Paano magiging mabuti ang tao kung walang Diyos (神)?

1) Ang ren (仁) at ang pag-ibig (愛): ang etikang lumalampas sa lahat ng kaisipan

Naimbento ng sangkatauhan ang pagsulat noong mga 3000 BK. Mula rito nagsisimula ang tinatawag na “kasaysayan”. At mga dalawang libong taon pagkaraan, nagsimulang mamulaklak sa maraming dako ng lipunan ng tao ang kamangha-manghang sibilisasyon. Iisang beses lamang naganap ang ganitong panahon ng pagsabog ng sibilisasyon. Ito ang tinawag ni Karl Jaspers na “Panahong Aksiyal”. Sa loob lamang ng ilang daang taon, magkakasunod na isinilang ang mga dakilang guro ng sangkatauhan, sina Confucius, Laozi, Socrates, ang Buddha at Hesus, at hindi nagtagal ay isinilang din si Mahoma. Nakatuon sila sa saligang tanong kung paano tayo dapat mabuhay sa lipunan ng tao. Sa tanong na “Paano tayo dapat mabuhay?”, nagbigay ng kani-kaniyang sagot ang mga dakilang guro ng sangkatauhan. Ito ang pag-ibig sa kapwa (love your neighbor) ng Kristiyanismo, ang ren (仁, empathy) ng Konfusyanismo, ang habag (compassion) ng Budismo, at ang pagmamahalang magkakapatid (brotherly love) ng Islam.

Kung susuriing mabuti, nagkakaisa ang mga sagot na ito sa iisa. Ang inihandog nila sa sangkatauhan ay iisang etika. Magkakaiba ang paraan ng pagpapahayag, ngunit lahat ay nangangahulugang “pag-ibig sa kapwa”.

Ang ren (仁) ay ang pag-ibig sa kapwa tao. (Mga Analekta 12, “Yan Yuan”)

Ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili. (Levitico 19:18, Mateo 22:39)

Bakit pag-ibig sa kapwa? Kaugnay ito ng kalikasan ng tao. Ang bawat tao, walang eksepsiyon, ay ipinanganganak na may “malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa”. Napananatili lamang ang lipunan ng tao kung pagtutugmain ang mga ito. Kung gayon, kailangang yakapin ng mahinang pagmamalasakit sa kapwa ang malakas na pagkamakasarili. Ang paraan nito ay ang pag-ibig sa kapwa.

Ang kasakiman sa ari-arian at ang pagnanasa sa karangalan ang pinakamalakas sa tao, at para rito ay nagpapaligsahan ang tao upang mauna sa iba. Ang ilang natatanging tao ay nakauunawa sa pagmamalasakit sa kapwa, inilalapat ito sa kanilang buhay, at nagiging pinuno (君子). Ngunit ang karamihan ng tao (小人) ay tinatangay ng pagkamakasarili at nagiging nilalang na hindi makatakas sa kasakiman sa buong buhay nila. Sa kalikasan, walang pagkakaiba ang pinuno sa kalahok (xiaoren, 小人). Ibig sabihin, ang pinakamalakas na kalikasan ng tao na angkop kapwa sa pinuno at sa kalahok ay ang pagkamakasarili, ibig sabihin ang kasakiman. Ang kasakimang ito ay kung minsan ay inaayos at pinangangasiwaan ng isip, ngunit madalas ay lalo pang pinalalaki at pinalalakas ng isip. Sa huli, ang pangangasiwa sa kasakiman ang ubod ng etika.

Ang pangangasiwa sa kasakiman ay ginagawa ng isip. Sa kalikasan ng tao, mapagpasyang mahalaga ang papel ng isip, ngunit may hangganan ito. Hindi matatamasa ng isip ang kalayaan ng pinagmumulan ng liwanag. Ang isip ay salamin lamang. Ito ang saklaw na ibinigay sa isip sa kalikasan ng tao. Kung tatangkain ng isip na lumabas sa saklaw ng pagkilos na likas sa likas na hilig at kumilos bilang pinagmumulan ng liwanag, nagdudulot ito sa tao ng nakamamatay na panganib. Sapagkat ginagamit ang isip upang bigyang-katwiran ang paghahangad ng kasakiman at balewalain ang etika. Dito mismo nakasalalay ang kahalagahan ng etika. Ang etika ang pumipigil sa paglihis ng isip.

Malinaw na lumilitaw ang pagkakaiba ng Silangan at Kanluran sa ugnayan ng tao sa tao kapag inihambing ang Konfusyanismo ng Silangan at ang Kristiyanismo ng Kanluran. May malalim na pagkakahawig ang mga aral nina Confucius at Hesus: ang ren (仁, pagkamakatao), ibig sabihin ang pag-ibig sa kapwa. Ngunit sa kabila ng iisang panimulang punto, sa huli ay sinikap ng Kanluran na ayusin ang ugnayan ng tao sa pamamagitan ng mga utos (pamamahala ng batas), at ng Silangan sa pamamagitan ng etika. Itinuro sa atin ni Hesus, tulad ni Confucius, ang etikang pangkalahatan ng sangkatauhan, ang pag-ibig sa kapwa. Ang ren (仁), na itinakda ng Konfusyanismo bilang pinakamataas na halaga sa pagitan ng mga tao, ay ipinaliwanag ni Confucius bilang pag-ibig sa tao. Iniwan din sa atin ni Hesus ang talinghaga ng mabuting Samaritano: ibigin ang kapwa anuman ang kanyang pananampalataya o lipi. Nag-iwan siya ng pandaigdig na pananaw na etikal. Matatag na iningatan ng sibilisasyon ng Silangan ang mga pangunahing kaisipan nito: ang Dao (道) ng kalikasan at ang ren (仁) ng lipunan ng tao na nakasalig dito. Ito ay pandaigdig na pananaw na etikal na lumalampas sa lahat ng relihiyon, lipi at kaisipang siyentipiko. Sa kabilang dako, ang sibilisasyon ng Kanluran, ayon sa doktrinang panrelihiyon, ay paulit-ulit na nagtunggali at nag-alinlangan sa pagitan ng gawa (etika) at pananampalataya (relihiyon). Sa ilalim ng impluwensiya ng Kristiyanismo, sa kabila ng maraming pagsisikap na pagtugmain ang pananampalataya at pag-ibig, sa realidad at sa kasaysayan ay higit na pinahalagahan ng relihiyon ang pananampalataya kaysa sa gawa. Kumilos ang prinsipyo ng pangangalaga sa sarili.

Ipinakikita ng kasaysayan ng Kanluran na, nang hindi maiiwasan, ang ginawang mahalagang pamantayan sa paghatol sa tao ay hindi kung gumagawa ba siya ng mabuting gawa kundi kung Kristiyano ba siya o hindi. Matapos lamang ang kalagitnaan ng ika-20 siglo umabot ang Kanluran sa kalagayang nagsisikap itong lumabas sa mapanakop na pananaw na etikal ni Aristoteles na nakasentro sa lipi at sa mapanakop na pananaw na etikal na nakasentro sa relihiyon, at tanggapin ang pandaigdig na pananaw na etikal na walang kinalaman sa lipi o relihiyon. Mabuti naman. Ngunit ang pamana ng mapanakop na pananaw na etikal na matagal nang isinagawa ay nananatiling mabigat na pasanin. Sapagkat tumagos ito sa bawat sulok ng pilosopiya at mga sistema ng kaisipan ng Kanluran.

Hanggang sa unang bahagi ng ika-20 siglo, maraming pilosopong Kanluranin ang naggiit na dahil biyolohikong nakahihigit ang mga Kanluranin sa mga taga-Silangan, nagkaroon ang Kanluran ng nakahihigit na sibilisasyon. Kung gayon, hindi na natin kailangang magsikap na tukuyin ang sanhi. Sapat nang tanggapin na dahil biyolohikong nakahihigit ang mga Kanluranin sa mga taga-Silangan, naging nakahihigit ang sibilisasyon ng Kanluran sa sibilisasyon ng Silangan. Ngunit iba ang usapin kung ang mga taga-Silangan at mga Kanluranin, bilang Homo sapiens, ay nagbabahagi ng iisang katangiang henetiko sa yugto ng ebolusyon. Sapagkat ang pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ay hindi nagmumula sa pagkakaiba ng lahi. Dapat tanggapin na ang pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ay nagmula sa pag-uugnayan ng tao at ng kanyang kapaligiran, sa madaling salita, sa pagkakaiba ng kapaligiran, ibig sabihin ng sibilisasyon.

Sa sibilisasyon ng Silangan, dahil ang etika mismo, nang walang relihiyon, ang ubod ng sibilisasyon, hindi kailangang ipilit ang etikang nakapaloob sa doktrinang panrelihiyon. Ginagawa nitong pilosopiyang pampolitika ang etika sa paghahati sa pantas at bayan ng Taoismo, at sa pinuno (junzi, 君子) at kalahok ng Konfusyanismo. Ang pantas at ang pinuno mismo ang pagpapahayag ng politikang etikal. Sa sibilisasyon ng Kanluran, ang usapin ng etika ay kaugnay ng usapin ng mabuti at masama. Pinalayas ang tao mula sa paraiso, ang hardin ng Eden, nang kainin niya ang bunga ng punongkahoy ng pagkakilala ng mabuti at masama. Sinasabing bago kumain ng bungang iyon, nabuhay ang tao nang hindi nagtatrabaho sa paraiso ng hardin ng Eden, kasama ng ibang hayop. Ngunit nang kainin niya ang bunga, pinalayas siya sa paraiso.

Dahil may isip, ang tao, hindi tulad ng ibang hayop, ay nahuhulog sa bitag ng walang katapusang paghahangad ng sariling kasakiman. Gaya ng nasa relihiyon, nang magkaroon ang tao ng bunga ng pagkakilala ng mabuti at masama, ang isip, kinailangan niyang, hindi tulad ng ibang hayop, patuloy na magtrabaho upang hangarin ang kasakiman. Sa pagkain ng bungang iyon, namulat ang tao sa isip, at dahil may isip, nakikilala niya ang mabuti at masama. Ngunit kung mag-iisip at kikilos ang tao na para bang kayang kilalanin ng isip ang mabuti at masama ayon sa nais nito at gawin ang anumang gusto nito, madalas ay gumagawa siya ng pasyang lumalabag sa pangako sa Diyos. Ito ang hangganan ng isip at ang bitag na nakatago rito. Kayang akayin ng isip sa mabuting panig ang kasakimang nakatago sa likas na hilig, ngunit kaya rin itong akayin sa masamang panig. Narito ang babala sa tao kaugnay ng bunga ng pagkakilala ng mabuti at masama. Ang babalang ito ang pangangailangan sa etika, ibig sabihin, ang dahilan ng pag-iral ng Sampung Utos.

Ngunit sa kasaysayan, madalas ay hindi ipinakikita na naisasagawa nang buo ang aral na iyon sa larangan ng etika. Ayon sa kalagayan, nabubuo ang mga dogmang sumisira sa pag-ibig sa kapwa. Ngunit ang mga dogmang ito ay nilikha ng tao at may halagang limitado lamang sa panahon at lugar. Sa relihiyon, may mga dogmang nakabalot sa pananampalataya. Sa Konfusyanismo din, may mga dogma, gaya ng mahigpit na paraan ng pagsamba sa mga ninuno. Sa Budismo, may mga dogmang ipinasok na walang kaugnayan sa mga unang aral, gaya ng impiyerno at paraiso. Ngunit hindi matatakpan ng mga dogma ang pag-ibig sa kapwa. Kaya lalong kailangan ang pag-ibig sa kapwa:

Kaya walang magagawa kundi magpasyang ang umuusig sa taong matapat at matuwid dahil lamang magkaiba ang kanilang opinyon, o magkaiba ang kanilang kredo o doktrina, ang siyang tunay na Antikristo (anti-Christ). ³²⁶

Ang Sampung Utos ni Moises ay ginawa nang itinatag at pinalalakas ng mga Hudyo ang kanilang bansa, ibig sabihin, nang kaya nilang igiit ang katarungan. Nagmula ito sa kalagayang nakatutulong sa pananatiling buhay ang paggiit sa pananampalataya lamang. Ngunit noong panahong nabuhay si Hesus, wala sa kalagayan ang mga Hudyo na igiit ang katarungan. Ang bayang Hudyo ay sinakop ng Roma. At dahil laganap noon sa rehiyon ng Mediteraneo ang kaisipang Helenistiko, kinailangan din ng Hudaismo na palawakin ang tanaw nito mula sa bayang Hudyo tungo sa mga tao ng buong daigdig. Ito ang sanhi ng pagsilang ng Kristiyanismo.

Noong panahon ni Hesus, ang Helenismo ang naging diwa ng panahon. Ang Helenismo ay ang paglaganap ng kaisipang Griyego sa daigdig ng Mediteraneo. Nabuo ito matapos sakupin ni Alejandro Magno ang Ehipto, Persia at India. Pagkamatay ni Alejandro, nagtatag ang kanyang mga heneral ng ilang kaharian sa Mediteraneo, Persia, Ehipto at bahagi ng India, at isinilang ang Helenismo nang sipsipin ng sibilisasyong Griyego ang mga sibilisasyon ng mga nasakop na lupain. Sa heopolitika, naging malakas ang katangiang kosmopolitano ng Helenismo, at kasabay ito ng panahon ng paglaganap ng doktrina ng hayag na naghahangad ng ganap na katotohanan, na kinakatawan nina Socrates, Plato at Aristoteles.

Isinilang din ang Kristiyanismo sa panahong kailangan nang lisanin ng Diyos ang katangiang pantribu ng Hudaismo at lumawak sa buong daigdig. Sa ganitong kalagayan, hindi maigigiit ang katarungang “mata sa mata, ngipin sa ngipin” gaya ng sa batas ni Moises. Sa halip, walang ibang maisisilang kundi isang bagong etika: “Ibigin ninyo ang inyong mga kaaway”, “Kapag sinampal ka sa kanang pisngi, iharap mo rin ang kaliwa”, “Kapag nais kunin ang iyong panloob na damit, ibigay mo pati ang iyong balabal”. Masasabing naunawaan ni Hesus ang pagiging relatibo ng batas at nananawagang lampasan ito. “Si Hesus ay isinugo hindi upang ingatan ang isang bansa at magtatag ng batas nito, kundi upang ituro ang iisa at tanging pandaigdig na batas.” ³²⁷ Sa Lumang Tipan, ayon sa utos ng Diyos, ang sinumang magtrabaho sa araw ng Sabbath ay dapat patayin. Ngunit nilinaw ni Hesus na ang Sabbath ay ginawa para sa tao. Ang halaga ni Hesus ay nasa pagtuklas niya, nang mag-isa, sa gitna ng agos na naggigiit ng katarungang Hudyo upang mapanatili ang estadong pantribu at sa kasagsagan ng kapangyarihan ng Roma kung saan ang lakas ang itinuturing na katarungan, ng pananaw na etikal na lumalampas sa panahon at lugar: “Ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili.”

