Kujitokeza kwa taifa-dola katika Mashariki na Magharibi na kuanza kwa uchumi wa kisiasa

1) Taifa-dola linaelekea minben, utawala kwa ajili ya watu

Katika ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na Magharibi, kipengele muhimu zaidi kihistoria ni kuundwa kwa taifa-dola (nation state). Mashariki iko mbele ya Magharibi kwa miaka elfu mbili katika kuunda mataifa-dola. Katika Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko na Kipindi cha Madola Yanayopigana, kilichodumu hadi karne ya 3 K.K., mataifa-dola yalizuka katika Mashariki. Magharibi ilipitisha maelfu ya miaka kama dola za kishindaji za kale na dola za kidini za Zama za Kati, na iliona kuzaliwa kwa taifa-dola tu baada ya Mikataba ya Westphalia ya mwaka 1648. Kuwa mbele katika kuunda taifa-dola hakumaanishi kwamba hekima inakua. Badala yake, ni mwelekeo wa maarifa tu unaoamuliwa. Falsafa nayo ni kitu kilichoganda cha maarifa, wala haihusiani kamwe na hekima. Enzi ya itikadi ya Magharibi inathibitisha hili.

Kuzaliwa kwa taifa-dola kunadai, katika ngazi ya ustaarabu, fikra na falsafa mpya. Katika kuzaliwa kwa taifa-dola, mabadiliko ya kifalsafa yanayoiheshimu falsafa ya asili hutokea. Na fikra ya minben (民本思想), iliyo na wananchi kama kitovu, huchipuka. Fikra ya minben, katika mfumo wa uchumi wa kisiasa, inamaanisha uhuru wa kiuchumi wa kujiamulia wa mtu binafsi, na hiki ndicho kiini cha uchumi wa kisiasa unaofanikiwa. Ustaarabu ukiwa na ndani yake misingi hii, yaani fikra ya minben na uhuru wa kiuchumi wa kujiamulia, iliyo na falsafa ya asili kama kitovu, uchumi hukua; usipokuwa nayo, maendeleo ya kiuchumi hayawezekani.

Taifa-dola (nation state) liliundwa lini katika Mashariki na Magharibi? Magharibi inatumia dhana ya “taifa-dola kwa maana ya kisasa”, yaani “taifa-dola la kidemokrasia”. Ni lazima liwe dola lenye demokrasia iliyojitokeza Magharibi baada ya Mapinduzi ya Viwanda. Ni tu likiwa na katiba na mfumo wa udhibiti na uwiano kama mgawanyo wa madaraka matatu ndipo linakuwa na vipengele vya taifa-dola. Katika Mashariki, hasa kukomeshwa kwa nasaba za jadi ndiko muhimu. Ni pendekezo la kuona Mapinduzi ya Xinhai ya China ya 1911, Marejesho ya Meiji ya Japani ya 1868, na kuanzishwa kwa Dola la Korea mwaka 1897 kama kujitokeza kwa taifa-dola. Ni mtazamo unaotokana na mtazamo wa ulimwengu na wa historia unaojikita katika Magharibi.

Lakini kwa njia hii inayojikita katika Magharibi, ustaarabu wa Mashariki na Magharibi hauwezi kulinganishwa. Katika Magharibi, kujitokeza kwa taifa-dola na kuanzishwa kwa mfumo wa kisiasa wa kidemokrasia kulitokea karibu wakati mmoja, katika karne ya 17–18. Lakini katika Mashariki, taifa-dola liliundwa katika karne ya 5–3 K.K., na demokrasia katika karne ya 19–20. Katika Mashariki, taifa-dola lilikuwepo kwa karibu miaka elfu mbili kabla ya mfumo wa kisiasa wa kidemokrasia kuingizwa. Kuanzishwa kwa taifa-dola ni muhimu kwa sababu taifa-dola, ili kunusurika, kwa lazima huelekea falsafa ya asili na minben (民本主義), utawala kwa ajili ya watu.

Fikra ya minben haipatikani katika Magharibi kabla ya nyakati za kisasa. Enzi ya kale ya Ugiriki na Roma ilikuwa enzi ya dola za kishindaji ambazo kwake watumwa walikuwa wa lazima. Katika mfumo unaogawa raia na watumwa, fikra ya minben haikuhitajika. Zama za Kati zilikuwa enzi ya dola za kidini zilizofuata na kuchunguza amri za Mungu, si za binadamu, kwa hiyo nadharia ya kimaumbile ya asili ya binadamu au fikra ya minben vilevile havikuhitajika. Kwa hiyo, katika Magharibi kabla ya nyakati za kisasa, falsafa ya uchumi wa kisiasa iliyo na kitovu katika binadamu wote ndani ya dola, yaani wananchi, haikuhitajika.

Kwa upande mwingine, katika Mashariki, fikra ya minben, inayozaliwa dola linapochukua umbo la taifa-dola, ilitangulia Magharibi kwa miaka elfu mbili.

Kujitokeza kwa taifa-dola huzaa mabadiliko ya msingi katika mkondo wa kifalsafa wa ustaarabu. Mabadiliko haya hufuata mfumo wa “falsafa ya asili” kwa ajili ya kunusurika kwa dola. Taifa-dola hutafuta kunusurika si kwa amri za viongozi kama washindaji au manabii, bali kwa “minben” iliyo na taifa kama kitovu. Hupitia mchakato wa kuufanya mfumo wa falsafa ya asili, si dini ya ufunuo, kuwa kitovu cha uendeshaji wa dola. Kunusurika, yaani silika ya kujihifadhi, kunakuwa sera ya kwanza kabisa ya dola.

Kujitokeza kwa taifa-dola kunaleta mabadiliko ya msingi katika mfumo wa ustaarabu. Jambo muhimu katika ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na Magharibi ni lini taifa-dola lilijitokeza katika Mashariki na Magharibi. Taifa-dola lilijitokeza lini katika Mashariki na Magharibi? Kissinger anabainisha kwamba kujitokeza kwa taifa-dola katika Mashariki kulitangulia Magharibi kwa karibu miaka elfu mbili:

Katika China, Kipindi cha Madola Yanayopigana kiliendelea kwa miaka 250 na kikamalizika kwa kuunganishwa kwa China na Qin Shi Huang. Katika kipindi hiki, madola ya kimwinyi yalipata mamlaka ya kujitawala na yakageuka kuwa dola huru. Magharibi ilipata uzoefu unaofanana katika kipindi kuanzia Mikataba ya Westphalia ya 1648 hadi Vita vya Pili vya Dunia. Huo ni mchakato ambapo dola za Ulaya zilipigana kunyakua uongozi ndani ya uwiano wa nguvu. ⁴⁰⁸

Mwanasayansi wa siasa wa Marekani Fukuyama naye anabainisha kwamba vita kati ya dola vilivyodumu kwa karne kadhaa hubadilisha umbo la dola, na anaeleza jinsi taifa-dola lilivyoundwa katika Mashariki na Magharibi. Katika Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko na Kipindi cha Madola Yanayopigana, Mashariki ilikuwa tayari imepitia hali hii ya vita vya karne kadhaa, na mataifa-dola yakazaliwa. Katika Magharibi, zaidi ya miaka elfu moja baadaye, mataifa-dola yenye mamlaka ya kati yalizaliwa kupitia hali ya vita inayofanana:

Katika China, mataifa-dola yaliundwa katikati ya vita visivyokoma vya Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko na Kipindi cha Madola Yanayopigana… Hali hii inaonyesha jambo la kuvutia sana katika ulinganisho wa Mashariki na Magharibi… Katika kuanzisha mataifa-dola zaidi ya miaka elfu moja baada ya Mashariki, Magharibi inaonyesha matokeo yanayofanana sana… Katika China na Ulaya vilevile, kuundwa kwa mataifa-dola kulitokana na juhudi za kujiandaa kwa vita. Kupitia maandalizi ya vita, ardhi za mabwana wa kimwinyi ziliunganishwa polepole kuwa ardhi ya dola moja, mamlaka ya kutawala dola yakawekwa katikati, na mifumo ya kiutawala ya kisasa na huru ikazaliwa. ⁴⁰⁹

Mataifa-dola yakishaundwa, huzaliwa urasimu, yaani mfumo wa kiutawala wa kuyatawala, fikra za uchumi wa kisiasa za kuendesha uchumi wa ndani, na fikra za maadili ya kisiasa ya minben za kuendesha siasa za ndani. Katika Mashariki, mfumo huu ulikuwa tayari umetimizwa katika Kipindi cha Madola Yanayopigana kabla ya Kristo. Katika Magharibi, ulitimizwa miaka elfu mbili baadaye, baada ya Mikataba ya Westphalia.

Ikiwa katika Magharibi taifa-dola lilianza baada ya Mikataba ya Westphalia (1648), dola za Magharibi za kabla ya hapo zilikuwa na mpangilio wa aina gani hasa? Enzi ya Ugiriki na Roma ilikuwa mfumo wa dola za kishindaji. Watu wa dola zilizoshindwa walikuwa watumwa. Dola za kishindaji kama Ugiriki na Roma ziliundwa na raia waliounda dola na watumwa waliotekwa. Sparta ilikuwa na watumwa wengi zaidi sana kuliko raia, Athene watumwa walikuwa zaidi ya nusu, na Roma karibu theluthi moja walikuwa watumwa. Watumwa walipatikana kwa kutekwa vitani na katika uporaji, au kwa kununuliwa katika masoko ya watumwa. Kaisari anajulikana katika historia ya Magharibi kama shujaa aliyeishinda Gaul, lakini alipokuwa akiishinda Gaul alikusanya utajiri kwa kuuza watumwa wengi mno. Siku moja jeshi lake liliposhinda vita, liliteka na kuuza mara moja watumwa 50,000, na kumletea Kaisari na askari wa vikosi vya Roma utajiri mkubwa. Watumwa walitendewaje? Aristoteli aliwachukulia hivi: mtumwa ni kiumbe sawa kabisa na mnyama. Kwa sababu mtumwa, kama mnyama, hana nafsi.

Washenzi, wanawake na watumwa ni sawa. Kwa sababu hawana kiongozi. Kwao, wanaume na wanawake wote ni watumwa tu. Kwa hiyo washairi walisema hivi: “Ni haki kwamba Wagiriki wawatawale washenzi.” Washenzi wana tabia ileile ya watumwa. ⁴¹⁰

Aristoteli aliamini kwamba ni raia wa Kigiriki peke yao walio na nafsi, na aliwaeleza Wagiriki falsafa hii. Katika miji-dola ya kishindaji ya Ugiriki, kushinda vita na kuleta dhahabu, fedha, hazina na watumwa ilikuwa njia bora kabisa ya kulinda na kukuza uchumi wa dola. Roma nayo ilikuwa mfumo wa dola ya kishindaji. Katika dola ya kishindaji iliyojengwa juu ya utumwa, hapakuwa na nafasi kwa nadharia ya uchumi wa kisiasa inayowahusu binadamu wote.

Baada ya enzi ya Ugiriki na Roma, Magharibi ilikuwa dola ya kidini kwa zaidi ya miaka elfu ya Zama za Kati. Kwa kuwa makao makuu ya Papa ya Roma yalikuwa na mamlaka kamili, kitovu kilikuwa dini iliyo na Mungu kama kitovu, au makao makuu ya Papa.⁴¹¹ Kwa kuwa mabwana wa maeneo na wafalme walitumia mamlaka yenye mipaka tu, fikra za uchumi wa kisiasa zinazowahusu wananchi wote ndani ya taifa-dola hazikuweza kuzaliwa. Katika Zama za Kati, katika Magharibi Kanisa na dola viliishi pamoja, lakini Kanisa lilikuwa na ubora katika mfumo wa kuendesha dola. Hasa elimu ya mambo ya mwisho ya dini ya ufunuo ilikuwa na jukumu kubwa.

