Ang mga teorya ng kalikasan ng tao sa Silangan at Kanluran: nagbabago ba ang kalikasan ng tao o ito ba ay nakapirmi?

1) Ang teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao: ang kalikasan ng tao na hindi nagbabago

Ang sistemang pilosopiko ng pagsamba sa espiritu ang namayani sa kasaysayan ng pilosopiyang Kanluranin sa loob ng libu-libong taon. Ngunit kapag umabot sa sukdulan ang isang bagay ay bumabaling ito sa kabaligtaran: sa pagtatapos ng panahon ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo, nang umabot sa rurok ang pagsamba sa espiritu, humarap ang sistemang pilosopiko ng Kanluran sa isang saligang suliranin kaugnay ng teorya ng kalikasan ng tao. Bumangga ito sa bakal na batas ng teorya ng kalikasan ng tao: hindi pinamamahalaan ng isip ang tao. Sa panahon ng mga ideolohiya, sinunod ng pasismo ang Darwinismong Panlipunan na nagkamaling ituring na kalikasan ng tao ang mapaglabang teorya ng pananatili ng pinakaangkop, at kahabag-habag itong nabigo. Itinayo ang pasismo sa teorya ng kalikasan ng tao na nagsasabing kayang pamahalaan ng likas na hilig ang tao. Nabigo ang komunismo dahil nakasalig ito sa hungkag na Darwinismong Panlipunan na nagsasabing kayang baguhin ang kalikasan ng tao. Itinayo ni Marx ang teoryang komunista sa teorya ng kalikasan ng tao na nagsasabing kayang pamahalaan ng isip ang tao sa pamamagitan ng ebolusyon: “Ang komunismo ay makakamit sa pamamagitan ng mga paraang ebolusyonaryo”. ³⁰³

Ngunit ang ebolusyon ng kalikasan ng tao ay hindi natin kayang pasimulan, ni mahulaan ang hinaharap nito. Ang kalikasan ng tao ay hindi pinamamahalaan ng isip, kundi ipinahahayag sa ugnayan ng likas na hilig at isip. Ang Homo sapiens, taga-Silangan man o taga-Kanluran, ay ipinanganganak na may iisang kalikasan ng tao. Dapat lapitan ng mga sistemang pilosopiko ang mga gawain ng tao nang may kaisipang ang kalikasan ng tao, na binubuo ng isip at likas na hilig, ay hindi nagbabago sa loob ng panahong mahuhulaan. Ang katotohanan o kamalian ng lahat ng sistemang pilosopikong naisip ng tao ay sa huli napagpapasyahan sa tanong kung itinayo ba ito sa wastong pagkaunawa sa kalikasan ng tao o sa maling pagkaunawa rito.

Paano sinuri ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran ang kalikasan ng tao? Sa pilosopiya, hinahati ang kalikasan ng tao sa tatlo: ang pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao, ang pananaw na masama ito, at ang pananaw na ito ay hindi mabuti ni masama (o sa Kanluran, ang Tabula Rasa, ang pananaw na ito’y isang blangkong papel). May bentaha ng kapayakan ang ganitong pare-parehong paghahati, ngunit kinaliligtaan nito ang saligang pagkakaiba ng mga teorya ng kalikasan ng tao ng Silangan at Kanluran. Sa teorya ng kalikasan ng tao, sinusunod ng Kanluran ang pilosopiya ng pag-iral (ontology) na nagsasabing “ang nilikha ay hindi nagbabago”, at sinusunod ng Silangan ang pilosopiya ng pagbabago (transformationism) na nagsasabing “ang lahat ay laging nagbabago”. Ang kalikasan ng tao ayon sa pagtingin ng Kanluran ay hindi nagbabago mula sa pagsilang. Kailangan ng teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao ang tipan sa Diyos (神) o ang teorya ng kontratang panlipunan na nakasalig sa kalikasan ng tao ayon sa pilosopiya ng pag-iral. Ang pagkatao ayon sa pagtingin ng Silangan ay “nagbabago, sa loob ng hangganan ng kalikasang tinanggap sa pagsilang, sa pamamagitan ng papel ng isip”. Nakatuon ang teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao hindi sa kontratang panlipunan kundi sa paghubog ng pagkatao ayon sa pilosopiya ng pagbabago. Ang likas na hilig ang gumaganap ng papel ng pinagmumulan ng liwanag, at ang isip ang gumaganap ng papel ng salamin.

