Ang sibilisasyon ng pagsamba sa espiritu (精神) ng Kanluran

1) Ang simula ng sibilisasyon ng pagsamba sa espiritu: ang bunga ng pino (Pine Cone) at ang mata ng kaluluwa (Eye of Soul)

Sa loob ng libu-libong taon, itinuring ng Kanluran na magkahiwalay ang espiritu at ang likas na hilig at itinaguyod ang isang sibilisasyong sumasamba sa espiritu. Sa Gresya, Ehipto at Gitnang Silangan, itinuring na ang istruktura ng utak ang sumasagisag sa pag-iral ng espiritu, at ipinahayag ito sa mga larawan at eskultura. Inisip nila na kapag hinimay ang tao, ang glandulang pineal (Pineal gland) sa loob ng istruktura ng utak ang tunay na anyo ng espiritu o ng kaluluwa. Ang glandulang pineal ay ang terminong anatomiko para sa glandulang may hugis na tulad ng bunga ng pino. Napansin nila na lubhang kahawig ng glandulang pineal ang hugis ng “bunga ng pino” (Pine cone) sa kalikasan. Kaya sa Kanluran at sa iba pang sibilisasyong lumikha ng mga relihiyong ipinahayag, pinahalagahan ang mga eskultura sa hugis ng bunga ng pino na kahawig ng glandulang pineal. Itinuring nilang sumasagisag ito sa “kalooban, kaluluwa, espiritu, katwiran, o pang-unawang tinanggap mula sa Diyos” ng tao. Ipinapalagay din na ang paikid na istruktura ng bunga ng pino, na naglalaman ng pagkakasunod ni Fibonacci at ng ginintuang proporsiyon, ay nagpakita sa tao ng kaayusan sa kalikasan at nag-ugnay rito sa espiritwal na paghahanap.

Malawakang ginamit ang penomenong ito sa loob ng libu-libong taon sa Mesopotamia, Ehipto, Gresya, Roma, at kamakailan sa Kanluran. Inukit ng mga taga-Babilonia ang mga rebulto ng kanilang mga diyos na may hawak na bunga ng pino sa gitna: si “Tammuz” ay diyos ng Babilonia at Sumer, na may hawak sa kanang kamay na “bunga ng pino” na sumasagisag sa kaluluwa. Ang setro rin ng diyos na Ehipsiyong si Osiris ay may inukit na bunga ng pino sa gitna, sa pinakamahalagang bahagi: sa setro ng diyos na Ehipsiyong si Osiris, dalawang ahas ang nakapaikot sa isang “bunga ng pino” na sumasagisag sa kaluluwa. Ang diyos na Griyegong si Hermes (kapareho ng diyos na Romanong si Mercurio) ay nagpaukit din ng bunga ng pino sa mismong gitna ng kanyang tungkod, tulad ng eskultura ni Osiris: ang tungkod ni Hermes, ang “caduceo” (Caduceus), ay pinalamutian ng bunga ng pino at dalawang ahas. Ang diyos na Griyegong si Dionysus ay may inukit ding bunga ng pino sa dulo ng kanyang tungkod: ang tungkod ni Dionysus, ang “thyrsus” (Thyrsus), ay pinalamutian sa dulo ng bunga ng pino na sagisag ng kaluluwa.

May hawak siya sa kanang kamay na “bunga ng pino” na sumasagisag sa kaluluwa.

Dalawang ahas ang nakapaikot sa isang “bunga ng pino” na sumasagisag sa kaluluwa.

Pinalamutian ito ng bunga ng pino at dalawang ahas

Pinalamutian ang dulo ng tungkod ng bunga ng pino na sagisag ng kaluluwa

Ang penomenong pangkultura ng pagsamba sa kakayahan ng espiritu ay nagpatuloy nang buo sa sibilisasyon ng Kanluran mula sa sinaunang panahon hanggang sa Gitnang Panahon at makabagong panahon. Sa Gitnang Panahon, pinalamutian ng Kuryang Romano ang pasukan ng simbahan nito ng eskultura ng bunga ng pino: nakatayo sa pasukan ng Vaticano sa Roma ang isang napakalaking palamuting “bunga ng pino”.

Sa makabagong panahon man, nakadikit sa pader ng Whitehall Building (Whitehall Building) sa New York, Estados Unidos, ang isang eskultura ng tungkod ni Hermes na may bunga ng pino sa gitna: malinaw ang inukit na “bunga ng pino”, ang ubod ng tungkod na “caduceo” na nagpapalamuti sa Whitehall Building ng New York

Malinaw ang inukit na “bunga ng pino”, ang ubod ng tungkod

Sa ganitong paraan, ang glandulang pineal (Pineal gland), na lumitaw sa loob ng libu-libong taon bilang ubod ng sibilisasyon sa Kanluran, Ehipto at Gitnang Silangan sa anyo ng eskultura ng bunga ng pino, ay sumulong pa ng isang hakbang. Sa kalaunan, inilarawan ang bunga ng pino bilang “ikatlong mata”. Malawakang naging popular sa Ehipto ang mga eskulturang anatomikong naglalarawan nang buo sa istruktura ng glandulang pineal sa utak, at inilarawan ito bilang “mata”. Sa Ehipto, tinatawag itong “mata ni Ra” o “mata ni Horus”. Ang matang ito ay tinawag pagkaraan sa Gresya na “ikatlong mata” o “mata ng kaluluwa” (Eye of Soul).

Sa Gresya, tinawag ang matang ito na “ikatlong mata” o “mata ng kaluluwa”

ng glandulang pineal (pineal gland) na hugis bunga ng pino sa sistemang limbiko.

Inilarawan ni Plato ang mata ni “Horus” bilang “ikatlong mata”, ibig sabihin, “mata ng kaluluwa”. Itinuring niyang sa pamamagitan ng mata ng kaluluwa na nasa espiritu, makikita at maipahahayag ang katotohanan ng sansinukob.

Ngayon ay dapat nating gamitin ang mata ng kaluluwa upang makita ang liwanag ng sansinukob na tumatagos sa lahat ng bagay at tumungo sa walang-hanggang katotohanan. ¹⁶⁷

Isinigaw niya na dapat nating hanapin ang walang hanggan hindi sa pamamagitan ng mata ng katawan, kundi sa pamamagitan ng mata ng kaluluwa na sampung libong ulit na mas malakas. Mariin niyang iginiit na ang mata ng kaluluwa lamang ang nakararating sa katotohanan. Ito ay isang pilosopiyang nagbibigay ng pagkaganap sa mga tuklas na panrelihiyon at metapisiko.

Sampung libong ulit na mas mahalaga ang mata ng kaluluwa kaysa sa mata ng katawan. Sapagkat ang mata ng kaluluwa lamang ang nakakikita sa katotohanan. ¹⁶⁸

Ang pilosopiya ng Gitnang Silangan at Kanluran na kumakatawan sa espiritu ang bunga ng pino ay malawak at matagal na lumaganap, at nakaimpluwensiya rin sa India at sa Budismo. Kaya sa mga rebulto ng diyos na si Shiva ng India, may iginuhit na mata ng kaluluwa sa noo. Ang rebulto ng Buddha ng Gandhara na nahukay sa Afghanistan ay may “ikatlong mata” sa noo. Dahil sa ganitong impluwensiya, ang mga rebulto ng Buddha sa Budismo ay may iginuhit ding “mata ng kaluluwa” sa noo. At ang buhok ng Buddha ay inukit nang kulot na kulot sa hugis ng bunga ng pino. Sa mga rebulto ng Buddha, na pinalamutian ng “ikatlong mata” at ng “buhok na hugis bunga ng pino”, nakikita natin ang impluwensiya ng sibilisasyon ng Kanluran.

Malaki ang ningning ng mata ng kaluluwa sa panahon ng espiritu sa Kanluran at maging pagkatapos nito. Sa mismong gitna ng larawan ng deklarasyon ng mga karapatan na opisyal na inilabas ng Pransiya noong 1789 ay iginuhit ang “mata ng kaluluwa” (Eye of Soul), ibig sabihin, ang ikatlong mata. Sa likod ng isang-dolyar na papel na salaping ginagamit sa Estados Unidos, iginuhit din sa gitna ang ikatlong mata sa anyo ng mata ng Diyos. Ang Dakilang Selyo ng Estados Unidos, na iginuhit sa likod ng isang-dolyar na papel na salapi ng Estados Unidos: pinalamutian ng “mata ng Diyos” (Eye of Providence) ang tuktok ng hugis-piramide.

Iginuhit dito ang “mata ng kaluluwa” (Eye of Soul).

Pinalamutian ng “mata ng Diyos” (Eye of Providence) ang tuktok ng hugis-piramide.

Sa ganitong paraan, sa pamamagitan ng bunga ng pino at ng mata ng kaluluwa, naitatag sa sibilisasyon ng Kanluran, sa loob ng libu-libong taon ng kasaysayan, ang saligan ng kaisipang sumasamba sa espiritu ng tao. Nagkaroon ng bagong anyo ang pagsamba sa espiritu sa makabagong panahon ng sibilisasyon ng Kanluran. Mula sa pagsamba sa espiritu sa pamamagitan ng mga larawang gaya ng bunga ng pino at ikatlong mata, lumipat ito sa paraang pumapasok sa loob ng espiritu upang ipahayag ito. Ito ang “metapisika”, kung saan pinahahalagahan ng sibilisasyon ng Kanluran ang espiritung hiwalay sa likas na hilig.

2) Ang paglaganap ng sibilisasyon ng pagsamba sa espiritu: mula sa larawan tungo sa sistemang pilosopiko

Isang pangunahing halimbawa ng artipisyal na paghahati at pagpapaliwanag sa kalikasan ng tao ang saloobing ipinaliliwanag ito sa paghahati sa dalawa: likas na hilig at espiritu (katawan at espiritu, silakbo at talino, pisyolohiko at sikolohiko, damdamin at katwiran, laman at kaluluwa). Sa loob ng dalawang libong taon, itinuring ng sibilisasyon ng Kanluran na natural ang ganitong paghahati at sinikap tingnan ang espiritu bilang isang malayang penomenong katapat ng katawan. Sa tanong kung sino tayo, iniharap nito ang teorya ng kalikasan ng tao bilang tunggalian ng espiritu at laman. Noong sinaunang panahon, itinuring ni Plato na ang kaluluwa ay tumutungo sa daigdig ng mga Ideya, ngunit ang katawan, na nakatali sa pagnanasa ng pandama, ay humahadlang sa kaluluwa. Sa Kristiyanismo ng Gitnang Panahon, itinuring na banal at mabuti ang espiritu, at ang katawan, bilang ugat ng pagnanasa at kasalanan, ay sumasalungat sa espiritu. Sa Kanluran, ang Diyos ay hindi diyos ng kalikasan kundi Diyos ng katarungan, mabuting Diyos, ibig sabihin, likha ng espiritu. At higit sa lahat, gaya ng malinaw na makikita sa doktrina ng Santisima Trinidad, isa siyang nilalang na espiritwal. Ang taong nilikha ayon sa larawan ng Diyos na iyon ay itinuturing ding saligang espiritwal na nilalang. Sa rasyonalismo ng makabagong Kanluran, iginiit ni Descartes ang kahalagahan ng isip sa loob ng dualismong naghihiwalay sa isip at katawan bilang magkahiwalay na substansiya.

Ang metapisika ng sinaunang panahon, ang teosentrismo ng Gitnang Panahon, ang rasyonalismo ng makabagong panahon

Sa sibilisasyong Griyego bago si Socrates, malaki ang bigat ng konsepto ng “timbang” sa pagitan ng likas na hilig at espiritu. Panahon iyon na wala pang pangkalahatang pagtataas sa espiritu o matalas na paghihiwalay ng espiritu at likas na hilig, isang panahon ng timbang, kung saan nagbabantayan ang Apolonyo at ang Dionisyano. Sa sibilisasyong Griyego, si Apollo (Apollo) ang sagisag ng katwiran at espiritu. Si Dionysus (Dionysus) ang sagisag ng pandama at likas na hilig. Magkatapat ang espiritu at likas na hilig, ang Apolonyo at ang Dionisyano. Ipinaliliwanag ni Nietzsche ang ganitong kalagayan:

Sa pamamagitan ng dalawang diyos ng sining na Griyego, sina Apollo at Dionysus, nalalaman natin na sa daigdig na Griyego ay may matinding pagsasalungatan, sa pinagmulan at sa layunin, ng sining na plastiko, ang sining na Apolonyo, at ng di-plastikong sining ng musika, ang sining na Dionisyano… Lumitaw silang pinag-isa, at mula sa pagsasanib na ito ay isinilang ang isang sining na kapwa Apolonyo at Dionisyano: ang trahedya ng Atenas.¹⁶⁹

Ang tatlong pilosopong sina Socrates, Plato at Aristoteles ang mapagpasyang sumira sa ganitong pagkakatapat. Iginiit nila ang metapisika: na ang espiritu ang kalikasan ng tao, at ang katawan ay materya at walang anumang halaga. Iginiit nila na ang lahat ng pagsisikap ng tao ay dapat saliksikin ang espiritung hiwalay sa katawan at sa pamamagitan nito ay marating ang walang-hanggang katotohanan. Nagpatuloy ang tradisyon ng pagsamba sa espiritu sa sibilisasyong Griyego at Mediteraneo, ngunit sila ang gumawa nito na pilosopiya. Inisip nila na ang mga Griyego lamang ang may espiritu o kaluluwang bigay ng Diyos. Ang kanilang kaisipan ng pagsamba sa kaluluwa ay natutuhan nila kay Pythagoras. Ipinahayag din nila na ang espiritu ang diwa ng tao, at sa gayon ay inulit nila ang kaisipan ni Parmenides: “mapanlinlang ang pandama, at ang espiritu lamang ang nakakikilala sa katotohanan”. Lalo na pagdating kay Aristoteles, tinawag nilang metapisika ang pag-aaral sa espiritu at pinahalagahan ito bilang ubod ng pilosopiya. Sa pagmamaliit sa likas na hilig ng tao, sinuri nila ang likas na hilig ng tao bilang kapareho ng likas na hilig ng hayop. Pinagsama nila ang kaisipan ni Pythagoras ng pagsamba sa kaluluwa at ang kaisipan ni Parmenides ng pagsamba sa espiritu, itinuring na iisa ang kaluluwa at espiritu, at mapagpasya ang kanilang impluwensiya sa pagpapalaganap ng pilosopiya ng pagsamba sa espiritu sa sibilisasyon ng Kanluran.

Para sa kanila, ang espiritu, ibig sabihin, ang kaluluwa, ang mahalaga. Lalo na, itinuring ni Aristoteles na ang mga barbaro, gaya ng mga Persiano, ay tulad ng mga hayop na walang kaluluwa. Kaya iginiit niyang dapat silang gawing alipin lahat. Ang pilosopiya ng dualismo ng pagsasalungatan, na naghihiwalay sa likas na hilig at espiritu, ay dumaan kina Socrates at Plato at nabuo nang ganap kay Aristoteles. Mula sa pananaw ng pilosopiya ng pag-iral, itinuring niyang walang hanggan ang pagkakaiba sa kaluluwa at espiritu ng mga Griyego at barbaro, ng lalaki at babae. Isa siyang dakilang pilosopo, ngunit inilatag niya ang saligan ng diskriminasyon sa lahi at kasarian. Nag-iwan si Aristoteles ng ganitong mga linya sa kanyang aklat na Politika (Politics):

Sa mga barbaro, ang babae ay kapareho ng alipin. Walang likas na pinunong maaaring sumibol sa kanila: isa lamang silang pangkat na binubuo ng mga alipin, lalaki at babae. Kaya sinabi ng makatang Griyego: “Nararapat lamang na pamahalaan ng mga Griyego ang mga barbaro.” Natural lamang na iisang uri ang barbaro at alipin. ¹⁷⁰

Ang pagpapasakop ng tao sa mga diyos, ibig sabihin, ang pagsunod ng tao sa tadhana, na makikita sa trahedyang Griyego bago si Socrates, ay kahawig ng pagkakatugma ng kalikasan at tao na makikita sa sibilisasyon ng Silangan. Gayundin, kung paanong ipinahahayag ng tulang Silanganin (詩) ang pagkakatugma ng tao at kalikasan, idinidiin ng eskulturang Helenistiko ang pagkakatugma ng espiritu at likas na hilig. Sa ganitong punto, ang kulturang Griyego bago si Socrates ay may katangian ng isang kultura ng gitnang landas na tinatawag na sophrosyne (Sophrosyne). Ang ganitong gitnang landas at kalagayan ng timbang ay matatagpuan saanman sa kulturang Griyego bago si Socrates. May relihiyon ang mga Griyego, hindi monoteismo kundi politeismo, kung saan nagbabantayan ang iba’t ibang diyos at nagkakaroon ng timbang. At ang lahat ng diyos, kasama si Zeus, ay may tadhanang pasakop sa kapalaran.

Sa mitolohiyang Griyego, ang “mga diyos ng tadhana” (God of Destiny) ay tatlong diyosa na tinatawag na “Moirai” (Moirai, The Fates). Kahit ang mga walang-kamatayang diyos, kasama si Zeus, ay kailangang pasakop sa kanilang tadhana. Nagbibigay-timbang ang tadhana sa kawalang-kamatayan ng mga diyos. Gayundin, ang saloobing metapisikong nagnanais igiit ang pagkaganap ng espiritu, na ipinahayag ng isang pangkat ng paaralang Eleatiko sa pangunguna ni Parmenides, ay nababantayan at natitimbang ng paraan ng pagtuturo ng mga Griyego na nagbibigay ng malaking diin sa pisikal na pagsasanay.

Ang ganitong humanismong Griyego ang bumubuo sa tema ng trahedyang Griyego, na tumatalakay sa paglaban ng tao sa tadhana at sa parusa ng mga diyos. Ang mga trahedya rin ni Aeschylus (Aeschylus) ay may timbang sa pagitan ng paglaban ng tao sa tadhana at ng parusa ng mga diyos, ngunit umiihip na ang hangin sa panig ng paglaban ng tao. Ang ganitong di-matatag na timbang ay lumilitaw kay Socrates nang may sukdulang tensiyon. Sa pagitan ng sukdulang saloobin ng “walang-tigil na pagtatanong” at ng “walang anumang malalaman”, umaabot sa rurok ang pagpapahayag ng humanismong Griyego. Ngunit si Socrates ay kapwa ang dulo ng timbang at ang simula ng pagkakahati. Ang pagbabato ng “walang-tigil na pagtatanong” at laging pag-abot sa konklusyong “walang anumang malalaman” ay posible lamang sa “pinakamatalinong” si Socrates. Ipinakikita sa atin ng kasaysayan ng kulturang Kanluranin pagkatapos ni Socrates na halos imposible ito para sa ibang tao.

Habang hinihimay ng sibilisasyong Helenistiko ang pagkakatugma at pagkakaisa ng espiritu at likas na hilig, at walang-tigil na sinusuri at sinasaliksik ang diwa ng espiritwal, sinimulan nito ang gawain ng pagbibigay ng ganap na halaga sa espiritu. Sa huli, pinahalagahan nito ang kaalaman higit sa karunungan. Naniwala ang sibilisasyon ng Kanluran pagkatapos ni Socrates sa pagkaganap ng kaalaman at nalubog sa paghahanap ng kaalaman higit sa karunungan. Habang naghihiwalay ang espiritu at likas na hilig, at ang Apolonyo at Dionisyano, nawasak din ang trahedyang Griyego:

Suriin natin ang kahalagahan ng teorya ni Socrates. Ito ay: ang “pagkaalam” mismo ay kabutihang-asal; nagkakasala lamang ang tao “dahil sa kamangmangan”; at “maligaya ang taong may kabutihang-asal”. Ang tatlong kasabihang ito na nagpapahayag ng optimismo ay nangangahulugan mismo ng kamatayan ng trahedyang Griyego. ¹⁷¹

Ang kamatayan ng trahedyang Griyego ay nangangahulugang nawasak ang pagkakatugma ng likas na hilig at espiritu na tinatamasa ng sibilisasyong Griyego. Ang pagkawasak ng timbang ng likas na hilig at espiritu ay dulot ng pilosopiya nina Socrates, Plato at Aristoteles. Sila mismo ang nagtulak sa sibilisasyon ng Kanluran na talikuran ang doktrina ng di-hayag na iginiit nina Heraclitus at iba pa, at piliin ang doktrina ng hayag na sumasamba sa espiritu. Nangibabaw ang doktrina ng hayag sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin sa loob ng halos dalawang libong taon, mula kay Socrates, sa Gitnang Panahon, hanggang sa Renasimiyento.

Ito ay dahil tinanggap ng sibilisasyon ng Kanluran ang mga teorya ng tinatawag na mga palaisip ng hayag ng sibilisasyong Griyego, na tinutukoy sa mga pangalang Socrates, Plato at Aristoteles, at sumasandig ito sa kapangyarihan ng relihiyon. Sa sibilisasyong Griyego bago si Socrates, may panahon ng ilang daang taon na nagkaroon ng timbang sa pagitan nina Apollo at Dionysus. Sa panahong ito, kasabay na nagkaroon ng kahalagahan ang pilosopiya ng mga palaisip ng hayag at ang pilosopiya ng mga palaisip ng di-hayag gaya ni Heraclitus, dahil may pagkamalay ang sibilisasyong Griyego sa kahalagahan ng “timbang” ng espiritu at likas na hilig. Idinidiin nila ang gitnang landas at pagtitimpi. Ngunit sa panahon pa lamang ni Socrates, tinalikuran na ng agos ng panahon si Dionysus at pumanig kay Apollo.