“Kung hindi ako para sa aking sarili, sino ang magiging para sa akin? Kung para lamang ako sa aking sarili, ano ako?” Hindi ba’t ang sagot sa ganitong palaisipang tanong ng Talmud ay ibinigay ni Hesus? Nagbibigay rin si Confucius ng sagot, na nagpapahayag ng kaisipang katulad ng kay Hesus: “Hindi ako maaaring mamuhay nang kasama ng mga ibon at hayop. Kung hindi ako taong namumuhay sa gitna ng mga tao, ano ako?” (Mga Analekta 18:6) Sa Konfusyanismo, ang paggiit ng tatlong taong pagluluksa matapos mamatay ang magulang ay nagdulot ng maraming pagtatalo. Lumilitaw din sa Mga Analekta ang mga talatang naggigiit ng tatlong taong pagluluksa. Ngunit ang ren (仁) ni Confucius ay walang pagkakaiba sa pag-ibig sa kapwa ni Hesus (Samaritan Love). Malinaw na sinasabi ni Confucius na ang 仁 ay ang pag-ibig sa tao: “Nagtanong ang isang alagad tungkol sa 仁. Sumagot si Confucius: ang 仁 ay ang pag-ibig sa tao” (Mga Analekta, kabanata 12, “Yan Yuan”, 顏淵篇). Sinabi ni Sima Niu nang may nababahalang mukha: “Ang lahat ay may mga kapatid, ako lamang ang wala.” Sinabi ni Zixia: “Narinig ko na ang kamatayan at buhay ay nakasalalay sa tadhana, at ang pagyaman at pagkakaroon ng karangalan ay nakasalalay sa Langit. Kung ang pinuno ay maingat at walang pagkakamali, at magalang at may kagandahang-asal sa pakikitungo sa iba, ang lahat ng tao sa buong daigdig ay kanyang mga kapatid. Bakit mababahala ang pinuno na wala siyang kapatid?” (Mga Analekta 12:5). Ang malalim na kahulugan ni Confucius ay hindi kailanman ang pagtuturo ng walang-kondisyong katapatan at paggalang sa magulang, o ng matigas na ugnayan ng ama at anak o ng hari at sakop.

Ang inilarawan ni Confucius bilang pinakamataas na mithiing lipunan ay ang lipunan ng Dakilang Pagkakaisa (大同社會), kung saan “hindi itinuturing na magulang ang sariling magulang lamang, at hindi itinuturing na anak ang sariling anak lamang”. ³²⁸ Naglalayon din ang politika sa lipunan ng Dakilang Pagkakaisa: ang politika ay ang pagganap ng hari bilang hari, ng ministro bilang ministro, ng ama bilang ama, at ng anak bilang anak ³²⁹ Sa ganitong konteksto, mariing iginiit ni Mencius na ang haring nagpabaya sa bayan ay nagiging tulisang malupit (殘賊) na sumira sa katarungan at ren, kaya dapat alisin ang ganoong hari. Marahil si Mencius ang unang pilosopo, sa Silangan man o sa Kanluran, na naggiit ng mga karapatan ng mamamayan laban sa namumuno. Sa Kanluran, lumitaw lamang ang kahawig na pilosopiya kina Locke noong ika-17 siglo at Rousseau noong ika-18 siglo. Idinidiin ni Mencius ang kahalagahan ng politika at ang pananagutan ng namumuno: kung paanong walang pagkakaiba ang pagpatay sa tao sa pamamagitan ng sibat at ng espada, wala ring pagkakaiba ang pagpatay sa pamamagitan ng espada at ng maling pamamahala.³³⁰ Iilan lamang sa mga Kanluranin ang nakaunawa sa tunay na kahulugan ni Confucius. Kilala lamang siya ng karamihan bilang taong naggiit ng makalumang pagsamba sa mga ninuno.³³¹

Ang kaisipang Budista ng habag vs ang nirvana

Ang malaking pandarayuhan ng mga bayan, na nagpabagsak sa Imperyong Romano at nagdala ng pagbagsak ng sinaunang sibilisasyon ng Kanluran, ay hindi limitado sa Europa. Sa Tsina din, sa parehong panahon, maramihang lumusob ang mga ‘barbaro’ at sinakop ang buong lupain ng Tsina, at pumasok ang Budismo, isang dayuhang kultura; kaya sa loob ng mga tatlong daang taon mula ika-3 hanggang ika-6 na siglo, sa tinatawag na panahon ng Anim na Dinastiya (六朝), hinarap ng Tsina ang pinakamalaking krisis sa kasaysayan nito, hindi lamang sa politika kundi pati sa kultura. Isa itong malaking krisis na maihahambing sa pagbagsak ng dinastiyang Qing at sa pagpasok ng sibilisasyong Kanluranin na haharapin ng Tsina mga 1,500 taon pagkaraan.

Kung ang kultura ng Silangan ay naging kultura ng doktrina ng hayag tulad ng kultura ng Kanluran, o kung ang Budismo ay hindi limitado sa etika kundi isang komprehensibong kulturang sumasaklaw sa lahat ng panig ng kultura, gaya ng politika, militar at ekonomiya, tulad ng kultura ng Kanluran o ng Silangan, maaaring bumagsak din ang imperyong Tsino tulad ng Imperyong Romano. Ngunit hindi lamang muling bumangon ang Tsina bilang estado at itinatag ang dinastiyang Tang; “isinaTsino” rin nito ang Budismo, at nang hindi nawawala ang diwa ng kulturang Tsino ay sumipsip ito ng bagong sigla at nakaranas din ng renasimiyento sa kultura. Kaya napanatili ng Tsina ang kalamangan nito sa kultura at politika laban sa Kanluran sa loob ng mga sanlibong taon.

Anong impluwensiya sa Tsina ang Budismo na nagbigay-daan sa renasimiyento ng kulturang Tsino? At sa kabaligtaran, anong impluwensiya sa Budismo ang kulturang Tsino? Ano ang kahulugan ng kasabihang “higit na naging Tsino ang Budismo kaysa naging Budista ang Tsina”? Paano ito maipaliliwanag sa liwanag ng paghihiwalay o pagkakatugma ng isip at katawan, na ginawa nating pamantayan sa pagkilala ng mga kultura, ibig sabihin ng kultura ng doktrina ng hayag at kultura ng doktrina ng di-hayag? Ang tradisyonal na relihiyon ng India, ang Brahmanismo, ay naghihiwalay din sa isip at katawan, tulad ng Hudaismo ni Moises. Ang Brahma (Brahma) ng relihiyong Indian ay katapat ng Diyos (神) ng mga relihiyong ipinahayag, at kapwa sila lampas sa kalikasan. Mahusay itong naipahayag sa Upanishad (Upanishad).

Sa kamangmangan ay binabalot ng tao ang kanyang tunay na sarili, at itinuturing na kapareho ng kanyang sarili ang balot ng materya; sa paglampas dito, siya ay nagiging kaisa ng Brahman, ang dalisay na galak.³³²

Sa India, ang isip (Atman) na hiwalay sa katawan ay nagsisikap na maabot ang Brahman, at sa pagsisikap tungo sa Brahman na hindi maabot ng kamay, ang katawan ay isang pabigat. Kaya walang ibang magagawa kundi lumabas sa katawan. Ginulat at pinangilabot ng Buddha ang kanyang limang kasama nang tumanggi siyang ipagpatuloy ang pagpapakasakit at humingi ng pagkaing kinakain ng karaniwang tao. Natanto niya na ang anumang katotohanang maaabot ng tao ay maaabot ng utak na sapat na pinakakain sa isang malusog na katawan. Ang ganitong kaisipan ay ganap na bago at kakaiba sa panahong iyon at sa bansang iyon.³³³ Ang kasabay na nadama ng Buddha, na nakatanto sa pagkakatugma ng isip at katawan, ay natural na hindi maaaring paghiwalayin ikaw at ako at dapat tayong magkatugma; ito ang lumilitaw bilang kaisipan ng habag.

Idinidiin sa Budismo ng Buddha ang makatotohanang saloobing nakatuon sa ganitong kaisipan ng habag. Na tinanggihan ng Buddha ang transendenteng saloobin ng tradisyonal na Hinduismo, ibig sabihin ang hilig nitong metapisiko, at binigyang-halaga ang makatotohanang mga suliranin ng buhay, ibig sabihin ang mga suliranin mo at ko, ay mahusay na lumilitaw sa isang kuwentong itinala sa Majjhima Nikāya (經). Kay Māluṅkyaputta, na humihingi ng paliwanag sa mga tanong na tulad ng mga antinomiyang metapisiko ni Kant, kung walang hanggan ba ang daigdig o hindi, kung walang hangganan ba ang daigdig o may hangganan, kung iisa ba ang kaluluwa at likas na hilig o magkahiwalay, kung ang banal (聖者) ba ay nabubuhay pa matapos mamatay o natatapos na lamang, ganito ang sagot ng Buddha.

Māluṅkyaputta, ang buhay na panrelihiyon ay walang kinalaman sa dogma kung walang hanggan ba ang daigdig o hindi. Mayroon man o wala ang ganoong dogma, mananatili ang iba’t ibang paghihirap sa buhay na ito na nais kong pawiin: ang pagsilang (生), pagtanda (老), kamatayan (死), dalamhati (哀), pananaghoy (悲嘆), kasawian at kawalang-pag-asa·····.³³⁴

Hindi tulad ng Hudaismo o Brahmanismo, hindi nagtatakda ang Budismo ng pagsasalungatan ng isip at materya. Ang paggana ng isip ay inuunawa bilang isa sa mga gawain ng tao, tulad ng paggana ng ibang bahagi ng katawan. Hindi nangangaral ang Buddha tungkol sa atman (atman), ang ubod ng Brahmanismo. Hindi rin niya ipinaliliwanag ang anumang permanente at di-nagbabagong metapisikong substansiya. Itinuring lamang ng Buddha, tulad ni Confucius, ang sarili bilang isang tao. Hindi sila sumandig sa kapangyarihan ng Diyos o ng anumang transendenteng nilalang. Ang Budismo, tulad ng Konfusyanismo, ay nagpapaliwanag lamang kung paano pabubutihin ang daigdig na ito at kung paano mabubuhay ang tao nang mas mabuti. Sa puntong ito, ang Budismo, tulad ng Taoismo at Konfusyanismo, ay hindi relihiyon ng doktrina ng hayag kundi pilosopiyang etikal na nakasalig sa doktrina ng di-hayag. Ang paglikha ng ganap o transendenteng nilalang at ang pagtutulad ng sarili rito ay sa huli nagmumula sa makasariling ideya para sa pangangalaga sa sarili, at ito ang unang hakbang sa landas na naghihiwalay sa akin at sa iyo.

Sa sikolohiya ng bawat indibidwal, may dalawang ugat: ang likas na hilig na ipagtanggol ang sarili at ang likas na hilig na pangalagaan ang sarili. Upang ipagtanggol ang sarili, hinanap ito ng tao sa Diyos. Upang pangalagaan ang sarili, inisip ng tao ang atman na nabubuhay magpakailanman, ibig sabihin ang doktrina ng imortalidad ng kaluluwa. Sa kamangmangan, kahinaan, takot at pagnanasa, pinaniniwalaan ng tao ang dalawang ito, ginagawang aliw, at pinapanatag ang sarili. Ito ang dahilan kung bakit kumakapit ang tao sa dalawang ito at nagpapakita ng panatikong sigasig.³³⁵

Ang pagtanggi sa paghahati ng likas na hilig at isip noong panahon ng Buddha at ang pagtatatwa sa pagkakaiba mo at ko ay tunay na rebolusyonaryong saloobin. Tila nahulaan ng Buddha, tulad ni Hesus, na haharap sa malaking pagsalungat ang kanyang aral. Ang Buddha, na sumalungat sa pag-iisip na metapisiko, ay nagbabala laban sa mapagmatuwid na saloobing madalas hinahango ng pag-iisip na metapisiko bilang konklusyon.

Hindi tama na ang taong umiibig sa katotohanan ay gumawa ng mapagmatuwid na konklusyon na ito lamang ang katotohanan at ang lahat ng iba ay kasinungalingan. Maaaring magkaroon ng paniniwala ang isang tao. Kung sasabihin niyang ito ang aking paniniwala, nagsasabi siya ng totoo. Ngunit hindi siya dapat lumampas pa roon at kumuha ng ganap na paninindigang ang sarili lamang niyang paniniwala ang tama. Walang sinuman ang nasa kalagayang makapagsasabing ito lamang ang katotohanan at ang iba ay kasinungalingan.³³⁶

Sa pakikipaghiwalay sa kaugalian ng pagpapakasakit at sa pagtatatwa sa pag-iral ng atman, tinanggihan ng Buddha ang paghihiwalay ng isip at katawan. Sa pagtanggi sa Brahmanismo, tinanggihan ng Buddha ang paghihiwalay mo at ko. Nakasalig ang aral ng Buddha sa malalim na pilosopiyang nagtutulad sa iba at sa sarili (彼我). Itinuring niya na ang ugnayan ng mga tao ay dapat pamahalaan, higit sa anupaman, ng habag. Sa puntong ito, kaisa sa diwa ang kaisipan ng habag ng Buddha at ang ren (仁) ni Confucius, ang pag-ibig ni Hesus at ang pagmamahalang magkakapatid ni Mahoma. Tulad nina Hesus at Confucius, hindi nag-iwan ang Buddha ng nakasulat na aral. Ang kanyang mga aral ay inalala at tinipon ng mga Indian sa loob ng tatlong daan hanggang pitong daang taon matapos siyang pumanaw.³³⁷ Kaya napakahirap tukuyin ang totoo at hindi sa pagitan ng diwa ng aral ng Buddha at ng ipinasa ng kanyang mga alagad.