Ang mga pananaw ng Kanluran na masama ang kalikasan ng tao, na mabuti ito, at na ito’y isang blangkong papel ay pawang sumusunod sa pilosopiya ng pag-iral. Ayon sa pananaw ng Kanluran na masama ang kalikasan ng tao (ang mga relihiyong ipinahayag at si Hobbes), ipinanganak na masama ang tao at, dahil ganoon siya “umiiral”, hindi siya nagbabago. Ayon sa pananaw na ito, ipinanganak ang tao na may masamang ugali at hindi ito nagbabago hanggang sa kanyang kamatayan. Kailangan niyang magnilay at magsisi bago mamatay, at habang nabubuhay ay kailangan niyang isuko ang kanyang mga karapatan sa propeta o sa hari upang mabuhay. Ayon sa pananaw ng Kanluran na mabuti ang kalikasan ng tao (si Plato o si Rousseau), ipinanganak na mabuti ang tao at hindi nagbabago ang mabuti niyang kalikasan. Sa pamamagitan ng mabuting kalikasan, maaaring tahakin ng tao ang landas ng pagsasaliksik at pagtuklas sa katotohanan. Ang nakatuklas ng katotohanan ang nagiging pinuno at umaakay sa iba pang tao. Ang tunay na realidad ay nasa di-nagbabagong diwa, ang “Ideya”, at ang nakatuklas nito ang nagiging pinuno; o kaya ay hanapin ang “pangkalahatang kalooban” na lumalampas sa pansariling interes at naglalayon sa kabutihang panlahat ng buong pamayanan. Ayon sa pananaw ng Kanluran na blangkong papel ang tao (si Aristoteles at si Locke), ipinanganganak ang tao na tulad ng blangkong papel na walang anumang nakasulat, kaya maaaring makamit ng lahat ng tao ang katotohanan sa pamamagitan ng edukasyon. Ito ang paninindigang ang anyo ay nakapaloob sa realidad, at hinahanap ang diwa sa pamamagitan ng karanasan at pagmamasid. Kahit mula sa kalagayan ng blangkong papel, ang tao ay nilalang na may kakayahang malayang pumili ng kanyang nais. Dahil taglay ng tao mula sa pagsilang ang mga likas na karapatan (buhay, kalayaan, ari-arian), iginigiit na umiiral ang pamahalaan upang tiyakin ang mga ito.

Noong nakaraan, uso ang mga teorya ng kalikasan ng tao na nakasalig sa kaisipang mabuti-at-masama, at ang mga teorya ng kalikasan ng tao na kaugnay ng teorya ng kontratang panlipunan na nakasalig doon; ngunit ngayon ay malaki na ang nawala sa kanilang kaugnayan. Kamakailan ay iniharap sa Kanluran ang isang teorya ng kalikasan ng tao na mula sa pilosopiya ng kalikasan, na nasa ibang antas kaysa sa mga dating teorya ng Kanluran. Si Propesor Olson (1932–1998), sa pagsusuring induktibo kung paano nabubuo ang pamumuno sa lipunan ng tao, ay nagbibigay ng bagong paliwanag sa kalikasan ng tao. Ang teorya ng kalikasan ng tao na iniharap ni Propesor Olson ay kaayon sa maraming bahagi ng teorya ng Silangan. Sapagkat ang teorya ni Propesor Olson, hindi tulad ng mga dating teorya ng Kanluran na nakasalig sa pilosopiya ng pag-iral, ay nakasalig sa pilosopiya ng pagbabago.

Ang mga sinaunang teorya ng kalikasan ng tao: ang relihiyosong pananaw na masama ang kalikasan ng tao, ang pananaw ni Plato na mabuti ito, ang pananaw ni Aristoteles na ito’y isang blangkong papel

Sa Kanluran, sa mahabang panahon ay sinunod ng mga teorya ng kalikasan ng tao ang doktrina ng relihiyon. Nagsisimula ang relihiyon sa pananaw na masama ang kalikasan ng tao. Sa mga relihiyong ipinahayag, ginagawa ng Diyos (神) ang tao ayon sa wangis ng Diyos. Sa Kristiyanismo, sa daigdig pagkatapos ng kamatayan, na higit na mahalaga kaysa sa buhay sa lupa, ang mabubuti ay napupunta sa langit at ang masasama ay sa impiyerno. Sa loob ng sanlibong taon ng Gitnang Panahon, may bahagyang binago ang pananaw ng Simbahan na masama ang kalikasan ng tao, gaya ng sa pilosopiya ni Tomas de Aquino tungkol sa kasalanang orihinal, ngunit ang diwa nito ay nakasalig sa lubos na pananaw na masama ang kalikasan ng tao. Sa pananaw na ito, itinuturing ang likas na hilig na hadlang sa kaligtasan ng tao.