Ang pagsamba ng Kanluran sa katwiran at espiritu ay higit sa lahat kaugnay ng relihiyon. Ito ay dahil iniugnay nito ang espiritu sa Diyos. Taglay ng tao ang “larawan ng Diyos” (Imago Dei): “Sinabi ng Diyos: Gawin natin ang tao ayon sa ating larawan, kawangis natin” (Genesis 1:26). “Ang Diyos ay espiritu” (Juan 4:24). Natural lamang na sa Kanluran, ang taong nilikha ayon sa larawan ng Diyos ay itinuring na saligang espiritwal na nilalang.

Sa Kanluran, idinidiin ang kahalagahan ng espiritu hindi lamang sa relihiyon kundi pati sa larangang pilosopiko ng metapisika. Sa pagbibigay-kahulugan ni Aristoteles sa metapisika, itinuring niya ito na pag-aaral sa espiritu bilang katapat ng materya. Hinati niya ang metapisika, ang sangay ng pilosopiyang sumasaliksik sa diwa ng pag-iral at realidad, sa iba’t ibang larangan gaya ng ontolohiya (ontology). Itinuring ang ganitong hilig na pilosopiko na pinakamahalagang larangan maging sa relihiyon ng Gitnang Panahon, at idinidiin din ng makabagong pilosopiya ang kahalagahan ng espiritu. Si Leibniz (1646–1716), isang makabagong pilosopong Kanluranin na may malaking impluwensiya sa rasyonalismo, ay nagpahayag ng kanyang pananaw tungkol sa kadakilaan ng espiritu ng tao.

Hindi nakapagtataka na kayang makilala ng tao ang daigdig. Sapagkat taglay ng tao sa kanyang loob ang daigdig at siya mismo ay isang pinaliit na larawan ng Diyos.¹⁷²

Ito ang simula ng rasyonalismo, kung saan lumilipat ang teosentrismo tungo sa espiritu ng tao. Sa gayon, lalo pang lumaganap sa sibilisasyon ng Kanluran ang malapit na ugnayan ng Diyos at ng espiritu ng tao. Sa loob ng isang libong taon ng Gitnang Panahon, ipinagbawal ang paglalathala maliban sa mga aklat tungkol sa relihiyon. Ang eskolastisismo (pilosopiyang eskolastiko) ay isang teosentrikong pilosopiyang nag-aaral lamang ng Biblia at nakatuon lamang sa relihiyon. Ang Decameron ni Boccaccio at ang Ang Prinsipe ni Machiavelli, na nakasalig sa humanismo ng simula ng Renasimiyento, ay naging mahalaga dahil sila ang mga unang aklat na nagbadya ng paglipat mula sa teosentrismo tungo sa humanismo. Sa larawang pader sa kisame ng Kapilya Sistina na iniwan ni Michelangelo, ang dakilang maestro ng Renasimiyento, ay may larawang naglalarawan sa Diyos na naghihinga ng espiritu sa tao. Dahil mahigpit na ipinagbabawal noon ng Kuryang Romano ang anatomikong paglalarawan sa tao, ginamit niya ang paraang paglalagay ng utak ng tao sa likuran ng Diyos, upang ang Diyos ay nasa loob ng utak. Sa Ang Paglikha kay Adan ni Michelangelo noong mga 1510, ipinapasa kay Adan ang espiritu ng Diyos na nasa likurang hugis utak, at idinidiin nito ang kahalagahan ng espiritu sa sibilisasyon ng Kanluran.

Sa sibilisasyon ng Kanluran, itinuturing na lampas-sa-kalikasan ang mga penomeno ng isip. Pinaniwalaang ibinigay ng isang Diyos na lampas-sa-kalikasan sa tao ang isang espiritung lampas-sa-kalikasan. Ang espiritu ay ibinigay ng Diyos sa tao lamang at hindi sa ibang hayop. Ang espiritu ay nasa ugnayang katapat ng katawan: “Ang namumuhay ayon sa laman ay nag-iisip ng mga bagay ng laman, at ang namumuhay ayon sa espiritu ay nag-iisip ng mga bagay ng espiritu. Ang kaisipan ng laman ay kamatayan, ngunit ang kaisipan ng espiritu ay buhay at kapayapaan” (Roma 8:5–6). Ang paghihiwalay at pagsasalungatan ng espiritu at likas na hilig ay hindi lamang mahalagang doktrina ng Kristiyanismo kundi tinanggap din ng pilosopiyang Griyego-Romano. Malinaw itong makikita sa mga salitang iniwan bago mamatay ng emperador ng Roma na si Julian (330–363): “Natutuhan ko sa pilosopiya kung gaano kahigit na mahalaga ang kaluluwa kaysa sa likas na hilig. Ang paghihiwalay ng kaluluwa sa kamatayan ay hindi dahilan ng sakit kundi ng kagalakan.”¹⁷³

Ang pagpapaliwanag sa kalikasan ng tao bilang pagsamba sa espiritu ay naitatag bilang ubod ng sibilisasyon ng Kanluran. Nagsimula ang pilosopiya ng pagsamba sa espiritu sa doktrina ng hayag ng Gresya, dumaan sa panahong panrelihiyon ng Gitnang Panahon at sa metapisika ni Descartes sa makabagong panahon, at pumasok sa huling yugto nito: ang panahon ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo. Sa panahong panrelihiyon ng Gitnang Panahon, nakatuon lamang ang Kanluran sa pag-aaral ng relihiyong ipinahayag: ang pag-aaral sa espiritung ibinibigay ng Diyos sa tao. Ang pilosopiyang panrelihiyon ng Gitnang Panahon ay kinakatawan ni Agustin noong ika-4 na siglo, na nagsikap ihugpong ang pilosopiya ni Plato sa relihiyong ipinahayag. Ang eskolastisismo mula ika-11 siglo, na kinakatawan ni Tomas de Aquino, ay pagsisikap na iugnay ang relihiyon sa pilosopiya ni Aristoteles. Ang ganitong pagsisikap na magtuon sa espiritu ay nakaimpluwensiya kay Descartes pagkatapos ng Renasimiyento, at inilatag ni Descartes ang saligan ng makabagong metapisika na kinakatawan ng rasyonalismo. Ginampanan niya ang papel ng pagpapalit sa Kristiyanong “espiritu” ng Gitnang Panahon ng isang metapisikong “espiritu”.

Lampas sa Gitnang Panahon at Renasimiyento na pinangibabawan ng Kristiyanismo, hinarap ng Kanluran noong ika-17 at ika-18 siglo ang isang pagbabagong pilosopiko. Sa panahong ito na tinatawag nating Panahon ng Kaliwanagan o panahon ng espiritu, dumaan ang Kanluran sa isang “kaliwanagan” na nagpalaya rito mula sa mga dogmang nakatali sa relihiyon at Biblia. Ang layunin ay hindi na basta paniwalaan bilang katotohanan ang nakasulat sa Biblia, gaya ng heosentrismo, kundi suriin ito sa pamamagitan ng espiritung taglay ng tao upang hatulan kung totoo o hindi. Ang ganitong pagsusuri ay pinasigla ng napakalaking pagbabago ng paradigma kung saan pinalitan ng heliosentrismo ang heosentrismo dahil sa pag-unlad ng astronomiya sa Kanluran.

Sa ganitong paraan, nang pag-alinlanganan ang ilan sa mga katotohanan ng ganap na katotohanang nakatala sa Biblia, sumibol ang pag-aalinlangan tungkol sa katangian ng Diyos. Lalo na, umabot ito sa yugto ng pagsusuri kung ang mga katotohanan, utos at batas na inihatid ng mga propeta matapos makatagpo ang Diyos ay tunay ngang nagmula sa Diyos o sa imahinasyon ng mga propeta. Kaya itinatag ng mga palaisip na Kanluranin ang isang bagong kaisipan, ang deismo (理神論), na nagsasabing umiiral ang Diyos ngunit hindi nanghihimasok sa mga gawain ng tao. Sa pamamagitan ng deismo, napalaya ng mga taga-Kanluran ang kanilang sarili mula sa mga himala, impiyerno, Satanas at iba pa.

Iginiit ng mga deista na ang salita ng Diyos na inihatid ng mga propeta ay hindi ganap na katotohanan, at ang paghatol ng espiritu ng tao ang tama. Naniwala sila na ang bukal ng kaalaman ay hindi ang teosentrismo kundi ang pagsandig sa espiritu. Sa pagpapalaki ng tiwala sa kaisipan at agham na sinusuportahan ng espiritu, inilatag nila ang saligan ng Rebolusyong Industriyal noong ika-18 at ika-19 na siglo; hinangad nila ang pagbubuo ng pamahalaan batay hindi sa awtoridad ng simbahan na nagmula sa tipan sa Diyos kundi sa isang bagong teorya ng kalikasan ng tao; at iginiit nila ang paghihiwalay ng simbahan at estado. Ang simula ng Panahon ng Kaliwanagan ay kumuha ng inspirasyon noong ika-17 siglo mula sa mga akda nina Francis Bacon, René Descartes, Baruch Spinoza, Isaac Newton at iba pa.

Ngunit dapat pansinin na sa sibilisasyon ng Kanluran, lalo pang lumakas ang pagpapahalaga sa kakayahan ng espiritu sa pagdaan ng panahon ng espiritu. Kung susuriin sa pilosopiya, sa pagdaan ng sibilisasyon ng Kanluran sa panahon ng espiritu, dalawang posibleng pagpili ang bukas dito. Maaaring sundin ng Kanluran ang pilosopiyang nagigiit ng pagkakatugma ng espiritu at likas na hilig at ibalik sa tamang lugar ang kapangyarihan ng espiritu; o sundin ang pilosopiya ng pagpapalaganap ng espiritu sa lahat, lalo pang ipagwalang-bahala ang likas na hilig at lalo pang palakihin ang kapangyarihan ng espiritu. Dito, pinili ng Kanluran ang ikalawa: ang landas ng pagpapalaganap ng espiritu sa lahat, na nagdidiin sa kahalagahan ng espiritu.

Dahil ang ganitong pagkiling sa panig ni Apollo ang bumubuo sa saligan ng sibilisasyon ng Kanluran, maikli lamang ang panahon ng Renasimiyento kung kailan magkasamang umiral ang espiritu at likas na hilig, at ang agos ay nakapanig na sa pagpapalaganap ng kakayahan ng espiritu. Sa pagitan nina Descartes at Machiavelli, na kapwa may taglay na isang panig ng katotohanan at isang may-kinikilingang kaisipan sa pagitan ng espiritu at likas na hilig, pinuri si Descartes at si Machiavelli ay naging tampulan ng pagbatikos ng marami.

Ang kasaysayan ng espiritu sa Kanluran mula kay Descartes hanggang kay Marx, na naghari sa panahon ng pagpapalaganap ng espiritu, ay maisasaayos sa ganitong balangkas. Descartes: nag-iisip ako, kaya ako ay umiiral (reason); Kant: ang akong hindi nag-iisip ay hindi umiiral (pure reason); Hegel: ang taong hindi nag-iisip na tulad ko ay hindi umiiral (absolute reason); Marx: ang taong hindi nag-iisip na tulad ko ay dapat patunayang hindi umiiral sa realidad na pampolitika (praxis). Lahat sila ay naniwalang may ganap na halaga ang espiritung kanilang iginiit. Lalo na pagdating kay Marx, ang ganap na halaga ng kanyang espiritung pangkasaysayan ay lalong nagdiin sa pagkaganap nito sa paggigiit na alisin ang mga sumasalungat.

Tiningnan ni Marx ang daigdig na ito sa lohika ng itim at puti, at walang pasubaling itinuring na kaaway ang sinumang hindi pumapanig sa kanya. Malinaw niyang alam kung kaninong panig siya nakatayo, at tiyak siyang ipaglalaban niya sila at mananalo sila sa huli.¹⁷⁴

Mula kay Descartes, na naniwalang umiiral nang hiwalay ang espiritu sa loob ng utak, hanggang kina Kant at Hegel, na nagtaguyod ng deontolohiya ng tungkuling moral, pinangibabawan ng mga rasyonalista ang pilosopiyang Kanluranin. Dahil sa kanilang impluwensiya, lumaganap sa Kanluran ang isang panahon ng maling akala na ang pinakamahalaga sa tao ay ang espiritu at na nililikha ng espiritu ang lahat. Sa pananaw ng teorya ng kalikasan ng tao, ang pinakamabigat na suliraning idinulot ng mga pilosopong Kanluranin ay ang napakalaking pagkakamaling “kayang likhain ng espiritu ang wala sa likas na hilig”. Ang ganitong hilig na nilikha ng mga rasyonalistang Kanluranin ay nauwi sa mga trahedya ng panahon ng mga ideolohiya. May isang prinsipyo sa teorya ng kalikasan ng tao na dapat nating paulit-ulit na idiin at tanggapin: “Hindi kayang likhain ng espiritu nang mag-isa ang wala sa likas na hilig.”

Habang lumilipas ang panahon, lalong lumayo ang mga rasyonalistang Kanluranin sa likas na hilig at pinalaki hanggang sukdulan ang pagsandig sa kakayahan ng espiritu lamang. Ito ang penomeno ng “paggawang ganap sa espiritu” o “paggawang ganap sa kakayahan ng espiritu”. Ngunit habang lumalaki ang papel ng espiritu, natural na lumalaban ang likas na hilig sa ganitong kakayahan ng espiritu. Laban sa pangkalahatang hilig ng sibilisasyon ng Kanluran na minamaliit ang likas na hilig at hinahanap lamang ang espiritu, hindi maiiwasang sumibol ang isang reaksiyon.

Ipinahahayag ni Propesora Paglia ang ugnayan ng espiritu at likas na hilig bilang ugnayan ng mga utak na anatomiko na hindi maiiwasan ng tao, ibig sabihin, ng bagong utak at lumang utak. Matalas ang kanyang pagtanaw nang ipahayag niya ito hindi bilang “Apollo, kaayusan vs Dionysus, kawalang-kaayusan” kundi bilang “Apollo, kaayusan vs Dionysus, enerhiya”. Ang likas na hilig ay ang enerhiya na bukal ng lakas, at ang espiritu ay ang kaayusang nag-aayos sa enerhiyang iyon.

Ang tunggalian nina Apollo at Dionysus ay, sa utak, ang tunggalian ng bagong utak (the higher cortex) at ng lumang utak (the older limbic and reptilian brains). Sa huli, ang sining ay pagpapahayag ng dilemang laging taglay ng tao: ang dilema sa pagitan ng kaayusang ipinahahayag ni Apollo at ng enerhiyang ipinahahayag ni Dionysus. ¹⁷⁵

Mula kay Machiavelli, sa pagdaan kina Hobbes at Schopenhauer, hanggang kay Nietzsche, may mga pilosopo sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin na tapat sa likas na hilig higit sa espiritu. Ang ganitong agos na tapat sa likas na hilig higit sa espiritu, tulad kay Machiavelli, ay hindi kasinlinaw ng agos ng mga rasyonalista mula kay Descartes hanggang kay Marx, ngunit sapat na matatagpuan ang bakas nito kina Schopenhauer at Nietzsche. Kasabay nito, sinadya man o hindi ni Nietzsche, ang kanyang pilosopiya ay naging mapagpasyang teoretikong sandigan ng pasismo nina Mussolini at Hitler. Pinalago ni Hitler ang pasismo dahil sa mga impluwensiyang tulad ng kay Nietzsche. Ang motto ng Kabataang Hitler ay hinango mismo kay Nietzsche: “Ang hindi pumapatay sa akin ay nagpapalakas sa akin” (What does not kill me makes me stronger).

Si Machiavelli, ang nagpasimula ng agos na ito, ay nagkamali sa labis na pagsandig sa likas na hilig sa pag-unawa sa kalikasan ng tao, kung paanong nagkamali si Descartes sa labis na pagsandig sa espiritu. Ang mabigat na pagkakamali ni Machiavelli ay wala sa pagiging imoral niya, kundi sa hindi niya sapat na pagsasaalang-alang sa salik na moral sa politika. Tiningnan ni Machiavelli ang pag-uugali ng tao mula sa pananaw na walang-moralidad (amoral). May neokorteks (neocortex) ang tao kasama ng sistemang limbiko (limbic system). Gumawa ng mabigat na pagkakamaling pampolitika si Cesare Borgia (Cesar Borgia), na nagpapatay sa pamamagitan ng pakana sa apat na kapitan ng mersenaryo.¹⁷⁶ Ipinakikita ng kasaysayan ng makabagong pilosopiyang Kanluranin ang pagbaluktot ng teorya ng kalikasan ng tao na nakasentro sa espiritu, at kasabay nito, bilang reaksiyon, ang pagbaluktot na nakasentro sa likas na hilig.

Sa ganitong punto, minsang naging uso ang pilosopiyang tumitingin sa kasaysayan ng kulturang espiritwal ng Kanluran bilang pag-unlad ng espiritu, gaya ng iginiit ng mga metapisiko. Ngunit ang pilosopiyang ito ay hindi naglalayong maunawaan ang katotohanan, kundi paggigiit ng mga rasyonalistang kumikiling sa espiritu na pilosopikong nagbibigay-katwiran sa kalagayang kinalalagyan noon ng Kanluran. Higit na malapit sa realidad na unawain ang makabagong kasaysayan ng Kanluran hindi bilang pag-unlad ng espiritu, kundi bilang isang diyalektikong kalagayan kung saan, habang hawak ng “naalienate na espiritu” ang pamumuno, lumalaban dito ang “naalienate na likas na hilig”.

Ang agos ng naalienate na likas na hilig mula kay Machiavelli hanggang kay Hitler ay maisasaayos sa ganitong balangkas: mula sa pagbibigay-katwiran ni Machiavelli sa isang buhay para lamang sa tagumpay nang walang moralidad (amoral), tungo sa pilosopiya ni Schopenhauer ng kalooban na mabuhay (will to live), saka sa kalooban sa kapangyarihan (will to power) ni Nietzsche, hanggang sa wakas ay sa pilosopiya ni Hitler ng pagsasarili ng malalakas sa espasyong pantirahan (lebensraum).

Ang kahalagahan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa kasaysayan ng kulturang espiritwal ay nasa pag-aalis, dahil sa pagbagsak ng pasismo, sa pinakamalakas na karibal ng komunismo. Binigyang-katwiran at pinuri ang komunismo sa ilang panig, samantalang ang pasismo ay tumanggap ng sumpa at pagtuligsa ng lahat. Walang-pag-aatubiling ipinahayag ni Picasso na ang kanyang damdamin sa komunismo ay “tulad ng damdamin ng uhaw na hayop na patungo sa bukal”, at ang intelihensiyang Kanluranin pagkatapos ng digmaan, na pinangibabawan nina Sartre at iba pa, ay nagpalipas ng ilang dekada pagkatapos ng digmaan sa isang kapaligirang kailangang magpanggap na makakaliwa upang igalang, at ipinagmamalaki pa ito.¹⁷⁷

At ang natitirang kasangkapan upang labanan ang komunismo, ang naalienate na espiritu, ay ang sentido komun ng mga taong hindi naalienate, ang gitnang landas na hindi pinahahalagahan ng mga pilosopong Kanluranin, at ang matalas na pagtanaw na iningatan nina Spinoza, Voltaire, Goethe, Lessing at iba pa sa gitna mismo ng silakbo at kaguluhan ng kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin. Kapag tiningnan ang kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin pagkatapos ng Renasimiyento, hindi maiiwasang sumang-ayon sa kasabihang “ang teolohiya ay metapisika ng masa, at ang metapisika ay teolohiya ng mga pilosopo”.¹⁷⁸

Pagpuna sa sibilisasyon ng pagsamba sa espiritu: Voltaire, Nietzsche, Heidegger

May mga palaisip na lantarang nagturo sa bigat ng suliranin ng pagkiling ng sibilisasyon ng Kanluran sa pilosopiyang metapisiko: sina Voltaire noong ika-18 siglo, Nietzsche noong ika-19 na siglo, at Heidegger noong ika-20 siglo. Itinuro nina Voltaire at Nietzsche ang mga saligang suliranin ng teolohiya at metapisika, na bumubuo sa gulugod ng kasaysayan ng makabagong sibilisasyon ng Kanluran. Pinuna ni Heidegger ang sistemang pilosopiko ng Kanluran na nakatuon sa espiritu at naglatag ng kaisipang dapat magtuon sa mismong pag-iral ng tao. Higit pa rito, hindi sila tumigil sa makabagong kasaysayan ng Kanluran, kundi sinikap nilang hanapin ang sanhi ng mga suliraning hinaharap ng sibilisasyon ng Kanluran sa pilosopiyang Griyego nina Socrates at Plato. Pinuna nila ang kanilang doktrina ng hayag. Sa pagtuturo sa suliranin ng metapisika, natural ding pinuna ng tatlong palaisip na ito si Plato, na gumawa nito na pangunahing agos sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin. Si Plato ang nanguna, sa pagtawag niya sa espiritu na “mata ng kaluluwa”, sa paggawa sa sibilisasyon ng pagsamba sa espiritu na mangibabaw sa sistemang pilosopiko ng Kanluran.