Sa prosesong ito, binigyan ng Budismong popular ng malaking halaga ang nirvana (nirvana; ang nir ay nangangahulugang 無 o 空, ang vā ay nangangahulugang 氣). Ang nirvana ay ang pag-abot sa kalagayan ng apoy na namatay, kung saan lubos nang naglaho ang mga pighati at pagkapit. Sinasabing kapag pumasok ang tao sa nirvana, lubos niyang napuputol ang kawing ng paghihirap at muling pagsilang at naaabot ang kalagayan ng paglaya. Maraming tao ang nag-aakalang ang nirvana ang ubod ng Budismo. At naniniwala rin ang ilan sa Budismo upang maabot din nila ang nirvana, sa pag-aakalang naabot ito ng Buddha. Ngunit kakaunti ang binanggit ng Buddha tungkol sa nirvana. Maliban sa pagbibigay-kahulugan dito bilang kawalan (無) o kahungkagan (空), halos wala siyang paliwanag. Ang nirvana ay kahanay ng langit ng Kristiyanismo at ng kaligayahan ng mga Griyego. May pang-akit ito, ngunit sa huli ay pananalita at palatandaang metapisiko.

Napagpasyahan ng lahat ng dakilang palaisip ng sangkatauhan na ang saligan ng etika ng tao ay ang “pag-ibig sa kapwa”. Ang pananaw na etikal ng pag-ibig sa kapwa na iniwan nina Buddha, Confucius, Hesus at Mahoma ay pinaikling anyo ng kasabihang “ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng pag-ibig mo sa iyong sarili” (love your neighbor as you love yourself). Ang pag-ibig sa kapwa ang sa huli ay nagiging iisa at tanging etika ng tao: “Itinuturo ng Bagong Tipan na ang lahat ng batas ay humahantong sa iisang batas: ‘Ibigin mo ang iyong kapwa’” ³³⁸ Ulit-ulitin natin sa isa’t isa araw-araw: “Iisa lamang ang moralidad at nagmumula ito sa Diyos. Magkakaiba ang mga dogma at nilikha ito ng tao.”³³⁹ Ngunit marami pa rin ang nalilito tungkol sa etikang ito na malinaw nang naipaliwanag noon pang matagal na panahon. ³⁴⁰

Nabubuhay pa rin tayo sa gitna ng maling pagkaunawa sa mga aral nina Confucius at Hesus. Hindi kayang mabuhay ng tao nang mag-isa. Anuman ang gawin, hindi maiiwasang magkahalo ang paggawa para sa sarili at para sa iba. Ang ren (仁) ay nangangahulugang pag-ibig sa kapwa na relasyonal. Itinatanong ni Confucius sa Mga Analekta: “Hindi maaaring makisama sa mga ibon at hayop. Kung hindi sa kapwa, kanino pa ako makikisama?” At itinatanong ng Talmud: “Kung hindi ako para sa aking sarili, sino ang magiging para sa akin? Kung para lamang ako sa aking sarili, ano ako?” Naibigay na ang sagot.

Dahil hindi hinanap ng Buddha ang kaligtasan ng indibidwal, hindi maaaring ang nirvana ang diwa ng kanyang aral. Hinangad ng Buddha ang paglaya at kaligtasan ng lahat ng nilalang. Kung ang nirvana ay nangangahulugang ‘kaligtasan ng indibidwal’, ‘pagputol sa pagnanasa’, ‘pagpawi sa uhaw’, ‘paglaya mula sa poot’, ‘pagtakas mula sa guni-guni’, ‘kalagayan ng ganap na karunungan’, ‘pagsagip’ at iba pa, wala itong pagkakaiba sa kalagayan sa Brahmanismo kung saan nakikipag-isa ang atman kay Brahma. Kung gayon, nawawalan ng pagkakaiba ang Budismo sa Brahmanismo.

Sinabi ni Gautama (Gautama): Talagang mahirap mangaral sa karaniwang tao. Sapagkat kumakapit sila sa mababang pamahiin at madaling sumusunod sa anumang ibinubulong ng kanilang damdamin.³⁴²

Hindi tinanggap ng lupain ng India noon si Gautama. Hanggang ngayon ay hindi nito tinatanggap ang Buddha. Ang Brahmanismo, matapos ang pansamantalang pag-urong, ay muling bumalik nang may lakas (捲土重來) at lalo pang matatag na nag-ugat sa lupain ng India. Ganoon din kay Hesus. Kinapootan ng Galilea si Hesus. Hanggang ngayon ay hindi nito tinatanggap si Hesus. Muling sinakop ng Hudaismo ang Galilea nang higit na matatag kaysa dati. Tila nakatakdang usigin ang propeta sa sarili niyang bayan. Binalot ng mga apostol ni Hesus ang malinaw na aral na “ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili” ng iba’t ibang mito at dogma. Ganoon din ang ginawa ng mga alagad ni Gautama. Lumikha sila ng mitong tinatawag na nirvana at binalot nito ang tunay na aral ng Buddha, ang habag.

Tumindig ang Buddha laban sa Brahmanismo dahil ang kalagayan ng nirvana sa Brahmanismo kung saan nakikipag-isa ang atman kay Brahma (Brahmanic Nirvana) ay nangangahulugang malamig at tuyong kaligtasan ng indibidwal na walang anumang pagsasaalang-alang sa iba. Minsan ay pinagsabihan ng Buddha ang mga paring Brahmin dahil hindi sila nagsisikap para sa paglaya ng lahat ng nilalang at walang habag sa iba. Kaya dapat isipin ang nirvana nang kaugnay ng habag sa iba. Ang nirvana na itinuro ng Buddha ay hindi makakamit nang mag-isa. Ang nirvana na iyon ay maaabot sa pamamagitan ng iba.

Sa pang-araw-araw na buhay ng mga Indian noon, nakita ng Buddha ang 苦 (paghihirap at dalamhati). At upang pawiin ang 苦 na iyon, hinangad niyang pawiin ang pagnanasa. Ito ang dahilan kung bakit ipinangaral ng Buddha ang nirvana bilang kawalan (無) o kahungkagan (空). Ngunit hindi maaaring manatiling kawalan o kahungkagan ang kalooban ng tao. Ang batas na “Kinasusuklaman ng kalikasan ang kahungkagan” (Nature abhors vacuum) ay angkop din sa kalooban ng tao. Kapag binunot sa kalooban ng tao ang masasamang pagnanasang sanhi ng poot, inggit, away at alitan, kailangang punuin ng ibang bagay ang lugar na iyon. Itinuring ng Buddha na ang lugar na iyon ay dapat punuin mismo ng habag.³⁴³ Kapag naglaho sa kalooban ng tao ang mga negatibong pagnanasa at napuno ito ng positibo at mabungang pagnanasa, ibig sabihin ng habag, saka nagkakaroon ang tao ng pakiramdam na hindi na niya ibinubukod ang sarili sa iba.

Kaya ang nirvana ay maaabot lamang sa pamamagitan ng ugnayan ng sarili at ng iba, ibig sabihin, sa pamamagitan ng habag. Hindi mapaghihiwalay ang nirvana at ang habag. Ang nirvana ay ang ganap na habag, at ang dalisay na habag ay ang nirvana. Sa ganitong pagkamulat, ang mismong sandaling nararanasan ang pagkakaisa mo at ko, at higit pa rito ang pagkakaisa ko at ng kalikasan at sansinukob, ay ang sandaling nararanasan ang nirvana.³⁴⁴ Ayon sa alamat ng Budismo, naranasan ng Buddha ang ganitong kalagayan sa edad na tatlumpu’t lima. At hinangad niyang ipaalam ito sa lahat ng nilalang.

2) Paano maiiwasan ng pagsamba sa Diyos at ng pag-ibig sa kapwa ang pagsasalungatan?

Sa tanong na “Bakit tayo nabubuhay?”, maaaring ang payak na sagot ay ang pag-aalay ng sarili sa pag-unlad. Ang paghabol sa isang bisyon ay maaaring maging pinakatiyak na paraan upang matagpuan ang kahulugan ng buhay. Ang pag-unlad ay tumutungo sa bisyong hinahangad ng isip na nangunguna. Ang paghahangad ng bisyon ang katangian ng sibilisasyon ng Kanluran, mula sa relihiyong ipinahayag hanggang sa panahon ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo. Ang suliranin ay, sa liwanag ng kasaysayan, ang lahat ng paghahangad ng bisyon ay hindi nakaaabot sa layuning orihinal na itinakda. Kasabay nito, nawawala ang etika sa prosesong iyon. Ang bisyong iniharap ng relihiyong ipinahayag o ng ideolohiya ay ang pagpapalaganap at pagsunod sa doktrina ng Diyos o sa katotohanang metapisiko, at sa masigasig na pagsasagawa nito, hindi maiiwasang masaktan ang pag-ibig sa kapwa. Nagdudulot ito ng tinatawag na tunggalian ng etika at bisyon.

Walang pagkakaiba ang Konfusyanismo at Kristiyanismo sa paghaharap ng iisang etika, ang pag-ibig sa kapwa. Ngunit kina Confucius at Hesus, nagpapakita ng malinaw na pagkakaiba ang Mga Analekta at ang Bibliya. Kay Confucius, malinaw at tiyak ang aral. Hindi kinilala ni Confucius ang anumang ibang halagang humahadlang sa pagtatatag ng ugnayan ng mga tao. Mahigpit siyang kumapit sa malalim na humanismo na nagsasabing sa lakas lamang ng tao maisasakatuparan ang 仁. Ibig sabihin, lubos siyang nakatuon lamang sa daigdig ng realidad, at tinatanggihan ang anumang papel o pag-iral ng kabilang daigdig, ng kamatayan o ng Diyos. Ito ang kahulugan ng aral ni Confucius: “Pagdating sa 仁, hindi nagbibigay kahit sa guro.” (Mga Analekta 15:35, “Wei Ling Gong”, 衛靈公篇). Ang kahulugan ng 仁 ay dapat itong maunawaan nang sama-sama sa pagkatagpo ng mabuting guro o mabubuting kasama; hindi naisasakatuparan ang 仁 sa pamamagitan ng aral ng kasulatan, ng pagsisiksik ng guro, o ng utos o pagpipilit ng Diyos. Ang iisang etikang iniharap ng Silangan sa lipunan ng tao ay mahusay ring naipahayag sa etikang pampolitika, sa pilosopiya ng pinuno na “hindi magkapareho ngunit nagtutulungan”: “Ang pinuno ay nagtutulungan kahit hindi magkapareho. Ang kalahok ay magkapareho ngunit hindi nagtutulungan” (Mga Analekta 13:23).

Ngunit kay Hesus, ang aral na iniwan ng kanyang mga alagad ay hindi kasinlinaw ng kay Confucius. Nakatala sa Bagong Tipan na nagpahayag siya ng paninindigang nagmamalasakit kapwa sa daigdig na ito at sa kabila, sa buhay at kamatayan, sa tao at sa Diyos. Ang mga aral na lumilitaw rito ay mabubuod sa dalawa: pananampalataya at pag-ibig. Pinatibay ng Kristiyanismo ang paninindigan nito sa pamamagitan ng malinaw na batas: “Dalawa ang batas ng Diyos. Ang una ay sambahin ang Diyos, at ang ikalawa ay ibigin ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili.” (Marcos 12:30–31, Mateo 22:36–40). Kasabay nito, ang aral ng pag-ibig sa kapwa, “ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili”, ay malinaw na ipinasa ni Apostol Santiago: “Ang pananampalatayang walang gawa ay patay···Ang tao ay itinuturing na matuwid dahil sa gawa at hindi dahil sa pananampalataya lamang.” (Santiago, kabanata 2). Sa huli, may dalawang ganap na aral ang Kristiyanismo: ang pag-ibig sa kapwa at ang pagsamba sa Diyos. Itinuturo nito kapwa ang etika at ang pananampalataya.

Ngunit sa kasaysayan, napakadalas na nagbanggaan ang “pag-ibig sa kapwa” (love your neighbor) at ang “pagsamba sa Diyos” (obey your God).

Katangian ng sibilisasyon ng Diyos na hindi maiiwasang magtaksil sa isa’t isa ang pananampalataya at etika. Kung may iisang paraan upang hindi magkasalungat ang pananampalataya (batas) at etika (pag-ibig), iyon ay ang paniniwala na ang “ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili” ang iisa at tanging batas ng Diyos. Sa ganitong kalagayan, nagiging iisa ang etika at pananampalataya, at kaya nagiging ganap ang etika, na hindi dapat ilayo sa anumang kalagayan. Ngunit ang pananampalatayang tinitingnan sa ganitong panig ay malayo sa pakahulugan ng pananampalataya na inisip ng mga Kanluranin. Sapagkat ito ay pahayag na nauuna ang etika sa pananampalataya. Sa katunayan, maging si Apostol Pablo, na gumanap ng pangunahing papel sa pagpapalaganap ng Kristiyanismo, ay nagdudulot ng kalituhan sa paggiit kung minsan sa pananampalataya at kung minsan sa pag-ibig:

Pananampalataya: Kaya kinikilala natin na ang tao ay itinuturing na matuwid hindi sa mga gawa ng batas kundi sa pananampalataya. (Roma, kabanata 3)

Pag-ibig: Kaya nga ang pananampalataya, pag-asa at pag-ibig, ang tatlong ito, ay laging mananatili, at ang pinakadakila sa mga ito ay ang pag-ibig. (1 Corinto, kabanata 13)

Mukhang lumitaw ang ganitong mga doktrina sa proseso ng pagpapalaganap ng Kristiyanismo. Maraming palaisip ang sumulat na ang batas ng Diyos na nakatala sa Lumang Tipan ay batas na inisip ng tao (o inakala niyang ipinahayag sa kanya ng Diyos) at binalot ng mga himala. Sa katunayan, may pagkakaiba hindi lamang sa pagitan ng buhay ni Hesus sa kasaysayan at ng buhay ni Hesus sa Bagong Tipan na itinala ng mga apostol, kundi pati sa mga buhay ni Hesus na inilarawan ng mga apostol mismo. Kung paanong, sa katunayan, paulit-ulit na nagbago ang Kristiyanismo sa kasaysayan, gaya ng pagsamba sa Birheng Maria sa impluwensiya ng pagsamba sa diyosang si Isis (Isis) ng Ehipto o sa diyosang si Artemis ng Gresya, nang walang kaugnayan sa aral ni Hesus³⁴⁵, mukhang ang mga Ebanghelyo din, habang ipinalalaganap ang Kristiyanismo sa bawat rehiyon ng Mediteraneo, ay nagpasok ng maraming katutubong paniniwala at mito ng mga rehiyong iyon:

Upang hindi makasakit sa tainga ng mga tao ang bagong doktrina, iniakma ito ng mga apostol hangga’t maaari sa panlasa ng mga tao noong panahong iyon, at itinayo ang doktrina sa ibabaw ng saligang pinakakilala at pinakatinatanggap noon ³⁴⁶

Sa katunayan, sa kabila ng mahalagang papel ni Hesus sa etika, ipinakikita ng Kristiyanismo sa kasaysayan ang anyong nagpapabalik-balik sa dalawang misyon: “sambahin si Jehova nang buong puso at buong lakas” at “ibigin ang kapwa gaya ng sarili”. Bagaman ang pag-ibig sa kapwa ang iisa at tanging etika ng sangkatauhan, ipinakita ng bawat sekta at samahan na sinusunod nila ang sarili nilang prinsipyo ng pangangalaga sa sarili sa halip na ang pag-ibig sa kapwa. Ipinakikita ng doktrina ng Papado na “walang kaligtasan sa labas ng Simbahan” na nauuna ang prinsipyo ng pangangalaga sa sarili kaysa sa pag-ibig sa kapwa. Ganoon din ang bawat sekta sa loob ng Kristiyanismo. Sa kasaysayan ng Kristiyanismo, naitatag ang iba’t ibang sekta. Ang bawat sekta, para sa pangangalaga sa sarili, ay nagbandila ng magkakaibang anyo at iginiit na sila ang tama. Itinuro ito ni Voltaire nang ganito:

Ang lahat ng sekta, anuman ito, ay bunga ng pagkakamali at pag-aalinlangan. Ang mga paaralan ni Duns Scotus (Duns Scotus), ang mga Tomista (Thomas), ang mga realista, ang mga nominalista, ang mga papista, ang mga Kalbinista (Calvin), ang mga Molinista (Molina), ang mga Jansenista (Jansen) at iba pa ay mga pangalan lamang ng digmaan. Walang sekta sa heometriya. Walang sinumang nagsasabing siya ay “Euclidiano” o “Arkimediano”. Kapag malinaw ang katotohanan, hindi maaaring lumitaw ang mga pangkat o paksiyon. Walang sinumang nagtatatwa na maliwanag sa katanghaliang-tapat ³⁴⁷

Hindi nangyayari sa sibilisasyon ng Dao ng Silangan ang ganitong kalagayan ng pagsasalungatan ng pananampalataya at etika. Sapagkat walang lugar para sa ganap na nilalang na lumikha sa kalikasan, at ang kalikasan mismo, bilang Dao, ang nagiging sandigan ng pinakamahalagang etika para sa tao. Kaya sa sibilisasyon ng Dao, ang 仁, ibig sabihin ang pag-ibig sa kapwa, ay tinanggap nang buo sa pilosopiya bilang pinakamataas na etika. Kapag hinimay ang titik (破字), ang 仁 ay nangangahulugang dalawang tao. Ibig sabihin, hindi ito kumikilala sa anumang awtoridad o doktrinang makikialam sa ugnayan ng tao sa tao. Ang katangian ng sibilisasyon ng Dao ng Silangan ay ang pagtatatwa sa anumang entidad o halagang nakikialam sa pananaw na etikal ng 仁. May ganito ring pilosopiya sa Bibliya: “Ginawa ang Sabbath para sa tao, at hindi ang tao para sa Sabbath.” Ganoon din ang malinaw na pagpapahayag nito ng “pag-ibig ng Samaritano” (Samaritan Love), na ibigin ang lahat ng tao anuman ang lipi.

Ngunit sa teosentrismo, higit na malalim na nag-ugat kaysa sa Silangan ang utos na dapat unahin ang utos ng Diyos kaysa sa etika ng ugnayang pampamilya. Patuloy na idinidiin sa Hudaismo ang kahalagahan ng batas, at inuulit din ito sa Kristiyanismo. Ipinakikita rito ang banggaan nito sa utos ng Kristiyanismo ng pag-ibig sa kapwa, ang aral ng Samaritano:

“Narito, ang iyong ina at mga kapatid ay nakatayo sa labas at nais kang makausap.” Sumagot siya sa nagsabi sa kanya: “Sino ang aking ina, at sino ang aking mga kapatid?” At iniunat niya ang kanyang kamay sa kanyang mga alagad at sinabi: “Narito ang aking ina at ang aking mga kapatid. Sapagkat ang sinumang gumagawa ng kalooban ng aking Ama na nasa langit ay siyang aking kapatid na lalaki, kapatid na babae at ina.” (Mateo, kabanata 12)

Sa sibilisasyon ng Diyos, para sa pangangalaga sa sarili, lubhang kailangan ang batas ng pagsamba sa Diyos, at lubhang kailangan din ang pag-ibig sa kapwa, ang tanging etika ng sangkatauhan. Ngunit ipinakikita ng kasaysayan ang mga pagkakataong nagkakasalungat sa sibilisasyon ng Kanluran ang dalawang aral na ito, ang relihiyon at ang etika. Paano maiiwasan ang kontradiksiyon? Kapag naipahayag ang ganap na katotohanan, kailangang igiit ang “di-pagkakamali” (infallibility) ng pagpapahayag upang ipagtanggol ito mula sa kontradiksiyon. Ito ang batayan ng paggiit sa relihiyong Kanluranin ng di-pagkakamali ng Bibliya at ng Simbahan. Ngunit ayon sa lohika ng 道可道非常道 (ang Dao na naipahayag ay hindi ang walang hanggang Dao), hindi maaaring ipahayag ang ganap na katotohanan. Ganito ring pilosopiya ang ipinahahayag sa Konfusyanismo. Ang pananalitang “Ang pinuno ay hindi kasangkapan” (Mga Analekta 2:12) ay may kahulugang hindi maipahahayag ang ren sa teoryang metapisiko. Ang ubod ay hindi nabubuo ang ren sa paggaya lamang at dapat itong isaloob ng tao mismo. Ang ren ay hindi kaalamang nakukuha sa pag-aaral mula sa labas, kundi etikang dapat lumaki sa loob ng sarili at nagiging ganap sa pamamagitan ng pagsasagawa.

Dahil ang Dao ay walang hanggan, di-nagbabago, at hindi pag-aari ninuman, binibigyan nito ng pagiging ganap ang etika, at kasabay nito ay ginagawang imposible na igiit ninuman na hawak niya o natuklasan niya ang ganap na etika. Idinidiin ng Konfusyanismo ang ganitong katangian ng etika, at malaki ang pagkakaiba nito sa dogmang panrelihiyon ng Kanluran. Ipinaliwanag ni Mencius: “Kung paniniwalaan nang buo ang lahat ng nilalaman ng Aklat ng mga Dokumento (書經), mas mabuti pang walang Aklat ng mga Dokumento” (Mencius 7, “Jin Xin, ikalawang bahagi”). Ang ganitong kaisipan ay ipinaliwanag ni Confucius bilang kabutihang kailangan sa buhay panlipunan: “Ang pinuno ay nakikipagkasundo nang hindi nakikigaya (和而不同), at ang kalahok ay nakikigaya nang hindi nakikipagkasundo (同而不和).” Ito ang pilosopiyang ang mga pinuno ay maaaring magsama-sama kahit hindi nagbabahagi ng iisang kaisipan, ngunit ang mga kalahok ay sa panlabas ay nakikisama ngunit hindi nagbabahagi ng iisang kaisipan. Ito ay pilosopiyang panlipunan na salungat sa doktrina ng hayag ng Kanluran na nagdidiin sa pagiging ganap.

Ang di-pagkakamali ay nagiging dogma at sa huli ay tumatahak sa landas ng pagkakatatwa nito sa realidad. Paano naipaparating sa tao ang iisa at sukdulang katotohanan sa daigdig? Naipaparating ito mula sa Diyos tungo sa propeta at sa tao, habang iniuugnay ng propeta ang Diyos at tao. Sa kaisipan ng iisang Diyos, nagiging mahalaga ang batas, at ang panimulang punto nito ay ang ganap na pagsunod ng tao sa Diyos. Dito lumilitaw ang suliranin sa praktikal na buhay. Kung iisa lamang ang ganitong iisang Diyos sa kasaysayan at kinakatawan nito ang sukdulang kapangyarihan at katotohanan, walang suliranin. Ngunit ang dalawa o tatlong libong taon ng kasaysayan ng tao ay nagpapakita ng ibang realidad.

Paano kung marami ang iisang Diyos? Lumilitaw ang Hudaismo, Kristiyanismo at Islam bilang tunggalian ng mga iisang Diyos. Hanggang ngayon, walang iisang Diyos na nakapag-alis sa ibang iisang Diyos. At may suliranin din sa loob ng iisang Diyos. Kapag lumitaw ang magkakaibang pagpapakahulugan sa iisang relihiyon, ano ang magiging ugnayan nila? Walang magagawa ang bawat isa kundi igiit na ganap ang sarili nilang pagpapakahulugan. Kung gayon, hindi maiiwasan ang tunggalian nila para sa pangangalaga sa sarili. Kaya kapag lumitaw ang iba’t ibang sekta sa monoteismo, ang tunggalian ng mga sekta ay nagdudulot ng tunggaliang kasinbangis ng tunggalian sa ibang relihiyon. Tulad ng digmaang sibil sa loob ng isang bansa, nagaganap ang desperadong tunggalian para mabuhay. Pinatutunayan ito ng kakila-kilabot na tunggalian ng mga Protestante at Katoliko noong panahon ng Repormasyon. Pinararangalan ng mga mananampalataya bilang propeta ang tumanggap ng pahayag at sinusunod nila ito nang ganap. Sapagkat ang salita ng propeta ay nagiging salita ng Diyos.

Ang papel ni Hesus ay nasa etikang lumalampas sa batas ng Hudaismo, ngunit sa kasaysayan, nag-iwan ang Kristiyanismo ng talaan ng higit na pagkapit sa batas. Pinahintulutan ng mga sistemang politeistiko ng Gresya at Roma ang pagsamba sa ibang mga diyos. Ngunit matapos maging relihiyon ng estado ng Roma ang Kristiyanismo noong ika-4 na siglo, malawakang winasak sa Kanluran sa bisa ng batas ang mga anyo at estatwa ng mga diyos maliban sa Kristiyanismo. Sa kasaysayan, ang Kristiyanismo ang pinakamapagbukod at pinakamapagtangging relihiyon sa daigdig.³⁴⁸ At matapos ang Renasimiyento, minana nang buo ng mga metapisikong Kanluranin ang mapagtanging saloobin ng mga teologong Kristiyano ng Gitnang Panahon. Natamo nito ang sukdulang pagpapahayag ng di-pagpaparaya kay Marx. Itinuring niyang kailangang-kailangang hakbang ang pag-uusig sa mga kalaban upang maitayo ang utopiang proletaryo na “napatunayan” ng kasaysayan: “Tiningnan ni Marx ang daigdig na ito ayon sa itim-at-puting lohika, at itinuring na kaaway nang walang kondisyon ang sinumang hindi pumanig sa kanya. Malinaw niyang alam kung kaninong panig siya nakatayo, at tiyak siyang ipaglalaban niya sila at na sila ang magwawagi sa huli.”³⁴⁹

Gaya ng ipinahayag ni Spinoza, ang lahat ng bagay sa sansinukob, kasama ang tao, ay umiiral para sa pangangalaga sa sarili. Ang lahat ng iba pang paliwanag, kasama ang Dao at ang Diyos, ang papel ng isip, ang papel ng etika at batas, ay saklaw lamang ng sumasaklaw na prinsipyo ng pangangalaga sa sarili. Ang mga taga-Silangan at Kanluranin, bilang iisang tao, Homo sapiens, ay umiiral at kumikilos lamang para sa pangangalaga sa sarili. Ayon sa prinsipyong iyon ng pangangalaga sa sarili, lumikha ang mga taga-Silangan at Kanluranin ng magkaibang sibilisasyon at nagsikap lamang para sa pangangalaga sa sarili. Sa pilosopiya, ang prinsipyo ng pangangalaga sa sarili ay yumayakap kapwa sa sariling interes at sa interes ng kapwa. Ngunit matagal tayong nababad sa prinsipyo ng pangangalaga sa sarili na sariling interes lamang ang nakikita. Ang prinsipyong ito ng pangangalaga sa sarili na sariling interes lamang ang nakikita ay madalas gumamit ng konsepto ng Diyos sa sibilisasyon ng Diyos. At sa paghahangad ng layuning ito, ang idinidiin ay ang papel ng “isip”. Madalas ipakita ng sibilisasyon ng Diyos ang ganitong kalagayan. Kapag idinidiin ang papel ng isip, nagaganap ang paghihiwalay ng isip at likas na hilig. Ang paniniwala sa Diyos na lampas sa kalikasan ay posible lamang sa paghihiwalay ng isip at likas na hilig. Ang paghihiwalay ng isip at likas na hilig ay kabilang mukha ng paghihiwalay ng tao at kalikasan, at hindi maiiwasang naghihiwalay ito sa iyo at sa akin.

Kaya ang “pagsamba kay Jehova nang buong puso at buong lakas” ay sa huli nangangahulugan ng paghihiwalay ng mananampalataya at di-mananampalataya, ibig sabihin mo at ko. Sa katunayan, hindi ba’t ang digmaan sa pagitan ng mga sumasamba kay Jehova nang buong puso at buong lakas at ng mga sumasamba kay Allah nang buong puso at buong lakas ay nagsimula noong Gitnang Panahon at nagpapatuloy hanggang ngayon? Sa kabilang dako, ang “ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili” ay paggiit na huwag paghiwalayin ikaw at ako. Ipinakikita rin ng dalawang libong taon ng kasaysayan ng Kristiyanismo na hindi nagkatugma ang pananampalataya at etika. Sa pag-iral ng tao, ang nakahihigit na posisyon ng isip sa likas na hilig ay nagmumula sa Diyos. Sa doktrinang Kristiyano, ang isip ay nasa natatanging posisyong tinatanggap lamang ng tao mula sa Diyos. Dahil dito, lumaganap sa sibilisasyon ng Diyos ng Kanluran ang pilosopiyang nagtutulad sa pag-iral ng Diyos at sa pag-iral ng isip ng tao. At nagkaroon ito ng ganap na impluwensiya sa etika sa pagitan ng mga tao. Kapag ginawang pangkalahatan at ganap ang kakayahan ng isip, madaling napapalitan ang mga konklusyon nito ng pananampalataya, katotohanang metapisiko o ideolohiya. Kung gayon, ang konklusyong iyon ang nagiging pinakamahalagang layunin ng tao at nagiging ganap na katotohanan. Sa harap ng ganap na katotohanang iyon, dapat isakripisyo ang etika at ang iba pang pagsasaalang-alang.