Sa mitolohiyang Griyego din, halos ganito inilalarawan ang mabuti at masama. Hinubog ni Prometheus mula sa putik ang anyo ng tao, at hiningahan ito ng diyosang si Athena, kaya nalikha ang tao. Ngunit nang buksan ng unang babae na si Pandora ang ipinagbabawal na kahon, nagsimula ang mabuti at masama sa lipunan ng tao. Sa Lumang Tipan din, pinaniwalaang nilikha ang tao sa paraang katulad ng sa mitolohiyang Griyego. Ginawa ng makapangyarihan-sa-lahat na Diyos ang lupa, ang langit at ang mga bituin sa loob ng isang linggo. Pagkatapos ay hinubog niya ang putik ayon sa wangis ng Diyos at ginawa ang lalaki, at mula sa tadyang nito ay ginawa ang babae. Nagkasala ang mga unang tao, sina Adan at Eva, nang suwayin nila ang utos ng Diyos at kainin ang ipinagbabawal na bunga ng pagkakilala ng mabuti at masama. Ang bunga ng pagkakilala ng mabuti at masama ng Kristiyanismo at ang kahon ni Pandora ng mitolohiyang Griyego ang naging pinagmulang nagbukas sa kasamaan.

Sa Kristiyanismo, sinusundan ng ganitong kamalayan sa kasalanang orihinal ang tao saanman. Kaya hanggang sa Gitnang Panahon, dahil siniil ng kamalayan sa kasalanang orihinal, hindi nagkaroon sa Kanluran ng makatwirang talakayan tungkol sa kalikasan ng tao. Sapagkat ang pinakamahalaga ay ang pagsisisi ng lahat at ang paghahanda para sa Huling Paghuhukom na malapit nang dumating. Ang pilosopiya ni Agustin (Augustine, 354–430) tungkol sa kalikasan ng tao ay saligang nakasalig din sa kaisipang mabuti-at-masama. Ayon sa kanyang doktrina ng kasalanang orihinal, ipinanganganak ang tao na may malakas na “kahalayan” (concupiscence), isang mapanirang pagnanasa (hurtful desire). Kung gayon, sa sibilisasyon ng Diyos na itinuring na karaniwan ang paghihiwalay ng isip at likas na hilig, ang likas na hilig ay nagiging tampulan ng pagkondena. Ang doktrina ng kasalanang orihinal na ginawa ng mga ninuno ng tao at ang doktrina ng kahalayang taglay ng tao sa kanyang pagsilang ay nanatiling buhay kahit noong Repormasyon. Iniharap ng mga pinuno ng Repormasyon, gaya nina Luther at Calvin, ang kasalanang orihinal at ang kahalayan bilang diwa ng kalikasan ng tao. Anuman ang mangyari, upang hugasan ang kasalanang orihinal, kinailangang patuloy na magpenitensiya at magsisi ang tao, at bilang bahagi nito ay gumawa ng mabuting gawa upang makarating sa langit. Ang ganitong doktrina ng kasalanang orihinal ay lumaganap sa daigdig ng Kanluran nang mahigit sanlibong taon. Dahil sa ganitong kapangyarihang panrelihiyon, hindi nakalapit ang Kanluran nang pilosopiko sa kalikasan ng tao hanggang sa makabagong panahon.