Ang kanilang pagpuna, sa pamamagitan ng teolohiya, metapisika at mga Griyegong palaisip ng hayag, ay umaabot sa suliranin ng kalikasan ng tao. Totoo, bago pa ang pagpuna nina Voltaire at Nietzsche sa metapisika, itinuro na ni Spinoza ang mga suliranin ng mga rasyonalistang Kanluranin sa pagpapakitang hindi mapaghihiwalay ang likas na hilig at espiritu; ngunit inakay ng sibilisasyon ng Kanluran ang pilosopiya at sibilisasyon nito sa direksiyong pinahahalagahan ang kakayahan ng espiritu sa loob ng kalikasan ng tao. At minaliit o hinamak nito ang likas na hilig. Ibig sabihin, mula sa makabagong kasaysayan, nauwi ang sibilisasyon ng Kanluran sa suliranin ng pagbaluktot sa kalikasan ng tao. Ang antroposentrismo ay itinayo sa ibabaw ng isang pilosopiyang bumabaluktot sa kalikasan ng tao.

Tinanggap ng sibilisasyon ng Kanluran mula sa Kristiyanismo ang may kinalaman sa etika, at mula sa tradisyong Griyego-Romano ang may kinalaman sa kaalaman. Ang Kristiyanismo ay nakatayo sa isang pilosopiya ng pag-iral na pumipili ng paghihiwalay sa halip na pagkakatugma sa ugnayan ng tao at kalikasan, ng tao at tao, at ng espiritu at likas na hilig. Tinanggap ng sibilisasyon ng Kanluran ang relihiyong itinayo sa ganitong pilosopiya, at mula rin sa kulturang Griyego ay kinuha at sinipsip nito ang angkop sa paghihiwalay higit sa pagkakatugma, at sa pagsulong higit sa gitnang landas.

Sa makabagong kasaysayan, sinamba ng Kanluran ang “katotohanang metapisiko” na para bang Diyos ng relihiyon ng Gitnang Panahon. Ang ganitong sibilisasyon ng Kanluran ay sumandig sa isang pilosopiyang labis na nagpapahalaga at nalulong sa espiritu ng tao, ibig sabihin, sa kakayahan ng espiritu ng tao. Sa huli, nagbunsod ang pagpapalaganap ng espiritu ng penomeno ng pagbaluktot sa kalikasan ng tao sa teorya ng kalikasan ng tao; at ang pilosopong matatag na nagpahayag ng pagtutol sa penomenong ito ay si Voltaire.

Napagpasyahan kong lalo pang itakwil ang lahat ng aking kaisipan tungkol sa metapisika. Napagpasyahan ko ring isa akong mahinang hayop na naglalakad sa gumagalaw na buhangin na walang-tigil na lumulubog sa ilalim ko, at walang higit na kabaliwan kaysa sa paniniwalang laging tama ang sarili.¹⁷⁹

Ganito ang sinabi ni Voltaire tungkol sa kawalang-halaga ng metapisika na nagigiit ng ganap o nagtuturing na laging tama ang iginigiit nito:

Sa dulo ng halos lahat ng aklat ng metapisika, isulat natin ang dalawang salitang ginamit ng mga hukom na Romano kapag hindi sila sumasang-ayon: “Hindi ito malinaw.”¹⁸⁰

Ganito rin ang pananaw ni Feuerbach tungkol sa metapisika. Lalo niyang itinuro na ang pagkakatulad ng metapisika at teolohiya ay ang doktrina ng hayag, ibig sabihin, ang paniniwalang kayang ipahayag ng tao ang ganap at matatag itong paniwalaan bilang katotohanan. Sinabi niya: “Ang hindi pagtalikod sa pilosopiya ni Hegel ay katulad ng hindi pagtalikod sa teolohiya.”¹⁸¹ Sa ganitong punto, masasabing ang mga metapisiko, sa paghahangad nila ng doktrina ng hayag, ay nanatili sa parehong antas ng teolohiya at hinadlangan ang pag-unlad ng tunay na pilosopiya.

Ang metapisika ay sa huli isang uri lamang ng teolohiya na unti-unting nabahala sa pagkatunaw at pagpapasimple ng pilosopiya. ¹⁸²

Sa huli, ang metapisika ng Kanluran pagkatapos ng Renasimiyento, kung saan ipinahahayag ng tao ang ganap at pinaniniwalaan ito, ay maituturing, sa malawak na agos nito, na pagpapatuloy ng teolohiya ng Gitnang Panahon. Ang mga metapisikong teologong ito, sa paghahangad ng katotohanang metapisiko, ay nagharap ng isang utopia at sinikap itulak ang tao sa direksiyong ito:

Natuklasan ng mga Aleman ang paraan ng pagbawi sa lumang “huwaran” at ng muling pagsasanib ng “huwaran” at ng katotohanan. Ngunit sa huli, ito ay paraan lamang upang bigyang-katwiran ang karapatang tanggihan ang agham at ang karapatang magsinungaling. Sina Leibniz at Kant! Sila ang dalawang taong pinakamalaking bumaluktot sa intelektuwal na katapatan ng Kanluran.¹⁸³

Tungkol dito, ipinahayag ni Nietzsche na maituturing “sina Leibniz at Kant” na “mga teologong nakasuot ng balat ng metapisika”:

Ang tagumpay ni Kant ay tagumpay lamang bilang teologo. Si Kant, na gumaya kay Luther at kay Leibniz, ay gumanap ng papel na hadlang sa pagsulong; isa lamang siyang bakya pa na sumasabay sa di-magkatugmang kumpas ng katigasang Aleman.¹⁸⁴

Sa kanilang pagkalulong sa paghahanap ng katotohanang hindi makakamit sa pamamagitan ng teolohiya o metapisika, patuloy nilang sinupil ang karaniwang kagalakan ng buhay, at ginawa nilang madilim at tigang ang buhay sa pagtatampok lamang ng mga tungkuling hindi malinaw kung para kanino o para saan. Ang kaharian ng Diyos na itinatag ni Calvin sa Geneva, ang lipunang Protestanteng iginuhit ni Luther, at ang daigdig na pansamantalang isinakatuparan ni Cromwell sa Inglatera ay halos walang ipinagkaiba sa isang lipunang isinakatuparan ang batas-moral na inisip ni Kant.

Ano pa ang mas mabilis na sumisira sa tao kaysa sa pagtatrabaho, pag-iisip at pagdama nang walang anumang malalim na personal na pagpili, bilang isang awtomatong may tungkulin lamang at walang kagalakan? Ito mismo ang paraan ng paggawa ng pagkasira at kahangalan… Pinili ni Kant ang kahangalan. At kapanahon pa man din siya ni Goethe! ¹⁸⁵

Ang ganitong negatibong saloobin ng sibilisasyon ng Kanluran sa buhay ay saligang tumutugma sa saloobing makikita sa doktrina ng orihinal na kasalanan ng Kristiyanismo. Natural lamang na malaki ang naging impluwensiya sa doktrinang Kristiyanong ito nina Socrates at Plato, na sa mga pilosopong Griyego ay hindi nagpahalaga sa kagalakan ng buhay. Ang pagkilala sa kagalakan ng buhay ay isa sa mahahalagang katangian ng sibilisasyon ng Silangan. Dito ay malaki rin ang pagkakaiba nito sa Budismo ng India.

Nagsisimula ang Budismo ng India sa panukalang “pagdurusa ang buhay”. Ang dalawang ito ay kapwa nagpapabaya o lumilimot sa kagalakan ng buhay na ipinahahayag ng sibilisasyon ng Silangan. Ngunit para sa tao, “ang likas na kaayusan ng buhay (生理) ang ugat; hindi maaaring maging ugat ang baluktot (怪理) o ang may-sakit (病理)”.¹⁸⁶ Kung ginawang ugat ng pilosopiya ng Silangan ang likas na kaayusan ng buhay (ang buhay ay kagalakan, joy), masasabing ginawang ugat ng pilosopiya ng Kanluran ang baluktot (ang buhay ay kasalanan, sin), at ng pilosopiyang Indiyano ang may-sakit (ang buhay ay pagdurusa, suffering).

Sa Mga Analekta, sa kabanatang “Xian Jin” (先進), ang “kagalakan ng buhay” na pinahalagahan nang higit pa sa tagumpay na militar, sa dakilang gawang pampolitika o sa pagsamba sa mga ninuno, ang kagalakang “sa huling bahagi ng tagsibol, kapag handa na ang mga damit pantagsibol, kasama ang lima o anim na binata at anim o pitong bata ay maligo sa ilog Yi (沂水), magpahangin sa altar ng ulan (舞雩), at umuwing umaawit”¹⁸⁷, ay lubusang naglaho sa sibilisasyon ng Kanluran. Ang Mga Analekta, ang pinakamahalagang aklat ng Konfusyanismo, ay nagsisimula sa unang pangungusap nito sa pagpapahayag ng “kagalakan ng buhay”: “Ang dumating ang kaibigan mula sa malayo, hindi ba iyon isang kaligayahan?” Binubuod ni Confucius: “Ang nakaaalam ay hindi kapantay ng umiibig dito, at ang umiibig dito ay hindi kapantay ng nagagalak dito”¹⁸⁸, at “pinahahalagahan niya ang kakayahang tamasahin ang buhay nang higit sa kaalaman”.

Ang hilig na palitan ang kagalakan ng buhay ng silakbo para sa tungkulin ay kapansin-pansin sa Kristiyanismo ng Gitnang Panahon at sa makabagong metapisika ng Kanluran. Ngunit ang ugat ng hilig na ito ay matatagpuan, sa sibilisasyong Griyego, sa doktrina ng hayag pagkatapos ni Socrates. Ang Socrates na inilarawan ni Plato ay “nagpapagalit at nagpapakulo ng dugo”. Maayos ang lohika at maringal at elegante ang pananalita, ngunit, gaya ng sinabi ni Voltaire, kapag nahimasmasan at pinag-isipan “sa unang tilaok ng manok sa umaga, kapag naglalaho ang mga multo”, napakarami rito ang di-kapani-paniwalang sopismo. Sa Ang Paghahabla ni Socrates, inilalarawan ni Plato ang nakaaantig na kamatayan ni Socrates. Ngunit kung aalisin ang magagandang pananalita at kakatwang pagpapahayag na iniingatan at tinatanggihan ng lahat ng pantas ng Tsina, sa pangunguna nina Laozi at Confucius, at ang buod lamang ang ititira, maipahahayag nang ganito ang pilosopiya ni Plato tungkol sa kamatayan at buhay: “Ang kamatayan ay alinman sa isang mahabang tulog lamang o humahantong sa kabilang buhay. Kaya mabuti ang matulog nang mahaba, at mabuti rin ang pumunta sa kabilang buhay upang makatagpo ang mga naunang pantas na nauna nang dumating doon at magpatuloy sa kawili-wiling pag-uusap. Kaya walang nakaaalam kung alin ang mas mabuti, ang buhay o ang kamatayan.” Ganito humigit-kumulang. Napakalaking sopismo!

Saan napunta ang lahat ng kagalakan ng buhay? Kung itinuring ni Socrates na napakasaya o napakabuti ng kamatayan, hindi ba dapat siyang maging walang pakialam o magpasalamat pa kapag pinatay siya ng iba? Sa katunayan, tila mahinahong tinanggap ni Socrates ang kamatayan. Sinasabing nang managhoy ang kanyang asawang si Xanthippe, “Mamamatay ka nang ganito kawalang-katarungan!”, sumagot si Socrates, upang tumutol o umalo: “Kung gayon, mas gusto mo bang mahatulan ako ng kamatayan nang makatarungan?” Walang anumang binabanggit si Plato tungkol sa kagalakan ng buhay, at hindi niya isinasaalang-alang ang kalungkutan ng pagkawala ng kagalakang iyon dahil sa kamatayan.

Kahit sa mitong Griyego ni Sisyphus bago si Socrates, nalimutan ang matinding pagkapit ni Sisyphus sa kagalakan ng buhay, na umabot pa sa panlilinlang kay Hades, ang hari ng daigdig ng mga patay; at ang larawan lamang ni Sisyphus na lumalaban sa tadhanang magpagulong ng bato paakyat ang itinanghal sa sibilisasyon ng Kanluran bilang larawan ng isang bayani. Maaaring si Socrates ang matatag na taong nagtatag ng optimismong posible sa tao ang walang-hangganang pagsulong. Ngunit kung kathang-isip lamang ang pagsulong, maaari ring siya ang sopistang nag-alis, sa ngalan ng pagsulong, ng “likas na kagalakan ng buhay”. Sa paggigiit ni Plato na ang kaalaman lamang ang may halaga at ang lahat ng iba pa, kasama ang kagalakan ng buhay, ay walang anumang halaga, ipinasa niya sa sibilisasyon ng Kanluran ang isang pilosopiyang inuuna sa lahat ang tungkuling metapisiko.

Ang kagalakang nadarama ng Silangan sa buhay ay nagmumula sa isang teorya ng kalikasan ng tao na lubhang naiiba sa lugod na dulot ng pagsamba sa isang panrelihiyong Ganap at ng pagpapasakop sa isang metapisikong pagkaganap. Nagsisimula ang teorya ng kalikasan ng tao ng Silangan sa pagkilala sa pagkakaisa ng likas na hilig at espiritu, samantalang nagsisimula ang teorya ng Kanluran sa pagbabalewala sa likas na hilig at sa pagkilala sa kahigitan ng espiritu. Ang mga teoryang ito ng kalikasan ng tao ang nagiging panimulang punto ng naturalismo at ng doktrina ng lampas-sa-kalikasan. Ang pagwasak sa timbang o pagkakatugma ng likas na hilig at espiritu at ang paggigiit sa kahigitan ng espiritu ang nagiging saligan ng doktrina ng hayag. At umaayon ito sa pagkalampas-sa-kalikasan. Si Voltaire, na nakipaglaban sa iba’t ibang pamahiin at dogmang nanghihiram ng pangalan ng relihiyon, ay nag-isip na ang mga katangiang hayag ng Diyos ay nilikha ng mga taga-Kanluran dahil kailangan nila, at hindi kailanman maaaring ipinaalam o iniutos ng Diyos sa tao.

Ayon kay Voltaire, binabaluktot ng mga taga-Kanluran ang mga katangian ng Diyos para sa sarili nilang pangangailangan, ginagamit ang mga ito ayon sa kanilang kagustuhan, at pinagagawa pa ang Diyos ng mga himala upang mahikayat ang iba. Hindi ba’t ang pinakamalaking kalapastanganan ay ang pagpapalabag sa Diyos, na lumikha sa lahat ng bagay at nagtatag ng kaayusan, sa sarili niyang kaayusan upang gumawa ng mga himala?

Bakit kailangang gumawa ng himala ang Diyos? Kung gagawin niya iyon upang isagawa ang kanyang balak sa ilang tao, ganito ang sasabihin ng Diyos: Hindi ko maisakatuparan ang isang bahagi ng aking balak sa pamamagitan ng paglikha sa sansinukob, ng lahat ng kaayusan ng sansinukob, o ng aking walang-hanggang mga batas. Kaya kailangan kong baguhin ang isang bahagi ng aking walang-hanggang batas at kaisipan upang isagawa ang hindi magawa ng aking batas at kaisipan. Ang ganitong salita ay nagpapakita hindi ng kakayahan kundi ng kawalang-kakayahan ng Diyos, at isang di-maisip na pagsalungat sa sarili. Kaya ang mangahas na isiping gumagawa ang Diyos ng himala ay paggawa ng kalapastanganan (kung kaya ngang lapastanganin ng tao ang Diyos). Ito ay tulad ng pagsasabi sa Diyos: “Ikaw ay mahina at di-magkakatugma ang iyong kilos.” Kaya kahangalan ang maniwala sa himala, at kawalang-galang sa Diyos.¹⁸⁹

Sa pagsisikap ni Hegel na bigyang-katwiran ang ganitong mga himala, naglatag siya sa kanyang tanyag na pilosopiya ng kasaysayan ng isang di-kapani-paniwalang paggigiit: “ang himala ay lubhang relatibo, at ang penomenong ipinakikita ng batubalani ay isa rin sa mga himala”.¹⁹⁰ Ang Diyos na gumagawa ng himala ay natural na hindi maaaring hindi maging nilalang na hiwalay sa kalikasan at sumasalungat o lumalampas dito. At ang taong nilikha ayon sa kanyang larawan, sa pagturing sa sarili na kapareho ng Diyos na iyon, ay dumaraan sa prosesong nahihiwalay din siya sa kalikasan at nagiging nilalang na lampas-sa-kalikasan. Gaya ng iginiit ng pilosopiya ni Spinoza, sa huli ay hindi maaaring hindi ituring na iisa ang Diyos at ang kalikasan.

Ang kasabihang “kilalanin mo ang iyong sarili” (know thyself) na pinasikat ni Socrates ay isang panawagang ibaling ang mata sa sariling panloob na daigdig, at sa pamamagitan ng saloobing metapisiko nina Plato at Aristoteles, nagbago ito tungo sa paggigiit na makikilala ng tao ang sarili niyang diwa. Ang saloobing nagsasabing mauunawaan ang katotohanan at makikilala ang ganap ang mismong ubod ng doktrina ng hayag. Ang ganitong saloobin ng hayag ay malinaw na makikita sa Socrates na inilarawan ni Plato.

Ito ang dahilan kung bakit buong tapang na sinabi ni Lessing, ang pinakatapat sa mga teorista, na higit niyang pahahalagahan ang paghahanap sa katotohanan kaysa sa katotohanan mismo. Sa pahayag na ito, ginulat at pinagalit niya ang lahat ng mapagmarunong, ngunit inilantad niya ang malalim na lihim ng agham. Kasabay ng pambihirang pagtatapat na ito na lubhang tapat ay may isang malalim na nakaugat na ilusyon na unang lumitaw kay Socrates: ang di-natitinag na paniniwalang kayang abutin ng kakayahan ng espiritu, batay sa prinsipyo ng sanhi-at-bunga, maging ang ugat ng pag-iral ng tao, at hindi lamang ito makilala kundi maitama pa. Ang marangal na ilusyong metapisikong ito ay kumakapit sa agham na parang likas na hilig at walang-tigil na umaakay rito hanggang sa ito ay maging sining. Narito mismo ang layunin ng mekanismong ito.¹⁹¹

Ngunit kapag iniugnay ang kasabihang “kilalanin mo ang iyong sarili” sa metapisika, humahantong ito sa konklusyong ganap na nagigiit ng katotohanang natuklasan ng sarili. Ang saloobing nagsasabing makikilala at natuklasan na ang diwang hindi makikilala ay humahantong sa doktrina ng hayag, ang diwa ng teolohiya at metapisika. Ngunit walang sinuman maliban sa Diyos ang nakakikilala sa sarili niyang diwa. Ito ang paninindigan ni Voltaire:

Napakaganda sana kung makikita ng tao ang sarili niyang kaluluwa. Ang “kilalanin mo ang iyong sarili” ay isang mahusay na kasabihan. Ngunit ang Diyos lamang ang makapagsasakatuparan nito. Sino pa maliban sa Diyos ang makakikilala sa sarili niyang diwa? Tinatawag nating kaluluwa ang anumang nagpapakilos at nagpapasigla. Dahil sa hangganan ng ating talino, wala na tayong nalalaman lampas doon. Kuntento na roon ang tatlong-kapat ng sangkatauhan at hindi na nababahala sa pagiging mga nilalang na nag-iisip. Ang natitirang isang-kapat ay nagsisikap na malaman ito. Ngunit walang nakatuklas nito, at walang makatutuklas nito.¹⁹²

Sinabi ng pilosopong Aleman na si Theodor Lessing (Theodor Lessing, 1872–1933) tungkol sa tao sa ganitong sibilisasyong Europeo na “ang tao ay isang uri ng kumakain-ng-karneng unggoy na unti-unting nagkaroon ng labis na kahambugan tungkol sa tinatawag niyang espiritu”. ¹⁹³ Sa sibilisasyong Europeo na dinaig ng ganitong elementong espiritwal, o ng Apolonyo sa pananalita ni Nietzsche, isang buong tao (全人) lamang na tulad ni Goethe, na nakauunawa sa kabuuan, ang makasisigaw ng: “Hindi ba’t ang diwa ng kalikasan ay ang tao ng damdamin?”¹⁹⁴

Bukod sa mga pangangailangan at pagnanasang pisyolohiko na matatagpuan sa lahat ng ibang uri, ang Homo sapiens ay may natatanging maunlad na pangangailangan at pagnanasa sa buhay na pangkultura at panlipunan. Ito ang katangian ng tao. Ang pagsasabing ang tao ay hayop na panlipunan (social animal) ay tumutukoy mismo sa katangiang ito. Ngunit kailangan ang natatanging pag-iingat sa pananalitang ito. Ang tao ay isang “hayop na panlipunan”, hindi isang hayop na “panlipunan”, ni isang “hayop” na panlipunan.