Hadi karne ya 16, historia ya Ukristo wa Magharibi kwa neno moja ilikuwa historia ya kungoja. Yaani, historia yao ilikuwa kungoja ni lini mwisho wa historia ya binadamu utakuja, na kungoja huku mwisho huo ukiendelea kusogezwa mbele. Ingawa aina mahususi za kungoja zilibadilika kufuatana na hali, kungoja mwisho kulikuwa daima kulekule. ⁴¹² … Luther mara nyingi alisema kwamba mwisho ungekuja ndani ya miaka michache, na alitaja kwamba huenda ukawa mwaka huu. Na mara nyingi alisema kwamba Mungu angeuharakisha wakati wa mwisho kwa ajili ya wateule, akieleza kwamba “katika mkondo wa wakati, miaka mia ijayo itafupishwa kuwa kama miaka kumi”. ⁴¹³

Kwa hiyo, ni baada tu ya Mikataba ya Westphalia ndipo dola ziliweza kwa mara ya kwanza kutenganishwa na dini na kuwepo kama mfumo wa kisiasa. Mataifa-dola, yasiyo dola za kishindaji wala dola za kidini, yalizaliwa kwa mara ya kwanza katika Magharibi.

Dhana ya “kila mtawala na dini yake katika eneo analolitawala” ni usemi unaounga mkono mamlaka kuu ya kiongozi wa dola. Ni usemi kwamba, vyovyote mtazamo wa kidini wa kiongozi ulivyo, ndani ya eneo analolitawala dola iko juu ya dini. Lakini dhana hii iliwezekana tu karibu na mwisho wa Vita vya Miaka Thelathini. Iliwezekana kwa sababu Wajerumani, katika kuleta amani, waliweza kuweka kanuni kwamba sasa dini haina mamlaka yoyote ya kutumia kuhusiana na masuala ya vita na amani. ⁴¹⁴

Kwa kuzaliwa kwa taifa-dola, hatimaye dola katika Magharibi ilianza kufikiria mustakabali wa dola kwa akili, si kwa hukumu za kidini za wema na uovu. Ni kwa ajili ya kunusurika. Mfumo kama huu wa kifalsafa unakuwa huru mbali na mfumo wa amri za kidedukta za washindaji au za dini ya ufunuo. Hapo, mataifa-dola kwa kawaida huacha mfumo wa amri za kidedukta na kufuata mfumo wa falsafa ya asili wa kuchota kutoka mifano, ambao hawana budi kuugundua wenyewe.

Wazo kwamba mambo yatakayokuja si ya lazima mara moja huyawekea mipaka mamlaka ambayo dini ingeyatumia kwa kawaida. Dhana ya Hukumu ya Mwisho inaruhusu sharti moja tu katika kuchagua kati ya wema na uovu. Lakini mwanasiasa, kwa ajili ya mustakabali wa dola, anapaswa kufanya hukumu ya kimaadili, si ya kidini, katika kuchagua si kati ya wema na uovu, bali kati ya uovu mkubwa kabisa na uovu mdogo zaidi. Kwa upande huu, Richelieu (Richelieu) aliona kwamba kuona mbali ndilo jambo muhimu zaidi katika kuendesha dola. Kwa sababu ni kwa kuona mbali tu ndipo mwanasiasa anaweza kuepuka maovu yanayoikaribia dola. Uovu ukishaanza, unazidi kuwa vigumu kuuepuka. ⁴¹⁵

Katika Mashariki na Magharibi vilevile, uchumi wa kisiasa wa mfumo wa falsafa ya asili huelekea “minben”. Kwa ajili ya kunusurika kwa dola, hauna budi kuwa hivyo. Fikra ya minben huchipukaje? Fikra ya minben, iliyojitokeza pamoja na mataifa-dola yaliyoundwa katika Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko na Kipindi cha Madola Yanayopigana, ikawa kipengele muhimu zaidi cha kunusurika kwa dola. Kwa sababu ni kwa minben tu ndipo taifa-dola linaweza kunusurika. Fikra ya minben ni fikra kwamba wananchi ndio muhimu zaidi kwa dola, si mwongozo wa kiongozi mshindaji au wa dini ya ufunuo. Tangu Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko na Kipindi cha Madola Yanayopigana, fikra ya minben iliandikwa kwa semi mbalimbali kama kwa ajili ya wananchi (爲民), kuwalinda wananchi (保民), kuwachunga wananchi (牧民) na kuwapenda wananchi (愛民). Mengzi alieleza kiini cha fikra ya minben tayari katika karne ya 4 K.K.: “Wananchi ndio wa thamani zaidi, madhabahu ya dola yanafuata, na mtawala ndiye mwepesi zaidi” (Mengzi, “Jin xin, sehemu ya pili”). Mengzi ni mmoja wa wanafalsafa walioweka mbele kwa bidii umuhimu wa wananchi. Sababu yake ni rahisi. Fikra ya minben ilihitajika kwa ajili ya “kunusurika” kwa dola na wananchi. Hata kabla ya Mengzi, minben ilikuwa tayari ikijitokeza kama mada kuu ya falsafa ya asili ya Mashariki kwa Konfyushasi na katika Daodejing.

Katika Magharibi, fikra ya minben ilijikita kifalsafa tu baada ya mwanafikra wa Kifaransa Rousseau kuitetea kwa mara ya kwanza katika karne ya 18. Kabla ya hapo, “enzi ya ushindaji” ya Ugiriki na Roma na “enzi ya mamlaka ya Kanisa” ya Zama za Kati ziliendelea kwa maelfu ya miaka, na minben haikuweza kuzaliwa Magharibi. Katika Magharibi, ni katika karne ya 17 tu ndipo mataifa-dola yaliyohitaji minben yalizaliwa, na taasisi na vielelezo vya demokrasia, vinavyobadilisha viongozi kwa njia ya kidemokrasia, vikaenea katika nchi za Magharibi katika karne ya 19. Mashariki nayo iliagiza taasisi na vielelezo hivi na ikajizoesha navyo. Katika mchakato huo, fikra ya minben ambayo Mashariki ilikuwa nayo tayari ilifanya kazi muhimu. Katika mchakato wa Mashariki kufyonza taasisi za kidemokrasia za Magharibi, fikra ya minben ya Mashariki ilikuwa tayari ipo kistaarabu. “Utamaduni ni mama, na taasisi ni watoto wake.” Bila utamaduni, taasisi haziwezi kuota mizizi.

Fikra ya Rousseau iliyo na wananchi kama kitovu ilikuwa mtazamo mpya kabisa katika Magharibi. Aliyevutiwa nayo sana ni mwanafalsafa wa Kijerumani Kant. Kant aliacha maandishi kwamba hadi aliposoma Rousseau hakujua umuhimu wa “wananchi” (people). Wanafikra wa Magharibi wa kabla ya Kant waliishi zaidi ya miaka elfu mbili ndani ya mfumo wa ustaarabu wa Magharibi uliowathamini viongozi washindaji wa enzi ya ushindaji au viongozi wa kidini wa enzi ya mamlaka ya Kanisa. Lakini baada ya Mikataba ya Westphalia ya 1648, mipaka ya fikra za maadili ya kisiasa ilibadilika katika Magharibi. Ni baada tu ya kujitokeza kwa taifa-dola ndipo katika Magharibi, kwa mara ya kwanza, “wananchi” wote walihitajika kwa ajili ya kunusurika kwa dola, na wanafikra wa kulitetea hilo wakajitokeza.

Fikra ya minben haikukua kwa sababu ni itikadi au dhana ya kifalsafa ambayo dola au demokrasia huithamini kwa kawaida, bali ilizaliwa yenyewe ndani ya mipaka ya kuanzishwa kwa taifa-dola. Kipindi ambacho vita vimeenea kikiendelea, ili wote wanusurike ndani ya dola, si viongozi au watukufu bali wananchi wote wanapaswa kujitahidi ndipo dola liweze kulindwa. Hitimisho hili halitoki katika falsafa au itikadi, bali katika silika ya kujihifadhi ya asili ya binadamu. Ni kutokana na hitaji hili ndipo mfumo wa falsafa ya asili unapozaliwa hatimaye.

Minben dhidi ya demokrasia

“Kuundwa kwa mataifa-dola katika Mashariki kulitangulia kuundwa kwa mataifa-dola katika Magharibi kwa miaka elfu mbili”: hali hii ina maana kwamba kuchipuka kwa “minben”, kunakofuata kwa lazima kuundwa kwa taifa-dola, kulitangulia katika Mashariki kuliko Magharibi kwa miaka elfu mbili. Dai kwamba minben ilitangulia halikuelezwa kwa maana kwamba mfumo wa “demokrasia” ulitangulia katika Mashariki kuliko Magharibi. Demokrasia inajumuisha “kubadilishwa kwa amani kwa viongozi” kupitia sheria na taasisi. Hasa, kuandika katika katiba kubadilishwa kwa amani kwa viongozi na kuingiza lengo hili katika taasisi za kisiasa zinazoakisi udhibiti na uwiano kulifanyika Magharibi katika karne ya 17–18. Haya ni mambo ambayo minben ya Mashariki haikuyaendeleza, na yote yalijifunzwa kutoka Magharibi.

Tunapolinganisha Mashariki na Magharibi, kuchipuka kwa “falsafa ya asili”, “minben” na “mfumo wa uchumi wa kisiasa” unaoviunga mkono kunapaswa kuhusishwa si na kujitokeza kwa demokrasia, bali na kujitokeza kwa “taifa-dola”. Minben ni wazo la uchumi wa kisiasa lililokua mapema Mashariki. Lina maana kwamba wananchi ndio msingi wa dola. Mengzi, katika karne ya 4 K.K., alitetea nadharia ya kubadilishwa kwa nasaba, yaani nadharia ya mapinduzi ya kubadilisha ukoo wa kifalme (易姓革命). Ni falsafa ya minben isemayo kwamba “Wananchi ndio wa thamani zaidi, madhabahu ya dola yanafuata, na mtawala ndiye mwepesi zaidi”. Ni kujitokeza kwa fikra ya minben ya Mashariki miaka elfu mbili kabla ya nadharia ya haki ya kifalme itokayo kwa Mungu, ambayo Magharibi iliitetea hadi enzi ya ufalme wa mamlaka kamili katika karne ya 17. Fikra kwamba wananchi ni wa thamani na mtawala ni mwepesi (民貴君輕) ni mfumo wa kifalsafa usemao kwamba ni kwa kuwaheshimu wananchi na kuyatunza maisha yao ndipo uchumi wa kisiasa unapokua na dola linapohifadhiwa na kustawi ipasavyo.

Hata kabla ya Mengzi, Shujing inaeleza fikra kwamba wananchi pekee ndio mzizi wa dola (民惟邦本). Yaani ni fikra kwamba wananchi ndio msingi wa dola, na nchi iko katika amani tu ikiwa wananchi wametulia. Maana ya kwamba moyo wa wananchi ni moyo wa Mbingu ni fikra kwamba nchi inakuwa tulivu tu ikiwa kiongozi haendi kinyume na nia ya wananchi na anasikiliza sauti yao. Fikra kwamba wananchi pekee ndio mzizi wa dola ni wosia wa “Wimbo wa Wana Watano” (五子之歌) wa nasaba ya Xia, karibu karne ya 20 K.K., na fikra hii inaonekana ilipangwa na kuimarishwa karibu karne ya 10 K.K., mwanzoni mwa nasaba ya Zhou. Kwa hiyo fikra za minben kama 民惟邦本 na 民貴君輕 zilikuwa tayari na mizizi mirefu katika ustaarabu wa China kabla ya kujitokeza kwa mataifa-dola katika Kipindi cha Madola Yanayopigana.