Sa mga teorya ng kalikasan ng tao bago ang makabagong panahon, matatagpuan kay Plato ang pilosopiyang katapat ng pananaw ng relihiyon na masama ang kalikasan ng tao. Itinuring ni Plato na taglay ng tao mula sa pagsilang ang ilang “likas na ideya” (Innatism). Itinuring ni Plato na may kalikasan ang tao na naghahanap ng katotohanan. Ang kanyang pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao ay nakasalig sa paggiit na may mga likas na ideya sa loob ng tao na naghahanap ng katotohanan at ng ganap na katotohanan. Para rito, idinidiin ni Plato ang kahalagahan ng kaluluwa. Iginiit niya na “ang mata ng kaluluwa ay sampung libong ulit na higit na mahalaga kaysa sa mata ng katawan, sapagkat ang mata lamang ng kaluluwa ang nakakikita sa katotohanan”, at na dapat maunawaan ang katotohanan sa pamamagitan ng mata ng kaluluwa na taglay natin mula sa pagsilang. Ito ay dalawahan at mapagsalungat na teorya ng kalikasan ng tao na naghihiwalay sa kaluluwa at likas na hilig.

Iniharap ni Aristoteles ang pananaw na blangkong papel ang tao, na nagsasabing walang nakatakdang kalikasan ng tao. Ipinahayag niya ito sa terminong “tabula rasa”. Ang tabula rasa ay isinusulat sa Latin bilang Tabula rasa, at nangangahulugang malinis na “blangkong tapyas” (blank slate) na walang anumang nakasulat. Sa ating wika, ito ang pananaw na ito’y isang blangkong papel. Sa huli, ang Tabula rasa, pagdating sa kalikasan ng tao, ay ang paggiit na ipinanganganak ang tao nang walang anumang kalikasan ng tao. Dahil naniwala si Aristoteles na nasa isip ang kalikasan ng tao, hindi niya kinikilala ang papel ng likas na hilig. Itinuring niya na kayang kumawala ng isip sa pamatok ng likas na hilig, malayang sumulong sa mga bagong larangan, at akayin ang tao. Ito ang simula ng metapisika. Sa puntong ito, iba na ito sa simula pa lamang sa teorya ng Silangan ng nagbabagong kalikasan ng tao. Ang teorya ng Silangan ng nagbabagong kalikasan ng tao ay pilosopiya ng pagbabago: habang kinikilala ang papel ng likas na hilig, nagbabago ang pagkatao ayon sa papel ng isip. Ang pananaw ng Kanluran na blangkong papel ang tao ay may halagang ontolohiko kung saan ang kalagayang blangko ay nagwawalang-bahala sa likas na hilig.

Ang mga makabagong teorya ng kalikasan ng tao at ang kontratang panlipunan: ang pananaw ni Hobbes na masama ang kalikasan ng tao, ang pananaw ni Rousseau na mabuti ito, ang pananaw ni Locke na ito’y isang blangkong papel

Ang mga makabagong teorya ng kalikasan ng tao sa Kanluran ay tumutungo sa direksiyong kahawig ng mga teoryang Griyego, ngunit ang natatangi rito ay sinasamahan sila ng kontratang panlipunan. Sa makabagong lipunan, nagsimulang tasahin ng Kanluran ang kalikasan ng tao sa pagsandig sa isip sa halip na sa batas ng Diyos (神). Dahil dito, sa mga makabagong teorya ng kalikasan ng tao sa Kanluran, itinakda ang kalikasan ng tao nang isinasaalang-alang ang kontratang panlipunan na papalit sa Sampung Utos. Sa relihiyong Kanluranin, ang ugnayan ng Diyos at tao ay nakasentro sa “tipan” (covenant) na pinagkasunduan nilang dalawa: “Ngayon ay makikipagtipan ako” (Exodo 34:10). Naging matinding pangangailangan na palitan ang tipang ito.

Sa pagsapit ng makabagong panahon, kasabay ng paglitaw ng deismo sa Kanluran, nagsimulang palitan ng isip ng tao ang Diyos (神). Sa panahong ito, sabay na lumitaw sa Kanluran ang talakayan tungkol sa kalikasan ng tao at ang teorya ng kontratang panlipunan. Sa halip na tipan ng Diyos at tao na nakasandig sa relihiyon, lumitaw ang “kontratang panlipunan” (social contract) na iniuutos ng isip. Kailangan ang kontrata sa pagitan ng mga tao, at dito nagiging mahalaga ang kalikasan, kung sino ang tao. Sapagkat nagbabago ang nilalaman ng kontratang panlipunan ayon sa kalikasan ng tao. Kailangang lumitaw ang teorya ng kontratang panlipunan na kumikilala sa pag-iral ng hari o ng pamahalaan ayon sa isip ng tao, sa halip na ayon sa doktrina ng Diyos.