Kung tatanggapin ang paunang kondisyong sundin ang kalayaan ng bagong utak sa loob ng tadhana, ang kalagayan ng tao na kinakatawan ng lumang utak, at itatayo ang etika sa saligang iyon, walang suliranin ng banggaan ng pananampalataya at etika. Sa ganitong kalagayan, natatatag ang humanismo. Ang pag-ibig sa kapwa ay nagiging etikang hindi maaaring labagin. Ngunit kung hindi kikilalanin ang tadhana, gumuguho ang etika at nasisira ang humanismo tungo sa antroposentrismo. Iginigiit ng Silangan na may kalikasan, at sa loob ng hangganan ng kalikasang iyon ay maaaring gawing tunay na tao ang tao sa pamamagitan ng etika at edukasyon. Ang mahalaga rito ay ang etika. Sa pananaw ng Kanluran na blangkong papel ang tao, posible ang paglabas sa etika, samantalang ang layunin ng Silangan ay hubugin ang taong nakasalig sa etika. Kapag sinunod ang relihiyon, metapisika at ideolohiya, kung minsan ay binabalewala o nilalampasan ang pinakamahalagang etika ng tao, ang “pag-ibig sa kapwa”. Ang mga Hudyo, Kristiyano at Muslim ay hindi ipinanganak na taglay ang kanilang relihiyon kundi natutuhan ito nang buo mula sa kanilang magulang. Ang imperyalismo, komunismo at pasismo din ay hindi taglay sa pagsilang kundi natutuhan sa magulang at sa paaralan. Sa mga digmaang panrelihiyon at ideolohiko, binabalewala ang etika ng “pag-ibig sa kapwa”. Sapagkat lahat sila ay nagbabandila na unahin ang langit o utopiang iginigiit nilang nasa itaas ng pag-ibig sa kapwa. Hindi maiiwasan ang tunggalian ng kaisipan ng pag-unlad at ng etika.

Ang kaisipan ng pag-unlad ay nabubuo sa paggawang ganap sa kakayahan ng isip. Ito ang katangian ng sibilisasyon ng Kanluran. Sa sibilisasyon ng Kanluran, sa halip na ituring ang kakayahan ng isip na isa sa mga biyolohikong gawain ng sangkatauhan, may hilig itong ituring ito na natatanging kakayahan at ihiwalay sa lahat ng iba pang kakayahan ng katawan, at sa gayon ay pinaghihiwalay ang isip at likas na hilig. Ang panlabas na pagpapahayag ng paghihiwalay ng isip at likas na hilig ay ang paghihiwalay ng tao at kalikasan, at sa kabaligtaran, ang panloob na pagpapahayag ng paghihiwalay ng tao at kalikasan ay ang paghihiwalay ng isip at likas na hilig. Dahil produkto ito ng kultura ng isip na naghiwalay sa isip at likas na hilig, natural lamang na may hilig itong itatwa, balewalain at ituring na kasalanan ang likas na hilig. Sa Katolisismo, itinatwa ang likas na hilig para sa isip sa paggiit ng doktrina ng kasalanang orihinal, at sa Protestantismo din, binago lamang ang pananalita ngunit nagpatuloy ang paghahati ng isip at likas na hilig. Ang ganitong paghahati, sa ugnayan ng tao sa tao, sa paghihiwalay sa mananampalataya at ateista, ay nagbunsod ng hilig na paghiwalayin ikaw at ako. Gaya ng nakikita kina Calvin at Luther, itinuring na kasalanan o ipinagbawal ang pag-ibig sa sarili, at kay Kant ay nagkaroon ito ng pagpapahayag na pilosopiko at itinuring na lubos na walang halaga ang pag-ibig sa sarili.³⁵⁰ Ang salita ni Hesus na “Ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili” ay nabaluktot tungo sa “Ibigin mo ang iyong kapwa at huwag mong ibigin ang iyong sarili”, o sa madaling salita, “Ang kapwa mo lamang ang ibigin mo”.

Sa huli, hindi maiiwasan ang banggaan ng paghahangad ng bisyon, kasama ang pananampalataya, at ng etika. Sapagkat ang mga organisasyong nilikha ng mga naggigiit ng pagsamba sa Diyos ay nagsisikap na mabuhay ayon sa prinsipyo ng pangangalaga sa sarili. Kapag nagkasalungat ang pag-ibig sa kapwa at ang pagsamba sa Diyos, sa huli ay nagkakaroon ng banggaan ng interes sa pangangalaga sa sarili sa pagitan ng pandaigdig na etika ng sangkatauhan at ng uring pari na nagbabantay sa Diyos. Para sa pangangalaga sa sarili, ibinabandila ng Simbahan ang doktrinang “walang kaligtasan sa labas ng Simbahan”. Sa panahon ng pananakop ng Kanluran sa daigdig, na tinatawag ng Kanluran na Panahon ng Paggalugad (Age of Discovery), ipinahayag ng Kanluran, sa ngalan ng Papa, ang mga kautusang “dapat gawing alipin ang mga di-Kristiyano sa buong daigdig”. Sa loob ng daan-daang taon, tinanggap ito nang may kagalakan ng mga Kanluranin. Malayo ito sa etika ni Hesus ng pag-ibig sa kapwa tungo sa Samaritano. Ang layunin nito ay higit na ang pagtatatag at pagpapalawak ng kapangyarihan ng Simbahan o ng estado. ³⁵¹

3) Ang etika ba ay utos ng Diyos o payo ng kalikasan?

Ang pag-ibig sa kapwa ay isa sa pinakamahalagang doktrina ng Kristiyanismo. Ang nagpaibig sa mga Kanluranin sa kanilang kapwa ay ang utos ng Diyos. Ito ang saligan ng etika ng Kanluran. Ang pag-ibig sa kapwa ay hindi para sa sariling pagkamakasarili. Kaya itinuturing ng mga Kanluranin na ang pagmamalasakit sa kapwa ay nagmumula sa pagsasakripisyo ng sarili. Iniisip ng pilosopiyang Kanluranin na nagmumula ang etika sa pagsasakripisyo ng sarili. Sa sistemang pilosopiko ng Kanluran, mahina ang batayan upang pagtugmain ang pagmamalasakit sa kapwa (pag-ibig sa kapwa) at ang pagkamakasarili mula sa panig ng teorya ng kalikasan ng tao.

Dahil sa sibilisasyon ng Kanluran ang etika ay utos ng Diyos, kung hindi nakikialam ang Diyos sa mga gawain ng tao, maaaring lumaya ang tao mula sa etikang iniutos ng Diyos. Kung walang Diyos, hindi na kailangang isakripisyo ang sariling interes. Sa madaling salita, lumilitaw ang tanong na “Kung walang Diyos, bakit ko dapat ibigin ang aking kapwa?” Kung gayon, nagtatanong ang mga taong tumalikod sa relihiyon kung bakit nila dapat panatilihin ang etika.

Mahirap unawain kung paanong, hindi tulad ng sa Europa, sa mga lugar tulad ng Tsina ay hindi nagbunsod ang panrelihiyong pag-aalinlangan ng pag-aalinlangang etikal. ³⁵²

Kahit matapos ang deismo, humarap ang mga palaisip na Kanluranin sa mahihirap na suliranin tungkol sa pananampalataya at etika. Si Comte, sa pagtatatwa sa teolohiya at metapisika, ay sumigaw na “ang iisang ganap ay ang lahat ay relatibo”, at nagpakita ng saloobing sa diwa ay katulad ng “Kung patay ang Diyos, ang lahat ay pinahihintulutan” ni Dostoevsky, at ipinahayag din ni Nietzsche ang sarili na ateista.

Ang ‘Diyos’, ang ‘imortalidad ng kaluluwa’, ang ‘kaligtasan’, ang ‘kabilang daigdig’: ang mga ito ay mga konseptong hindi ko kailanman pinagtuunan ng pansin. Hindi ako kailanman nag-aksaya ng panahon sa mga ito, kahit noong bata pa ako. Marahil ay hindi ako naging sapat na walang-malay upang paniwalaan ang mga ito? ···Ang ateismo ay hindi bunga ng anuman para sa akin, at lalong hindi mahalagang pangyayari sa aking buhay. Para sa akin, ito ay natural at likas.³⁵³

Hayagang sinasabi ni Russell na “Hindi ako Kristiyano”, at si Lin Yutang, na nagpakilala sa Kanluran ng isang mukha ng sibilisasyong Tsino, ay minsan ding hayagang nagsabi na “Ako ay ateista” (bumalik siya sa Kristiyanismo noong 1959).³⁵⁴ Ipinakikita ng ganitong saloobin na hindi nila naunawaan ang diwa ng Kristiyanismo na napakalinaw na ipinahayag ni Spinoza, ni ang diwa ng kaisipan ng ren (仁) na pinagsikapang iwan ni Confucius. Sina Comte, Dostoevsky, Nietzsche, Russell, Lin Yutang at iba pa, mula sa pananaw ng kaisipan ng Silangan, ay maaaring ituring hindi bilang mga ateista kundi bilang mga palaisip ng di-hayag. Ang negatibong paghatol ng Kanluran sa mga ateista ay saloobin ng mga palaisip na hindi nakaisip sa pagkakaiba ng doktrina ng hayag at doktrina ng di-hayag, at nagmumula ito sa saloobing suriin ang mga gawain ng daigdig at ang kasaysayan ng pilosopiya mula lamang sa paninindigang Kanluranin ng doktrina ng hayag; nagiging malaking suliraning pilosopiko ito, lalo na sa antas ng etika, na natatangi lamang sa Kanluran.

Mukhang kahit ang pilosopong tulad ni Russell ay hindi nakaunawa sa saligang pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Kung hindi mauunawaan ang teorya ng kalikasan ng tao na nagmula sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, hindi mauunawaan na ang etika ay pagpapahayag ng pagkamakasarili para sa sarili. Ang mahirap na suliraning ito ay nalulutas ng mga naturalistang Kanluranin. Hindi nila kinikilala ang ganap na kaugnayan ng relihiyong ipinahayag at etika. Nagsimula nilang maunawaan na ang etika ay hindi utos ng Diyos kundi payo ng kalikasan. Nagpapahayag din si Dawkins (Dawkins) ng pag-aalinlangan sa papel ng relihiyon sa etika na iginigiit ng relihiyong ipinahayag ng Kanluran:

Madalas pagdudahan ng mga taong may relihiyon kung paano magiging mabuti ang tao nang walang relihiyon, at kung bakit siya dapat maging mabuti. ³⁵⁵  

Iniharap ng deismo sa mga Kanluranin ang malubhang suliranin kung saan dapat hanapin ang ugat ng etika. Nang hindi mabuhay muli ng metapisika ang Diyos ng Kristiyanismo na tinamaan na ng teolohiya ng Gitnang Panahon, at sa halip ay pinabilis ang tiyak na pagbagsak nito, nagsimulang itatwa ng mga Kanluranin ang lahat ng ganap. Ang pagkawala ng etika ang hamong hinaharap ng karamihan ng mga Kanluraning namuhay sa sibilisasyon ng doktrina ng hayag. Ang mga Kanluraning nakaranas ng deismo (理神論) noong ika-18 siglo, ng teorya ng ebolusyon ni Darwin noong ika-19 na siglo, at ng paniniil ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo ay naligaw ng landas sa etika. Sa deismo, sa ilalim ng panukalang umiiral ang Diyos ngunit mauunawaan ito hindi sa pamamagitan ng pahayag kundi sa pag-iisip ng isip, at matutuklasan ng isip ang moralidad at katotohanan, ibinabandila ang kategorikong utos ni Kant (1724–1804) bilang ugat ng etika, ngunit mahina ang panghikayat nito. Sapagkat malaki ang bahaging metapisiko nito na nakasalig sa rasyonalismo.

Iniharap ni Rousseau (1712–1778) ang kalikasan ng tao na iba sa relihiyong ipinahayag. Iginiit niya na ipinanganak na mabuti ang tao ngunit sinisira ng sibilisasyon ng sangkatauhan ang mabuting pagkatao. Kaya ipinaliwanag niya na ang mahalaga sa tao ay ang pagkasensitibo (sensibility), ang pagpapahayag ng orihinal na kalikasan ng tao. Kaya iniharap niya ang palagay na kung kikilos ang tao ayon sa kanyang pagkasensitibo ay magiging mabuti ang lahat, at nakatanggap ito ng malaking positibong tugon sa buong Kanluran. Ang pagsasabing magtiwala sa sariling pagkasensitibo ay nagiging paggiit na walang suliranin kahit kumilos nang nagwawalang-bahala sa etika, dahil ito ay kilos ng taong orihinal na mabuti. Sa huli, ipinaliwanag niya na ang pinakamahalagang elemento ng tao ay ang pagkakaroon ng “pagkasensitibo at mainit na puso”.

Ang ganitong kalagayan ay nagtanim sa mga Europeo ng hilig na tinatawag nating “romantisismo”. Habang tinatamasa nila ang bagong kalayaan, binalewala nila ang etika sa loob ng sibilisasyon, sa paniniwalang ang nagpapasama sa tao ay may kinalaman sa sibilisasyon. Iginiit ni Rousseau sa Ang Kontratang Panlipunan: “Ipinanganak na malaya ang tao, ngunit sa buhay panlipunan ay nakagapos siya sa tanikala.” Kaya sa puntong ito na iginigiit ang romantisismo, lumitaw sa Kanluran ang mga natatanging tao. Sila ang tunay na nagsagawa ng pagkasensitibo ni Rousseau. Kabilang dito sina Rousseau, Sade (1740–1814), Byron (1788–1824), Shelley (1792–1822) at iba pa.