Hasa Mengzi, katikati ya vita visivyokoma vya Kipindi cha Madola Yanayopigana, alisonga hatua moja mbele kutoka kwenye fikra kwamba wananchi pekee ndio mzizi wa dola, akaiendeleza hadi fikra kwamba wananchi ni wa thamani na mtawala ni mwepesi, akitetea mapinduzi ya kubadilisha ukoo wa kifalme, yaani kwamba kiongozi asiye na uwezo anaweza kubadilishwa. Lakini hadi karne ya 19, Mashariki haikuweza kujinasua kutoka katika taasisi na desturi ya utawala wa maisha yote, ambapo kiongozi hubaki kiongozi hadi kufa kwake. Kiongozi asiye na uwezo alipojitokeza, swali la kimaadili la kama aendelee kutumikiwa au abadilishwe halikuwa na budi kuendelea. Ni demokrasia ya Magharibi iliyoanzisha juu ya utawala huu wa maisha yote wa zaidi ya miaka elfu mbili taasisi ya kimapinduzi ya kubadilisha viongozi kwa amani. Mapinduzi Matukufu ya Uingereza na mapinduzi ya wananchi ya Ufaransa ya karne ya 17–18 yalikuwa fursa za kuanzishwa kwa demokrasia katika Magharibi.

Kutimizwa kwa demokrasia kulizaliwa ndani ya mfumo wa kifalsafa wa Magharibi unaojikita katika nadharia ya kinachodhihirika. Kuna wanaoona kwamba miongoni mwa wanafikra wa Magharibi, katika mapambano ya nguvu kati ya mamlaka ya Kanisa yaliyotawala miaka elfu ya Zama za Kati na mamlaka ya kifalme yaliyokuwa yakiinuka, mfumo wa “udhibiti na uwiano” ulipata kuangaliwa, na hatimaye msingi wa kukua kwa demokrasia ukawekwa. Mtazamo kwamba “kutimiza mawazo bora”, yaani kuubadilisha kimsingi ulimwengu anaoishi binadamu, kunawezekana, unaweza kuonekana kuwa ndio uliowezesha kuanza kwa demokrasia katika fikra za Magharibi za kinachodhihirika. Katika fikra za Mashariki za kisichodhihirika, inaweza kuonekana kwamba kuna upande wa uhalisia uliopita kiasi wa kuweza kugeuza kimapinduzi minben kuwa demokrasia. Kwamba kukua kwa demokrasia kulifanyika Magharibi kunaweza kuonekana kama tofauti kati ya fikra za Mashariki zinazojikita katika maadili na fikra za kistaarabu za Magharibi zinazojikita katika sheria. Kwa kweli, kubadilisha viongozi kwa amani katika Mashariki kuliwezekana tu baada ya karne ya 19, baada ya kuagiza taasisi zinazojikita katika falsafa ya kidemokrasia ya Magharibi.

Tukilinganisha hivi mahali pa kuanzia kwa minben ya Mashariki na mahali pa kuanzia kwa minben ya Magharibi ya kabla ya demokrasia, tunaelewa pengo linalozuka kwa lazima katika ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na Magharibi.

Tunapolinganisha ustaarabu wa Mashariki na Magharibi, kwa kuzingatia kujitokeza kwa taifa-dola, tunaweka pengo la miaka elfu mbili kati ya wanafikra wa Mashariki na Magharibi. Katika ulinganisho wa ustaarabu wa Mashariki na Magharibi, ulinganisho kati ya dhana au wanafikra kama Utao dhidi ya deismu, Ukonfyushasi dhidi ya falsafa ya asili, fikra ya kutotenda (wuwei, 無爲) dhidi ya laissez-faire, Han Feizi dhidi ya Machiavelli, na Sanaa ya Vita ya Sunzi dhidi ya Kuhusu Vita ya Clausewitz, unaonyesha pengo la miaka elfu mbili. Utao, Ukonfyushasi, fikra ya kutotenda, Han Feizi, Sunzi na wengine wote ni watu wa kabla ya Kristo au fikra zilizoundwa wakati huo. Watu au fikra za Magharibi zinazolingana nao ni pamoja na deismu, falsafa ya asili, laissez-faire, Machiavelli na Clausewitz, ambao wote ni fikra au watu waliojitokeza Magharibi katika nyakati za kisasa za mwanzo. Wote wanafuata si mfumo wa dini ya ufunuo, bali mfumo wa falsafa ya asili. Ni kwa kujitokeza kwao tu ndipo ulinganisho wa fikra na watu wa mifumo ya falsafa ya asili ya Mashariki na Magharibi unapowezekana.

Katika Mashariki, dhana ya taifa-dola ni ya kawaida mno kiasi kwamba si dhana inayopaswa kufikiriwa upya. Kwa kuwa Mashariki imeishi katika mataifa-dola tangu maelfu ya miaka iliyopita, haijazoea aina nyingine za dola. Lakini taifa-dola ni dhana muhimu ambayo Magharibi ilianza kuipitia kwa mara ya kwanza katika nyakati za kisasa za mwanzo. Kwa sababu Magharibi inaweza kuelezwa kwa dola za kishindaji katika enzi ya Ugiriki na Roma na dola za kidini katika Zama za Kati, na ilianzisha mataifa-dola tu katika nyakati za kisasa za mwanzo. Dola za kishindaji za Ugiriki na Roma ya kale zilikuwa dola ambamo mataifa mengi, yaliyoundwa na raia na watumwa wa aina mbalimbali, yaliishi pamoja. Katika kipindi cha zaidi ya miaka elfu ya Zama za Kati, kwa kuwa Magharibi iligawa dola kwa kufuata dini, ilikuwa na umbo ambalo ndani ya dola mataifa mengi yaliishi pamoja.

Papa wa Roma alihusika kwa kina katika kuendesha dola za Kikristo, na katika kipindi cha Matengenezo ya Kanisa dola ziligawanyika kuwa za Kikatoliki na za Kiprotestanti. Ndani ya dola la Kikatoliki waliishi pamoja mataifa mengi yaliyoamini Ukatoliki, na Waprotestanti hawakuweza kuishi humo. Vivyo hivyo, ndani ya dola la Kiprotestanti waliishi mataifa mengi yaliyoamini Uprotestanti, na Wakatoliki hawakuweza kuishi humo. Umbo hilo, likipitia vita virefu kati ya Waprotestanti na Wakatoliki katika karne ya 17, hatimaye lilizaa, kwa ajili ya kunusurika, dola zilizo na taifa kama kitovu na zisizohusiana na dini. Yaani, ndani ya dola moja, watu wa taifa moja wanaoamini Ukatoliki au Uprotestanti walianza kuishi pamoja. Hatimaye, baada ya vita vya karne kadhaa, taifa-dola lilijitokeza na mfumo mpya wa kuendesha dola ukachipuka. Hapa ndipo Magharibi hatimaye ilipoanzisha falsafa ya asili na mfumo wa falsafa ya uchumi wa kisiasa wa minben.

Kuanzishwa kwa mataifa-dola katika Magharibi kulifanyika katika karne ya 17. Wanafikra waliopaza sauti kwa ajili ya falsafa ya asili walijitokeza. Bacon, aliyesisitiza falsafa ya asili na falsafa ya uzoefu katika Magharibi, alikuwa mtu wa wakati huo: “Binadamu ni mtumishi na mfasiri wa maumbile. Uwezo wa binadamu wa kuelewa hutokana tu na kutafakari maumbile na kuchunguza ukweli wa maumbile. Nje ya hayo, binadamu hawezi kujua chochote wala kufanya chochote.” Baada ya Bacon, Spinoza aliitetea falsafa ya asili kwa hatua moja zaidi. Alitangaza kwamba Mungu na maumbile ni kitu kimoja: “Haiwezekani binadamu asiwe sehemu ya maumbile… Nguvu ya Mungu, yaani ya maumbile, ndiyo inayodumisha kuwepo kwa binadamu.” Quesnay wa Ufaransa na Adam Smith wa Uingereza, waliotetea uchumi wa kisiasa wa laissez-faire, walifuata nyayo zao: “Acheni wafanye, acheni wapite, na ulimwengu utajiendesha wenyewe” ikawa falsafa yao. Walivuviwa na fikra ya kutotenda ya falsafa ya asili ya Mashariki.

2) Uchumi wa kisiasa wa minben wa Mashariki: Guanzi, Xunzi, Han Feizi, Sima Qian na Daodejing

Taifa-dola, ili kunusurika, kwa kawaida hutegemea falsafa ya uchumi wa kisiasa ya minben. Falsafa ya uchumi wa kisiasa haikuwepo katika ustaarabu wa Magharibi kabla ya karne ya 17–18. Kwa sababu katika enzi ya ushindaji ya Ugiriki na Roma, au katika Zama za Kati zilizojikita katika dini, mataifa-dola hayakuwepo. Wanafikra wa Magharibi wa kabla ya nyakati za kisasa, kwa kuwa hapakuwa na mataifa-dola, hawakuwa na haja ya kufikiria fikra za uchumi wa kisiasa zinazozuka katika mataifa-dola. Ni katika karne ya 17 tu ndipo mataifa-dola yalizaliwa Magharibi, na kwa msingi huo, katika karne ya 18, fikra ya uchumi wa kisiasa iitwayo ufiziokrasia ilizaliwa Ufaransa. Kisha Adam Smith wa Uingereza akajitokeza kwa umaarufu kama mwanafikra wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi.

Plato na Aristoteli wa Ugiriki walieleza nadharia na falsafa katika nyanja zote, lakini ni vigumu kupata kwao alama za fikra za uchumi wa kisiasa. Kwa kuwa waliishi katika ustaarabu wa enzi ya ushindaji, “fikra za uchumi wa kisiasa” walizozibuni zilikuwa na mipaka ya maoni fulani kuhusu suala la maadili ya kisiasa la binadamu anapaswa kuwa na mali gani katika jamii. Hawakuwa na haja ya kujali uchumi wa kisiasa unaowahusu watu wote ndani ya dola au polisi, yaani “wananchi”.

Lakini ndani ya taifa-dola, kwa ajili ya kunusurika, kujali “wananchi” wote ndani ya dola kunakuwa jambo muhimu kuliko yote. Jinsi ya kuwatumia wananchi katika shughuli za kiuchumi kunakuwa lengo kuu la nguvu ya dola na la kunusurika kwa dola. Hii ndiyo hasa sababu ya kuhitajika kwa kujitokeza kwa fikra ya minben. Kufuatana na hilo, kwa msingi wa fikra ya minben, fikra za uchumi wa kisiasa zilianza kuchipuka kwa mara ya kwanza. Katika Kipindi cha Madola Yanayopigana, karne ya 6–3 K.K., wanafikra wa Mashariki walianza kueleza fikra za uchumi wa kisiasa. Kwao, hatua ya kwanza na muhimu zaidi ilikuwa kuweka msingi wa asili ya binadamu, unaokuwa msingi wa fikra za uchumi wa kisiasa. Ni kuimarisha asili ya binadamu kwa msingi wa falsafa ya asili. Kwa msingi huu walikuwa wakijenga kiini cha falsafa ya uchumi wa kisiasa. Hebu tuchunguze Guanzi (管子), Xunzi (荀子), Han Feizi (韓非子), Kumbukumbu za Mwanahistoria (史記) za Sima Qian, na Daodejing (道德經) ya Laozi.