Ang penomeno ng “pagpapalaganap ng kakayahan ng espiritu sa lahat”, bilang metapisika, ay nagpanatili ng ugnayan ng pagpupunan sa agham ng Kanluran bilang teorya at saligan nito. Ngunit nang masaklaw ng makabagong pisika ng di-hayag ang agham ng Kanluran na nagigiit ng pagkaganap, ibig sabihin, ang klasikong pisika ng hayag, umabot sa kanilang hangganan ang heometriya ni Euclid at ang mekanika ni Newton, ang mga pilosopiyang sinandigan ng teolohiya at metapisika sa loob ng mahigit dalawang libong taon. Sinasabi ni Einstein na ang katotohanang pang-agham na pinaniwalaan ng mga taga-Kanluran na parang Diyos ay hindi maaaring maging ganap, at na ang paniniwalang ganap ang natuklasan ng tao ay isang ilusyon.

Hindi mailalapat ang konsepto ng “katotohanan” sa mga pahayag ng dalisay na heometriya. Sapagkat ang salitang “katotohanan” ay sa huli tumutukoy sa pagtutugma sa isang “tunay” na bagay o layon. Ngunit ang “heometriya” ay hindi tumatalakay sa ugnayan ng mga konseptong heometriko at ng mga bagay ng karanasan, kundi sa lohikal na ugnayan lamang ng mga konseptong heometriko sa isa’t isa.¹⁹⁵

Ngunit sa kabila ng mapagpasyang pag-unlad na ito na nagbunsod ng pagbabago ng paradigma ng agham, hindi pa rin nakalalabas ang pilosopiya ng Kanluran sa makasaysayang hilig nito na sambahin ang Diyos at ang espiritu. Kung paanong minana ng makabagong metapisika ang teolohiya ng Gitnang Panahon, minana rin ng Protestantismo ang Katolisismo. Minana at muling itinayo ni Luther ang makasaysayang tradisyon ng Kristiyanismo.

Si Luther, ang monghe ng kapalaran, ay muling nagtayo ng simbahan. Ngunit higit na mabigat na suliranin ang muli niyang pagtatayo sa Kristiyanismo sa mismong panahong maglalaho na sana ito.¹⁹⁶

Ang hindi paglabas ng sibilisasyon ng Kanluran sa hangganan ng doktrina ng hayag ay dahil sa tradisyon ng sibilisasyon ng Kanluran. Dahil sa loob ng 2,500 taon mula kay Socrates ay lumayo ang sibilisasyon ng Kanluran sa doktrina ng di-hayag at nalulong lamang sa doktrina ng hayag, napakahirap para dito na lumaya sa mga tradisyon ng hayag: ang relihiyon, ang metapisika at ang ideolohiya. Ang kanilang doktrina ng hayag mismo ang sumira sa timbang ng espiritu at likas na hilig at gumawa sa agos na nagpapahalaga lamang sa espiritu na isang pangunahing elemento ng sibilisasyon ng Kanluran.

Sa makabagong panahon lamang naging posible para sa mga taga-Kanluran na mapagtanto ang pagkasira ng timbang ng espiritu at likas na hilig at ang mga suliranin ng metapisikang sumasamba sa espiritu. Lalo na, malinaw na ipinahayag sa pilosopiya ni Nietzsche ang pagtutol sa pilosopiyang nakasentro sa espiritu ni Socrates at sa metapisika. Itinuro ng pilosopong Aleman na si Heidegger na ang sibilisasyon ng Kanluran ay sibilisasyong nakasentro sa espiritu, at itinuro niya ang pangangailangang magtuon sa “pag-iral mismo, lampas sa espiritu”. Sa pananaw ng kalikasan ng tao, ang mismong pag-iral ng tao ay sumasaklaw kapwa sa likas na hilig at espiritu. Matalas na itinuro ni Heidegger ang pagkakiling ng kasaysayan ng kaisipang Kanluranin na nakatuon sa espiritu. Ang pilosopiyang nagnanais magtuon hindi sa espiritu kundi sa buong pag-iral ng tao, kasama ang likas na hilig, ay kaugat ng sistemang pilosopiko ng Silangan na nag-uugnay sa espiritu at likas na hilig.

Pinuna ni Heidegger ang pilosopiya ni Plato na kumikiling sa kakayahan ng espiritu. Itinuring niyang ang suliranin ay ang metapisikang nagmula kina Plato, Aristoteles at iba pa, at tinaya niyang ito ang dahilan kung bakit sinimulan ng sibilisasyon ng Kanluran ang pagbaluktot sa katotohanan. Dahil nagpatuloy ang ganitong pagbaluktot ng sibilisasyon ng Kanluran mula sa panahong Griyego, sa relihiyon ng Gitnang Panahon, hanggang sa makabago at kasalukuyang panahon, itinuring niyang kailangan sa huli ang saligang muling pagsusuri sa buong tradisyong pilosopiko ng Kanluran. Ang teorya ni Plato ng mga Ideya ay sa huli nagpasakop sa pag-iral sa teorya ng mga Ideya at ginawa itong metapisiko, at nang makipagsanib ang ganitong pananaw na pilosopiko sa relihiyong ipinahayag, inakay nito ang sibilisasyon ng Kanluran sa loob ng mahigit dalawang libong taon. Lalo na pagdating ng ika-20 siglo, nang palakihin hanggang sukdulan ang metapisika, ang mga ideolohiyang kumikiling sa espiritu, o sa likas na hilig na sumasalungat sa espiritu, ay minsang nangibabaw sa daigdig. Ang una, na kumikiling sa espiritu, ay ang komunismo; ang ikalawa, na sumusunod sa likas na hilig, ay ang pasismo. Ang mga ideolohiya ng ika-20 siglo ay nakagawian ang pagsira sa mismong pagkatao na kinakatawan ng etika, para sa pagsasakatuparan ng mga mithiing hindi maisasakatuparan.

Sa pagtuturo ni Heidegger sa pilosopiyang Kanluranin na nakasentro sa espiritu, itinuring niyang nawala rito hindi ang espiritu ng tao kundi ang pag-iisip tungkol sa pag-iral, ibig sabihin, ang kakayahang makita ang tao sa kabuuan nito. Itinuring niya ang panukala ni Descartes na “nag-iisip ako, kaya ako ay umiiral” bilang simula ng metapisikong pag-iisip na nakasentro sa espiritu na muling sinimulan ng Kanluran sa makabagong panahon. Ayon sa kanyang pilosopiya, para sa taong nakasentro sa “pag-iral mismo, lampas sa espiritu”, dapat itong maging “ako ay umiiral, kaya ako ay nag-iisip”. Iginiit ni Heidegger na sa paghahambing na pilosopiya ng espiritu at pag-iral, dapat muling matutuhan ang paraan ng pag-iisip na nakasentro sa pag-iral. Pinuna niya ang rasyonalismong Kanluranin bilang pag-iisip na nakalimot sa pag-iral.

Sa antas ng kultura, ang pagkawala ng matalas na pagtanaw at pagbagsak ng kulturang Griyego ay una sa lahat dahil, gaya ng ipinakikita ng halimbawa ni Socrates, pinalaki nito hanggang sukdulan ang espiritu. Ang pagpapalaki sa espiritu hanggang sukdulan ay nangangahulugang pagsira sa pagkakatugma at timbang ng espiritu at likas na hilig, ibig sabihin, pagsira sa matalas na pagtanaw. Kung paanong ang sanhi ng pagbagsak ng Atenas ay ang pagtatakwil sa huling habilin ni Pericles na nagpapayo ng katamtaman at ang pagsasagawa ng padalos-dalos na ekspedisyon sa Sicilia, ang sanhi ng pagkasira ng timbang na Griyego ay ang pagsira sa karunungang nakaukit sa karatula ng templo ng Delphi na nag-uutos na panatilihin ang gitnang landas, at ang pagpasok sa landas ng pagpapalaganap ng kakayahan ng espiritu. Dapat ituring na si Socrates ang may pananagutan dito.

Sa walang-tigil na pangangatwiran sa pamamagitan ng diyalektika ng kaalaman, ginawa ni Socrates at ng kanyang mga kahalili na tila maituturo ang pinakamataas at mahirap abuting habag na moral, debosyon, kabayanihan at maging ang katatagan ng kalooban (恒心), na tinawag ng mga Apolonyong Griyego na gitnang landas.¹⁹⁷

Sinabi ni Confucius: “Napakadakila ng kapangyarihan ng gitnang landas! Ngunit bihira ang mga taong nananatili rito nang matagal.”¹⁹⁸ Ang sibilisasyon ng Silangan, na lumayo sa teolohiya at metapisika, ay nakapanatili ng gitnang landas. Ang teolohiyang Kristiyano at ang metapisikang Griyego na pinaunlad nina Plato at Aristoteles ay nagtulak sa mga taga-Kanluran na igiit sa loob ng mahigit dalawang libong taon na makikilala nila ang di-makikilalang diwa ng tao o ng kalikasan. Lalo na, ang ganitong hilig na metapisiko ay gumamit ng malaking kapangyarihan habang kumikilos ang Kanluran sa “bukas na daigdig” kung saan sinasakop nito ang daigdig, nang halos 450 taon mula ika-16 na siglo hanggang kalagitnaan ng ika-20 siglo, na tinatawag nating panahong Atlantiko. Ngunit kasabay ng pagkumpleto ng pananakop sa daigdig at ng pagtatapos ng bukas na daigdig, natatapos na rin ang papel ng metapisika.

Ang penomenong kasabay na nangyayari sa proseso ng pagpapalaganap ng mga penomeno ng isip ay ang pagkapit sa prinsipyo ng sanhi-at-bunga. Itinatanggi ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga sa sibilisasyon ng Silangan na nagigiit ng pilosopiya ng pagbabago, ngunit sa Kanluran, ito ang kailangang-kailangang batong panulok ng kaisipan ng pagsulong na nagbibigay-katwiran sa pagpapalaganap ng mga penomeno ng isip. Lumalaganap ang pilosopiyang nagsasabing unti-unting sumusulong ang tao patungo sa ganap na katotohanan. Ang prinsipyo ng sanhi-at-bunga, na nagkamit ng matatag na pagpapahayag kina Plato at Aristoteles, ay masiglang muling binuhay ni Leibniz pagkatapos ng Renasimiyento, at nag-ambag sa pagpapanatiling buhay sa kultura ng pagsulong. At gaya ng nakita sa teorya ng ebolusyon ni Darwin, nag-ambag din ito sa pagpapangyaring igiit ni Darwin ang “unti-unting” ebolusyon. Matalas na pinupuna ni Voltaire ang ganitong pagiging kathang-isip ng kulturang Kanluranin.

Nang una kong basahin si Plato, labis akong naantig nang makita kong nakaayos nang paisa-isang antas ang lahat ng nilalang, mula sa pinakamagaang atomo hanggang sa Kataas-taasang Nilalang. Ngunit nang suriin ko nang mabuti, naglaho ang napakalaking multong iyon, tulad ng paglaho noong araw ng lahat ng kaluluwa sa unang tilaok ng manok sa umaga.¹⁹⁹

Si Pericles, na matatawag na huling Griyego dahil hindi lamang niya naunawaan kundi isinagawa rin ang gitnang landas sa bumabagsak na lipunang Griyego, ay ibinabalik ang mga taga-Atenas sa landas ng gitnang landas tuwing papasok sila sa landas ng sukdulan.

Kapag nagiging palalo at mapangahas nang wala sa panahon ang mga taga-Atenas, tinatakot sila ni Pericles; at kapag natatakot sila nang walang dahilan, ibinabalik niya ang kanilang tiwala.²⁰⁰

Sa mismong panahong naglalaho ang motto ng Delphi na kumakatawan sa karunungan at ang gitnang landas ni Pericles, ibig sabihin, sa panahon ng pagbagsak ng Atenas, ipinalaganap nina Plato at Aristoteles ang daigdig na pilosopiko ng doktrina ng hayag na magkakaroon ng lubos na impluwensiya sa Kanluran sa loob ng mga dalawang libong taon pagkaraan, at ang daigdig na pilosopikong iyon ang nanguna sa sibilisasyon ng Kanluran. Nagbago ito habang nag-aanyong teolohiya ng Gitnang Panahon at metapisika ng makabago at kasalukuyang panahon.

Hindi ba’t sa kanilang panahon ng kahinaan at pagkasira, ang mga Griyego ay naging optimistiko, mababaw at retoriko, naghanap ng lohika at nagsikap ipaliwanag nang makatwiran ang daigdig? Ibig sabihin, hindi ba’t naging higit silang “mahinahon” at “siyentipiko”? Sa kabila ng lahat ng makabagong kaisipan at mga pagkiling na demokratiko, sino ang nakaaalam kung ang lahat ng penomeno ng optimismo, at ng makabagong pagpapahayag nito na tagumpay ng demokrasya, ay hindi mga sintomas ng paghina, pagtanda at pisyolohikong pagkapagod?²⁰¹

Lalo na, kahit ang agham na nagtala ng kahanga-hangang pag-unlad sa nakaraang ilang daang taon ay hindi na tiyak, salungat sa labis na paniniwala ng mga taga-Kanluran, na magdudulot sa tao ng isang maliwanag na hinaharap, ngayong nagtatapos na ang bukas na daigdig na sinasandatahan ng doktrina ng hayag. Ano ang diwa ng agham, at ano ang magiging impluwensiya nito sa hinaharap ng sangkatauhan?

Ang ating agham, ang buong agham na iyon, ano ba ang kahulugan nito bilang pagpapahayag ng buhay? Saan patungo ang agham, at saan ito nagmula? Hindi kaya ang espiritung siyentipiko ay takot lamang sa pesimismo at isang paraan ng pagtatanggol upang takasan ito? Sa moral na pananalita, hindi kaya ito isang panlilinlang at isang gawang duwag? Sa di-moral na pananalita, isang pakana kaya? Socrates, Socrates, narito ba ang iyong lihim? Ikaw na dalubhasa ng mahiwagang ironiya, narito ba ang iyong ironiya?²⁰²

Karamihan sa mga pilosopong Kanluranin, habang itinutulak ang kanilang mga tanong, ay itinatanghal bilang ganap ang anumang inaakala nilang natuklasan nila. Magkaugnay ang doktrina ng hayag at ang pilosopiya ng pagsulong. Sa gayon lamang patuloy na nabibigyang-katwiran ang “pagsulong” sa isang bukas na lipunan. Ngunit kung ang “ganap na katotohanan” ay sa katunayan nasa lugar na hindi maaabot ng kamay ng tao, marahil ay dapat, gaya ng sinabi ni Lessing, “higit na pahalagahan ng tao ang landas ng paghahanap sa katotohanan kaysa sa katotohanan mismo”. Kung ito ang kalagayan ng tao, gaya ng sinabi ni Confucius, ang “pagsasabing alam mo ang alam mo at hindi mo alam ang hindi mo alam” ang hangganan ng kaalamang maaaring taglayin ng tao. Kung tatanggapin ang pilosopiyang Taoista na “may hangganan ang buhay ngunit walang hangganan ang kaalaman”, masasabing ang pagpili ng sibilisasyon ng Kanluran, na nagigiit ng metapisika, sa kakayahan ng espiritu ay umaabot sa hangganan nito at sa huli ay tumatahak sa landas ng pagbagsak.

3) Ang pagbagsak ng sibilisasyon ng pagsamba sa espiritu: ang ideolohiya, ang sabwatan ng espiritu at agham

Ang kaisipan ng Kanluran ng pagsamba sa espiritu, na walang-tigil na tumatakbo pasulong, ay pumasok sa landas ng pagbagsak noong ika-20 siglo. Ang espiritung sinasandatahan ng “rasyonalismo” ay nakipagsabwatan sa “siyentipikong” Darwinismong Panlipunan at lumikha ng panahon ng mga ideolohiya. Ngunit ang ideolohiya, na nakasalig sa isang maling teorya ng kalikasan ng tao, ang nagtulak sa daigdig ng espiritu ng Kanluran sa landas ng pagkawasak. Naisakatuparan sa Kanluran ang sabwatan ng espiritu at agham. Hindi maaaring kumilos ang espiritu nang hiwalay sa likas na hilig, ngunit maling inakala ng rasyonalismong Kanluranin na posible ito, at isang kaisipang hindi napatunayan, ang teorya ng unti-unting pakikibaka ng Darwinismong Panlipunan, ang lumaganap bilang agham sa daigdig ng Kanluran noong ika-20 siglo. Ang diwa ng ideolohiya ay ang pagsasanib ng hiwalay na espiritu at ng ilusyong agham.

Iginiit ni Darwin ang teorya ng ebolusyon na nagsasabing ang tao ay hindi bunga ng natatanging paglikha ng Diyos, ngunit kumbinsido siyang ang paglikha sa kalikasan, kasama ang mga unang anyo ng buhay, ay gawa ng Diyos. Sa ganitong paraan, iginiit ni Darwin na maaaring magkasabay ang kanyang paniniwalang panrelihiyon at ang teorya ng ebolusyon, at ipinaliwanag niyang walang pagbabago sa kanyang pananampalataya sa Diyos:

Hindi maaaring hindi mamangha sa kadakilaan ng simula ng buhay, na nagsimula nang hingahan ng Manlilikha sa simula ang isa o ilang anyo ng buhay. Ito ay na habang patuloy na umiikot ang daigdig ayon sa batas at grabidad na itinakda mula sa simula, mula sa gayon kapayak na simula ay nag-ebolb at patuloy na nag-eebolb ang di-mabilang na magaganda at kahanga-hangang anyo.²⁰³

Sa huli, ang teorya ng ebolusyon ni Darwin ay naging pagsasanib ng “paglikha ng Diyos at ebolusyon ng kalikasan”. Ang teorya ng ebolusyon ni Darwin ay hindi isang lubos na naturalistikong teorya ng ebolusyon, kundi isang teorya kung saan sabay na umiiral ang paglikha ng Diyos at ang ebolusyon ng kalikasan. Tulad ng maraming palaisip na Kanluranin, kasama ang deismo ng Panahon ng Kaliwanagan, hindi nila lubos na mabago tungo sa naturalismo ang kaisipang Kanluranin, at pinili nila ang paraang pinagsasabay ang Diyos at kalikasan. Nagbigay rin si Darwin ng dakilang kaisipan, ngunit ang kanyang sistemang pilosopiko ay buong nagmana ng pilosopikong pag-iisip ng Kanluran. Gayon pa rin kalaki ang impluwensiya sa kanilang kaisipan ng doktrina ng hayag ng panahong Griyego-Romano at ng lubos na doktrina ng hayag ng relihiyon ng Gitnang Panahon.

Darwinismong Panlipunan: “hindi lumulukso ang kalikasan”, “digmaan ng lahat laban sa lahat”

Ang Darwinismong Panlipunan (Social Darwinism) ay nagsimula sa Darwinismo (Darwinism), ngunit salungat sa inaasahan ni Darwin, gumanap ito ng mapagpasyang papel sa pagbubukas ng panahon ng mga ideolohiya. Iginigiit ng Darwinismo na ang tao at ang mga nilalang na may buhay sa daigdig ay hindi isa-isang ginawa ng Diyos, kundi nabuo sa pamamagitan ng ebolusyon sa loob ng kalikasan. Isa itong rebolusyonaryong teorya na sumisira sa doktrina ng paglikha, ang ubod ng dogma ng relihiyong ipinahayag. Inilathala ang teorya ng ebolusyon ni Darwin noong 1859.

Ang suliranin ay hindi ang teorya ng ebolusyon ni Darwin mismo, kundi ang Darwinismong Panlipunan na nagmula rito. Gumanap ng papel na “pang-agham” ang Darwinismong Panlipunan sa pagbubunga ng sabwatan ng pilosopiya at agham na kailangan upang palakihin hanggang sukdulan ang kapangyarihan ng espiritu. Kung ipapasok ang kaisipang “ang dakilang tuklas ay pagsisikap ng nakatuklas, at ang mga suliraning nakapaloob dito ay suliranin ng panahon”, ang teorya ng ebolusyon ay dakilang nagawa ni Darwin. Ngunit ang buong paggamit ni Darwin sa kanyang teorya ng ebolusyon ng doktrina ng pakikibaka at ng doktrina ng unti-unting pagbabago, na malalim na nakapaloob sa kaisipang Kanluranin, ay pagkakamali ng mga pagkakamali.

Itinatag ang teorya ng ebolusyon sa loob ng sistema ng pag-iisip ng Kanluran. Dahil dito, ang mga panukalang tinanggap ng lahat sa makabagong sistemang pilosopiko ng Kanluran bilang natural na katotohanang pang-agham ay ginamit bilang mekanismong nagpapaliwanag sa teorya ng ebolusyon ni Darwin. Ang mga panukalang ito, sa pakikipagsanib sa sibilisasyon ng pagsamba sa espiritu na noo’y nilalaganapan ang pilosopiyang Kanluranin, ang lumikha ng Darwinismong Panlipunan. Dalawa ang mekanismong iyon: “hindi lumulukso ang kalikasan” (Natura non facit saltum, Nature does not make leaps) at “digmaan ng lahat laban sa lahat” (Bellum omnium contra omnes, War of all against all). Maraming palaisip noon ang mahilig gumamit ng mga pananalitang Latin upang patibayin ang awtoridad ng kanilang mga panukala.