Iginiit nila na dapat mamuhay na sinusunod lamang ang sariling pagkasensitibo, dahil ang lahat ng masama ay kasalanan ng sibilisasyong nilikha ng tao.Itinuring nilang lahat na natural ang manghiram ng pera sa mga kaibigan nang hindi ibinabalik, lahat sila ay nagkaroon ng magulong ugnayang pag-ibig at ginawang gawi ang pagtataksil, kumilos ayon sa iniuutos ng sariling likas na hilig, minaliit ang pagtupad sa pangako gaya ng katapatan, at naghimagsik laban sa damdaming tinatawag na etika na nais ingatan ng lipunan. Sa pagitan ng isip at silakbo ng damdamin, inilayo ni Rousseau ang sarili sa isip at tiyak na pumanig sa silakbo ng damdamin. At pinahalagahan ni Rousseau ang relihiyon hindi mula sa panig ng isip kundi ng pagkasensitibo, at sinuportahan ang relihiyon sa pamamagitan ng damdamin, puso, pagkamangha at misistisismo. Si Rousseau mismo, sa pag-iiwan ng lahat ng kanyang anak sa ampunan, ay kumuha ng paninindigang maaari siyang mamuhay nang maginhawa ayon sa kanyang pagkasensitibo.

Pagkatapos ni Rousseau, habang pumapasok ang panahon ng isip sa panahon ng mga ideolohiya (Age of Ideology), napalitan ng ideolohiya ang deismo. Naging utusan ng ideolohiya ang etika. Naniwala ang ideolohiya na sa pagtutulungan ng mga tao ay maitatayo sa daigdig na ito ang mithiing daigdig, ang utopia. Ito ay ang pagsasakripisyo ng etika “pansamantala” upang makamit ang layuning utopia na malapit nang dumating. Nagiging lohika ito na nagwawalang-bahala sa saligang direksiyon ng etika at nagbibigay-katwiran sa walang-awang diktadura at digmaan. Ang komunismo at pasismo ang mga halimbawa. Sa komunismo, may sampung utos ng diktadura na iginiit ni Karl Marx. Ito ang sampung hakbang ng sistemang diktadura na hinango sa Sampung Utos ng Bibliya. Kasama sa mga panuntunan ng diktadura ang paglilipat sa estado ng lahat ng kasangkapan ng produksiyon, ang pagkumpiska sa lahat ng ari-arian ng mga nangibang-bayan at mga taksil, ang paglilipat sa estado ng lahat ng paraan ng transportasyon, at iba pa. Ang Sampung Utos, na naging pamantayan ng etika sa Bibliya at nagpasunod sa mga Kanluranin nang mahigpit sa etika, ay napalitan ng sampung utos ng diktadura. Kumilos din si Hitler ayon sa kanyang kaisipan: ang paghahati sa Polonya kasama ang Unyong Sobyet, ang kasunod na paglusob sa Polonya, at ang pagsalakay sa Unyong Sobyet. Ipinagmalaki ni Hitler ang mga gawang ito bilang pinakamabisang paraan upang makamit ang kanyang utopia. Idiniin din niya ang paglipol sa mga Hudyo bilang hakbang na lubhang kailangan upang makamit ang parehong utopia. Ang suliranin ay dahil ang mga gawang ito mismo ay lubhang laban sa etika, nilalabag nila ang “pag-ibig sa kapwa” na iniharap ng mga propeta ng sangkatauhan. Sa realidad din, kung hindi maisasakatuparan ang utopia, ang “pansamantala” hanggang maisakatuparan ang utopia ay “nagiging walang hanggan”, at lumilitaw ang mapangwasak na kilos laban sa etika bilang pinakamalaking suliranin ng ideolohiya.

Bago ang deismo, ang pinakamahalagang etika sa pagitan ng mga tao ay napinsala ng banggaan ng pagsamba sa Diyos at ng etika; ngunit matapos ang deismo, nang maging daigdig na walang Diyos, nagbunsod ito ng kalagayang walang etika. Hindi lamang hayagang napinsala ang Sampung Utos at ang pag-ibig sa kapwa na itinakda ng Diyos bilang batas, kundi lumikha pa ang panahon ng mga ideolohiya ng kagulat-gulat na daigdig kung saan ang bagong etikang pumalit dito, ang “kontra-etika” para makamit ang utopia, ay nagbalatkayo bilang “etika”. Ang diktadura at ang paglilinis ng lahi ang naging kanilang “etika”. Lumikha sila ng daigdig kung saan ang tatlong ideolohiyang kolonyalismo, komunismo at pasismo ay nagkabuhol-buhol at naglaban hanggang kamatayan. Para rito, hindi nag-atubili ang mga Kanluranin na magdulot ng dalawang digmaang pandaigdig noong ika-20 siglo. At pagkatapos noon, itinulak nila ang daigdig sa Cold War.

Mula nang lumitaw ang deismo, maraming palaisip na Kanluranin ang naglalagalag sa paghahanap sa pinagmulan ng etika. Saan dapat magmula ang etika? Gaya ng ating nasuri, sinikap ni Kant na palitan ang etika ng “transendental na deontolohiyang moral” na nakasalig sa isip. Si Dostoevsky (1821–1881), sa pagsigaw na “kung walang Diyos, posible ang lahat”, ay nagsikap na buhaying muli ang Diyos. Naghangad si Nietzsche ng isang moral na nakahihigit na tao, hindi sa kahulugang super hero (super hero) sa mga gawain ng tao, kundi ng taong nilikha ng sarili niyang panloob na kalooban na hindi nakatali sa moralidad ng doktrinang Kristiyano.

Ang pilosopiya ng Silangan, gaya ng nakikita sa Taoismo at Konfusyanismo, ay naglalayon mula pa sa simula sa pakikilahok sa realidad na nakasalig sa etika. Ang unang kondisyon sa pagtutuwid sa sarili ay ang pagkaunawa sa pagkakatugma ng pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa. Kung wala ito, hindi mapamamahalaan ang pamilya, ang bansa at ang daigdig: “Ituwid ang sarili, pamahalaan ang pamilya, pamahalaan ang bansa, at payapain ang daigdig.” (Ang Dakilang Pag-aaral, kabanata 8). Sa Silangan, nabuo na ang pilosopiyang ito dalawang libong taon na ang nakararaan. Sa saligan, ang nagbibigay ng orihinal na lakas sa lipunan ng tao ay hindi ang pagmamalasakit sa kapwa kundi ang malakas na pagkamakasarili. Ngunit napananatili lamang ang lipunan kung naisasalamin nito ang mahinang pagmamalasakit sa kapwa na nasa kalikasan ng tao. Sa huli, ang lahat ng ating pilosopiya ay kaugnay ng teorya ng kalikasan ng tao.

Kung ang pagmamalasakit sa kapwa ang dugtungang bumubuo sa malusog na lipunan, nagiging malayo sa kalikasan ang lipunan ng tao. Ngunit may isang paraan upang makalabas sa suliraning ito. Ang mukhang pagmamalasakit sa kapwa sa unang tingin ay maaari bang maging “makasarili” mula sa pananaw ng Darwinismo? Ibig sabihin, ang pagsasakripisyo ng indibidwal ba ay makatutulong sa huli sa pagpapatuloy ng sarili niyang mga gene? Ang sagot sa ganitong magkasalungat na panukala ay Oo. ³⁵⁶

Bago ang deismo, hindi kailangang pag-aralan ang tao. Sapagkat dahil ginawa ang tao ayon sa wangis ng Diyos, ang pag-aaral sa Diyos ay pag-aaral na rin sa tao. Ang tao ay nilalang na ipinanganak na may pasang kasalanang orihinal, nabubuhay sa daigdig nang may pagdurusa, at haharap sa Huling Paghuhukom. Ngunit nang maniwala ang mga Kanluranin sa deismo na nagsasabing hindi nakikialam ang Diyos sa mga gawain ng tao, sa unang pagkakataon ay inisip nila kung ano ang tao sa antas ng pilosopiya ng kalikasan.

Sa Kanluran, ang mga teista ang dating napakalaking nakararami, ngunit kamakailan ay naging minorya ang mga teistang nagsisimba. Ngunit hindi ibig sabihin nito na naging ateista na ang mga Kanluranin. Maraming ateista, bagaman hindi nila ito inaamin, ang kabilang sa doktrina ng di-hayag. Ibig sabihin, tulad ni Spinoza, ipinahahayag nila na sila ay mga teistang naniniwala sa Diyos, ngunit itinuturing silang ateista sa antas ng batas ng Simbahan. Sina David Mills na sumulat ng Atheist Universe, Richard Dawkins na sumulat ng The God Delusion, at Christopher Hitchens na sumulat ng God Is Not Great ay mga ateista sa Kanluran, ngunit sa Silangan ay maaari silang maging mga palaisip ng di-hayag. Naniniwala sila sa ganap na katotohanan, ngunit hindi naniniwala sa pananampalatayang ipinahayag sa pamamagitan ng propeta gaya ng iniharap ng relihiyong ipinahayag. Sa Kanluran, binabatikos sila ng mga palaisip ng hayag, ngunit sa Silangan, nagiging malalayang palaisip sila ng di-hayag na naniniwala sa ganap na katotohanan.

Ang tanong kung paano iingatan ang etika sa daigdig na walang Diyos ay patuloy na hamon sa maraming tao sa Kanluran. Ngunit ang sagot ay dapat hanapin hindi sa doktrina ng hayag na naggigiit ng ganap na katotohanan kundi sa doktrina ng di-hayag. Ipinaliliwanag sa ika-8 kabanata ng Daodejing kung paano dapat mabuhay ang tao: “Sa pakikipagkaibigan, makisama sa mabuting-loob. Sa pagsasalita, magsalita nang may katapatan. Sa pamamahala, mamahala nang matuwid. Sa paggawa, gumawa nang buong husay. Sa pagkilos, kumilos sa tamang panahon.” Ito ang etika ng Dao na matatagpuan ng sinuman sa kalikasan, hindi ang utos ng Diyos

Sumasandig ang sibilisasyon ng Silangan sa pilosopiya ng kalikasan na nagsasabing kahit walang Diyos ng relihiyong ipinahayag, maaaring kusang sumibol at mapanatili ang etikang “para sa sariling interes at sa interes ng iba”. Ang “naliwanagang pansariling interes”, para sa iba at para sa sarili, ang bukal ng etika. Ang mahalaga ay ang bukal ng etika ay hindi ang utos ng Diyos kundi ang prinsipyo ng pangangalaga sa sarili na likas sa kalikasan ng tao upang ipagtanggol ang sarili.

Ayon sa kalikasan ng tao, hindi ang isip kundi ang likas na hilig ang dapat maging bukal ng etika, ngunit kasabay nito, sa yugto ng paglikha ng etika ay may mahalagang papel ang isip. Sa yugtong ito, maaaring makaimpluwensiya ang isip sa likas na hilig. Sa yugtong nakaiimpluwensiya ang isip sa likas na hilig, kailangang may batayan ito sa likas na hilig, at ito ang pagmamalasakit sa kapwa na umiiral sa loob ng likas na hilig. Kung susuriin ang kalikasan ng tao, sa likas na hilig ay may, bukod sa malakas na pagkamakasarili, mahina ngunit tunay na pagmamalasakit sa kapwa. Kung susuriing mabuti, ang ganitong “pagkakatugma ng malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa” ang nasa likod ng masiglang pag-ikot ng lipunan ng tao. Kung ipanganganak ang tao na may kalikasang malakas na pagmamalasakit sa kapwa at mahinang pagkamakasarili, ang lipunan ng tao ay magiging kahawig ng langit ngunit lubos na walang lasa, at walang anumang dahilan kung bakit dapat mabuhay ang tao. Sa huli, ang lipunan ng tao sa larangan ng etika ay nagiging proseso ng tunggalian at pagkakasundo sa antas ng indibidwal, lipunan at pamamahala ng estado, ang mahirap at mabigat ngunit masiglang pagsisikap na timbangin sa pamamagitan ng isip ang pagmamalasakit sa kapwa at pagkamakasarili. Sa ganito nahuhubog ang pinuno ng Konfusyanismo o ang marunong na tao ayon kay Spinoza.

Sa ganitong pagsusuri, humahantong tayo sa isang konklusyon. Ibig sabihin, ang pinakamahalagang elemento sa pananaw na etikal ng tao ay wala sa “isip” ayon kina Descartes o Kant, kundi nasa “kalikasan ng tao na sumasaklaw kapwa sa likas na hilig at isip”. Humahantong tayo sa pilosopiya ni Spinoza na naggigiit ng rasyonalismo ng pinagsamang likas na hilig at isip.³⁵⁷ Kung ang bukal ng kilos ng tao ay nakasalig hindi sa isip kundi sa likas na hilig, ang mekanismo ng likas na hilig ay sumusunod sa tao tulad ng tadhana mula pagsilang hanggang kamatayan. Kasabay nito, dahil ang isip ng tao ay gumaganap ng papel ng pangangasiwa sa likas na hilig, ginagampanan nito ang papel ng pangangasiwa sa likas na hilig hanggang sa sandali ng kamatayan, hindi bilang pinagmumulan ng liwanag kundi bilang salamin.

Kung tataglayin ang ganitong pilosopiya, ibig sabihin ang pilosopiyang kinikilala ang kalikasan ng tao bilang pinagmumulan ng liwanag habang gumaganap ang isip ng tao ng papel ng salamin, natatakda ang direksiyong tatahakin ng pananaw na etikal sa pagitan ng tao at tao. Ito ang konsepto ng “kalayaan (isip) sa loob ng tadhana (likas na hilig)”. Ibig sabihin, habang kinikilala ang likas na hilig, ang pagpapalaki ng pagkatao ang nagtatakda ng lahat ng magagawa ng tao matapos ipanganak. Ang pagpapalaki ng pagkatao ay ganap na pananagutan ng indibidwal. Ang pananagutang ito ay nagpapatuloy hanggang kamatayan: dito angkop ang pilosopiya ng Silangan na “May katapusan ang buhay, ngunit walang katapusan ang kaalaman”. Hindi mapapalitan ang pagpapalaki ng pagkatao ng paglubog sa doktrina, sa tuklas na metapisiko o sa ideolohiya. “Ang pinuno ay hindi kasangkapan” (君子不器). (Mga Analekta 2:12).