Guanzi (管子, kitabu kilichoandikwa katika Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko na Kipindi cha Madola Yanayopigana). Guan Zhong (管仲) alikuwa mtu wa Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko, kabla ya Kipindi cha Madola Yanayopigana, wakati ambapo mfumo wa kimwinyi ulikuwa ukigeuka kuwa mataifa-dola. Ni mwanasiasa aliyetawala kwa vitendo dola la Qi kwa miaka 40, kuanzia 685 hadi 645 K.K. Kitabu kinachoorodhesha fikra za kifalsafa za watu wengi walioshiriki falsafa inayofanana na yake ndicho Guanzi (管子). Kinastahili kuhesabiwa kuwa kitabu cha kwanza cha uchumi wa kisiasa katika Mashariki na Magharibi kwa pamoja. Guanzi kinaonekana kilianzia katika Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko, kikawaathiri sana wanafikra wa Shule Mia waliokuwa wakishindana katika Kipindi cha Madola Yanayopigana, na kikahaririwa na kupangwa katika Kipindi cha Madola Yanayopigana. Miongoni mwa falsafa zilizoandikwa katika Guanzi, kuna hasa fikra nyingi za sera za kiuchumi kwa wananchi wote ndani ya dola. Minben ya Mashariki ni tofauti na demokrasia ya Magharibi. Demokrasia ya Magharibi inaeleza maono au lengo bora ambalo binadamu anapaswa kulifikia kwa vyovyote vile. Minben ya Mashariki si fikra ya kiitikadi ambayo kila nchi au kila mtu anapaswa kuipigania. Badala yake ina lengo la kiuhalisia sana: kwa ajili ya dola na mtu binafsi kunusurika katika Kipindi cha Madola Yanayopigana. Yaani, ina lengo la kiuhalisia sana la “kujihifadhi”. Inajikita katika uhalisia wa msingi kwamba mtu anaweza kunusurika katika Kipindi cha Madola Yanayopigana tu kwa kukuza nguvu ya taifa, na kwa ajili hiyo wananchi wote wanapaswa kuonwa kuwa kipengele muhimu zaidi cha dola na kutumiwa. Minben inakuwa msingi wa falsafa ya kunusurika kwa taifa-dola.

Dola likiwa tajiri, watu huja hata kutoka mbali. Ardhi ikifunguliwa kwa yeyote kuilima bila ubaguzi, watu hutulia. Ghala zikijaa nafaka na wananchi wakawa na chakula, huwa na kiasi na wanyenyekevu. Mavazi na chakula vikitosha, wananchi hujua heshima na aibu. (Guanzi 1:1) ⁴¹⁶

Fikra hii ya minben inaungana na fikra ya kutotenda. Ni kwamba falsafa ya kiongozi anayewakumbatia watu bila kuwabagua inapaswa kupata msingi wake katika fikra ya kutotenda, inayofuata falsafa ya maumbile.

Usiseme, “Wewe si wa familia yetu.” Ukisema hivyo, wanaosikia hawatasikiliza maneno yako. Usiseme, “Wewe si wa mtaa wetu.” Ukisema hivyo, wanaosikia hawatafuata amri zako. Usiseme, “Wewe si wa nchi yetu.” Ukisema hivyo, wanaosikia hawatakufuata. Tenda kama ardhi. Tenda kama mbingu. Ardhi na mbingu havimtofautishi mtu yeyote kwa namna ya pekee wala havimpendelei mtu yeyote. Tenda kama jua. Hii ndiyo kanuni ya mwenendo wa kiongozi wa kweli. (Guanzi 1:5)

Guanzi aliongeza sana utajiri wa taifa wa dola la Qi kwa kuufanya usambazaji wa chumvi na chuma kuwa hodhi ya dola. Na aliutumia kuimarisha sera ya kiuchumi ya kurekebisha kiasi cha sarafu (fedha) kufuatana na ukubwa wa usambazaji wa nafaka na bidhaa nyingine. Inaonekana huu ndio mfano wa kwanza wa kutumia kwa utaratibu sera ya fedha kusimamia utajiri wa taifa.⁴¹⁷ Bei ya nafaka iliposhuka sana, Guanzi alitoa fedha na kununua nafaka ili kupandisha bei, na bei ya nafaka ilipopanda sana, aliuza nafaka ili kutuliza bei. Wakati wa dharura kama njaa au vita, alipata mapato kwa kutoa fedha zaidi au kuuza bidhaa. Alitumia dhahabu au fedha za Qi kununua na kuuza bidhaa maalumu za Qi na za nchi jirani, ili kuongeza kadiri iwezekanavyo faida ya Qi. Guan Zhong alitekeleza sera iliyofungamanisha sera ya fedha za serikali na sera ya fedha kwa kupokea na kulipa kodi zote na gharama za kazi za umma kwa fedha badala ya bidhaa. Hili linaelezwa katika sehemu ya sera ya “wepesi na uzito” (輕重) ya Guanzi. Kwa swali la Mtawala Huan, “Je, unaweza kutuliza bei za vitu vyote chini ya mbingu?”, jibu la Guan Zhong lilikuwa ustadi wa wepesi na uzito. Ustadi wa wepesi na uzito (輕重之術) ni kanuni ya uchumi wa soko kwamba bidhaa zikiwa nyingi bei hushuka, na bidhaa zikiwa chache bei hupanda, na una maana ya kutafuta usimamizi bora wa fedha za dola (理財) kwa kutumia fedha katika mazingira hayo ya kiuchumi.⁴¹⁸ Kwa msingi huu, Guan Zhong alimfanya Mtawala Huan (桓公) wa Qi kuwa mtawala-mkuu wa kwanza kati ya watawala-wakuu watano wa Kipindi cha Majira ya Kuchipua na Mapukutiko.⁴¹⁹

Xunzi (荀子, karibu 310–235 K.K.), katika sura ya 10 ya kitabu chake Xunzi, “Kutajirisha Dola” (富國, wealth of nation), anaeleza jinsi uchumi wa dola unavyopaswa kuendeshwa, kama Utajiri wa Mataifa (國富論, wealth of nation) ya Adam Smith wa karne ya 18. Katika sura ya “Kutajirisha Dola”, Xunzi anaeleza kwamba wananchi wasipotajirika, haiwezekani kukusanya kodi kutoka kwao, na wananchi wasipolindwa, haiwezekani kuwafanya wafanye kazi.

Kuufanya uchumi wa dola kuwa na afya ni kufanya matumizi ya dola kuwa ya kiasi, kuwatajirisha wananchi, na kuhifadhi vizuri ziada. Kufanya matumizi ya dola kuwa ya kiasi ni kupunguza bajeti ya dola, na kwa kuendesha dola vizuri wananchi wanaweza kutajirishwa. Wananchi wakitajirika, fedha za dola zinapata nafasi. ⁴²⁰

Na sehemu ya kuvutia hasa ni kwamba dhana ya “mkono usioonekana”, aliyoifanya Adam Smith kuwa maarufu, ilielezwa kwa namna inayofanana na Xunzi miaka elfu mbili kabla. Ni kwamba hata kama kila mmoja hatengenezi vitu kwa ajili yake mwenyewe, bidhaa hizo hatimaye huchangia manufaa ya wote. Sehemu ya kuvutia ni kwamba Adam Smith aliweka mbele nadharia ya mtindo wa Magharibi kwamba kwa mkono usioonekana “maslahi binafsi huzalisha maslahi ya umma”, ilhali Xunzi anaeleza kwamba kupitia “usambazaji”, “juhudi za kila mmoja” huzalisha “faida inayotumiwa na watu wote”:

Kwa usambazaji wa kawaida, watu huanza kutumia bidhaa mbalimbali za ndani na za nje bila kuzizalisha wenyewe. Watu wanaoishi pwani hutumia vyombo vya mbao, na watu wanaoishi milimani hutumia mazao ya bahari. Wakulima, bila kutengeneza wenyewe mbao au udongo, hutumia bidhaa zilizotengenezwa na maseremala na waashi. Vivyo hivyo, mafundi na watu wanaojishughulisha na biashara hufurahia nafaka mbalimbali zinazozalishwa na wakulima bila kuzipanda wenyewe mashambani (Xunzi 9:12)

Xunzi anaona kwamba kupitia usambazaji kila mtu anaanza kutumia bidhaa zinazofurahiwa na wote, na hapa anaeleza mtazamo tofauti na wa Adam Smith. Adam Smith wa Magharibi anaeleza mtazamo kwamba maslahi ya umma huzaliwa yenyewe kutokana na maslahi binafsi, lakini Xunzi anasisitiza umuhimu wa usambazaji. Aliona kwamba usambazaji ndio unaoumba maslahi ya umma. Lakini Xunzi anaeleza mtazamo kwamba hata usambazaji unaweza kuharibiwa na uchoyo wa mtu binafsi.

Asili na hisia za binadamu, zikiachwa zilivyo, huzaa vurugu na ukatili; asili na hisia za binadamu zinaweza kusimamiwa kwa maadili. Mtu anapaswa kufuata walimu bora na kanuni bora. (Xunzi 23:1)

Anaona kwamba maslahi binafsi yakiachwa kama yalivyo kwa kufuata asili ya binadamu, maslahi ya umma huharibiwa. Kwa hiyo anakuja kudai kwamba, kwa ajili ya maslahi ya umma, asili ya binadamu inapaswa kusimamiwa kwa sheria na maadili.

Han Feizi (韓非子, mwishoni mwa karne ya 3 K.K.) anaeleza katika kitabu chake Han Feizi falsafa yake kuhusu fikra za uchumi wa kisiasa. Hasa falsafa yake ya kutofautisha maslahi ya umma na maslahi binafsi inajitokeza: “Zamani, Cangjie alipounda herufi, alichora duara na kukiita hicho cha mtu binafsi, na kilicho nje ya duara akakiita cha umma. Tayari wakati huo walijua kwamba kile cha mtu binafsi na kile cha umma hugongana.” Sehemu hii itachunguzwa kwa undani katika sura inayofuata, chini ya “Nadharia ya Magharibi ya muunganiko wa maslahi binafsi na maslahi ya umma dhidi ya nadharia ya Mashariki ya mgongano wa maslahi binafsi na maslahi ya umma”.