Nabuo ang Darwinismong Panlipunan mula sa maling akalang magdudulot ang teorya ng ebolusyon ni Darwin ng unti-unti at mapakikibakang ebolusyon sa kasaysayan ng tao.²⁰⁴ Ang ubod ng teoryang ito ay ang mga konseptong “hindi lumulukso ang kalikasan” at “digmaan ng lahat laban sa lahat”. Sa gayon, inilubog nito ang mga gawain ng tao sa Kanluran sa panahon ng mga ideolohiya.

Iginiit ng tagapagtatag ng ebolusyonismong panlipunan, si Spencer (1820–1903), na ang pananatili ng pinakaangkop at ang likas na seleksiyon ay buong mailalapat sa lipunan ng tao. Kaya inilatag niya ang kaisipang dahil umuunlad ang lipunan, tulad ng kalikasan, sa pamamagitan ng paligsahan, “ang artipisyal na pagtulong sa mga walang kakayahan ay humahadlang sa pag-unlad ng lipunan”.

Masigasig na ginamit ng mga ideolohiyang sumipsip sa ganitong mga paggigiit ang Darwinismong Panlipunan upang bigyang-katwiran ang kawalan ng pagkakapantay, ang rasismo at ang imperyalismo. Lalo na, ang kaisipang maaaring “mag-ebolb” ang kalikasan ng tao ang nagpangyari sa mga patakarang pumapatay sa lahat ng etika at humanismo. Ang doktrina ng unti-unting pagbabago at ang doktrina ng pakikibaka ng Darwinismong Panlipunan ay ginamit bilang “agham” sa komunismo, Nazismo, rasismo at eugenika. Sinikap nilang palawakin ang pagkasiyentipiko nito sa paggamit sa pananatili ng pinakaangkop at likas na seleksiyon bilang mga kapalit na katawagan ng unti-unting pagbabago at pakikibaka. Ang Darwinismong Panlipunang ito ay napatunayang maling kaisipan matapos ang kakila-kilabot na mga pagkakamali noong ika-20 siglo. Ito ay dahil salungat ito sa kalikasan ng tao. Itinakwil na ito ngayon.

Ang pilosopiya ng unti-unting pagbabago at pakikibaka ay ibinadya na mula sa simula ng teorya ng ebolusyon ni Darwin. Buong sinipi ni Darwin sa kanyang teorya ng ebolusyon ang pilosopiyang Kanluranin na nagsasabing ang lahat ng pagbabago ay nangyayari nang “unti-unti”: “hindi lumulukso ang kalikasan”. Ang kasabihang ito ang batong panulok ng pag-iisip ng pilosopiya at agham ng Kanluran noong ika-19 na siglo. Ang konseptong kaugnay nito ay ang “doktrina ng pakikibaka”: “digmaan ng lahat laban sa lahat”. Ang konseptong ito, kasama ng unti-unting pagbabago, ang ubod ng teorya ng ebolusyon ni Darwin. Ipinahayag ito ni Darwin bilang pananatili ng pinakaangkop (Survival of the fittest). Ang pangunahing pilosopiya ng teorya ng ebolusyon ni Darwin, ang unti-unting pagbabago at pakikibaka, ay nagdulot ng maraming suliranin. Sa huli, nabulok ang teorya ng ebolusyon ni Darwin tungo sa Darwinismong Panlipunan at nag-ambag sa paglikha ng malupit at walang-awang “panahon ng mga ideolohiya” (the Age of Ideology), na nagsasabing maaaring labagin ang etika ng tao para sa pagsasakatuparan ng utopia.

Ngunit may ilang palaisip na nagpahayag ng pagtutol sa ganitong paraan ng buong paggamit sa teorya ng ebolusyon ng unti-unting pagbabago at pakikibaka na uso noon. Si Huxley, na nagtanggol sa teorya ng ebolusyon ni Darwin, ay sumulat kay Darwin bago inilathala ang Ang Pinagmulan ng mga Uri upang ituro ang suliranin ng buong paggamit ni Darwin sa unti-unting pagbabago sa teorya ng ebolusyon.

Handa akong masunog sa ibabaw ng siga para sa inyong teorya ng ebolusyon. Hinahasa ko pa ang aking mga kuko at tuka upang ipagtanggol ang ebolusyon. Ngunit kayo mismo ang nagdudulot sa inyong sarili ng di-kailangang hadlang sa lubos at walang-pasubaling pagtanggap sa batas na “hindi lumulukso ang kalikasan”. ²⁰⁵

Ngunit ang pagiging unti-unti ng teorya ng ebolusyon ni Darwin ay isang malakas na agos na nasa ilalim ng kulturang Kanluranin. Ang teorya ng ebolusyon ni Lamarck (Lamarck), ang “teorya ng paggamit at di-paggamit” na sinipi ni Darwin sa Ang Pinagmulan ng mga Uri, ay may katangian ding unti-unti. Ang pahayag na “hindi lumulukso ang kalikasan”, na madalas ulitin ni Darwin upang idiin ang pagiging unti-unti ng ebolusyon, ay isang konseptong malawakang tinanggap ng mga siyentipiko at pilosopo. Idinidiin mismo ito ni Darwin sa Ang Pinagmulan ng mga Uri:

Dahil nag-iipon lamang ang likas na seleksiyon ng maliliit, tuloy-tuloy at kapaki-pakinabang na pagbabago, hindi ito makapagdudulot ng malaki o biglaang pagbabago. Kumikilos lamang ito nang dahan-dahan at sa maliliit na hakbang. Malinaw din sa teorya ng likas na seleksiyon ang tuntuning “hindi lumulukso ang kalikasan”, na pinatutunayan ng bawat bagong kaalaman. ²⁰⁶

Si Leibniz, na sinasabing nagpasikat sa pahayag na “hindi lumulukso ang kalikasan”, ay nagsabi nang ganito sa kanyang aklat na Mga Bagong Sanaysay tungkol sa Pang-unawa ng Tao:

Walang nangyayari nang biglaan. Ang pahayag na hindi lumulukso ang kalikasan ay isa sa mahahalagang kasabihang madalas kong gamitin at malawakang napatunayan. ²⁰⁷

Dahil sa unti-unting pagbabago at pakikibaka, itinuring ng mga tagapagtaguyod ng Darwinismong Panlipunan na maaaring mag-ebolb ang kalikasan ng tao: na nag-eebolb ito sa loob ng buhay ng tao o sa pagdaan ng mga salinlahi. Naniwala si Darwin at ang iba pang ebolusyonista na patuloy na nag-eebolb ang sangkatauhan mula nang lumitaw ito, at sina Comte, Marx, Hitler at iba pa ay nagsimula sa ganitong teorya ng ebolusyon o mapagpasyang naimpluwensiyahan nito.

Ang teorya ni Darwin ng likas na seleksiyon, na nagsasabing nangyayari ang ebolusyon nang unti-unti at sa pamamagitan ng pakikibaka, ay maaaring isang payak na pagkakamali lamang sa mga agham ng kalikasan. Ngunit ang Darwinismong Panlipunan, na sumisibol kapag lumabas ang teorya ng ebolusyon ni Darwin sa larangan ng mga agham ng kalikasan at inilapat sa mga agham panlipunan, ay hindi payak na pagkakamali kundi isang malaking trahedya, gaya ng makikita sa rasistang eugenika ni Hitler. Nakagugulat ang pagkakahawig ng mga sulat ni Darwin at ni Hitler. Ganito ang isinulat ni Hitler sa kanyang aklat na Mein Kampf:

Ang ganitong pagkaunawa ay nagbibigay sa estado ng tungkulin, ayon sa walang-hanggan at di-nagbabagong batas na namamahala sa sansinukob, na palakihin ang pinakamahusay at pinakamalakas at supilin ang masama at mahina. ²⁰⁸

Ganito tinapos ni Darwin ang bahaging tungkol sa “likas na hilig” sa ikawalong kabanata ng Ang Pinagmulan ng mga Uri:

Sa huli, maaaring hindi ito lohikal na hinuha, ngunit higit na kasiya-siyang paliwanag ang pagturing sa lahat ng likas na hilig na ito hindi bilang natatanging ibinigay o nilikha, kundi bilang bunga ng isang pangkalahatang batas na nagpaparami at nagpapaiba sa mga nilalang na may buhay, nagpapanatili sa malalakas at pumapatay sa mahihina, at umaakay sa kanila sa landas ng pagsulong. ²⁰⁹

Kung paanong malaki ang pagsandig ng pasismo ni Hitler sa teorya ng ebolusyon ni Darwin, sinikap din ng komunismo na paniwalaan at sandigan bilang katotohanang pang-agham ang teorya ng “digmaan ng lahat laban sa lahat” na ipinahayag sa Darwinismo. Nagpakita si Marx ng matiyaga at malakas na pagkamausisa sa teorya ng ebolusyon ni Darwin. Nagpadala si Marx ng isang sulat na puno ng pananabik kay Engels, ang kanyang kakambal sa kaisipan.

Kahanga-hanga ang pagtanaw ni Darwin. Malinaw niyang natatanaw sa daigdig ng mga hayop at halaman ang paghahati ng paggawa, ang paligsahan, ang pagbubukas ng bagong pamilihan, ang imbensiyon at ang “pakikibakang Malthusiano (Thomas Malthus) para mabuhay”. Nangangahulugan ito ng digmaan ng lahat (萬人) laban sa lahat (萬人). ²¹⁰

Si Marx, na nais ituring na siyentipiko ang sarili niyang sistema ng ideya, ay naghanap sa Darwinismo ng siyentipikong patunay na susuporta sa kanyang komunismo. Lantarang inihayag ni Marx ang intensiyong ito sa isang sulat kay Lassalle (Lassalle) noong 1861.

May malalim na kahulugan ang akda ni Darwin. Bilang agham ng kalikasan, maaari itong maging saligan ng aking sistema ng kaisipan, at pinatutunayan nito sa kasaysayan ang pangangailangan ng tunggalian ng mga uri. ²¹¹

Ang pagsasanib ng ideolohiya at Darwinismong Panlipunan ay higit sa lahat nagmumula sa paliwanag ni Darwin tungkol sa ebolusyong mapakikibaka at unti-unti. Sinikap ng mga ideolohiya na gamitin ang Darwinismo bilang “katotohanan” ng kanilang pakikibaka at unti-unting pagbabago. Sa kanyang aklat na Ang Pinagmulan ng mga Uri, paulit-ulit na idinidiin ni Darwin na ang mga bagong uri ay sumisibol sa pamamagitan ng likas na seleksiyon (natural selection) na “unti-unti at mapakikibaka”.

Araw-araw at oras-oras, sa buong daigdig, masusing sinusuri ng likas na seleksiyon ang bawat pagbabago, gaano man kaliit: itinatapon ang masama, at iniingatan at iniipon ang mabuti. ²¹²

Ang katangiang mapakikibaka ng teorya ni Darwin ng likas na seleksiyon ay, gaya ng isinulat niya, kinuha mula sa Sanaysay tungkol sa Prinsipyo ng Populasyon ni Malthus.

Sa susunod na kabanata, tatalakayin ko ang suliranin ng “pakikibaka para mabuhay” na hindi maiiwasang sumisibol bilang bunga ng heometrikong pagdami ng lahat ng nilalang na may buhay sa daigdig. Ito ang paglalapat ng prinsipyo ni Malthus sa buong daigdig ng mga hayop at halaman. ²¹³

Ang ganitong mga pananaw nina Malthus at Darwin ay maituturing na pag-uulit at pagdidiin sa isang katangiang nasa ilalim ng kulturang Kanluranin: ang pagtingin sa pagkaligtas bilang pakikibaka, gaya ng makikita sa Ang Prinsipe ni Machiavelli o sa Leviathan ni Hobbes. Si Machiavelli, na nagbigay-katwiran sa lahat ng paraan para sa pagkaligtas at tagumpay nang walang pakialam sa moralidad (amoral); si Hobbes, na tumingin sa “digmaan ng lahat laban sa lahat” bilang kalagayan ng kalikasan;²¹⁴ si Malthus, na naglapat ng pakikibaka para mabuhay sa lipunan ng tao at sa daigdig ng kalikasan; at si Darwin ng teorya ng ebolusyon: lahat sila ay nasa agos ng kulturang Kanluranin.

Laban sa pananaw ng karamihan sa mga naturalista noon na nakasalig sa doktrina ng paglikha, na nagsasabing “ang mga uri ay hindi nagbabago at nilikha nang isa-isa”,²¹⁵ iginiit ni Darwin ang isang mekanikal, tuwid at reaktibong teorya ng ebolusyon na nagsasabing nabuo ang mga uri sa pamamagitan ng “mabagal, maliit at tuloy-tuloy na ebolusyon”.²¹⁶ Sa paggigiit na nag-eebolb ang kalikasan ng tao sa bawat sandali, ibinigay ni Darwin sa iba’t ibang kilusang ideolohikal ng ika-19 na siglo ang mito ng ebolusyon at pagsulong. Ang Darwinismong Panlipunan, na ganap na nag-ambag sa paglikha ng panahon ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo, ay tuwirang naimpluwensiyahan sa ganitong paraan ng teorya ng ebolusyon ni Darwin.

Kayang piliin ng tao, at sa katunayan ay pinipili niya, ang mga pagbabagong ibinibigay ng kalikasan, at iniipon niya ang mga ito ayon sa kanyang nais. Sa gayon, ginagawa ng tao ang mga hayop at halaman na angkop sa sarili niyang pakinabang o kasiyahan.²¹⁷

Ipinalagay ni Darwin na ang ganitong unti-unting pag-iipon ay pinipili, sa kalikasan, para lamang sa pakinabang ng mga nilalang na may buhay, at sa tao, para lamang sa sarili niyang pakinabang. Iginiit niyang sinusunod nito ang batas ng kalikasan at ng tao na tinatawag na pananatili ng pinakaangkop.

Pumipili lamang ang tao para sa sarili niyang pakinabang; pumipili lamang ang kalikasan para sa pakinabang ng nilalang na kanyang inaalagaan.²¹⁸

Magagamit ba ng tao ang prinsipyo ng kalikasan ng pananatili ng pinakaangkop? Itinuring ni Darwin na lubos itong mapatutunayan. Ang Darwinismong Panlipunan ang naging batayan ng paggigiit na ang prinsipyo ng pananatili ng pinakaangkop na kumikilos sa ebolusyon ng kalikasan ay magagamit ng tao at mailalapat sa pagitan ng mga tao sa lipunan ng tao.

Ang prinsipyo ng pagpili, na nakita nating nasa kamay ng tao at lubhang makapangyarihan, ay nailalapat din ba sa daigdig ng kalikasan? Sa palagay ko ay mapatutunayan kong lubhang kapaki-pakinabang ang paglalapat nito roon.²¹⁹

Ang ganitong pag-unawa sa kalikasan ng tao ay tuwirang kabaligtaran ng teorya ng kalikasan ng tao ayon sa pilosopiya ng pag-iral na makikita sa relihiyong ipinahayag. Itinuring ng relihiyong ipinahayag na hindi nagbabago ang pagkataong likas sa pagsilang. Iginigiit naman ng teorya ng ebolusyon ni Darwin na dumaraan ang kalikasan ng tao sa proseso ng ebolusyon sa bawat sandali. Naiiba rin ito sa teorya ng kalikasan ng tao ng Silangan na nakasalig sa pagbabago. Itinuturing ng Silangan na isinisilang ang tao na may iisang kalikasan ng tao, ngunit pagkasilang ay nagbabago ang pagkatao sa loob ng saklaw ng kalikasang taglay sa pagsilang. Saligang magkaiba ang teorya ng kalikasan ng tao ng Silangan, na nagsasabing hindi makalalabas ang isip sa hangganan ng kalikasang taglay ng lahat ng tao sa pagsilang ngunit kumikilos sa loob ng hangganang iyon, at ang teorya ng kalikasan ng tao ni Darwin at ng Darwinismong Panlipunan.

Ang pagiging unti-unti at ang pakikibaka ay mga katangiang kailangang-kailangan sa pagsulong at ebolusyon. Laganap ang mga ito sa agham at pilosopiyang Kanluranin pagkatapos ng Renasimiyento, na nabuo sa paligid ng determinismo at ng prinsipyo ng sanhi-at-bunga habang itinatanggi ang relatibidad at awtonomiya. At sinundan ito ni Darwin. Hindi matanggihan ni Darwin ang mga pagkiling na mahigpit na pinaniniwalaan ng pilosopiyang Kanluranin: “hindi lumulukso ang kalikasan” at “digmaan ng lahat laban sa lahat”. Kaya ang pagiging unti-unti at mapakikibaka ng teorya ng ebolusyon ni Darwin ay maituturing hindi bilang bagong teorya kundi bilang bagay na likas sa kulturang Kanluranin noong panahong iyon.

Ang teorya ng ebolusyon ni Darwin vs ang teorya ng punctuated equilibrium (Punctuated equilibrium)

Ang teorya ng unti-unting ebolusyon na iginiit ni Darwin, na nagsasabing laging nag-eebolb ang lahat, ay unti-unting nagsimulang yumanig sa agham. Ang pangunahing dahilan ay hindi natagpuan, sa kabila ng maraming pagsisikap, ang mga nawawalang kawing (missing link) na susuporta sa unti-unting pagbabago. Ang nawawalang kawing ay ang hipotesis na may mga uri ng nilalang na dapat sanang dinaanan sa proseso ng unti-unting ebolusyon ngunit hindi natatagpuan ang bakas. Kung patuloy na hindi matatagpuan ang mga bakas na ito, hindi maiiwasang baguhin ang teorya ng ebolusyon ni Darwin. Isa sa mga binagong teoryang iyon ang “teorya ng punctuated equilibrium” (punctuated equilibrium). Ayon sa teoryang ito na inilathala ni Propesor Gould noong 1972, dumaraan ang mga uri sa mahabang panahon ng katatagan at saka biglang nagkakaiba-iba sa maikling panahon. Maliban sa mga panahong ito, nagpapakita ang sangkatauhan, mula nang mag-ebolb ito bilang Homo sapiens, ng “di-ebolusyonaryong pag-aangkop” (non-evolutionary adaptation).

Ang teorya ng punctuated equilibrium ay naiiba sa doktrina ng paglikha na nagsasabing hinubog ng Diyos ang tao mula sa putik. Naiiba rin ito sa teorya ng ebolusyon ni Darwin na nagsasabing ang lahat ng nilalang na may buhay, kasama ang tao, ay patuloy na nag-eebolb nang unti-unti. Ngunit ang teorya ng di-ebolusyonaryong pag-aangkop ng tao ay mahusay na umaayon sa pilosopiya ng pagbabago na idinidiin ng sibilisasyon ng Dao (道). Ang kulay ng balat o mata at ang hugis ng ilong o labi ay mga katangian ng bawat lahing bumubuo sa kasalukuyang sangkatauhan. Para sa kaginhawahan, minsang inuri ng mga iskolar na Kanluranin ang kasalukuyang sangkatauhan sa lahing dilaw (Asya), lahing puti (Kanluran), lahing itim (Aprika), lahing kayumanggi (India) at lahing pula (Amerika), at iginiit nilang magkakaibang lahi ang mga ito. Ngunit tinatanggap na ngayon ang paninindigang lahat sila ay iisang uri, at nagbago lamang ang mga katangian ng lahi; hindi nag-ebolb ang tao.

Tila sabay-sabay na naganap sa iba’t ibang lugar ang huling pagbabago tungo sa Homo sapiens. Mula sa imbakan ng gene (pool) ng mga unang Homo sapiens, umusbong sa iba’t ibang bahagi ng daigdig ang mga gene ng kasalukuyang sangkatauhan, at ang kasalukuyang sangkatauhang kahati sa mga ito ang lumaganap sa buong daigdig. Ang lahat ng lahing nasa iba’t ibang bahagi ng daigdig ngayon ay mga sub-uri (亞種) na kabilang sa iisang uri, ang Homo sapiens. Ibig sabihin, ang pagkakaiba ng mga lahi ay nagmula sa heograpikong paghihiwalay at sa pag-aangkop sa pagkakaiba ng klima, at pagkakaiba lamang ito sa loob ng iisang uri (種). ²²⁰

Ano ang kahulugan ng pagkakaroon natin ng katawan bilang Homo sapiens at ng “katangiang pisikal” bilang isang nagkakaibang lahi? Ang mga katangiang pisikal, ibig sabihin, ang pagkakaiba sa kulay ng balat, kulay ng mata at hugis ng ilong, ay proseso ba ng ebolusyon ng mismong katawan ng Homo sapiens? O dapat ba itong ituring na payak na pagbabagong walang kaugnayan sa ebolusyon, tulad ng pagbabago ng kulay ng balat ng hunyango ayon sa kapaligiran? Dito, sinikap ng sibilisasyon ng Diyos ng Kanluran, na nakasalig sa doktrina ng paglikha, hanggang sa unang kalahati ng ika-20 siglo na ituring ang mga katangiang pisikal ng sangkatauhan bilang mga katangian ng mga taong nilikhang magkakaiba. Sa puntong ito, walang naging pagkakaiba pagkatapos ng teorya ng ebolusyon ni Darwin noong huling bahagi ng ika-19 na siglo. Ibig sabihin, kahit sabihing ang tao ay hindi nilikha ayon sa kasalukuyang anyo kundi nag-ebolb hanggang sa ngayon, sinikap pa rin nitong ituring ang tao bilang nag-ebolb tungo sa magkakaibang tao.