Ang moralidad (道德, Moralism) ay hindi tumutugma sa mga batas ng kalikasan

Ang pilosopiyang nagsasabing hindi tumutugma ang moralidad sa mga batas ng kalikasan ay nagbibigay ng mahalagang pamantayan sa ugnayan nito sa teorya ng kalikasan ng tao. Mahirap matagpuan ang ganitong pilosopiya sa sibilisasyon ng Kanluran na pinamamahalaan ng doktrina ng hayag. Sapagkat sa doktrina ng hayag, itinuturing na sinusunod ng mga gawain ng tao ang agos ng mabuti at masama, kaya ang moralidad ang elementong humahatol sa tao sa doktrina ng hayag. Matatagpuan natin ang ganitong pilosopiya kung babalik tayo sa panahong Griyego bago si Socrates. Sa mga palaisip na Griyego ng di-hayag, makikita ang posibilidad na igiit na walang kinalaman ang teorya ng kalikasan ng tao sa moralidad. Halimbawa, si Carneades (214–129 BK) ng Gresya, isa sa mga palaisip ng di-hayag, ay sumalungat sa ontolohiya at determinismo at nag-iwan ng opinyong dapat pansinin ang pagkakataon at ang pagiging malamang. Sa pagsasabing “hindi tumutugma ang moralidad sa mga batas ng kalikasan”, ipinahayag niya ang opinyong ang tinatawag nating katarungan ay hindi maaaring maging walang hanggan, di-makatwiran, at iginigiit lamang dahil sa pangangailangan ng isang panahon. Ipinadala siya sa Roma bilang sugo at nagbigay ng mga tanyag na talumpati. Isang araw ay nagtalumpati siya bilang papuri sa katarungan, at kinabukasan ay nagtalumpati siya bilang pagpuna sa katarungan, na lubhang gumulat sa mga nakikinig. Sinusunod ng pilosopiya ni Carneades ang teoryang naturalista na naglalayong tingnan ang moralidad at ang teorya ng kalikasan ng tao kung ano sila, at hindi ang rasyonalismong nakasalig sa isip. Iginiit niya na dapat pag-alinlanganan ang pagiging ganap ng mga konseptong moral gaya ng katarungan, kalayaan at karapatang pantao, at alamin sa pamamagitan ng argumentasyon ang pagiging relatibo nila.

Ngunit sinunod ng Kanluran ang pilosopiya ng panahong Griyego at Romano at ang pilosopiyang Kristiyano ng Gitnang Panahon, at binigyan ang moralidad ng pagiging ganap bilang utos ng Diyos. At kahit sa pagpasok sa Panahon ng Kaliwanagan, patuloy nitong pinalago ang ganitong pilosopiya ng doktrina ng hayag. Sa pag-angkop sa kalagayang pinapalitan ng isip ang Diyos, nakakuha ng maraming tagasuporta ang pilosopiya ni Kant na nagsasabing ang moralidad ay “transendental na deontolohiyang moral” na iniuutos ng isip. Kaayon ng pilosopiya ni Kant ang pananaw ni Rousseau na mabuti ang kalikasan ng tao. Ganito nabighani ang pilosopiyang Kanluranin ng unang bahagi ng makabagong panahon sa pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao at sa idealismong moral.

Laban sa ganitong mga paggiit tungkol sa kalikasan ng tao, lumitaw ang pilosopiya ng empirisismo na unang nagharap sa Kanluran ng teoryang salungat sa mga rasyonalistang kumikiling sa isip. Isa sa mga kinatawang pilosopo nito si Hume (1711–1776). Iniharap niya ang naturalistang teorya ng kalikasan ng tao, at dahil tuwiran itong salungat sa panrelihiyong kalikasan ng tao, pinaratangan siyang erehe at nalagay sa mapanganib na kalagayan, gaya ng paglilitis.

Pinupukaw ng moralidad ang silakbo ng damdamin at pinalalakas o pinahihina ang kilos. Ang isip mismo ay walang anumang nagagawang papel. Kaya ang moralidad ay hindi itinatakda ng ating isip. ³⁵⁸

Itinuring si Hume ng mga palaisip ng kanyang panahon na ateista o eskeptiko. Hanggang ngayon, inuuri si Hume ng mga palaisip na Kanluranin bilang eskeptiko. Ngunit kung palalawakin ang tanaw, ang kanyang kaisipan ay maaaring iuri hindi bilang negatibong eskeptisismo kundi kasama ng mga eskeptikong Griyego o ng mga palaisip ng di-hayag ng Silangan. Noong panahon ni Hume, ang pilosopiyang Kanluranin ay nasa kamay ng mga tiyak na rasyonalista gaya nina Descartes at Kant. Inisip nila na ang isip ang namamahala sa lahat. Lumabas si Hume sa ganitong agos at nagbukas ng bagong abot-tanaw. Kamangha-mangha, idiniin niya ang kahalagahan hindi ng isip kundi ng likas na hilig:

Ang katwiran ay alipin ng mga silakbo ng damdamin, at dapat ay alipin lamang. Hindi maaaring mangahas ang katwiran na umako ng anumang ibang gawain maliban sa paglilingkod at pagsunod sa mga silakbo ng damdamin. ³⁵⁹

Para sa panahong iyon, kamangha-mangha ang teoryang ito. Kahit ngayon, maaari itong magmukhang teoryang nagdudulot ng pagtataka sa maraming tao. Hanggang ngayon, tinatawag ang teorya ni Hume ng etika na “kontra-rasyonalismong etikal” (Ethical Anti-rationalism). Ngunit may mga tagasuporta ang teorya ni Hume. Matatagpuan din ang paggiit ni Hume sa panahong Griyego. Gaya ng nasuri natin, kahawig ito ng paggiit ni Carneades: “Hindi tumutugma ang moralismo (moralism) sa mga batas ng kalikasan.” Ang tinatawag nating katarungan ay hindi maaaring maging walang hanggan. Ang moralidad ay di-makatwiran at iginigiit lamang ayon sa pangangailangan ng panahon. Halimbawa, tinanggap ang pang-aalipin sa loob ng libu-libong taon hanggang ika-18 siglo bilang makatwirang etika ng lipunan ng tao. Ngunit sa ika-21 siglo, naging pinakakasuklam-suklam na etika ng lipunan ng tao ang pang-aalipin. Madalas ay nakasalalay ang etika sa kung paano natin tinitingnan ang kalikasan ng tao. Lalo nang mahalaga ang ugnayan ng likas na hilig at isip. Tungkol sa papel ng likas na hilig at isip, ginamit ni Russell ang pananalitang ang likas na hilig ay kilos at ang isip ay pag-aayos:

Ang pagnanasa, damdamin o silakbo ng damdamin (malayang pumili ng alinman dito) ang tanging pinagmumulan ng kilos ng tao. Hindi nagbubunsod ng kilos ang isip. Gumaganap lamang ito ng papel ng pag-aayos ³⁶⁰

Ang pagtatasa sa kalikasan ng tao ay malapit na kaugnay ng kung paano pilosopikong tinatasa ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ang kasabihang “Tinutulungan ng langit ang tumutulong sa sarili”. Sa sibilisasyon ng Dao, walang anumang suliranin. Sapagkat “ang tao ang nagpapadakila sa Dao”. Ang tumutulong sa sarili ang tumatanggap ng pagpapala ng Dao. Ngunit sa sibilisasyon ng Diyos, may pagtatalo. Ito ay dahil sa kaisipang matutulungan lamang ng tao ang sarili kung may biyaya (grace) ng Diyos. Taglay nila ang kaisipang “Tinutulungan ng Diyos ang hindi makatulong sa sarili”. Ito ay dahil sa pananampalatayang ginawa ng Diyos ang tao at pinamamahalaan nito ang lahat ng gawain ng tao. Ang kasabihang “Tinutulungan ng langit ang tumutulong sa sarili” ay naging mahalagang kasabihan sa paghubog ng pagkatao sa Silangan sa loob ng dalawang libong taon. Ngunit sa Kanluran, matapos lumitaw sa mga pabula ni Aesop bago ang ating panahon, naglaho ito sa Gitnang Panahon, at muling pinauso sa Kanluran noong ika-18 siglo ng deistang (理神論者) si Benjamin Franklin.

Malaki ang pagsandig sa relihiyon ng pilosopiya nina Locke at Adam Smith tungkol sa kalikasan ng tao. Mahalaga rin ang pagsisikap ng tao, ngunit malakas ang pilosopiyang sa huli ay dapat sumandig sa kapangyarihan ng Diyos. At anuman ang gawin ng tao, dahil siya ay taong ginawa ng Diyos, sumasandig sila sa optimismong sa huli ay magiging maayos ang lahat. Sapagkat sa kanilang pananampalataya, naniniwala sila na “mabuting-loob ang Diyos”. Ngunit sa sibilisasyon ng Dao, sumasandig ito sa pilosopiya ng negatibong teolohiya: “Hindi mabuting-loob ang Dao.” Kung gayon, naniniwala ito na ang mga gawain ng tao ay hindi nilulutas ng Dao kundi sa huli ay dapat harapin ng tao sa loob ng hangganan ng Dao. Ito ay hindi optimismo kundi realismo. Ayon sa kaisipan ng Silangan, ang taong hindi tumutulong sa sarili ay hindi rin tinutulungan ng langit. Ang mga pilosopiya ng Diyos at ng Dao ay saligang kaugnay ng teorya ng kalikasan ng tao na nagtatakda kung “sino tayo”.

4) Ano ang pagmamalasakit sa kapwa: ang Kanluran, pagsasakripisyo ng sariling interes vs ang Silangan, naliwanagang pansariling interes

Kailangang-kailangan ang pagmamalasakit sa kapwa upang mapanatili ang kaayusang panlipunan at para sa panloob na kapayapaan ng indibidwal. Kapwa ginagawa ng Konfusyanismo at Kristiyanismo ang pagmamalasakit sa kapwa na ubod ng mga gawain ng tao. Ano ang pagmamalasakit sa kapwa? Sa pagsusuri ng pagmamalasakit sa kapwa, nagpapakita ang Silangan at Kanluran ng saligang pagkakaiba kaugnay ng kalikasan ng tao. Sa sibilisasyon ng Silangan, ang pagmamalasakit sa kapwa ay isang uri ng pansariling interes. Ito ay pansariling interes na may naliwanagang katangian, ibig sabihin, ang pansariling interes na naglilingkod sa sarili habang naglilingkod sa iba. Ang naliwanagang pansariling interes, ibig sabihin ang pagmamalasakit sa kapwa, ay likas sa kalikasan ng tao. Ayon sa teorya ng kalikasan ng tao ng sibilisasyon ng Kanluran, wala sa kalikasan ng tao ang pagmamalasakit sa kapwa. Ang pagmamalasakit sa kapwa ay utos ng Diyos. Ang pagkamakasarili ang kabuuan ng kalikasan ng tao. Ang pagmamalasakit sa kapwa ay nagiging natatanging etikang pumapantay sa kalikasan ng tao, na nabubuo sa utos ng Diyos o sa utos ng isip. Ang pagmamalasakit ba sa kapwa ay likas sa kalikasan ng tao, o ito ba ay utos ng Diyos (o etikang nakasalig sa isip) na walang kaugnayan sa kalikasan ng tao: ito ang pagkakaiba ng Silangan at Kanluran tungkol sa pagmamalasakit sa kapwa.

Sa Kanluran, itinuturing ang pagmamalasakit sa kapwa bilang kalagayang tinalikuran at pinalitan ang pansariling interes. Walang magagawa kundi pumili ng isa sa pansariling interes at pagmamalasakit sa kapwa. Sa sibilisasyon ng Kanluran, ang pagmamalasakit sa kapwa ay pagsasakripisyo ng sarili. Sa ugnayan ng pansariling interes at pagmamalasakit sa kapwa, muling lumilitaw ang pagkakaiba ng pilosopiya ng Silangan ng “pagpupunan” at ng pilosopiya ng Kanluran ng “pagsasalungatan”. Kung hahanapin ang altruism (altruism) sa mga diksiyonaryo o dokumentong Kanluranin, pare-pareho itong ginagamit sa kahulugang salungat sa sariling interes, para lamang sa ibang tao, hindi para sa sarili. Ang pagmamalasakit sa kapwa ay may pahiwatig na “hindi para sa sarili” (selflessness or unselfishness). Ipinakikita rin sa Bibliya ang pagsasalungatan ng pagmamalasakit sa kapwa at pansariling interes.

Huwag hanapin ninuman ang sariling kapakinabangan kundi ang kapakinabangan ng iba. (1 Corinto 10:24)

Ang ganitong pilosopiya, kasunod ng batas ng relihiyong ipinahayag, ay minana nang buo ng rasyonalismo ng Panahon ng Kaliwanagan na nagsasabing kayang palitan ng isip ng tao ang Diyos. Itinakda ng pilosopo ng Panahon ng Kaliwanagan na si Kant na “ang tunay na pag-ibig na moral ay ang pagsasagawa para sa iba”. Idiniin niya na dapat ituring ang tao “bilang layunin at hindi bilang kasangkapan”, na kaayon ng ganitong pilosopiya. Bilang panimulang punto ng etika, iginiit ni Kant ang deontolohiyang moral (deontology) batay sa kategorikong utos (categorical imperative) na nakasalig sa isip. Inisip niya na ipinanganganak ang tao na may batas moral sa loob ng isip. Sa loob ng sistemang pilosopiko ng deismo ng Panahon ng Kaliwanagan na nagsasabing hindi nakikialam ang Diyos sa mga gawain ng tao, itinanghal ng mga rasyonalistang Kanluranin ang pilosopiyang ito ni Kant bilang “rebolusyong Copernicano” (Copernican Revolution). Ngunit sa huli, ito ay anyong pinalitan ng “isip ng tao” ang “batas ng Diyos”.