Mawaziri hufuatilia maslahi ya umma badala ya maslahi binafsi wakati kiongozi ana hekima na uwezo. Mawaziri hung’ang’ania maslahi binafsi badala ya kufuatilia maslahi ya umma wakati kiongozi ni mjinga na hana uwezo. (Han Feizi 19, “Shi Xie”, 飾邪)

Nadharia ya Han Feizi ya mgongano wa maslahi binafsi na maslahi ya umma inafungamana na falsafa yake kwamba kwa kiongozi anayeendesha dola, shuzhi (術治), utawala kwa ustadi wa kiutawala, ni mojawapo ya viini vikuu:

Sheria na hatua za kiutawala ni njia ya kuondoa njia ambazo mawaziri hufuatilia maslahi binafsi. Sheria na hatua za kiutawala zikifanikiwa, kufuatilia maslahi binafsi hutoweka. Maslahi binafsi ndiyo chanzo cha kuvunja sheria… Kiongozi akiwatumia mawaziri kufuatana na ladha zake binafsi, mawaziri hujitolea si kwa maslahi ya umma, bali kwa kuridhisha ladha za kiongozi (Han Feizi 45:6)

Han Feizi anaeleza kwamba njia bora kabisa ya kunusurika kwa dola ni kwamba utajiri wa taifa ukuzwe wenyewe kwa juhudi za wananchi. Kama mwanzo wa falsafa yake ya uchumi wa kisiasa, anaeleza kwamba juhudi zote za binadamu ni kwa ajili ya kufuatilia faida ya mtu binafsi, na kwamba sera za dola zinapaswa kulichukua hili kama msingi:

Mwenye shamba anapowaajiri wafanyakazi ili kulima ardhi na kupanda mbegu, na akawapa chakula na fedha, si kwa sababu anawapenda wafanyakazi, bali kwa sababu kuwapa chakula na fedha kwa ukarimu huwafanya wafanyakazi wafanye kazi vizuri. Wafanyakazi wanapojitahidi kwa bidii yao yote kulima ardhi na kupanda mbegu, si kwa sababu wanampenda mwenye shamba, bali kwa sababu wakifanya kazi kwa bidii watalipwa chakula kizuri na fedha… Hatimaye, kila binadamu huchukua kufanya kazi kwa ajili yake mwenyewe kama msingi. ⁴²¹

Katika hali hii, anabainisha kwamba dola linapaswa kulinda usawa wa fursa, na halipaswi kufuatilia usawa wa matokeo:

Watu binafsi kuwa maskini kimsingi ni kwa sababu ni wavivu au wanatumia fedha ovyo. Kinyume chake, watu binafsi kuishi vizuri kimsingi ni kwa sababu wanafanya kazi kwa bidii na kubana matumizi. Kiongozi akichukua kutoka kwa wanaoishi vizuri na kuwagawia maskini, ni sawa na kuchukua kutoka kwa wanaofanya kazi kwa bidii na kubana matumizi na kuwagawia walio wavivu na wanaotumia fedha ovyo. Hapo matokeo yatakuwa kwamba watu watapata wanachokitaka bila kufanya kazi kwa bidii wala kuweka akiba. (Han Feizi 50:3)

Han Feizi, akijikita katika nadharia ya mgongano wa maslahi ya umma na maslahi binafsi, anabainisha kwamba kulinda maslahi ya umma ndilo lengo la dola na la kiongozi. Kwa kuwa Han Feizi alikuwa mtu wa mwishoni mwa Kipindi cha Madola Yanayopigana, ndani ya taifa-dola urasimu ulikuwa tayari umesimama. Anaeleza jinsi kiongozi na mawaziri wanavyofuatilia maslahi yao ndani ya urasimu. Anafundisha hasa kiini cha shuzhi (術治).

Kumbukumbu za Mwanahistoria (史記, karibu 91 K.K.) ni kitabu cha historia kilichoandikwa na Sima Qian, na kinaweza kulinganishwa na kitabu cha Herodotus, mwanahistoria wa kwanza wa Magharibi. Hasa sehemu ya wasifu (列傳) ya Kumbukumbu za Mwanahistoria inafanana sana na Maisha Sambamba ya Plutarch, kwa kuwa ni kumbukumbu za maisha ya mashujaa wa Mashariki na Magharibi wa wakati wao. Lakini Kumbukumbu za Mwanahistoria ina fikra za uchumi wa kisiasa ambazo hazipo kabisa kwa Herodotus wala katika Maisha Sambamba ya Plutarch. Wakati Sima Qian alipoishi, kuundwa kwa mataifa-dola kulikuwa tayari kumekamilika katika Mashariki, na fikra za uchumi wa kisiasa zilikuwa kipengele muhimu katika kuendesha dola kisichopungua umuhimu wa vita.

Sura ya 69 ya wasifu wa Kumbukumbu za Mwanahistoria inaitwa “Wasifu wa Wafanyabiashara Waliotajirika” (貨殖列傳). 貨 ina maana ya mali, na 殖 ina maana ya kuongezeka. Yaani, ni kumbukumbu kuhusu kwa nini mali ni muhimu, njia za kuongeza mali na kuwa tajiri, na jinsi mali ilivyotumiwa. Humo kuna ufahamu bora wa Sima Qian kuhusu asili ya binadamu, unaoeleza fikra za uchumi wa kisiasa. Anabainisha kwamba katika asili ya binadamu, faida na mali ndizo sababu za msingi zinazomsukuma binadamu:

Watu wote chini ya mbingu wanapokuja kwa furaha, wote wanatafuta faida,

na watu wote chini ya mbingu wanapotawanyika kama ukuta unaobomoka, wanakimbilia faida pia. (Kumbukumbu za Mwanahistoria 129:2)

Sima Qian, akichunguza historia na mienendo ya moyo wa binadamu, anatambua kwamba nguvu inayomsukuma binadamu hatimaye inaamuliwa na maslahi yake mwenyewe. Aliona kwamba hali ambapo maafisa, wasipofanywa kufanya kazi kwa ajili ya maslahi ya umma, hufuatilia maslahi binafsi, inatokana na asili ileile ya binadamu inayowafanya watu wa kawaida kufuatilia faida.

Kwa kawaida, mali ya mwingine ikiwa mara kumi ya yako, unamsema vibaya; ikiwa mara mia, unamwogopa; ikiwa mara elfu, unamfanyia kazi; ikiwa mara elfu kumi, unakuwa mtumwa wake. Hii ndiyo kanuni ya vitu vyote. (Kumbukumbu za Mwanahistoria 129:29)

Maafisa hupotosha amri za kiutawala, huiba na kutumia mihuri, na hutenda makosa, na lengo lao ni kunyang’anya fedha. Wakulima, mafundi, wafanyabiashara na wachungaji wote hujitahidi kupata fedha zaidi huku wakifanya kazi zao. Hatimaye kila mtu hujitahidi kila siku kutumia uwezo na ustadi wake ili kupata faida ya kifedha zaidi kidogo. (Kumbukumbu za Mwanahistoria 129:27)

Kwa kuwa asili ya binadamu ni hivi, kile ambacho serikali au kiongozi hapaswi kufanya kamwe ni “uchoyo wa kidola”. Yaani, anasisitiza kwamba kiongozi hapaswi kushindana na wananchi ili kufuatilia faida yake mwenyewe.

Njia bora kabisa ya kuendesha taifa ni kuwaacha watu wafanye wanachotaka… Kibaya kuliko vyote ni viongozi wa taifa kushindana na watu katika kutafuta faida (Kumbukumbu za Mwanahistoria (Shiji) 129-1)

Sima Qian anaeleza kwamba, kama walivyotangaza Xunzi na Han Feizi, na kama walivyojitahidi miaka elfu mbili baadaye Quesnay na Adam Smith, kujenga uendeshaji wa uchumi wa taifa juu ya fikra ya kutotenda (katika Magharibi, laissez-faire) ndiyo njia bora kabisa:

Kwa hiyo kilimo huzalisha chakula, ardhi huzalisha vitu na rasilimali za aina nyingi, watu wa viwanda hutengeneza bidhaa, na wafanyabiashara huzisambaza. Mambo haya hutokea yenyewe bila serikali kudhibiti, kulazimisha au kunyakua na kuyafanya badala yao. Wananchi wote hufanya tu bidii yao yote, kila mmoja ili kupata anachokitaka… Hutokea yenyewe hata bila kuombwa. Yaani, yanaifuata Dao tu. (Kumbukumbu za Mwanahistoria 129:3)

Anashawishi kwamba kufanya usambazaji uende bila vizuizi ndiyo njia ya kuuhuisha uchumi. Hili linafundisha manufaa si ya kuingilia kwa dola, bali ya uchumi wa soko.

Bidhaa na fedha zinapaswa kuachwa zitiririke kwa kawaida kama maji (Kumbukumbu za Mwanahistoria 129:5)

Daodejing (kwa jadi, karne ya 6 K.K.): Guanzi, Xunzi, Han Feizi, Kumbukumbu za Mwanahistoria na vingine vinachora picha kubwa ya fikra za uchumi wa kisiasa miaka elfu mbili kabla ya Magharibi. Lakini kitabu cha kale kinachoeleza vizuri zaidi falsafa ya uchumi wa kisiasa ni Daodejing ya Laozi. Hasa kinatoa falsafa ya uchumi wa kisiasa pamoja na fikra ya kutotenda, kanuni ya mwenendo ya Daodejing. Guanzi, Xunzi, Han Feizi, Kumbukumbu za Mwanahistoria na vingine vyote vinashiriki fikra ya kutotenda, lakini chanzo chake kiko katika Daodejing. Fikra ya kutotenda inatolewa juu ya msingi wa kuielewa asili ya binadamu na uhusiano kati ya binadamu na maumbile. Ifuatayo ni sehemu ya falsafa ya uchumi wa kisiasa iliyoelezwa waziwazi katika Daodejing.

Kutanguliza maisha ya wananchi (Daodejing, sura ya 53): Kasri la kifalme ni la fahari, lakini mashamba yamejaa magugu. Ghala ni tupu kabisa. Hata hivyo, upande mmoja watu wamevaa nguo za hariri, wamejifunga panga kali, wanakula hadi kuchoka, na wana mali za kutumia na kubakiza. Huu kama si wizi ni nini?

Sheria rahisi (Daodejing, sura ya 57): Kadiri makatazo na miiko inavyokuwa mingi, ndivyo wananchi wanavyozidi kuwa maskini. Kadiri wananchi wanavyoshughulika na silaha kali zaidi, ndivyo nchi inavyozidi kuwa na vurugu. Kadiri hila zinavyokuwa nyingi kati ya watu, ndivyo mambo ya ajabu yanavyotokea mengi. Kadiri sheria na amri zinavyokuwa za makelele, ndivyo wezi wanavyozidi kuwa wengi.

Serikali ndogo (Daodejing, sura ya 58): Kadiri utawala unavyokuwa rahisi, ndivyo unavyowafaa wananchi. Kadiri utawala unavyokuwa tata, ndivyo unavyowadhuru wananchi… Wananchi kuwa wagumu kutawalika ni kwa sababu walio juu hutunga sera nyingi mno na kuingilia.

Uongozi wa watu binafsi (Daodejing, sura ya 65): Kiongozi anayewalazimisha wananchi mipango yake ni balaa kwa dola. Kiongozi asiyewalazimisha wananchi mipango yake ni baraka kwa dola.

Kodi ndogo (Daodejing, sura ya 75): Wananchi kuwa na njaa ni kwa sababu walio juu hukusanya kodi kupita kiasi na kuzitumia kwa ajili yao wenyewe tu.

Uwiano wa kijamii (Daodejing, sura ya 77): Dao ya mbingu huchukua kutoka kwa walio na vingi na kuwasaidia wasio na kitu. Dao ya binadamu huchukua kutoka kwa wasio na kitu na kuwasaidia walio na vingi. Ni nani miongoni mwa viongozi anayeweza kuleta uwiano wa ziada? Ni yule tu anayeielewa Dao.

Uadilifu wa kiongozi (Daodejing, sura ya 81): Kiongozi hafuatilii utajiri wake mwenyewe. Anapata furaha katika kufanya kazi kwa ajili ya wengine. Kwa hiyo, kadiri anavyowapa wengine zaidi, ndivyo anavyozidi kuwa tajiri.

Hebu tulinganishe kupendezwa kwa Daodejing na Vitabu Vitano vya Musa na uchumi wa kisiasa. Katika Biblia si rahisi kupata kutajwa moja kwa moja kwa shughuli za uchumi wa kisiasa. Katika Biblia, iliyokamilika kabla mataifa-dola hayajaundwa, kuna katika Kutoka, Kumbukumbu la Torati, Hesabu na vitabu vingine baadhi ya “sheria” za moja kwa moja kuhusu shughuli za uchumi wa kisiasa zilizotolewa kama mifano. Kwa mfano, kama ifuatavyo:

Utakapowahesabu wana wa Israeli kwa ajili ya sensa, kila mtu atampa Bwana fidia kwa ajili ya uhai wake. (Kutoka 30:11-12)

Utatoa kwa hakika kila mwaka zaka ya mazao ya ardhi yako, na mwisho wa kila mwaka wa tatu utatoa zaka yote ya mazao ya mwaka huo na kuiweka akiba katika miji yako……. Mlawi, na mgeni anayeishi katika miji yako, na yatima na mjane watakuja na kula na kushiba, ili Bwana Mungu wako akubariki katika kila kazi ya mkono wako……. Ukiingia katika shamba la mizabibu la jirani yako, unaweza kula zabibu kadiri upendavyo hadi ushibe, lakini usiweke chomboni mwako; ukiingia katika shamba la nafaka la jirani yako, unaweza kuchuma masuke kwa mkono wako, lakini usitie mundu katika nafaka ya jirani yako. (Kumbukumbu la Torati 14:22-29; 23:24-25)

Ataungama dhambi aliyoitenda na kulipa kikamilifu thamani ya kosa lake, akiongeza sehemu ya tano juu yake, na kumrudishia yule aliyemkosea. (Hesabu 5:6-7)

Kilicho muhimu katika ulinganisho wa Mashariki na Magharibi ni kwamba mawazo machache ya Magharibi kuhusu uchumi wa kisiasa yote yanachukua umbo la sheria ya kidini, yaani umbo la sheria. Kwa kuwa Mungu wa Magharibi hakuonyesha kupendezwa na uchumi wa kisiasa, hata mambo haya kuhusu shughuli za kiuchumi yaliyomo katika Vitabu Vitano vya Musa hayahusu uchumi wa kisiasa, bali yanaweka mkazo katika tabia ya “sheria”, yaani kitu ambacho binadamu anapaswa kukishika, au akikivunja anaadhibiwa. Katika muktadha huohuo, utamaduni wa Ugiriki na Roma ulijengwa juu ya mfumo wa utumwa, na juu ya desturi na utamaduni ulioukuza kwa bidii kujipendelea kulikotumia vita, ushindaji na uporaji kama njia kuu. Kwa upande wa kuuacha huru kujipendelea kwa mtu binafsi, fikra za uchumi wa kisiasa za kisasa za Magharibi zinafanana na fikra za kale za enzi ya Athene na Roma. Ni hali ambapo fikra za uchumi wa kisiasa zinazojikita katika fikra ya minben zilikuwa bado hazijachipuka.

Katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi, vitabu au falsafa za wanafikra wa Mashariki kama Guanzi, Xunzi, Han Feizi na Sima Qian vilikuwa bado havijatambulishwa Magharibi. Katika enzi ya Mwangaza, vitabu vya Ukonfyushasi na Utao pekee ndivyo vilivyotambulishwa Magharibi, na wanafikra wa Magharibi wakavutiwa navyo. Kwa hiyo falsafa ya uchumi wa kisiasa ya Utao, pamoja na fikra ya kutotenda, kanuni kuu ya mwenendo ya Utao, iliathiri kwa namna ya kuamua mkondo wa fikra za uchumi wa kisiasa za Magharibi zilizoanza kuundwa wakati huo. Kuundwa kwa taifa-dola hatimaye huanzisha mchakato wa kushinda udola. Katika mchakato huu, Magharibi ilipata msukumo kutoka kwa fikra ya Mashariki ya kutotenda.

3) Kujitokeza kwa taifa-dola katika Magharibi: kutoka umerkantili hadi laissez-faire

Magharibi inakiita kipindi kuanzia karne ya 15 hadi 18 enzi ya uvumbuzi (Age of Discovery). Hiki kinamaanisha enzi ya Magharibi kuushinda ulimwengu. Mataifa makubwa ya Magharibi yalianza ushindani wa kufungua makoloni, na wa kupata dhahabu na fedha, viungo na watumwa, wakiutumia ulimwengu mzima kama jukwaa. Kama njia, walitegemea hasa ufunguzi wa maeneo mapya, uharamia na unyakuzi. Hispania na Ureno, zikiongozwa na ufunguzi wa Atlantiki na Bahari ya Hindi wa Columbus na Vasco da Gama, ndizo nchi za kwanza kufanikiwa katika hili. Ureno ilitangulia, lakini idadi yake ya watu ilikuwa ndogo mno na ikazidiwa na Hispania. Hispania, kwa kazi za wale waitwao conquistador kama Cortés (1485–1547) na Pizarro (1471–1541), ilinyakua dhahabu na fedha za madola ya Waazteki na Wainka. Conquistador kwa Kihispania ina maana ya mshindaji. Kwa kuleta nyumbani dhahabu na fedha nyingi mno zilizopatikana Amerika, Hispania iliinuka kuwa dola lenye nguvu kuliko yote Ulaya.

Uingereza, kwa upande wake, ilijikita pia katika kushambulia na kunyakua meli zilizobeba dhahabu, fedha na viungo vya Hispania. Drake (1540–1596) maarufu ndiye mfano wake mkuu. Malkia Elizabeth aliwekeza katika uharamia huu wa Drake, kiasi kwamba katika mwaka fulani alipata kutoka humo karibu nusu ya mapato ya kifalme.⁴²² Drake alikuwa mtu wa kipekee, aliyefanya kazi kama haramia, mvumbuzi, amiri wa jeshi la wanamaji, mfanyabiashara na mwanasiasa, akapewa cheo cha heshima, na akapata sifa kubwa katika vita vya baharini dhidi ya Kikosi cha Wanamaji Kisichoshindika cha Hispania mwaka 1588. Kwa Waingereza alikuwa mzalendo asiye na mfano, na kwa Hispania alikuwa kiongozi wa maharamia aliye hatari zaidi kwa safari za meli zake katika Atlantiki, mtu aliyewekewa zawadi kubwa kichwani.

Ushindani huu kati ya Hispania na Uingereza, migongano midogo ilipozidi kila mahali baharini, hatimaye uligeuka kuwa vita kamili. Katika vita vya baharini vilivyopiganwa katika Mlango wa Bahari wa Uingereza mwaka 1588 (the battle of Gravelines), muhimu sana katika historia ya Magharibi, kuangamizwa kwa Kikosi cha Wanamaji Kisichoshindika cha Hispania na ushindi wa jeshi la wanamaji la Uingereza viliamua majaliwa ya nchi hizo mbili.⁴²³

Mataifa ya Ulaya, pamoja na maendeleo ya usafiri wa baharini na kufunguliwa kwa makoloni ya ng’ambo, yalijitosa katika biashara ya kimataifa. Yalijikita katika kutafuta makoloni na kupanua maeneo, na katika kuongeza utajiri wa taifa kwa kusimamia biashara ya kimataifa. Mwenendo huu ukaja kuitwa “umerkantili” (重商主義 Mercantilism). Neno umerkantili linatokana na neno la Kilatini mercans, lenye maana ya mnunuzi wa bidhaa (buyer). Mataifa makubwa ya Ulaya, yakifuatilia sera za kimerkantili, yaliingia katika hali ya vita karibu visivyo na mipaka kati ya dola. Kuanzia mwishoni mwa karne ya 15 hadi karne ya 18, kwa karibu miaka 300, hali hii ya kuuabudu umerkantili iliendelea. Wazo lilikuwa kuinuka kuwa dola lenye nguvu kwa kujipatia dhahabu na fedha kutoka makoloni, kama Hispania.

Sera ya uchumi wa taifa waliyoichukua, yaani umerkantili, si falsafa yenye mtazamo wa ulimwengu wa kuhimiza biashara ili kuboresha maisha ya wananchi au kudumisha utaratibu wa ulimwengu. Ili kunusurika na kutawala kama dola lenye nguvu kuliko yote, iliufanya ushindi juu ya wengine na kunyakua bidhaa zinazohitajika, au kupata maslahi ya taifa kwa masharti ya biashara yanayolifaa taifa lenyewe, kuwa njia kuu zaidi ya ushindani. Huu ndio umerkantili. Sera hii ni kufikia kwa njia yoyote ziada ya biashara katika biashara ya kimataifa, na kupitia hiyo kuongeza hadi upeo mali ya dola, yaani umiliki wa dhahabu na fedha. Bila shaka, ulinzi wa biashara uliokithiri ulishamiri. Chini ya bendera ya ulinzi wa biashara, nchi za Magharibi zilielekeza nguvu zao zote katika kufikia ziada ya urari wa biashara. Sera ya umerkantili inaelezwa hivi:

Hatupaswi kuagiza kutoka nchi za nje zaidi ya tunavyouza. Tunapaswa kushikilia sera hii. Kwa sababu tukiivunja, tunakuwa maskini na upande mwingine unakuwa tajiri. ⁴²⁴

Kwa hiyo kila nchi hutekeleza sera ya kuongeza mauzo ya nje hadi upeo na kupunguza uagizaji hadi kiwango cha chini. Na kwa msimamo huu, nchi za Ulaya hushindana kupata makoloni ya ng’ambo na kudhibiti biashara ndani ya himaya zao. Umerkantili ulifikia hatua ya kuunda mtindo wa biashara ya pembetatu ya Atlantiki. Yaani, pamba, sukari, tumbaku na vinginevyo viliuzwa kutoka makoloni ya Amerika kwenda Ulaya; Ulaya iliuza kwenda Afrika au makoloni mengine bidhaa za viwandani zilizotengenezwa kutokana navyo, kama nguo na pombe ya rum iliyotengenezwa kwa miwa; na Afrika iliuza watumwa kwenda Amerika. Hii ndiyo biashara ambayo nchi za Ulaya ziliifuatilia zikiwa mstari wa mbele.

Hodhi ya dola na hodhi binafsi zikawa mtindo wa kawaida wa sera ya umerkantili. Kwa hiyo wanauchumi wa kisasa kama Adam Smith waliuona umerkantili kuwa mfumo mkubwa wa kiuchumi ambamo mamlaka ya dola, watengenezaji na wafanyabiashara walikula njama na kuwaletea hasara watumiaji. Kwa kweli, wafuasi wa umerkantili waliwakilishwa na maafisa wa serikali au wafanyabiashara. Kwa kweli, wafanyabiashara walikuwa na hodhi katika masoko ya ndani yaliyozuia ushindani wa nje, na walipata faida kubwa mno, jambo ambalo hatimaye lilitokana na kutoa sadaka maslahi ya wafanyakazi na watumiaji. Tena, dola liliweza kutoza ushuru mkubwa wa forodha na kuhodhi kodi zilizolipwa na wafanyabiashara. Wafuasi wa umerkantili, bila shaka, waliona kwamba kuwafunga wafanyakazi katika mishahara midogo kunahitajika kwa ajili ya utajiri wa taifa na kunusurika kwa dola. Waliona kwamba kuwapa wafanyakazi au matabaka ya chini elimu, muda wa mapumziko, au mishahara iliyo juu ya kiwango cha chini kabisa kungeliongoza taifa kwenye uvivu na uovu. Kwa hiyo, ndani ya nchi, walizuia kwa bidii kupanda kwa mishahara ili kuongeza nguvu ya ushindani wa kibiashara.

Kwa upande wa uchumi wa kisiasa, jambo moja linalopita katika sera ya mwanzo ya ukoloni na unyonyaji na katika sera ya baadaye ya ulinzi wa biashara linaweza kuelezwa kama udola (statism). Sera ya kikoloni na ya kimerkantili ya Magharibi, kwa mtazamo wa uchumi wa kisiasa, hatimaye inaishia katika udola:

Umerkantili ulifikia kilele chake Ulaya katika karne ya 17–18. Ulikuwa aina ya udola, mfumo uliotumia mantiki ya kiuchumi iliyojaa makosa ili kukuza nguvu za kibeberu za dola, na kuyapa makundi au watu binafsi waliochaguliwa na dola hodhi au ruzuku.⁴²⁵

Wakifuatilia sera ya umerkantili, wafalme wa kila nchi walitaka kudhibiti kwa nguvu, kwa ajili ya faida yao wenyewe, sera za uchumi na biashara za dola. Bila shaka, wafalme wa wakati huo, katikati ya vita vilivyorudiwa na ushindani mkali, walitanguliza pia usalama na utajiri wa dola, yaani nchi tajiri na jeshi lenye nguvu. Wakati huo hapakuwa na tofauti kati ya dola na mfalme. Louis XIV ni maarufu kwa tamko lake “Dola ni mimi”. Ilikuwa hali ambapo hapakuwa na tofauti kati ya kisingizio cha kulitumikia dola na kufuatilia kujipendelea au uchoyo wa mtu binafsi kupitia udola.

Ili uchumi wa kisiasa wa Magharibi ujikomboe kutoka katika minyororo hii, kuanzishwa kwa taifa-dola katika Magharibi kulipaswa kutangulia. Taifa-dola lilipoanza hatimaye Magharibi kwa Mikataba ya Westphalia ya 1648, mabadiliko makubwa yalikuja katika uchumi wa kisiasa wa Magharibi. Taifa-dola lilifumbua macho kuona mfumo wa fikra tofauti kabisa na ule wa dola la kishindaji. Ni kwa ajili ya kunusurika. Katika upande wa uchumi wa kisiasa, wanafikra wa Magharibi walifumbua macho kuona wazo la kuondoa kuingilia kwa serikali na kuhakikisha uhuru wa kiuchumi wa kujiamulia wa wananchi ili kukuza maslahi ya taifa. Hivyo umerkantili wa enzi ya ushindaji, ulioitawala Magharibi kwa karne tatu, ulipoondoka, laissez-faire hatimaye ilichanua katika uchumi wa kisiasa wa Magharibi. ⁴²⁶

Fikra iliyotawala uchumi wa kisiasa wa Magharibi katika enzi ya ushindaji ilikuwa udola. Ilikuwa njia ya kunusurika wakati ambapo ufalme ulidumishwa na kunusurika kwa mfalme kuliwekwa sawa na kunusurika kwa dola. Lakini katika karne ya 17–18, kwa kuingizwa kwa utaifa, Magharibi haikuweza tena kutegemea udola kwa ajili ya uchumi wa taifa. Kwa ajili ya kunusurika, ilijaribu mageuzi ya dola ya kijasiri. Katika kipindi hiki cha mpito, mapinduzi yalizuka mara kwa mara Magharibi na fikra za kila aina zikashamiri. Hasa ilibidi kutoka katika taasisi ya umerkantili ya dola la kishindaji. Kwa kuanza kwa utaifa, mfumo mpya wa fikra unaohitajika na taifa-dola ukawa wa lazima. Ni kwa ajili ya kunusurika kwa taifa-dola. Utaifa wa karne ya 18 katika Magharibi, katika upande wa uchumi wa kisiasa, ulikuja kujaribu laissez-faire badala ya udola.

4) Laissez-faire ilivuviwa na fikra ya Utao ya kutotenda

Katika enzi ya Mwangaza ya nyakati za kisasa za mwanzo, Magharibi ilikuwa ikihangaika kujinasua kutoka katika udhibiti kamili wa dola uitwao umerkantili. Watu wa kwanza kutoa changamoto ya kifikra dhidi ya umerkantili walikuwa wanafiziokrasia (Physiocrats) wa Ufaransa. Walikuja kufikiri kwamba badala ya dola kushindana bila mipaka katika ushindaji na unyonyaji chini ya kaulimbiu ya umerkantili, nguvu ya taifa ingeweza kukuzwa kwa njia nyingine. Walidai kwamba utajiri wa dola unaweza kuongezwa kwa kutumia kikamilifu mashamba ya nchi yenyewe, pamoja na makoloni, na kuongeza uzalishaji wa kilimo. Waligundua kwamba katika Mashariki kilimo kilikuwa kikipata tija kubwa. Na wakavutiwa sana na fikra ya kutotenda iliyokuwa msingi wake.

Wakati ule ambapo wanafikra wa Magharibi walianza kutetea uhuru wa kiuchumi wa kujiamulia wa wananchi, fikra ya Mashariki ya kutotenda ilijulikana Magharibi. Falsafa ya kutotenda, inayotaka kuondoa kila kuingilia kwa bandia, pamoja na kwa serikali, ilipoingizwa Magharibi, ilionekana kwa wanafikra wa Magharibi kuwa falsafa ya kuleta mageuzi makubwa na ya kimapinduzi. Wanafiziokrasia wa Ufaransa walijikita katika uhuru wa kujiamulia wa mtu binafsi, kiini cha falsafa ya uchumi wa kisiasa. Walieneza Magharibi fikra ya laissez-faire, iliyokuwa marekebisho ya fikra ya kutotenda. Wanafiziokrasia wa Ufaransa, wakiitafsiri “fikra ya kutotenda” ya Utao kama “laissez-faire”, fikra ya laissez-faire ilianza kuenea Ufaransa. “Laissez” ina maana ya kuacha, na “faire” ina maana ya kufanya, kwa hiyo “laissez-faire” ina maana ya “acha yafanyike”, yaani kutotenda. Laissez-faire ilijitokeza Magharibi kama fikra mpya ya kimapinduzi inayoweza kuchukua nafasi ya umerkantili. Adam Smith naye alikuja Ufaransa, akakutana na wanafiziokrasia na kujifunza hili. Ulimwengu wa wazungumzaji wa Kiingereza, ulipoingiza fikra hii muhimu, haukubuni neno jipya, bali ulitumia kama lilivyo neno la Kifaransa laissez-faire katika Kiingereza.

Falsafa ya uchumi wa kisiasa ni falsafa iliyokua katika Mashariki pamoja na kuundwa kwa mataifa-dola, mapema zaidi sana kuliko Magharibi. Fikra kuu ya Utao ya kutotenda inatumika katika falsafa ya uchumi wa kisiasa. Fikra ya kutotenda inaonya dhidi ya kutenda kwa makusudi (youwei, 有爲), na ni fikra ya kisiasa, kiuchumi na kimaadili yenye umuhimu kiasi kwamba mtu binafsi na kiongozi wanapaswa kuifanya kanuni yao ya mwenendo. Fikra ya kutotenda, kanuni ya mwenendo ya Utao, ina maana kubwa ya kiuchumi kiasi kwamba baadaye ilitafsiriwa Magharibi kama laissez-faire. Fikra ya kutotenda ni kupunguza hadi kiwango cha chini kuingilia kwa binadamu, na laissez-faire ni kupunguza hadi kiwango cha chini kuingilia kwa dola. Fikra ya kutotenda inahusu matendo yote ya binadamu, pamoja na uchumi, na laissez-faire ina mipaka ya matendo ya kiuchumi ya binadamu.

Wanafiziokrasia walijikita katika jinsi ya kupunguza kuingilia kwa dola na kukuza uwezo wa uzalishaji wa watu binafsi. Kiini kilikuwa jinsi ya kueleza kwamba juhudi za mtu binafsi ni muhimu kwa uchumi. Nyuma yake kulikuwa na falsafa ya kukuza utajiri wa taifa kwa kuthamini maumbile na kilimo badala ya kupata dhahabu na fedha kwa kushinda nchi za ng’ambo. Tatizo lilikuwa jinsi ya kueleza na kupanga hili kimfumo. Wakati huu, fikra ya Utao ya kutotenda iliwaathiri sana wanafalsafa wa ufiziokrasia wa Ufaransa. Jinsi wanafiziokrasia walivyoeneza Magharibi dhana mpya ya laissez-faire kutoka katika fikra ya kutotenda imejulikana polepole hivi karibuni kupitia watu wa Magharibi. Mwanafalsafa wa Magharibi Durant anaeleza mchakato wa kuzaliwa kwa laissez-faire katika kitabu chake Urithi Wetu wa Mashariki (Our Oriental Heritage).

Wanafiziokrasia wa Ufaransa waliathiriwa na Utao, Laozi na Zhuangzi. Waliamini fikra ya kutotenda (無爲), yaani laissez-faire. ⁴²⁷

Katika ngazi ya uchumi wa kisiasa, wanafalsafa wa ufiziokrasia wa Ufaransa walivutiwa sana na mfumo wa kilimo wa China, jukumu la kimaadili la serikali iliyouendesha, na fikra ya kutotenda, falsafa ya kiuchumi iliyomo ndani yake. Waliviunganisha hivi katika fikra ya laissez-faire na kuvifanya kuwa maarufu katika enzi ya Mwangaza ya Magharibi:

Kiongozi mwenye busara anapaswa kujua kwamba kiini cha kutawala kwa kiasi kikubwa kiko katika kuacha mambo yalivyo na kutofanya chochote. Falsafa hii imo ndani ya fikra ya Utao ya Mashariki ya kutotenda (無爲, wuwei). Wafaransa waliitafsiri kama laissez-faire (laissez-faire) na kuifikisha Magharibi…… Fikra hii ya kutotenda ilimgusa sana Quesnay, na kupitia Adam Smith, aliyejifunza kutoka kwa Quesnay, ikaja kuunda msingi wa uchumi wa kisiasa wa kisasa wa Magharibi. ⁴²⁸

Wanafiziokrasia wa Ufaransa waliona kwamba utajiri wa dola unatokana na kilimo, na walidai kwamba kilimo huleta matokeo makubwa zaidi binadamu anapofanya kazi kwa kufuata maongozi ya maumbile na utaratibu wa soko, bila kuingilia kwa serikali. Neno ufiziokrasia (Physiocracy) ni neno ambatani lenye maana ya “kimaumbile” na “usimamizi”. Ni wazo la kusimamia utajiri wa taifa kwa kutegemea maumbile, kama kilimo.

Ufiziokrasia wa Ufaransa: Quesnay, de Gournay, Poivre

Katika karne ya 18, kitovu cha kisiasa na kitamaduni cha Magharibi kilikuwa Ufaransa. Ufaransa ndiko walikojitokeza, kwa mara ya kwanza katika historia ya Magharibi, wanafalsafa waliofikiria uchumi wa kisiasa. Quesnay alichapisha mwaka 1758 Jedwali la Kiuchumi (Economic Table), linalochunguza mienendo ya uchumi ndani ya dola. Akawa mwanafalsafa wa kwanza wa uchumi wa kisiasa wa Magharibi. Quesnay, nguzo kuu ya ufiziokrasia wa Ufaransa, ndiye aliyeingiza katika Magharibi ya karne ya 18, kutoka katika fikra ya China ya kutotenda, laissez-faire (laissez-faire), wazo la msingi la uchumi wa kisasa. Quesnay aliona kwamba “kutotenda” kunaweza kutafsiriwa kwa Kifaransa kama “laissez-faire”.⁴²⁹ Laissez-faire ilikuwa dhana iliyotikisa historia ya uchumi wa kisiasa wa Magharibi, na kwa kuwa ilizaliwa Ufaransa, hata Kiingereza kinatumia neno la Kifaransa kama lilivyo.

Quesnay (1694–1774) anawakilisha wanafiziokrasia wa Ufaransa. Alivutiwa sana na fikra ya kutotenda inayotetewa na Utao, na akaanza kueneza Magharibi fikra ya laissez-faire iliyoigwa kutoka kwayo.⁴³⁰ Wanafiziokrasia wa Ufaransa walidai: “Acheni wafanye, acheni wapite, na ulimwengu utajiendesha wenyewe.” Wazo la kuukomboa uchumi wa kisiasa kutoka katika kuingilia kwa serikali liliwatawala. Lilifuata kama ilivyo falsafa ya Mashariki ya kutotenda: “Kadiri serikali inavyoingilia zaidi, ndivyo wananchi wanavyoishi maisha magumu zaidi.”

Dai hili la Quesnay, lililojengwa juu ya fikra mpya ya laissez-faire, lilikuwa la kimapinduzi kwa wakati huo. Fikra ya laissez-faire iliyowekwa mbele na wanafikra wa ufiziokrasia wa Ufaransa ilienea Uingereza. Iliathiri moja kwa moja na kwa kina mfumo wa uchumi wa soko huria wa Magharibi ulio na Uingereza kama kitovu.⁴³¹ Kwa kweli, Adam Smith alimtembelea Quesnay huko Paris katika miaka ya 1760 na kujadiliana naye kuhusu fikra ya laissez-faire.⁴³² Dhana ya laissez-faire ilikuwa ikitumika kwa kiasi fulani miongoni mwa wafanyabiashara wa Ufaransa hata kabla ya Quesnay, mwishoni mwa karne ya 17 na mwanzoni mwa karne ya 18.⁴³³ Lakini ni vigumu kukana uhusiano na fikra ya Utao ya kutotenda katika msingi wa kuenea kwa fikra ya laissez-faire.

Wanafikra wa ufiziokrasia wa Ufaransa walifikiri kwamba si lazima, kama wafuasi wa umerkantili, kunyakua mali ya wengine ili kutajirika, bali kuzalisha mazao mengi katika mashamba ya mtu mwenyewe kunaweza kuwa chanzo cha utajiri wa taifa. Lilikuwa wazo la kimapinduzi. Umerkantili ulikuwa na wazo la kukuza utajiri wa taifa kwa kupata kadiri iwezekanavyo dhahabu na fedha kutoka katika makoloni yaliyopatikana kwa ushindi wa kijeshi. Tukipanua maana iliyomo katika dhana ya umerkantili, Aleksanda, Kaisari, Charlemagne wa Zama za Kati, kushindwa kwa Amerika ya Kati na Kusini na Hispania, na ushindi wa kikoloni wa Uingereza na nchi za Ulaya, vyote vinashiriki dhana kuu ya umerkantili: dola linalomiliki dhahabu na fedha nyingi linakuwa dola lenye nguvu. Yaani, jukumu la dola la kushinda nchi nyingine linakuwa muhimu kabisa kwa ajili ya utajiri wa taifa. Ni dhana ya kifalsafa ya kisiasa ya dola za kishindaji za Magharibi za kale, za Zama za Kati na za nyakati za kisasa za mwanzo, ambamo nguvu ya uzalishaji ya watu binafsi ndani ya dola haina thamani yoyote yake yenyewe.

De Gournay (1712–1759) ni mwanafikra wa kiuchumi wa wakati mmoja na Quesnay, na ndiye aliyeeneza sana laissez-faire Magharibi. Wakati Quesnay na de Gournay walipokuwa wakifanya kazi, kilimo kilichoendelea cha China, sera ya laissez-faire ya serikali iliyokiendesha, na dhana za falsafa ya kimaumbile ya Utao ziliathiri moja kwa moja au kwa njia isiyo ya moja kwa moja ulimwengu wa fikra wa Ufaransa. Kwa athari yao, kaulimbiu ya Utao “Usitawale kupita kiasi!” na wito “Yaachie maumbile!” vilikuwa maarufu sana miongoni mwa wasomi wa Ufaransa. Kwa msingi huu, na akikubaliana na Quesnay, de Gournay alieneza kwa bidii kaulimbiu “Acheni wafanye, acheni wapite!” ili kuondoa udhibiti wa dola juu ya biashara na viwanda, kwa mujibu wa imani yake. Kaulimbiu yake ikawa maarufu pia katika ulimwengu wa fikra wa Ufaransa kwa umbo lililoendelezwa zaidi: “Acheni wafanye, acheni wapite, ulimwengu utajiendesha wenyewe!”

Falsafa ya ufiziokrasia aliyoipaza sauti de Gournay, “Acheni wafanye! Acheni wapite! Ulimwengu utajiendesha wenyewe!”, ina maana ya kubadilisha kimsingi falsafa ya kisiasa ya dola la kishindaji au ya umerkantili, iliyotaka kuimarisha jukumu la serikali. Falsafa yake ya ufiziokrasia ina maudhui sawa na falsafa ya Utao “Kwa kuacha mambo yajiendee, wananchi hujigeuza wenyewe” (Daodejing, sura ya 57). Wito wa falsafa ya ufiziokrasia “Yaachie maumbile!” unakubaliana kabisa na falsafa ya Utao “Dao ya mbingu hunufaisha tu, haidhuru” (Daodejing, sura ya 81). Dai la kaulimbiu ya ufiziokrasia “Usitawale kupita kiasi!” ni usemi uleule wa fikra ya Utao “Kiongozi anayewalazimisha wananchi mipango yake huleta madhara kwa dola” (Daodejing, sura ya 65). Fikra ya kutotenda ni falsafa ambayo Ukonfyushasi nao unaikubali: “Mbingu husema nini? Majira manne yanakwenda na vitu vyote vinakua vizuri; mbingu husema nini?” (Maandiko Teule 17:19)

Poivre (1719–1786) ni mtu mwingine muhimu aliyeeneza fikra ya kutotenda Magharibi baada ya de Gournay. Alisafiri sana katika majimbo ya China kwa miaka minne. Ndiye aliyepitia uchumi wa kilimo ulioendelea kuliko wa Magharibi na sera na jukumu la laissez-faire la serikali lililouunga mkono, na kuvitangaza Ufaransa. Kwa kweli, Quesnay na wanafiziokrasia wa Ufaransa waliona katika kilimo cha China na nguzo zake za kifalsafa, fikra za Ukonfyushasi na Utao, mustakabali na kielelezo cha uchumi wa kisiasa wa Magharibi. Quesnay alipata habari nyingi kutoka kwa Poivre, na katika mawasiliano yao waliathiriana kwa kina. Poivre alimpa Quesnay habari na mawazo hai ya shahidi aliyejionea kuhusu kilimo cha China na fikra za Utao, na Quesnay alikuwa na athari ya kuamua katika kumfanya Poivre kuwa mwanafalsafa wa ufiziokrasia.

Poivre alipendezwa sana na kilimo cha bustani, na alipokuwa kijana alitumwa China kama mmisionari wa Kikatoliki na akafanya kazi katika eneo la Guangzhou na Macau. Tofauti na mapadri wengine wa Kijesuiti walioishi Beijing na kujikita katika Ukonfyushasi, Poivre alipendezwa na kilimo cha bustani, akasafiri sana katika majimbo kwa miaka minne katika safari mbili, na akaanza kukipa kilimo uzingatiaji mkubwa. Kisha akaendelea na utafiti katika Asia ya Kusini-Mashariki, Afrika na Amerika ya Kati. Na akayapanga mawazo haya na kuchapisha kitabu Safari za Mwanafalsafa (Voyages d’un Philosophe).

Poivre, katika kitabu hiki, baada ya kuuchunguza uchumi wa kilimo wa China na kuulinganisha na hali ya kilimo ya Afrika, Amerika na Ulaya, alihitimisha kwamba wote wanapaswa kuiga mfumo wa kilimo wa China wenye ufanisi na tija kubwa.⁴³⁴ Alikuwa msifuji wa kilimo. Akikosoa jinsi mataifa makubwa ya Ulaya, ndani ya mipaka ya umerkantili wa wakati huo, yalivyoendesha sera za uchumi wa kisiasa kwa kujikita tu katika ushindani wa kibiashara bila kujali uzalishaji, alidai kwamba kwa kilimo uzalishaji unaweza kuongezwa sana. Katika hili ndipo Poivre alipokubaliana na mwanafikra wa ufiziokrasia Quesnay.

Poivre aliandika katika kitabu chake kwamba “katika China, kustawi kwa kilimo, uti wa mgongo wa nchi, kunatokana na maadili na kanuni rahisi, na maadili na kanuni hizi zimewekwa kwa kufuata kile ambacho maumbile na akili vinaamuru”. Akizikosoa sera za serikali za kikanuni za Magharibi ya wakati huo kwa kuzilinganisha na sera za serikali ya China za kimaumbile na za kuacha mambo yajiendee, alidai kwamba sera hizi za kimaumbile za serikali ya China na moyo wa bidii wa wananchi vinapaswa kuigwa. Aliandika: “Katika maeneo mengine, watu hufuata kanuni au sera za kutiliwa shaka zilizo na nia zilizofichwa, zilizotungwa na watu wajanja wanaotaka kuwadanganya wengine, na hili ni tofauti nzuri na China.” ⁴³⁵

Aligundua kwamba kilimo na mfumo wa fikra wa China viliiga maumbile na kufuata njia ya maumbile, na kwamba njia hii iliungwa mkono na serikali, iliyojitahidi kujizuia kadiri iwezekanavyo kuingilia shughuli za kiuchumi za watu binafsi na kupunguza kodi. Aliona kwamba fikra hizi za uchumi wa kisiasa za China zimefupishwa katika dhana za Utao za Dao na kutotenda. Kwa hiyo alichunguza kwamba katika China mfalme aliacha wazo la kuingilia au kuuongoza uchumi wa wananchi, na alijikita katika kuwaacha wananchi wafuate njia yao wenyewe, yaani Dao.⁴³⁶

Wanafikra wa ufiziokrasia wa Ufaransa waliona kwamba kila majira ya kuchipua mfalme mkuu wa China alionyesha mfano wa kupanda mbegu, akitangulia kwa mfano ili kukuza moyo wa bidii wa wananchi, na kwamba hili lilikuwa na maana ya kuyaheshimu maumbile. Lakini katika ustaarabu wa Mashariki, kuheshimu maumbile hakukuwa na maana, kama katika dini ya Magharibi, kwamba maumbile ni ya kimungu au matakatifu. Kwa sababu, waliona, ndani ya mfumo wa fikra wa China falsafa zinazokitukuza kilicho juu ya maumbile hazikuheshimiwa, bali badala yake zilidharauliwa. Ustaarabu wa Mashariki uliona kwamba mfumo unaojitawala wenyewe, unaofanya kazi kwa kufuata sheria zilizomo katika maumbile, ndiyo njia bora kabisa, na ulifikiri kwamba kwa kufanya hivyo unaleta faida kubwa kabisa kwa wote. Kwa hiyo, njia bora kabisa ya kutawala kwa mtawala ni kutoingilia zaidi ya kutangulia kwa mfano kwa ajili ya wananchi, na hii ndiyo hasa fikra ya kutotenda.

Kwa wanafikra wa Mwangaza, umuhimu wa fikra ya kutotenda haukuishia kwa wanafiziokrasia kama Quesnay, de Gournay na Poivre. Waliona kwamba sheria na fikra za uchumi wa kisiasa vyote vinapaswa kuiga falsafa ya asili na fikra ya kutotenda. Waliona kwamba “mtunga sheria na sheria vyote vinapaswa kukubali kanuni iitwayo njia ya maumbile”, na kwamba kwa njia hiyo wangeweza kuiga “kutotenda, mtindo bora wa mwenendo wa China”. Walitathmini kwamba “katika China, fikra ya kutotenda ndiyo hasa fikra kuu ya uchumi wa kisiasa wa serikali”.⁴³⁷