Naniwala si Darwin at ang iba pang ebolusyonista na patuloy na nag-eebolb ang Homo sapiens mula nang lumitaw ito, at itinayo ng mga palaisip na gaya nina Comte at Marx ang kanilang mga sistemang pilosopiko sa ibabaw ng ganitong palagay. Ngunit kasabay ng pag-urong ng kaisipan ng pagsulong na lumaganap na parang lagnat sa Kanluran noong ika-19 na siglo, nagsimula ring magbago ang mga teorya tungkol sa ebolusyon. Ang kaisipang patuloy na nag-eebolb ang lipunan ng tao ay nakaranas din ng pagbabago habang gumuguho ang paggigiit ng mga ebolusyonista na patuloy na nagbabago ang uring biyolohikal na tinatawag na tao.

Ayon sa patunay ng mga posil, walang anumang patunay na nagbago ang laki o istruktura ng utak mula nang lumitaw ang Homo sapiens.²²¹

“Sa hangganan ng ebolusyon ng uri, ang utak ay nasa di-nagbabagong kalagayan mula pa sa nakaraang isandaan hanggang dalawandaang libong taon.” ²²² Kung tatanggapin natin ang pananaw na ito, ibig sabihin, kung hindi na nag-eebolb ang Homo sapiens mula nang lumitaw ito, ang ebolusyon ay hindi maaaring mangyari nang “unti-unti” gaya ng iginiit ni Darwin, at dapat ituring na biglaan itong nangyayari sa pamamagitan ng “paglukso” na labis niyang sinikap tanggihan. Ang nawawalang kawing (missing links) na kanyang iginiit ay hindi umiiral ngunit hindi pa natatagpuan; sa halip, dapat na talagang hindi ito umiiral. Dapat ituring na ang utak ng tao ay hindi lumaki nang unti-unti kundi biglang lumaki nang palukso sa medyo maikling panahon, at hindi na nagbago mula noon. Ganito ipinaliliwanag ang teorya tungkol sa ebolusyon ng utak ng tao.

Hindi nag-ebolb ang tao sa pamamagitan ng unti-unting paglaki ng utak sa bawat salinlahi, kundi sa di-tuloy-tuloy na pagpapalit sa mga uring may maliit na utak ng mga uring may malaking utak.²²³

Sa katunayan, sa kabila ng masiglang paghuhukay ng mga posil mula kay Darwin, hindi pa natatagpuan ang nawawalang kawing. Ibig sabihin, itinatanggi ng patunay ng heolohiya at paleontolohiya ang unti-unting ebolusyon ni Darwin. Sa pagtanggap sa ganitong materyal na patunay bilang katotohanan, inilathala ang isang bagong teorya ng ebolusyon na naiiba sa unti-unting ebolusyon ni Darwin: ang teorya ng punctuated equilibrium. Lubhang makabago ito, sapat upang baligtarin ang lahat ng ideolohiyang nakasalig sa teorya ng ebolusyon at kaisipan ng pagsulong ng ika-19 na siglo. Ito ay dahil nawawalan ng batayan ang Darwinismong Panlipunan.²²⁴

Ganito ipinaliliwanag ang buod ng teorya ng punctuated equilibrium: hindi unti-unting nagbabago ang mga uri, kundi, sa pananaw ng panahong heolohiko, lumilitaw ang mga ito nang halos biglaan at nananatili nang ilang milyong taon nang halos hindi nagbabago.²²⁵ Ang patunay na paleontolohiko hanggang ngayon ay nagpapakita ng dalawang katangian: ang katatagan ng mga umiiral na uri (種) at ang biglaang paglitaw ng mga bagong uri (新種). Sa pagbabago at ebolusyon ng mga uri, ang katatagan ng mga umiiral na uri ay pinatutunayan ng halos pagkakapareho ng mga unang posil at huling posil ng isang uri, at ang biglaang paglitaw ay pinatutunayan ng paglitaw ng bagong uri sa ganap nang anyo at hindi sa pamamagitan ng pag-iipon ng maliliit na pagbabago.²²⁶ Ibig sabihin, ayon sa patunay ng mga posil, biglang lumilitaw ang mga bagong uri at biglang naglalaho kapag naglalaho.²²⁷ Sa pangkalahatan, nagaganap ang ebolusyon sa isang bahaging nakahiwalay, at bihirang mangyari ang ebolusyon sa dahan-dahan at tuloy-tuloy na pagbabago ng isang uri.²²⁸

Bakit pa kailangang iugnay ang teorya ng seleksiyon sa isang hipotesis na di-kailangan at marahil ay mali? Hindi sinusuportahan ng mga posil na alam natin ang konsepto ng unti-unting ebolusyon. Naglalaho ang isang pangkat ng hayop sa napakaikling panahon, at laging biglang lumilitaw ang bagong uri. Walang anumang patunay sa posil na nagpapakita ng mga uring nag-uugnay na nasa gitnang yugto. Baligtarin man ang lahat ng lumang bato sa iisang lugar, walang ganoong patunay sa posil.²²⁹

Sa teorya ng ebolusyon ni Darwin, hindi mapaghihiwalay ang pagiging unti-unti at ang pagiging mapakikibaka. Kaya kapag binago ang pagiging unti-unti, hindi maiiwasang baguhin din ang pagiging mapakikibaka. Malupit ang daigdig ng mga hayop na inisip ni Darwin at ng kanyang mga tagasunod noong ika-19 na siglo: isang daigdig kung saan iniaalay ng bawat hayop ang bawat minuto at segundo sa pakikibaka para mabuhay. Ang sukatan ng tagumpay ay kung ilang ulit nanalo sa laban at ilang kaaway ang napasuko. Ngunit natutuklasan ngayon na ang labanan ng mga hayop ay madalas na hindi tunay na pakikibaka hanggang kamatayan kundi ritwal lamang, at na ang simbiyosis at pagtutulungan ay kasinghalaga ng pakikibaka hanggang kamatayan sa buhay at ebolusyon.²³⁰ Hindi kasinlaki ng inakala ni Darwin ang kahulugan ng pakikibaka para mabuhay sa ebolusyon. Itinatanggi ng teorya ng punctuated equilibrium ang kahalagahan ng pakikibaka para mabuhay.

Ang bawat indibidwal ng iisang uri ay nakikipagpaligsahan lamang sa loob ng saklaw ng posibleng pagbabago na taglay nila nang lumitaw ang uri. Kaya halos walang kahulugan ang pakikibaka para mabuhay sa pagitan ng mga indibidwal dahil halos wala itong halagang ebolusyonaryo.²³¹

Si Darwin mismo ay sumulat sa Ang Pinagmulan ng mga Uri na ang paraan ng pagpapatunay na tama ang kanyang teorya ng likas na seleksiyon ay kapareho ng paraan ng pagpapatunay na tama ang teorya ng alon ng liwanag.²³² Ngunit gaya ng alam natin, mula nang patunayan ni Einstein noong 1905, sa pamamagitan ng epektong photoelectric, na may katangian din ng partikula ang liwanag, naging tinatanggap na doktrina na may kapwa katangian ng alon at partikula ang liwanag.²³³ Gayundin, kinilala mismo ni Darwin na hindi pinatutunayan ng mga katotohanang heolohiko at paleontolohiko ang unti-unting ebolusyon, at isinulat niyang maaaring maging hamon sa kanyang teorya ng likas na seleksiyon ang mga katotohanang ito; kawili-wili na ito mismo ang tunay na nangyari ngayon.

Malinaw na hindi ipinakikita ng heolohiya na ang mga nilalang na may buhay ay nag-eebolb nang maliit at unti-unti. At ang katotohanang ito ang pinakamalinaw at pinakamabigat sa mga pagtutol na maaaring iharap laban sa teorya ng likas na seleksiyon.²³⁴

Kung paanong ang mekanika nina Galileo at Newton, na naghari hanggang ika-19 na siglo at nangibabaw hindi lamang sa pisika kundi pati sa pilosopiya, ay nawalan ng pagkaganap noong ika-20 siglo at sinaklaw ng teorya ng relatibidad ni Einstein, dumating na rin ang panahong dapat masaklaw ang teorya ng ebolusyon ni Darwin ng isang higit na malawak na teorya ng ebolusyon, gaya ng “teorya ng punctuated equilibrium” na iginigiit ni Propesor Gould. Biglang nawalan ang sistema ng kaisipan ng Kanluran hindi lamang ng batayang pisikal kundi pati ng batayang biyolohikal. Nawalan ng sandigan ang kaisipan ng pagsulong at naging isang kastilyong buhangin na nakabitin sa hangin.

Ngunit ang pagtanggi sa teorya ng ebolusyon na iginiit ni Darwin ay hindi nangangahulugang itinatanggi ang katotohanan ng ebolusyon na kanyang inilantad. Ang pang-akademikong ambag ni Darwin ay ang pagsira sa dogma ng relihiyong ipinahayag na nagsasabing nilikha ang bawat uri, at ang pagtatatag bilang di-matitinag na katotohanan na ang mga uri ay nabuo sa pamamagitan ng ebolusyon. Si Darwin ay may lakas ng loob at matalas na pagtanaw na hindi baguhin ang kanyang paninindigan kahit tinutuya siya ng mga taong bihag ng mga pagkiling noong panahong iyon. Ayon sa kaisipang ang kalakasan ng isang dakilang kaisipan ay sa indibidwal at ang kahinaan nito ay impluwensiya ng panahon, tiyak na nag-iwan si Darwin ng dakilang nagawa na nagpakitang ang tao ay isang nilalang na ebolusyonaryo. Ngunit tiyak din na, dahil sa impluwensiya ng panahon, nakagawa siya ng mga pagkakamali ng kanyang panahon sa pagpapaliwanag sa katotohanan ng ebolusyon.

Dahil sa teorya ng ebolusyon ni Darwin, hindi na maigigiit ang uri ng doktrina ng paglikha na nagsasabing ang bawat bulaklak ay natatanging ginawa para sa katapat nitong insekto. Sa ganitong punto, sumasalungat ang teorya ng ebolusyon sa tradisyonal na doktrina ng paglikha. Walang maaaring pagtutol dito. Ngunit hindi maitatangging nananatiling walang lutas ang pangunahing suliranin ng pagkakataon. Walang anumang pagkakaiba sa katotohanang umuunlad ang buhay sa loob ng isang maayos na sansinukob at lumilitaw ang matataas na nilalang na bunga ng ebolusyon. Ang pag-iisip na nangyari ito dahil sa pagkakataon ay itinuturing pa ring kahangalang ilusyon.²³⁵

Depende sa interpretasyon, ang teorya ng ebolusyon ni Darwin ay nagpapahintulot sa tao na alisin ang Diyos, umupo sa puwesto ng lumalampas-sa-lahat at pamahalaan ang kalikasan. Sa ganitong punto, nananatiling Kristiyano si Darwin. Sa katunayan, sinabi mismo ni Darwin: “Hindi ko alam kung bakit nalilito ang damdaming panrelihiyon ng mga tao dahil sa aking teorya.” ²³⁶ Sa ganitong punto, nagkakaisa ang doktrina ng paglikha ng Hudaismo at Kristiyanismo at ang teorya ng ebolusyon ni Darwin sa kanilang saloobin sa usapin ng ugnayan ng tao at kalikasan: ang tao ay nilalang na kayang mamahala sa kalikasan. Tuwiran itong sumasalungat sa konsepto ng Dao ng Silangan, na nagsasabing ang tao ay produkto ng kalikasan at dapat sumunod sa kalikasan.

Maliban sa kulturang Griyego, hindi kailanman sabay na niyakap o pinagtugma ng sibilisasyon ng Kanluran ang tadhana at kalayaan. Sa pangkalahatan, hanggang sa Gitnang Panahon ay ang tadhana, at pagkatapos ng Renasimiyento ay ang kalayaan, ang tinanggap bilang saligan. At pagpasok ng ika-19 na siglo, nang palitan ng espiritu ang Diyos ng Hudaismo at Kristiyanismo, naging isang tadhana rin ang kalayaan. Ang mga nagwawalang-bahala at tumutuya sa konsepto ng gitnang landas ay walang saligang pangkultura upang maunawaan ang kahulugan ng tunay na kalayaan: “ang kalayaan sa loob ng tadhana”. Malayo sa pag-unawa sa konsepto ng gitnang landas na taglay ng mga Tsino at ng mga sinaunang Griyego, nagpakita pa si Darwin ng malamig at mapanuyang saloobin dito.

Hindi pinupuri, at hindi rin nagnanais purihin, ng mga tagapag-alaga ng hayop ang gitna. Gusto nila ang sukdulan.²³⁷

Iginiit ni Darwin, bilang di-nagbabagong batas ng kalikasan, na ang mga indibidwal o uring hindi sumusulong patungo sa kaganapan ay napag-iiwanan, natatalo at kusang nawawasak:

Dahil kumikilos lamang ang likas na seleksiyon ayon at dahil sa pakinabang ng mga nilalang na may buhay, ang lahat ng katangiang pisikal at pangkaisipan ay magpapakita ng hilig na sumulong patungo sa kaganapan.²³⁸

Ngunit kung ang mga indibidwal o uri ay hindi nag-eebolb kundi nagbabago, hindi mabibigyang-katwiran ang walang-awang dahas at tusong karunungang pinakikilos ng mga taong nilalagnat at mababaw para sa huwad na ebolusyon at pagsulong. Ang saligang konsepto ng paghihiwalay at pakikibaka na likas sa sibilisasyon ng Kanluran ay magkabilang mukha ng kaisipan ng ebolusyon at pagsulong ng Kanluran. Ang Darwinismo ay isang agos ng pilosopiyang Kanluranin noong ika-20 siglo na nabuo mula sa kaisipang patuloy na nangyayari ang biyolohikong ebolusyon ng tao. Ngunit sa paglaho ng mga ideolohiyang antroposentriko ng ika-20 siglo, wala nang palaisip sa ika-21 siglo na nagdidisenyo ng mga agham panlipunan batay sa biyolohikong ebolusyon ng tao.

4) Ang mga ideolohiya ng ika-20 siglo: ang antroposentrismong kontra-etikal (人間主義)

Ang pilosopiyang Kanluranin, matapos ang pagpapalaganap ng espiritu noong sinaunang panahon at ang paggawang ganap sa espiritu sa makabagong panahon, ay sa wakas umabot sa antroposentrismo (人間主義, anthropocentrism) ng kasalukuyang espiritu. Ito ang takbo ng kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin. Ang antroposentrismo ay lubos na naiiba sa humanismo (humanism).²³⁹ Sa antas ng pagpapaliwanag sa ugnayan ng tao, ang humanismo ay kaisipang katapat ng metapisika o ng teosentrismo. Ito ang pangunahing kaisipan ng pilosopiya ng Silangan, at pinanghahawakan ito ng Taoismo at Konfusyanismo. Sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin, naranasan ng Kanluran ang humanismo nang malampasan nito ang isang libong taon ng madilim na panahon ng Gitnang Panahon at pumasok sa Renasimiyento. Ito ang pangalang ibinigay sa unang pagbabalik nito sa humanismo ng panahong Griyego mula nang gawing relihiyon ng estado ng Roma ang relihiyong ipinahayag noong ika-4 na siglo. Di-tulad ng humanismo, iginigiit ng antroposentrismo na ang kaisipang metapisiko o teosentriko na sumasandig sa kapangyarihan ng espiritu ng tao ay maaaring lumampas sa ugnayan ng tao: isang pilosopiyang nagsasabing maaaring lumampas sa ugnayan ng tao ang “katotohanan”. Isa itong sistemang nakasalig sa tipikal na doktrina ng hayag ng Kanluran. Sapagkat kung, ayon sa doktrina ng di-hayag, hindi maipahahayag ng tao ang katotohanan, ang gayong katotohanan ay hindi maaaring lumampas sa ugnayan ng tao.

Bukod sa mga dogma ng doktrina ng hayag, nakagugulat na may mga palaisip sa Kanluran na naglalatag, sa ngalan ng agham, ng mga pilosopiyang salungat sa etika. Kabilang dito si Herbert Spencer (1820–1903). Matapos basahin ang Ang Pinagmulan ng mga Uri ni Darwin, inilapat niya sa lipunan ang konsepto ng likas na seleksiyon at pinaunlad ang Darwinismong Panlipunan (Social Darwinism). Ginamit niya sa unang pagkakataon ang pananalitang “pananatili ng pinakaangkop” (Survival of the fittest) sa kanyang aklat noong 1864, Mga Prinsipyo ng Biyolohiya (Principles of Biology). Nakasalig ang ganitong paggigiit sa unti-unting pagbabago at pakikibaka ng teorya ng ebolusyon ni Darwin. Ipinaliwanag ni Darwin sa kanyang aklat noong 1859, Ang Pinagmulan ng mga Uri (On the Origin of Species), ang “isang pangkalahatang batas na umaakay sa pagsulong ng lahat ng nilalang na may buhay, ibig sabihin, magparami, magbago, hayaang mabuhay ang pinakamalakas at mamatay ang pinakamahina”. Tinanggap mismo ni Darwin ang pananalita ni Spencer na “pananatili ng pinakaangkop” mula sa ikalimang edisyon noong 1869. Ang palaisip na naglapat nito sa lipunan ay si Spencer. Inilatag ni Spencer ang lohikang “umuunlad din ang lipunan, tulad ng kalikasan, sa pamamagitan ng paligsahan”, kaya itinuring niyang “ang artipisyal na pagtulong sa mga walang kakayahan ay humahadlang sa pag-unlad ng lipunan”. Iginiit ni Spencer ang isang sistemang pilosopikong kontra-etikal na hindi maaaring umiral sa pilosopiya ng Silangan. Iginigiit ng Konfusyanismo ang etikang “tinutulungan ng pinuno ang mga nangangailangan, at hindi niya dinaragdagan ang yaman ng mayayaman” (Mga Analekta 6:4). Malaki ang naging impluwensiya ng pilosopiya ni Spencer ng malalakas sa pagbibigay-katwiran sa kapitalismong laissez-faire at sa imperyalismo. Buong-sigla itong tinanggap ng mga imperyalistang Kanluranin. Higit pa rito, masigasig din itong ginamit ng mga ideolohiya ng komunismo at pasismo.

Naniwala si Marx na maaaring magbago ang kalikasan ng tao ayon sa kapaligiran, lalo na ayon sa mga salik na pang-ekonomiya. Iginiit ni Darwin sa kanyang teorya ng ebolusyon: “Araw-araw at oras-oras, sa buong daigdig, masusing sinusuri ng likas na seleksiyon ang bawat pagbabago, gaano man kaliit: itinatapon ang masama, at iniingatan at iniipon ang mabuti.” Nakasalig si Marx sa hipotesis na binabago ng likas na seleksiyon ang kalikasan ng tao. Kung naniwala si Marx, tulad ng sibilisasyon ng Silangan, sa pag-iral ng isang di-nagbabagong kalikasan ng tao, hindi sana siya nangarap ng isang utopiang hindi maisasakatuparan. Hindi rin sana niya mabibigyang-katwiran ang paggamit ng dahas para sa pagsasakatuparan ng “isang lipunang nagtatrabaho ang bawat isa ayon sa kakayahan at kumukuha ayon sa pangangailangan” o ng “isang lipunang ang kondisyon ng pag-unlad ng indibidwal ay kapareho ng kondisyon ng pag-unlad ng buong lipunan”. Ang teorya ng komunismo na nagnanais magtayo ng utopia batay sa Darwinismong Panlipunan ay hindi maaaring hindi mabigo, dahil binaluktot nito ang kalikasan ng tao. At para rito, binigyang-katwiran nito ang diktadura at sinikap lampasan ang etika. Iba’t ibang pagtataya ang posible tungkol sa teorya ng komunismo. Ngunit sa pagtataksil nito sa etika ng kasalukuyan para sa isang utopia sa hinaharap na hindi kailanman matutupad, ang komunismo ay isang malupit at di-kapani-paniwalang ironiya ng pilosopiya na karapat-dapat tuligsain.

Ngunit isa sa mahahalagang elemento ng pagmamana ang pagmamanang lumalaktaw ng salinlahi (隔世遺傳). Sa pangkalahatan, tuwirang lumilitaw sa mga anak ang katangian ng mga magulang, ngunit may mga pagkakataong hindi ito lumilitaw sa salinlahi ng mga magulang, lumalaktaw ng isang salinlahi at lumilitaw sa salinlahi ng mga apo. Sa Ingles, ginagamit ang atavism (Atavism), isang konseptong mas malawak kaysa sa paglaktaw ng salinlahi. Ipinaliliwanag nito ang muling paglitaw sa mga inapo ng katangian ng ninuno na naglaho sa proseso ng ebolusyon. Ang muling paglitaw ng katangian ng ninuno ay sumasaklaw hindi lamang sa dalawang salinlahi kundi sa mas malawak na hanay ng mga ninuno. Na ang taong walang kakayahan ngayon ay maaaring magkaroon ng lubhang may-kakayahang anak sa susunod na salinlahi o sa kanyang mga inapo, iyan ang lihim ng pagmamana. Totoo rin ang kabaligtaran. Isa itong batas ng pagmamana na nagpapawalang-bisa sa unti-unting pagbabago at pakikibaka. Ang artipisyal na pagtulong sa mga walang kakayahan ay bahagi ng likas na hilig sa pag-iingat sa sarili ng lipunan ng tao. Sinasalamin ng etika ang ganitong pagpapahalaga. Ang unti-unting pagbabago at pakikibaka, ang mga mekanismo ng teorya ng ebolusyon ni Darwin noong ika-19 na siglo, ay muling tinaya sa teorya ng ebolusyon ni Propesor Gould noong huling bahagi ng ika-20 siglo, ang “teorya ng punctuated equilibrium”, at nawalan ng kaugnayan.

Ang lahat ng ideolohiyang nagigiit ng ganap na katotohanan, gaya ng komunismo o pasismo, ay kathang-isip. Ito ay dahil nagtatampok sila ng mga layuning hindi maisasakatuparan kung titingnan sa liwanag ng kalikasan ng tao. At para sa pagsasakatuparan ng ganitong kathang-isip na mithiin, pinipilit nila ang tao na isakripisyo ang hindi maaaring isuko ng tao, gaya ng etika. Ang iba pang ideolohiya man ay hindi pagpapahayag ng obhetibong katotohanan kundi mga salaysay na sikolohikong binuo ayon sa pangangailangang panlipunan ng kanilang panahon. Dakilang kaisipan ang kalayaan, pagkakapantay-pantay at kapatiran, ngunit hindi maaaring maging obhetibong katotohanan ang mga ito dahil nagbabago ang saklaw ng paglalapat ayon sa kalagayan. Gayundin, ang sosyalismo, nasyonalismo, liberalismo at iba pa ay nagigiit ng pandaigdigang katotohanan, ngunit kapag sinuri sa sikolohiya, sa huli ay ginagampanan nila ang papel ng pagtatanggol sa interes at kapangyarihan ng isang tiyak na pangkat. Ang ubod ay ang likas na hilig sa pag-iingat sa sarili.

Ang antroposentrismo, isang natatanging anyo ng sibilisasyon ng Kanluran, ay hindi basta nalikha ng ilang palaisip. Nabuo ang antroposentrismo sa pagdaan sa deismo na sumibol sa Panahon ng Kaliwanagan sa Kanluran, sa pagpapalaki hanggang sukdulan sa papel ng espiritu, at sa pakikipagsanib nito sa “agham”. Sa huli, habang patuloy na lumalawak ang papel ng espiritu, ginampanan ng espiritu sa antroposentrismo ang papel na pumapalit sa buong tao. Sa gayon, pumasok ang Kanluran noong ika-20 siglo sa isang panahon ng sukdulang pakikibaka upang sakupin ang daigdig sa pamamagitan ng iba’t ibang ideolohiyang nilikha ng tao.

Ang humanismo ay sistemang pilosopikong lubos na naiiba sa antroposentrismo. Madalas gamitin ang katawagang humanismo, bilang katapat ng teosentrismo (Theocentrism), sa kahulugang naghahanap ang Renasimiyento, na lumaya sa pananaw na panrelihiyon, sa kalikasan ng tao. At dahil malapit sa humanismo ang pilosopiyang kinakatawan ng Renasimiyento, tinatawag ding humanismo ang mga humanidades noong panahong iyon. Madalas ding gamitin ang katawagang humanismo para sa saligang pilosopiya ng Konfusyanismo. Totoo, magkahawig ang humanismo ng Renasimiyento ng Kanluran at ang humanismo ng Konfusyanismo dahil kapwa sila katapat ng teosentrismo, ngunit ipinakikita nila ang pagkakaiba ng Silangan at Kanluran. Sa kaisipang humanista, idinidiin ng Kanluran ang kalayaan at pagkamakatwiran ng indibidwal, samantalang pinahahalagahan ng Konfusyanismo ang pananagutang moral at pagkakatugmang panlipunan. Ibig sabihin, ipinakikita nila ang pagkakaiba ng indibidwalismo ng Kanluran at relasyonalismo ng Silangan.

Ang antroposentrismo ay pananaw na tumitingin sa tao bilang gitna ng daigdig. Isa itong saloobing pilosopiko na inuuna ang katayuan ng tao kaysa sa kalikasan o sa ibang nilalang (kung minsan ay kasama pa ang Diyos). Ibig sabihin, ito ang kaisipang ang tao ang gitna ng lahat ng bagay. Ang antroposentrismo ay sistemang pilosopikong lubos na naiiba sa humanismo. Lalong lumilitaw ang saligang pagkakaiba nila sa mga usapin ng etika. Pinakamalinaw na lumilitaw ang humanismo sa sibilisasyon ng Silangan o sa Renasimiyento ng Kanluran: ang pagbubuo ng lipunan ng tao na nakasentro sa kalikasan ng tao at hindi sa relihiyon. Sa kabilang dako, hindi kinikilala ng antroposentrismo ang hangganang nakatali ang espiritu ng tao sa likas na hilig. Nais nitong ituring na may walang-hangganang posibilidad ito. Kaya nagtatakda ito ng isang huwaran at itinuturing na makatarungan ang lahat ng paraan upang makamit ito, kaya sinisikap nitong lampasan ang saligang etika ng tao. Ang pagdidiin sa papel ng espiritu ay nangangahulugang ang espiritu, bilang “pinagmumulan ng liwanag”, ang namamahala maging sa etika. Katumbas ito ng pagtanggi sa kaisipang nagmumula sa likas na hilig ang etika.

Ang ubod ng usapin ay nakasalig ang antroposentrismo sa doktrina ng hayag: ang kaisipang kayang maunawaan ng tao ang ganap na katotohanan. Ang antroposentrismo ay walang-taros na kalayaang hindi kumikilala sa tadhanang ibinigay dito. Nangangahulugan ito na ginagamit ng tao, na produkto ng kalikasan, nang walang anumang hangganan ang ibinibigay ng kalikasan, at na maaari niyang tratuhin ang kalikasan ayon sa kanyang kagustuhan nang nakasentro sa tao. Kapag nangyari ito, binabalewala ng tao ang likas na hilig na nakatali sa pagkain, pananamit at tirahan, at nahuhulog siya sa labis na kahambugang ilusyon na para bang siya ay nilalang na nabubuhay sa bagong utak lamang nang walang lumang utak. Kung gayon, gaya ng ipinaliwanag ni Lessing, ang tao ay nagiging “isang unggoy na nahulog sa labis na kahambugan sa pagtataya sa kakayahan ng sariling espiritu”. Nahuhulog ito sa ilusyong kayang palitan ng espiritu ng tao ang Diyos, at sa ilusyong kayang ipaliwanag ng tao ang Dao, ang landas ng kalikasan, at gamitin ito ayon sa kanyang kagustuhan. Ang ganitong pilosopikong paliwanag sa antroposentrismo ay mahalagang elemento sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, dahil ipinakikita nito ang isang panig ng kasaysayan ng sibilisasyon na sumibol sa Kanluran at tinanggihan sa Silangan.

Habang lalong nalulubog ang sibilisasyon ng Kanluran sa metapisika sa pamamagitan ng deismo ng Panahon ng Kaliwanagan, tumungo ito sa paggawang ganap sa espiritu. Tinatawag natin ang panahong ito na panahon ng mga ideolohiya. Sa labis na pagtitiwala ng tao sa kapangyarihan ng espiritu, pumasok siya sa isang kalagayan ng labis na kahambugan kung saan ang espiritu ng tao ay makagagawa ng lahat ng papel na ginagampanan ng Diyos sa teismo. Kung susuriin ang suliraning ito mula sa pananaw ng kalikasan ng tao, makikita na may saligang suliranin ang penomeno ng paggawang ganap sa espiritu. Ang pagkakaroon ng bagong utak ng ilang kakayahang mamahala sa likas na hilig at damdamin ng tao ay nangangahulugang “napalaya” (emancipate) ang tao nang gayon kalaki mula sa likas na hilig ng hayop. Ngunit kailangang pansinin ang katangian ng kahulugan ng paglayang ito. Kayang ayusin ng bagong utak ang ilan sa mga gawa ng likas na hilig ng hayop, ngunit hanggang doon lamang. May hangganan ito na hindi kayang likhain o alisin ng tao ang likas na hilig ng hayop. Kaya imposible ang isang dalisay na kaalamang metapisiko na hiwalay sa likas na hilig, ibig sabihin, isang kaalamang sumasandig lamang sa kapangyarihan ng espiritu.

Ang rasyonalismo ni Descartes, kung saan nais ng espiritu na pumalit sa tao, ay naging pangunahing agos ng pilosopiyang Kanluranin sa pagdaan kina Berkeley, Kant, Fichte, Hegel at iba pa. Ngunit sa huli, ang ganitong pagsamba sa espiritu ng pilosopiyang Kanluranin ay humantong sa isang “kalagayan ng kabaliwan” na tinatawag na antroposentrismo, kung saan lumilikha ng bagong daigdig ang mga taong higit-sa-tao.

Nagsisimula ang makabagong pilosopiya kay Descartes. Matatag na naniwala si Descartes sa sarili niyang pag-iisip at pag-iral, at inisip niyang mula rito dapat ihinuha ang panlabas na daigdig. Patuloy na lumawak ang ganitong saloobin, at sa pagdaan kina Berkeley at Kant ay umabot kay Fichte, na naniwalang ang lahat ay pagpapahayag lamang ng sarili. Sa madaling salita, ito ay kabaliwan. Ang sumunod na pilosopiya ay walang-tigil na nagsikap tumakas mula sa ganitong sukdulang saloobin tungo sa sentido komun ng pang-araw-araw na buhay.²⁴⁰

Ang panahon ng mga ideolohiya na nagtataguyod ng antroposentrismo ay sa huli naging dulong himpilan ng pagsamba sa espiritu ng sibilisasyon ng Kanluran. Pangunahing papel ang ginampanan dito ng Darwinismong Panlipunan. Sa aklat na ito, sinusuri lamang si Socrates, ang simula ng pilosopiya ng pagsamba sa espiritu, at ang panahon ng mga ideolohiya, ang dulong himpilan nito. Sa pagsusuri sa panahon ng mga ideolohiya, lalong mahalaga ang pagsusuri sa ubod ng Darwinismong Panlipunan na nagpangyari sa panahon ng mga ideolohiya. Ito ay dahil ginampanan ng Darwinismong Panlipunan ang papel ng pagbibigay-katwiran ng iba’t ibang ideolohiya sa imperyalismo, rasismo at kawalan ng pagkakapantay sa ekonomiya. Siyempre, binigyang-katwiran nila ito para sa pagsasakatuparan ng isang utopiang hindi maisasakatuparan, dahil sa paglalapat sa lipunan ng teorya ng ebolusyon ni Darwin ay itinuring nilang posible ang muling paghubog sa kalikasan ng tao.

Ang hilig ng mga ideolohiya na daigin, lampasan o ipagwalang-bahala ang etika ng tao ay itinuturing na isa sa pinakamalalaking suliraning iniharap ng mga sumasalungat sa ideolohiya. Ang pagsasabing nagmumula sa likas na hilig ang etika ay nangangahulugang pagkilala sa hangganan ng kakayahan ng espiritu ng tao. Sa kabilang dako, ang pagsasabing nagmumula sa espiritu ang etika ay nangangahulugang pagkilala na walang hangganan ang kakayahan ng espiritu ng tao. Sa pananaw ng etika, dito sumisibol ang antroposentrismo na tumitingin sa “tao bilang kasangkapan ng pagsulong”. Ang paglitaw ng malupit na panig ng antroposentrismo ay dahil binabalewala nito ang etika at ang kalikasan ng tao na saligan ng etika.

Ang “pagkakamit ng espasyong pantirahan” na sinasabi ng pasismo at ang “lipunang nagtatrabaho ang bawat isa ayon sa kakayahan at kumukuha ayon sa pangangailangan” na sinasabi ng komunismo ay mga ilusyong hindi maisasakatuparan na sumisibol sa pagnanais na makamit ang utopia sa pamamagitan ng pagpapakilos sa espiritu habang binabalewala ang likas na hilig. Ang pagpapatupad ng pasismo ng patakaran ng paglipol sa lahi sa pamamagitan ng lakas-militar upang makamit ang espasyong pantirahan, at ang pagtatanggol ng komunismo sa diktadura ng proletaryado upang tumungo sa utopia, ay mismong mga ilusyong nagsasabing maaaring yurakan ang saligang etika ng tao. Ngunit sa huli ay hindi malalampasan ng ideolohiya ang hangganang tinatawag na kalikasan ng tao, kaya ang pansamantalang sakripisyong iniharap para makamit ang utopia ay nananatiling permanenteng patakaran ng antroposentrismo. Dahil hindi isinaalang-alang ng lahat ng ideolohiya ang kalikasan ng tao at sinikap nilang lampasan ito, hindi maiiwasang mabigo sila sa huli.

Upang pumasok ang espiritu sa “kalagayan ng kabaliwan” sa sibilisasyon ng Kanluran, kinailangan ang isang siyentipikong pagpapatibay na magpapalaki hanggang sukdulan sa kapangyarihan ng espiritu. Ang teorya ng ebolusyon ni Darwin ang gumanap ng papel na iyon. Inilathala ni Darwin ang kanyang teorya ng ebolusyon noong 1859 at ginulat ang daigdig ng Kanluran na nakatali sa doktrina ng paglikha. Kung ipapasok ang kaisipang “ang dakilang tuklas ay pagsisikap ng nakatuklas, at ang mga suliraning nakapaloob dito ay suliranin ng panahon”, ang teorya ng ebolusyon ay dakilang nagawa ni Darwin. Ngunit ang buong paggamit ni Darwin sa kanyang teorya ng ebolusyon ng pamamaraang malalim na nakapaloob sa kaisipang Kanluranin, ibig sabihin, ng doktrina ng pakikibaka at ng doktrina ng unti-unting pagbabago, ay pagkakamali ng mga pagkakamali.

Habang nauugnay ang teorya ng ebolusyon ni Darwin sa mga agham panlipunan, lumikha ang Kanluran ng isang dogmatikong pilosopiyang tinatawag nating “ebolusyonismong panlipunan”. Ang Darwinismong Panlipunan mismo ang gumanap ng mapagpasyang papel sa pagbubukas ng panahon ng mga ideolohiya. Kapag umabot sa sukdulan ang isang bagay, bumabaligtad ito (物極必反): ang Darwinismo ay naging hudyat ng pagsasara ng telon ng panahon ng espiritu sa Kanluran.

Maaaring suriin at ipaliwanag ang panahon ng mga ideolohiya sa iba’t ibang paraang pilosopiko. Ngunit ang pinakamahusay na paraan ay ang pagsusuri at paghatol batay sa kalikasan ng tao. Nagsisimula ang ideolohiya sa palagay na kayang maunawaan ng espiritu ng tao ang ganap na katotohanan at likhain ito sa hinaharap. Ito ang huling yugtong narating sa natatanging kalagayan ng Kanluran noong ika-20 siglo, sa prosesong teolohiya-metapisika-ideolohiya. Ang pinakamahalagang ubod dito ay ang papel ng espiritu ng tao. Kung tatanggapin ang teorya ng kalikasan ng tao na nagsasabing binubuo ang kalikasan ng tao ng likas na hilig at espiritu, at hindi makalalabas ang espiritu sa saklaw na ibinibigay ng likas na hilig, ang ideolohiya ay nagiging isang pilosopiyang nagsimula sa malaking pagbaluktot sa teoryang ito ng kalikasan ng tao at sa huli ay hindi maiiwasang lubos na mabigo.

Hindi makalalabas ang espiritu sa hangganan ng likas na hilig upang tamasahin ang sariling kalayaan. Sa huli, dahil ang likas na hilig ang pinagmumulan ng liwanag at ang espiritu ang salamin, ang paggigiit na “sumandig sa espiritu” ay hindi maaaring hindi maging kathang-isip. Sa pagbabalewala sa ganitong saligang sistemang pilosopiko, ang Kanluran, sa pamamagitan ng panahon ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo, ay nagsikap lutasin nang lubusan ang mga suliranin ng tao sa pagsandig sa espiritu. At ang naging bunga ay kakila-kilabot na trahedya para sa atin. Iba’t ibang paliwanag ang posible kung bakit nagdulot ng ganitong suliranin ang panahon ng mga ideolohiya. Higit sa lahat, maituturing itong bunga ng pagbaluktot sa teorya ng kalikasan ng tao na binabalewala ang likas na hilig at sumasandig lamang sa espiritu.

Ang sibilisasyon ng Silangan at ang humanismo ni Protagoras: “Ang tao ang sukatan ng lahat ng bagay”

Ang antroposentrismong nakasentro sa ideolohiya ay lumaganap sa daigdig ng pilosopiyang Kanluranin noong ika-20 siglo. Iginigiit ng antroposentrismo na ang “katotohanang” iginigiit ng metapisika o ang “dogma” ng teosentrismo ang nagiging “sukatan ng lahat ng bagay”. Ito ay dahil lumalampas sila sa tao. Sa kabilang dako, saligang humanista ang sibilisasyon ng Silangan. Walang katotohanan o dogmang makasisira sa ugnayan ng tao. Ang ubod ng Taoismo at Konfusyanismo ay ang kaisipang ang tao, at hindi ang katotohanang metapisiko o ang Diyos, ang gitna ng lipunan ng tao. Ginagawa nilang pangunahing pagpapahalaga ang kalikasan ng tao at ang paglilinang sa sarili. Ang kaisipan nina Confucius, Mencius at Xunzi ay pawang nagdidiin sa moral na posibilidad at panlipunang pananagutan ng tao nang hindi sumasandig sa Diyos o metapisika, at ito mismo ang katangian ng humanismo.

Nang itanong ng isang alagad kay Confucius kung paano dapat paglingkuran ang mga espiritu, sumagot si Confucius: “Hindi mo pa nga maayos na mapaglingkuran ang tao, paano mo paglilingkuran ang mga espiritu?” Isa itong sagot na nag-aalis sa teosentrismo at nagdidiin sa kahalagahan ng humanismo. At nang itanong ng alagad ding iyon ang tungkol sa kamatayan, sumagot si Confucius: “Hindi pa nga natin lubos na nauunawaan ang buhay, paano natin tatalakayin ang kamatayan?” (Mga Analekta 11:12). Isa itong sagot na nag-aalis sa abstraksiyong metapisiko at nagdidiin sa pagtutuon sa tunay na buhay sa daigdig na ito, ibig sabihin, sa humanismo. Minana rin ni Mencius ang humanismo ni Confucius sa pag-aalis sa kanyang pilosopiya sa Diyos at sa katotohanang metapisiko at sa pagtutuon sa ren, katarungan, ritwal at karunungan (仁義禮智), ibig sabihin, sa realidad ng lipunan ng tao. Si Xunzi man, sa pagpapahayag na “umuulan kahit walang ritwal para sa ulan”, ay nagtaguyod ng paghubog sa lipunan ng tao sa pamamagitan ng edukasyon at batas. Ang ubod ay ang pamamahala sa indibidwal at estado sa pamamagitan ng humanismo, habang lumalayo sa Diyos at sa katotohanang metapisiko. Lumalayo rin ang Taoismo sa Diyos, sa katotohanang metapisiko at sa ideolohiya, at ang sistemang pilosopiko nitong nagnanais isagawa ang Dao na natutuhan ng tao sa kalikasan ay kahati rin ng kaisipan ng humanismo.

Umiral din sa Kanluran ang ganitong sistemang pilosopiko. Ibig sabihin, lumitaw noong panahong Griyego at Renasimiyento ang isang sistema ng kaisipang pilosopikong tinatawag na humanismo (humanism), na katapat ng teosentrismo (theocentrism) at antroposentrismo (anthropocentrism). Ito ang humanismong umiiral na mula pa sa panahong Griyego, na kinakatawan ni Protagoras. Halimbawa nito ang sumunod na pagsisikap ng Kanluran na isakatuparan ang muling pagsilang ng sibilisasyon, ang Renasimiyento, sa kahulugang muling bawiin ang humanismo ng sibilisasyong Griyego laban sa teosentrismo ng relihiyong ipinahayag ng Gitnang Panahon. Kahit man lamang bago naging pangunahing agos ng sibilisasyong Griyego ang doktrina ng hayag, ang humanismo ay isa sa mga pangunahing elemento ng sibilisasyong Griyego. Ipinahayag ni Protagoras (481–411 BK) na hindi maaaring hindi nasa gitna ng sibilisasyon ang tao.

Ang tao ang sukatan ng lahat ng bagay: ng lahat ng narito ngayon, ng bawat usapin, ng umiiral at ng hindi umiiral; ang lahat ng ito ay kasama ²⁴¹

Ito ang kaisipang dapat pahalagahan ang malayang pag-iisip ng tao mismo sa halip na magpatali sa doktrinang ibinigay ng Diyos. Isa itong pagpapahayag ng isang uri ng kaisipang humanistang tulad ng sa Renasimiyento. Kapag naitakda na ang Diyos o ang ideolohiya, nagiging sentro ang doktrina o ideolohiya sa halip na ang tao. Hindi na mahalaga ang iniisip ng tao, at ang naitakdang doktrina ang namamahala sa tao. Si Protagoras ay isang palaisip na nabuhay noong lumilipat ang sentro ng pilosopiyang Griyego tungo sa pagpapabanal sa relihiyon at sa kaisipang maipahahayag ang ganap na katotohanan. Sa ganitong panahon, tinanggihan ni Protagoras ang paniniwala ng tao sa pagpapahayag ng pagkaganap at ang pagpapatali rito, at iginiit niyang dapat panatilihin ang humanismo.