Sa Silangan, sinusuri ang pagmamalasakit sa kapwa bilang “naliwanagang pansariling interes” (Enlightened self-interest). Ang pagmamalasakit sa kapwa ay elementong kailangan upang hangarin ang pangmatagalan at napananatiling pansariling interes. Ang kabutihang panlahat (共同善) ang nagiging naliwanagang pansariling interes. Sa pilosopiya ng Silangan, mahirap matagpuan ang mapagsalungat na paggiit sa paraang Kanluranin na talikuran ang sariling interes at hangarin ang interes ng iba para sa kabutihang panlahat. Sa Silangan, ang kabutihang panlahat ay ang sabay na paghahangad ng sariling interes at ng interes ng iba. Ito ang pagkakaiba ng kahalagahan ng “ako” na iginigiit ng indibidwalismo at ng kahalagahan ng “tayo” na iginigiit ng relasyonalismo. Dahil ginagawang ubod ng sibilisasyon ng Silangan ang kahalagahan ng “tayo” na nakasalig sa relasyonalismo, posible ang kabutihang panlahat na sabay na naggigiit ng aking interes at ng interes ng iba. Ipinaliliwanag ni Confucius sa Mga Analekta ang ubod ng kabutihang panlahat, ibig sabihin ng naliwanagang pansariling interes:

Kung nais mong itaguyod ang sarili mong interes, itaguyod mo rin ang interes ng iba. Kung may nais ka, isakatuparan mo rin ang nais ng iba. (Mga Analekta 6:30)

Ang mahalaga rito ay hindi ang “pagsasakripisyo ng sarili” kundi ang paghahangad din ng “interes ng iba para sa sarili kong interes”. Ito ay pilosopiyang relasyonal na nagsasabing ang pagsasaalang-alang sa interes ng iba ay sa huli nagiging pinakamabuti rin para sa sariling interes. Ang panukala ng Kanluran na “Huwag hanapin ninuman ang sariling kapakinabangan kundi ang kapakinabangan ng iba” ay nagmula sa mapagsalungat na paghahati ng Kanluran sa sarili at sa iba. Kung titingnan mula sa sibilisasyon ng Silangan na nakasalig sa pagpupunan, may realismo lamang kung “sabay na hahangarin ang sariling interes at ang interes ng iba”. Sa etika ng Kanluran, ang mapagsalungat na panukala ay nagtatakda ng kalikasan ng tao na salungat sa “likas na hilig na pangalagaan ang sarili”. Walang realismo ang teorya ng pagsasalungatan na nagsasabing kailangang talikuran ang sarili upang maglingkod sa iba. Sa huli, ang etika ay dapat para sa sarili. Ipinaliliwanag ni Xunzi na ang etika at batas ay umiiral para sa “atin”. Ibig sabihin, ang etika ay naliwanagang pansariling interes na kailangan para sa pangangalaga sa sarili:

Halimbawa, suriin natin kung paano kikilos ang tao kung aalisin natin ang lahat ng etika at batas, aalisin ang lahat ng ginagawa ng pamahalaan, at aalisin ang lahat ng posibilidad ng parusa. Kung gayon, aapihin at pahihirapan ng malakas ang mahina. Pipinsalain at nanaisin ng nakararami na lipulin ang kakaunti. Maglalaho ang etika at kaayusan. Tutungo ang lipunan sa landas ng pagkawasak. (Xunzi 23:7)

Sa huli, saklaw ng kalikasan ng tao na tinatawag na pangangalaga sa sarili ang etika. Sa Silangan, ang etika ay hindi utos na moral ni pagsasakripisyo ng sarili. Ito ay naliwanagang pansariling interes na saklaw ng pangangalaga sa sarili. Mukhang nagsisimula na ngayon ang Kanluran sa ganitong pilosopikong pag-iisip.

Ang biyolohikong realidad ng pangangalaga sa sarili ang lumilikha ng etika ng tao. Dahil sa di-maisusukong pangangailangang ipagtanggol ang ating sarili, dapat nating tulungang maipagtanggol din ang iba. Kung mabibigo tayo rito, mapapahamak tayo mismo, sapagkat tayo mismo ang nagtataksil at tumatalikod sa pamantayang nakapaloob sa saligang prinsipyo ng pangangalaga sa sarili. ³⁶¹

Hindi tulad ng alinmang ibang hayop, ipinanganganak ang tao na may kasakiman. Ang etika ang makapagpapagaling sa kasakiman. Gaya ng ating nasuri, iniharap ng lahat ng dakilang tagapagpauna ng sangkatauhan ang pag-ibig sa kapwa bilang pamantayan ng etika. Sa sibilisasyon ng Silangan, ang etika ay hindi utos ng Diyos kundi kusang nangyayari sa sariling pagkamulat.

Ang paggalang sa Dao (道) at ang pagpapahalaga sa kabutihan (德) ay hindi dahil sa utos kundi kusang nangyayari. (Daodejing, kabanata 51)

Sa sibilisasyon ng Silangan, nagmumula ang etika hindi sa Diyos kundi sa kalikasan. Ito ang etika ng Dao na naglalayong tingnan ang kalikasan kung ano ito at matuto mula rito. Ang konsepto ng pagkakatugma ng pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa na likas sa sibilisasyon ng Silangan ay pilosopiyang wala sa Kanluran. Sumandig ang mga Kanluranin sa Diyos para sa etika. Sumasandig ang mga taga-Silangan sa kalikasan para sa etika. Ibig sabihin, sinusunod nila ang Dao na iniharap ng kalikasan sa tao. Iniharap ng Dao ang paraan upang pagtugmain ang pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa.

Ang pangunahing hamon sa teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao ay kung paano haharapin ang malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa na umiiral sa kalikasan ng tao. Sa Konfusyanismo at Taoismo, itinuturing ang pagmamalasakit sa kapwa bilang naliwanagang pansariling interes para sa sarili. Ibig sabihin, ang pagmamalasakit sa kapwa ay hindi pagsasakripisyo ng pansariling interes kundi sa huli ay bahagi nito. Iniharap ni Confucius ang pagkakatugma ng pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa bilang mahalagang kabutihan sa pagpapalaki ng pagkatao: “Kung nais mong tumayo, itayo mo rin ang iba” (Mga Analekta, 6:30). Kung paanong iniingatan ng kalikasan ang pagkakaiba-iba ng buhay, napananatili lamang ng tao ang timbang kung matututuhan niyang bawasan ang pagkamakasarili at ilapat ang pagmamalasakit sa kapwa para sa pangangalaga sa sarili. Binabanggit din ng Daodejing ang kaayusan ng kalikasan na nagpapanatili ng timbang: “Ginagawang kaunti ng kalikasan ang marami at ginagawang marami ang kaunti”. (Daodejing 77)

Seleksiyon ng kamag-anak at resiprokong altruismo

Kamakailan, nagbibigay ang mga siyentipikong pilosopo ng Kanluran ng teoryang nakasalig sa naturalismo na sumusuporta sa “naliwanagang pansariling interes” na iginigiit ng sibilisasyon ng Silangan. Sa tuklas na tinatawag ng mga dalubhasang Kanluranin na “seleksiyon ng kamag-anak” (Kin selection), na nabuo sa ikalawang kalahati ng ika-20 siglo, nagkaroon ang naliwanagang pansariling interes ng tiyak na siyentipikong pinagmulan. Pinatutunayan ng seleksiyon ng kamag-anak, sa antas ng kalikasan ng tao, na ang bukal ng etika ay wala sa isip kundi nasa damdamin. Sa puntong ito, salungat ito sa pilosopiya ni Kant na uso sa Kanluran. Sinusunod ng seleksiyon ng kamag-anak ang sistemang pilosopiko ni David Hume sa halip na kay Kant. Iginigiit ni Hume na ang etika ng tao ay nililimitahan ng kalikasan ng tao na taglay sa pagsilang, at sa kabaligtaran ay iginigiit ni Kant na ang etika ay produkto ng malayang isip na hindi nililimitahan ng kalikasang tinatawag na damdamin. Itinuring ni Kant na ganap na nagmumula sa isip ang etika. Itinuring ni Hume na ang etika ay nakasalig hindi sa isip kundi sa likas na hilig.

Sa wakas ay natatagpuan sa isipan ng ilang palaisip na Kanluranin ang binhi ng naliwanagang pansariling interes. Ang paghatol na moral ay hindi nagmumula sa isip. Nagsimula nilang igiit na ang damdamin ang pinagmumulan nito. Iniharap ng biyologong Briton na si Hamilton (Hamilton) noong 1964 ang ideya ng seleksiyon ng kamag-anak. Nagmula ito sa tuklas na ang pagmamalasakit sa kapwa ay bahagi ng henetikong seleksiyon para sa sarili. Sa ganitong tuklas tungkol sa kalikasan ng tao, sa unang pagkakataon ay lumitaw sa Kanluran ang pilosopiyang nagsasabing sinusunod ng seleksiyon ng kamag-anak ang pansariling interes. Ipinaliliwanag ni Propesor Dawkins na ang pagmamalasakit sa kapwa ay ganap na bahagi ng pagkamakasarili.

Bagaman sa unang tingin ay mukhang nagmumula sa pagmamalasakit sa kapwa ang seleksiyon ng kamag-anak, sa antas ng mga biyolohikong gene ay pagpapahayag ito ng lubos na pagkamakasarili. ³⁶²

Sa henetika, ang tao ay may kalikasang lubhang makasarili na nagpapakita lamang ng pagmamalasakit sa kapwa bilang eksepsiyon. Ito ang paggiit na ipinanganganak ang kalikasan ng tao na may malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa.

Ang mga gene na nagtatagumpay sa henetika ay kumikilos nang lubhang makasarili. Kaya kumikilos din nang makasarili ang tao. Ngunit bilang eksepsiyon, maaaring makamit ang ating makasariling layunin kapag nagpapakita tayo ng limitadong pagmamalasakit sa kapwa. Mahalaga ang mga pananalitang eksepsiyon at limitadong kalagayan. Gaano man natin ito naisin, dapat ituring na walang pandaigdig na pag-ibig o pangkalahatang kapakanan sa ebolusyong pinamamahalaan ng ating mga gene. ³⁶³

Gayunman, ang dahilan kung bakit dapat nating palaguin bilang etika ang pagmamalasakit sa kapwa at ang malasakit ay napakalakas ng pagkamakasariling taglay natin sa pagsilang. Ang pag-iral nang magkasama ng malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa ang realidad ng kalikasan ng tao na hindi natin maiiwasan.

Dapat nating ituro nang masigasig ang malasakit at pagmamalasakit sa kapwa. Sapagkat ipinanganganak tayong makasarili. Sa gayon, ang mga gene na pinamamahalaan ng ating pagkamakasarili ay makagaganap ng tungkuling pumipigil sa pagkamakasarili na walang posibilidad sa ibang nilalang. ³⁶⁴

Pareho ang paglitaw ng pagmamalasakit sa kapwa sa tao at sa hayop. Ang seleksiyon ng kamag-anak ay ang lohikang sa pagsasakripisyo ng sarili upang tulungan ang kamag-anak, sa mahabang panahon, sa henetika, kahit mamatay ang sarili ay napararami ang mga gene na bumubuo sa sarili. Ang resiprokong altruismo (Reciprocal altruism) ay kilos ng pagmamalasakit sa kapwa kung saan nagbibigayan at nagtatanggapan ng tulong ang mga indibidwal na hindi magkakamag-anak. Sa daigdig ng mga hayop, ang ganitong kilos ng pagmamalasakit ay hindi itinatanghal bilang mabuting kilos sa etika. Ang pagmamalasakit sa kapwa ay isang uri ng pansariling interes. Ngunit sa lipunan ng tao lamang itinatanghal ang resiprokong altruismo. Isinasaalang-alang ang ganitong kalagayan, lumitaw ang salitang “resiprokong altruismo” sa sibilisasyon ng Kanluran, na dating itinuturing ang pagmamalasakit sa kapwa bilang pagsasakripisyo lamang ng sarili, upang lutasin ito. Ipinaliliwanag ito ni Propesor Gould (Gould) nang ganito:

Ayon sa teorya ng ebolusyon ni Darwin, sa kabalintunaan, kapwa maaaring piliin ng ebolusyon ang pagmamalasakit sa kapwa at ang pagkamakasarili. Maaaring lumikha ng pakinabang sa indibidwal ang pagmamalasakit sa kapwa, sapagkat nagtatatag ito ng ugnayan ng magkatuwang na obligasyon sa iba o tumutulong sa kamag-anak upang makopya ang mga gene ng pagmamalasakit sa kapwa. ³⁶⁵

Kaya sa huli, ang resiprokong altruismo man ay saklaw ng sukdulang layunin ng pangangalaga sa sarili. Sa ilalim ng panukalang ito, magkasamang umiiral sa loob ng tao ang malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa, at namumuhay tayo sa loob ng ganitong mga katangian. Itinuturing ni Propesor Gould na ang ganitong pagsasama ay naglalaro ng isang uri ng laro ng dilema ng bilanggo:

Sa huli, sa pagitan ng pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa, naglalaro ang mga hayop, halaman at tao ng larong “dilema ng bilanggo”. Ang layunin nito ay ang pangangalaga sa sarili. ³⁶⁶

Kung palalawakin ang ganitong laro sa buong lipunan, makikita na may mga sibilisasyon ng maunlad na lipunan at mga sibilisasyon ng lipunang hindi maunlad sa daigdig. Ang matagumpay na lipunan ay may sibilisasyong nagpapalaganap sa pamamagitan ng pag-aaral ng resiprokong altruismo na nasa mga gene. Dahil napakahina ng altruismo kumpara sa malakas na pagkamakasarili, dapat itong palakasin sa pamamagitan ng pag-aaral upang kumilos sa lipunan nang may timbang sa pagkamakasarili.

Sa lipunang maayos na gumagana, umiiral ang resiprokong altruismo. Ang lohikang ito ay maaaring nasa mga gene at maaari ring makamit sa pamamagitan ng pag-aaral. ³⁶⁷

Nasuri natin kung gaano kaiba ang pilosopiya ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran tungkol sa pagmamalasakit sa kapwa. Sa Konfusyanismo at Taoismo, ginagawang pinakamataas na layunin ng pag-aaral ang pagsasagawa ng resiprokong altruismo, ibig sabihin ang pagpapalaki ng pagkatao. Tinasa ng Silangan ang pagmamalasakit sa kapwa bilang naliwanagang pansariling interes at bumuo ng konsensong pansibilisasyon tungkol dito. Ang panahong nailagay ang ganitong sistemang pilosopiko sa ubod ng sibilisasyon ay ang ika-5 hanggang ika-4 na siglo BK. Ito ang panahong naitatag ang teorya ng kalikasan ng tao sa Silangan.

Itinuring ng Kanluran na nagtutunggali ang pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa, at na maitatanim lamang sa tao ang pagmamalasakit sa kapwa sa paghiram ng kapangyarihan ng relihiyon. Habang patuloy na umuunlad ang ganitong relihiyong ipinahayag sa pagdaan sa Panahon ng Kaliwanagan hanggang sa deismo, kamakailan ay nilisan ng mga palaisip na Kanluranin ang “etikang panrelihiyon” at narating ang pilosopiya ng likas na “naliwanagang pansariling interes”, ibig sabihin ng “resiprokong altruismo”. Sa pagdaan sa ganitong proseso, natagpuan ng teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao ang una nitong pagtatagpo sa pilosopiya ng kalikasan sa teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao.