswira ya kawaida ya kiongozi katika Magharibi. Kutoka Aleksanda hadi Kaisari, hadi nasaba za kisasa na Napoleon, viongozi wa kale wa Magharibi walikuwa washindi na washindaji, na wakati huo huo walimiliki mali nyingi mno. Kwa kuiga taswira hii ya kiongozi, viongozi wa kisasa wa Magharibi ni matajiri. Lakini kama Mengzi alivyobainisha, kiongozi akiwa tajiri na kufuatilia faida, washauri walio chini yake, na zaidi ya hapo wananchi wote, humwiga kiongozi huyo na kutaka kufuatilia faida na kutajirika. Hatimaye, kwa kufuata taswira hii ya kiongozi, wananchi wote wanakuja kutaka “mali na umaarufu” (Wealth and Fame) badala ya kufuatilia malengo bora ya kimaadili.

Katika Mashariki, wananchi bado wanaichukulia bidii na kubana matumizi kuwa fadhila, na kielelezo ni kwamba viongozi ni waadilifu na hata baada ya kustaafu huishi maisha ya utulivu yasiyo ya utajiri. Na kwa sasa falsafa hii bado imebaki kuwa ya kawaida kwa vitendo. Katika Mashariki, ni vigumu kwa tajiri kufanya siasa, na tajiri hawezi kunyakua vyombo vya habari. Hili ni kinyume na Marekani, ambapo matajiri wakubwa kabisa kama Musk, Bezos, Murdoch na Ellison wanamiliki na kupanua vyombo vikuu vya habari. Huu ndio msingi wa tathmini kwamba “anayevitawala vyombo vya habari ndiye anayeutawala ulimwengu”.

Katika fikra za uchumi wa kisiasa za Mashariki, mpaka kati ya kutafuta faida na uchoyo huwekwa na maadili. Kampuni kubwa kunyakua chombo cha habari ni, katika Mashariki, uchoyo unaovunja uhuru wa kujiamulia, na katika Magharibi ni kutafuta faida kunakosherehekea uhuru. Tajiri kuwa kiongozi au kiongozi kuwa tajiri ni, katika Mashariki, kuvunja uhuru wa kujiamulia kunakotoka nje ya kutotenda, na katika Magharibi ni laissez-faire inayofuatilia uhuru. Tofauti hizi ni eneo lisiloweza kudhibitiwa kwa sheria katika mfumo wa Magharibi wa fikra ya kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲). Katika mfumo wa Mashariki wa fikra ya kutotenda, ndizo kiini cha maadili.

Roho ya wananchi ya bidii na kubana matumizi, na desturi ya kiongozi kutangulia kwa mfano wa umaskini wa uadilifu: hivi ndivyo tunavyopaswa kuvilinda. Katika hili, uchumi wa kisiasa wa Mashariki unaweza kukabiliana kwa ufanisi na kujipendelea kwa ubinafsi, na hili ndilo hasa jambo linaloweza kulinda ubora wa Mashariki dhidi ya Magharibi katika misingi ya uchumi wa soko. Kwa mtazamo wa fikra, kuacha huru kujipendelea kulikomo katika mtindo wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi ni upande mmoja wa sarafu pamoja na mfumo wa kiuchumi wa matumizi na madeni, na kusimamia kujipendelea kulikomo katika misingi ya uchumi wa kisiasa wa Mashariki ni upande mmoja wa sarafu pamoja na mfumo wa kiuchumi wa bidii na kubana matumizi. Katika jamii yoyote, si wote wanaoweza kuwa matajiri. Lakini jamii inaweza kushirikiana kuwasaidia maskini. Katika jamii inayoshirikiana hivyo, kiongozi lazima alinde maslahi ya umma na atangulie kwa mfano wa bidii na kubana matumizi. Huu ndio umahusiano.

Uchumi wa Magharibi, ukijikita katika ubinafsi, unaweka mbele mantiki kwamba watu wakitajirika, pengo kati ya matajiri na maskini hutatuliwa kwa athari ya kutiririka chini. Yaani, ni nadharia kwamba manufaa au rasilimali zikikusanyika kwa matabaka ya juu (matajiri, makampuni makubwa n.k.), hatimaye hutiririka kupitia uwekezaji, matumizi na ajira hadi kwa matabaka ya chini (watu wa kawaida, makampuni madogo na ya kati n.k.), na uchumi wote hukua. Lakini hii ni nadharia inayoweza kuelezwa katika uchumi wa “dola la kishindaji”, ulioutegemeza uchumi wa Magharibi kwa muda mrefu kuanzia enzi ya Ugiriki na Roma hadi enzi ya kuushinda ulimwengu ya nyakati za kisasa za mwanzo. Lakini ni nadharia isiyoweza kuelezwa baada ya Magharibi yenyewe kuhamia katika mfumo wa kiuchumi wa “taifa-dola” katika nyakati za kisasa za mwanzo. Msaada kwa matabaka ya juu unaongoza kwenye ukundi, na hatimaye unalifanya tabaka la kati kuwa dhaifu na kuongeza tu pengo kati ya matabaka ya juu na ya chini.

Mtindo wa maadili ya kisiasa na wa uchumi wa kisiasa wa bidii na kubana matumizi umo kwa kina na kwa upana ndani ya ustaarabu wa Mashariki. Hasa desturi ya kiongozi kutangulia kwa mfano, kama mfumo wa kifalsafa unaojikita katika umahusiano, inaweza kuonekana kuwa yenye afya na imara zaidi sana kuliko Magharibi. Lakini Mashariki, ikijifunza taasisi na kanuni za Magharibi zinazojikita katika ubinafsi, ikiacha utamaduni na desturi yake ya bidii na kubana matumizi, itahama kutoka kuwa taifa la bidii na kubana matumizi kwenda kundi la mataifa ya matumizi na madeni. Hapo Mashariki itapoteza mustakabali wake pamoja na maadili ya kazi ya bidii na kubana matumizi. Kinyume chake, Mashariki ikiweza, huku ikijifunza taasisi za uchumi wa soko wa kidemokrasia wa Magharibi, kulinda roho yake ya bidii na kubana matumizi na desturi yake ya kuthamini elimu na utawala wa wenye sifa, itakuwa na mfumo wa kitamaduni wa uchumi wa kisiasa inaoweza kuuweka mbele kwa ajili ya siku zijazo. Zaidi ya hapo, Mashariki itachangia kusimamia vizuri zaidi misukosuko mikubwa inayoukabili ubinadamu, yaani mgawanyiko wa ncha mbili na mapinduzi ya akili bandia.