Iginiit ni Protagoras na ang tama ay hindi isang ganap na pamantayan, kundi nag-iiba ayon sa karanasan at pagkaunawa ng tao. Noon ay ang Diyos ang pamantayan ng paghatol, ngunit sinikap ni Protagoras na unawain ang daigdig sa paggawang pamantayan sa tao. Ito ang pilosopiya ng humanismo. Isa itong mahalagang pagbaling sa sinaunang Gresya mula sa mitikong pananaw sa daigdig tungo sa pag-iisip na nakasentro sa tao. Naging pilosopikong batayan ang kanyang panukala ng paggalang sa iba’t ibang opinyon. Iba ang pananaw ng mga Griyegong palaisip ng hayag tungkol dito. Pinuna ni Plato ang panukalang ito at itinuro na kung totoo ang lahat ng opinyon, magkakaroon ng kontradiksiyon. Iginiit din ni Aristoteles na dapat may pandaigdigang pamantayan ang katotohanan.

Sumasalungat ang panukala ni Protagoras sa ideolohiya, sapagkat sumasalungat ang ideolohiya sa humanismo. Kaugat ng teosentrismo ang ideolohiya. Kapag ang tao ay naging sentro sa paraang may kakayahan siyang ipahayag ang ganap na katotohanan, nagiging ibang anyo ito ng teosentrismo. Wala na itong ipinagkaiba sa buhay na nakasentro sa Diyos. Pinapalitan lamang ng tao ang Diyos. Nagagawa pa ng tao na pamahalaan ayon sa kagustuhan maging ang etika ng relihiyong ipinahayag. Ito ay dahil sa ideolohiya, pinapalitan ng espiritu ng tao ang Diyos. Dahil sa ganitong panig, mahirap na magkasamang umiral ang relihiyon at ideolohiya. Sa panahon ng mga ideolohiya, upang igiit ang pagkaganap ng kanilang ideolohiya, hayagan nilang tinuligsa ang teismong naglilingkod sa Diyos. Iginiit ng komunismo ang ateismo, at sa pasismo, dahil nasa pinuno ang pagkaganap, naging kasangkapan ng rehimen ang tradisyonal na relihiyon.

Ang ideolohiya ay nag-uugat sa rasyonalismo ng Kanluran. Sa huli, patuloy nilang itinulak ang sibilisasyon ng Kanluran sa kalagayang ang espiritu ng tao, sa paggaya sa Diyos, ay binabalewala ang lumang utak at maaaring kumilos nang mag-isa. Ngunit dahil ang espiritu ay salamin at hindi pinagmumulan ng liwanag, may saligang hangganan hindi lamang ang ideolohiya kundi pati ang rasyonalismo. Nakasalig ang humanismo sa doktrina ng di-hayag, na nagsasabing hindi kayang ipahayag ng tao ang ganap na katotohanan. Hindi ito nangangahulugang dapat talikuran ang pagsisikap ng tao. Sa halip, nangangahulugan ito na dahil hindi ito maipahahayag, lalo pang dapat magsikap hanggang dulo. Ibig sabihin, gaano man magsikap ang tao ay hindi niya maaabot ang ganap na katotohanan, kaya lalo niyang dapat gawin ang lahat upang mahanap ang relatibong katotohanan at magkaroon ng pilosopiyang kailangan sa daigdig na kanyang ginagalawan. Ang mahalagang punto rito ay hindi maipipilit sa iba ang relatibong katotohanan. Nakasalig naman ang antroposentrismo sa doktrina ng hayag. Kaya nagiging ganap ang katotohanang metapisikong iginigiit nila, at maipipilit nila ito sa iba hangga’t gusto nila. Binabalewala pa nila ang etika para sa pagkakamit ng ganap na katotohanang nangangakong lulutas sa lahat.

Itinatag ng humanismo ng Kanluran noong Renasimiyento, laban sa teosentrismong naghari sa Gitnang Panahon, ang panukalang ang tao ang sukatan ng lahat ng bagay. Ngunit nang magbago ang humanismo tungo sa rasyonalismo ni Descartes, kumiling ito sa kaisipan ng pagsamba sa espiritu, ang ubod ng teosentrismo, sa loob ng ilang daang taon. At pagdating ng ika-20 siglo, nakipagsabwatan ito sa Darwinismong Panlipunan at umabot sa antroposentrismo, kung saan pinapalitan ng espiritu ang Diyos. Higit pa rito, sa antroposentrismo ay itinatanghal ang isang ironiyang bihira sa kasaysayan ng pilosopiya: itinatapon nito maging ang etika ng Diyos na pinahahalagahan ng teosentrismo.

Ang pagiging angkop ng humanismo at antroposentrismo ay sa huli itinatakda rin ng kalikasan ng tao, ibig sabihin, ng kung paano nila itinatakda ang ugnayan ng espiritu at likas na hilig. Ang lahat ng pilosopiya at agham ay may kaugnayan, kaunti man o malaki, sa kalikasan ng tao. Gaano man kalayo sila tila lumalayo sa kalikasan ng tao, sa huli ay bumabalik sila sa kalikasan ng tao. Ang relihiyon, ang doktrina ng hayag, ang doktrina ng di-hayag, ang pilosopiya ng kalikasan at ang pananampalatayang pangkalikasan ay pawang kaugnay ng pilosopiya ng tao. Kung tatanggapin natin ang kaisipang umiiral na ang nag-iisip na kalooban ng tao bago pa ang Diyos at ang Dao, kinikilala natin ang humanismong nakasentro sa tao. Sa kabilang dako, kung sasandig sa pilosopiyang umiiral na ang Diyos bago ang tao at nilikha niya ang tao, dumadaloy ang sibilisasyon tungo sa teolohiya, metapisika at antroposentrismo. Ginampanan ng makabagong rasyonalismo ng Kanluran ang papel ng pagpapasok sa sibilisasyon ng Kanluran sa ganitong agos. Kapag lumakas ang ganitong hilig, sa huli ay nagbabago ang humanismo tungo sa antroposentrismo.

Paano tinanggap ng Silangan ang ideolohiya ng Kanluran?

Uulitin ko: bilang biyologo, nag-iwan si Darwin ng dakilang nagawang tinatawag na teorya ng ebolusyon. Ngunit sa mekanismong nagpapaliwanag sa teorya ng ebolusyon, nakagawa si Darwin ng malaking pagkakamali, at ito ang lumikha ng Darwinismo bilang ebolusyong pangkultura. Ito ay dahil buong tinanggap ni Darwin ang impluwensiya ng sibilisasyon ng Kanluran noon na lubhang kumikiling sa kakayahan ng espiritu. Ang teorya ng ebolusyon ni Darwin, gaya ng nakasulat sa kanyang aklat, ay lubos na sumusunod sa pilosopiyang Kanluranin at sa mga teorya ng klasikong pisika: ang unti-unting pagbabago at ang pakikibaka. Batay rito, nakipag-ugnayan ang teorya ng ebolusyon ni Darwin sa ideolohiya at tumungo sa ebolusyonismong panlipunan. Dahil sa ebolusyonismong panlipunan, itinuring ng ideolohiya na posible ang pagtatayo ng utopia sa hinaharap at walang-pag-aatubiling gumawa ng malalakas at sukdulang hakbang para rito. Nagdulot ito ng kalagayang binabalewala ang di-nagbabagong etika ng kasalukuyan para sa isang utopia sa hinaharap na hindi kailanman matutupad.

Sa sibilisasyon ng Diyos ng Kanluran, umiiral nang magkasalungat o magkaaway ang espiritu at likas na hilig. Sa loob ng mahigit ilang libong taon, taglay ng Kanluran ang pilosopiyang “ang tao ay isang espiritung maaaring maging katulad ng Diyos ngunit hinahawakan ng likas na hilig”. Nagpatuloy ito mula sa daigdig ng pilosopiyang Griyego hanggang sa makabagong pilosopiyang rasyonalista. At ang ganitong pagtatakda sa kalikasan ng tao, ibig sabihin, ang pagtatakda na ang espiritu ang gitna ng tao, ang kumikilos bilang bukal ng paglikha ng kanilang teolohiya, metapisika at ideolohiya.

Sa usapin ng kalikasan ng tao, sumusunod ang Silangan sa pilosopiyang saligang katapat ng sa Kanluran. Kung titingnan mula rito, mahirap para sa Silangan na sambahin ang ideolohiya ng Kanluran tulad ng mga taga-Kanluran. Ang penomeno ng paggawang ganap sa kakayahan ng espiritu na kinapitan ng Kanluran, ibig sabihin, ang paglikha ng panahon ng mga ideolohiya, ay posible lamang sa isang sibilisasyong nagdudulot ng maling akalang kumikilos lamang ang tao ayon sa agos ng espiritu. Iginiit nila ang napakalaking pagbaluktot sa kalikasan ng tao bilang tagapangunang misyon ng pagsulong at ebolusyon. May isang bansa bukod sa Kanluran na nabighani sa ganitong “baliw” na mga teoryang metapisiko ng Kanluran: ang Japan noong huling bahagi ng ika-19 na siglo at unang bahagi ng ika-20 siglo.

Bagaman bahagi ng Silangan, nahulog ang Japan sa agos ng pagsamba at buong pagsunod sa sibilisasyon ng Kanluran na nalulong sa rasismo. Lubusang binalewala nito ang pagkakaiba ng Silangan at Kanluran at naniwalang ang kaisipang Kanluranin lamang ang makapagpapangyari sa tagumpay ng Japan sa hinaharap. Malaki ang naging impluwensiya ni Fukuzawa (1835–1901) sa daigdig ng kaisipang Hapones noong panahon ng Restorasyong Meiji noong ika-19 na siglo. Ipinasok niya sa Japan ang mga maunlad na institusyong Kanluranin gaya ng pamamahayag at ng dobleng pagtatala sa akawnting, at umangat siya bilang isang positibong presensiyang kailangang-kailangan sa modernisasyon ng Japan. Nakagugulat ang lawak ng kanyang kaisipan, anupat matatawag siyang “tao ng Renasimiyento”. Gayon kalaki ang paggalang sa kanya sa Japan anupat pinalamutian ng kanyang larawan ang sampung-libong-yen na papel na salapi.

Ngunit sinikap niyang ipasok nang buo sa ugnayang pandaigdig ng Japan ang ideolohikong paraang Kanluranin ng pananatili ng pinakaangkop. Ibig sabihin, sinikap niyang ipasok sa Silangang Asya ang teorya ng ebolusyon ni Darwin ng pananatili ng pinakaangkop at isang teorya ng digmaan na tulad ng Lebensraum (Lebensraum, espasyong pantirahan) na itinampok pagkaraan ni Hitler.²⁴² Ginamit ang teorya ng espasyong pantirahan ng heograpong Aleman na si Ratzel (Ratzel) sa kanyang aklat noong 1897, Heograpiyang Pampolitika; inihambing niya ang estado sa isang buhay na organismo at iginiit na kailangan ng Alemanya ng mas malawak na teritoryo para lumago at mabuhay. Ito ang paglalapat sa lipunang pandaigdig ng teoryang “digmaan ng lahat laban sa lahat”. Pinanghawakan ni Fukuzawa ang kaisipan ni Spencer (1820–1903), na uso noon sa Kanluran, at sinikap itong ilapat sa Silangan. Kumbinsido si Spencer na ang mga prinsipyo ng pananatili ng pinakaangkop at likas na seleksiyon ay buong kumikilos hindi lamang sa siyentipikong teorya ng ebolusyon kundi pati sa lipunan ng tao. Sinikap ni Fukuzawa na ilapat sa pandaigdigang antas ang teoryang ito sa ibang bansa.

Tinaya ni Fukuzawa na ang Korea at Tsina ay mga bansang nahuhuli sa ebolusyon, mga walang-hanggang atrasadong bansa na hindi makakasama ng Japan. Sa pagtatampok ng teoryang “Datsu-A Nyū-Ō” (脫亞入歐, lumabas sa Asya at pumasok sa Europa), nabuo sa kanya ang kaisipang sakupin ang atrasadong mga kalapit na bansa ng Asya. Ang kaisipang makaliligtas at uunlad lamang ang Japan sa hinaharap kapag lumabas ito sa Asya at naging tulad ng Europa, ibig sabihin, ng Kanluran, ang naging sandigan ng kanyang buong kaisipan. Nakipag-alyansa ang Japan sa Alemanya ni Hitler. Sinikap ng mga Hapones na gayahin ang lahat ng tungkol sa Alemanya, na itinuring nilang pinakanangunguna sa pagkatawan sa hinaharap. Bilang resulta, kung paanong itinulak ng Alemanya ni Hitler ang buong Kanluran sa digmaan at iniwan itong wasak, itinulak din ng Japan ang buong Silangang Asya sa digmaan at iniwan itong wasak.

Ang teorya ni Fukuzawa ng pananatili ng pinakaangkop na Kanluranin ay nabigo rin sa huli sa Silangan, kung paanong bumagsak si Hitler sa Kanluran. Lubusan niyang itinapon ang espiritu ng Silangan, ang doktrina ng di-hayag, ang etika, ang yin-yang at ang pagpupunan, at nalulong sa teoryang Kanluranin ng pananatili ng pinakaangkop na nakasalig sa doktrina ng hayag, pananaig ng batas, mabuti-at-masama at pakikibaka. Ito ang penomeno ng pagkadaig sa sibilisasyon ng Kanluran na lumikha ng mga ideolohiya habang nababaliw ang espiritu nito. Itinuring niyang lohika ng mahihina na walang kahit kaunting halaga ang mahabang tradisyon at malalim na kultura at pilosopiya ng Silangan na nagsasabing dapat may etika kahit sa pagitan ng mga bansa. Buong ginaya ng Japan ang di-sibilisado at barbarong paraan ng pagkilos ng Kanluran: ang pananakop, pagsasamantala, at ang batas ng malakas na kumakain sa mahina na sumasandig sa lakas-militar. Ang sumusunod ay nilalaman ng artikulong “Paglabas sa Asya” na inilathala ni Fukuzawa noong 1885:

Kapag dumating sa Silangan ang sibilisasyon ng Kanluran, ang lahat ng puno at dahon ng damo sa Silangan ay susunod sa hangin ng Kanluran. Sa palagay ko, kapag sinakop ng sibilisasyon ng Kanluran ang Silangan, ang dalawang bansang Tsina at Korea ay hindi makaliligtas nang may kalayaan. Kahawig ito ng kalagayan ng isang makatarungang tao na nakatira sa tabi ng isang nayong namumuhay sa kamangmangan, paglabag sa batas, karahasan at kalupitan. Hindi natin maaaring hintayin ang panahong uunlad ang Tsina at Korea upang sama-sama nating paunlarin ang Asya. Sa halip, dapat nating lubusang iwan ang hanay ng Asya at itaya ang ating sarili sa pagtataya ng ating hinaharap sa mga bansa ng Kanluran. Ang nakikisama sa mga barbaro ay itinuturing na barbaro. Kaya dapat nating lubusang bunutin sa ating puso ang mga barbarong bansa ng Asya. ²⁴³

Ngunit sa kabila ng ganitong pagsisikap ni Fukuzawa at ng militarismong Hapones, sa huli ay nabigo ang pagpapalaganap ng ideolohiya ng Kanluran sa Silangan. Nagpapakita ang mga bansa ng Silangan ng padron sa ideolohiya na naiiba sa Kanluran. Taos-pusong sinikap ng mga bansang Kanluranin na ipatupad ang mga ideolohiya ng pasismo o komunismo, at ang lahat ng bansang ito ay naglaho kasabay ng pagkabigo ng ideolohiya. Ang sanhi ng kanilang paglaho ay nakasalig ang ideolohiya sa maling pagkaunawa o maling paghatol sa kalikasan ng tao. Ngunit iba ang saloobin ng Silangan sa ideolohiya kaysa sa Kanluran. Sinikap ng Japan na sipsipin ang pasismo ng Alemanya, at sinikap ng Tsina na sipsipin ang komunismo ng Unyong Sobyet. Ngunit sa halip na ang paraang Kanluranin na pagiging tapat sa ideolohiya at pagtataya rito ng buong kapalaran ng bansa, pinili ng mga bansa ng Silangan ang tradisyonal na paraan ng Silangan na tinatawag na sinkretismo (syncretism), ang paggamit sa ideolohiya para sa kapalaran ng bansa.

Nang matapos ang panahon ng mga ideolohiya sa pagbagsak ng pasistang Alemanya at paglaho ng komunistang Unyong Sobyet, naging paksa ng interes kung paano haharapin ng mga bansa ng Silangan ang mga ideolohiyang ito. Tinatanggap nila ang ideolohiyang Kanluranin sa sinkretikong anyo ng Silangan. Kahit ang mga bansa sa Silangan na nagtataguyod ng komunismo ay hindi kumakapit sa mithiing komunista, kundi sumusulong sa saloobing ginagamit ang anumang kailangan sa pamamahala ng estado mula sa nilalaman ng mithiing iyon. Sa huli, dahil sa ganitong paraang Silanganin ng sinkretikong pamamahala ng estado, ang mga bansang nagtataguyod ng komunismo ay pawang naglaho sa Kanluran at nananatili lamang sa Silangang Asya.

Sa kaso ng Japan, noong panahon ng militarismo, sinikap nitong itapon ang mga katangian ng sibilisasyon ng Silangan at sundin ang dalawahang pilosopiya ng paghihiwalay at pakikibaka ng Kanluran. Ngunit matapos matalo sa Estados Unidos sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, biglang itinapon nito ang pasismo, ipinahayag ang sistemang demokratiko ng Amerika at nagsikap itong sundin. Isang nakagugulat na pagbabagong-anyo. Ang biglaang paglipat mula sa pasismo tungo sa demokrasya ay nagmula sa pagsisikap ng Japan na, di-tulad ng Kanluran, hanapin sa huli ang paraang Silanganin ng paggamit sa ideolohiya ng Kanluran. Maituturing na sa ganitong anyo, sukdulan at palihis na ipinakikita ng Japan ang mga katangian ng sibilisasyon ng Silangan. Ang hilig ng panloob na politika ng Japan pagkatapos ng digmaan, kung saan nagaganap ang pagpapalit ng pamahalaan hindi tulad sa Kanluran sa pagitan ng mga pamahalaang hinati ng ideolohiya kundi sa pamamagitan ng pagsasaayos sa pagitan ng mga paksiyon sa loob ng iisang partido, ay nagpapakita rin ng mga katangian ng sibilisasyon ng Silangan.

Ginagamit ng Tsina ang paraan ng paggamit sa ideolohiya ng Kanluran habang pinananatili ang saligan ng kaisipan ng Silangan. Sa loob ng balangkas ng pilosopiya ng sinkretismo, itinuturing at ginagamit ng Tsina ang komunismo bilang isa sa mga paraan ng pamamahala ng estado. Di-tulad ng paraang Kanluranin ng doktrina ng hayag na ipinauubaya ang pamamahala ng estado sa pilosopiyang komunista at buong sinusunod ito, patuloy na nagsisikap ang Tsina na sundin ang mga katangian ng sibilisasyon ng Silangan. Ang lahat ng bansang komunista sa Kanluran ay nagtapon ng komunismo at bumagsak, ngunit pinananatili ng Tsina ang komunismo habang ginagamit sa pamamahala ng estado ang ilang kailangang bahagi nito. Kung paanong sa kasaysayan ay ginamit ng Tsina sa pamamahala ng estado ang Taoismo, Konfusyanismo at Budismo, ginagamit din nito sa pamamahala ng estado ang mga kailangang bahagi mula sa nilalaman ng mithiing komunista. Habang ginagamit ang komunismo, ginagamit din ng pamahalaan ng Tsina ang kaisipang Konfusyano, sa pagtatampok kay Confucius bilang kinatawan ng sibilisasyong Tsino at sa pagpapalaganap nito sa daigdig sa pamamagitan ng mga “Institutong Confucius”. Ito ay dahil sinusunod ng sibilisasyong Tsino ang katangian ng sibilisasyon ng Silangan na, sa halip na magpatali sa anumang pilosopiya o hipotesis, ginagamit sa pamamahala ng estado, ayon sa sinkretismo (syncretism), ang lahat ng sistemang pilosopikong nilikha ng tao.

Sa huli, sa pag-aangkat man ng kaisipan o sa kapalaran ng bansa, ipinakikita ng sinkretikong saloobin ng mga komunistang bansa ng Silangang Asya ang pagkakaibang pangsibilisasyon sa dogmatikong saloobing kinalulungan ng mga bumagsak na komunistang bansa ng Kanluran. Ang ganitong pag-unawa at pag-aangkop ng Silangan sa ideolohiyang nilikha ng Kanluran at minsang nangibabaw sa daigdig noong ika-20 siglo ay dahil sa mga katangiang nakatago sa sibilisasyon ng Silangan. Ang mga katangiang ito ay matatagpuan higit sa lahat sa pag-unawa sa kalikasan ng tao na likas sa sibilisasyon ng Silangan. Posible ito dahil sa usapin ng kalikasan ng tao, hindi sinusunod ng sibilisasyon ng Silangan ang utos ng espiritu tulad ng Kanluran, kundi ang doktrina ng pagpupunan na pinagtutugma sa paraang yin-yang ang likas na hilig at ang espiritu.