Kasabay nitong lumitaw ang mga teorya ng kalikasan ng tao na sumusuporta sa kontratang panlipunan. Ang mga teorya ng kalikasan ng tao at ng kontratang panlipunan nina Hobbes (1588–1679), Locke (1632–1704) at Rousseau (1712–1778) ang kumakatawan sa Kanluran. Hindi kinikilala ng kaisipang mabuti-at-masama ng sibilisasyon ng Kanluran ang pagbabago sa kalikasan ng tao. Mabuti man o masama, doon na nagtatapos. Kailangang mamahala sa pamamagitan ng batas at mga institusyon. Dahil nakagawa ang tao ng masamang gawa, kailangan niyang magsisi at magpenitensiya sa Diyos bilang masamang tao hanggang sa kanyang kamatayan. Ang Diyos ang hahatol sa kahihinatnan. Sa pagpasok sa makabagong panahon ng isip, pinanatili ng Kanluran nang buo ang saligan ng teoryang ontolohiko ng kalikasan ng tao. Sa pananaw ni Hobbes na masama ang kalikasan ng tao, hindi rin nagbabago ang masamang kalikasan. Ginamit ang masamang kalikasan ng tao upang igiit na dapat protektahan ang kaligtasan ng indibidwal sa pagkilala sa malakas na kapangyarihan ng hari. Iginiit ni Locke hindi ang mabuti o masama kundi ang pananaw na blangkong papel ang tao. Ang kanyang pananaw na ito ay naglalayon din na gawin ang lahat, sa pamamagitan ng edukasyon, na mabubuting taong nagtatanggol sa kalayaan. Sapat nang sumandig sa edukasyon at sa batas na humuhubog sa mabuting tao. Sa pananaw ni Rousseau na mabuti ang kalikasan ng tao, hindi rin nagbabago ang mabuting pagkatao. Ito ay ang pagbuo ng kontratang panlipunan sa pagsandig sa mabuting kalikasan ng tao, at pagsandig doon. Nakatuon ito sa paglikha ng mga batas at institusyong nagbibigay-bisa sa pangkalahatang kalooban.

Para sa kanyang teorya ng kontratang panlipunan, iniharap ni Hobbes ang pananaw na masama ang kalikasan ng tao. Itinakda ni Hobbes na ang lipunan sa kalagayan ng kalikasan ay “digmaan ng lahat laban sa lahat”. At inilarawan niya ang buhay ng tao bilang “nag-iisa, dukha, mapait, malupit at maikli”. ³⁰⁴ Ipinanganganak ang tao na may masamang kalikasan. Sinusunod nito ang pilosopiya ng pag-iral na nagsasabing hindi nagbabago ang ganitong kalikasan ng tao. Sa kanyang Leviathan (Leviathan) na inilathala noong 1651, paulit-ulit niyang idinidiin ang masamang kalikasan ng tao. Ang Leviathan ay inilathala noong 1651. Binuo ni Hobbes ang kanyang kaisipang pilosopiko matapos masaksihan ang marahas na digmaang sibil sa Inglatera sa pagitan ng mga royalista at ng mga parlamentaryo, na tumagal nang sampung taon mula 1642 hanggang 1651. Mukhang mahusay niyang namasdan ang kilos ng mga taong nabubuhay sa gitna ng tunggalian. Nagsisimula ang kanyang teorya ng kontratang panlipunan sa panukalang ang mga taong may masamang kalikasan ay nagtatanggol sa sarili laban sa masasamang gawa ng ibang tao. Nakikinabang ang bayan sa proteksiyon ng hari, at kapalit nito ay isinusuko nila sa hari ang bahagi ng kanilang mga karapatan at nagiging tapat sa kanya.

Iba si Locke kay Hobbes sa paghatol sa kalikasan ng tao. Iginiit ni Locke ang pananaw na blangkong papel ang tao, na nagsasabing ipinanganganak ang tao nang walang kalikasan. Unang iginiit ni Aristoteles ang pananaw na ito, ngunit muli itong naging uso sa Kanluran nang muling igiit ito ng Ingles na palaisip ng empirisismo na si Locke (1632–1704): “Ipinanganganak ang tao sa simula na tulad ng blangkong papel, at nagiging tao siya sa pagkapuno ng kanyang natututuhan.” Kaya idinidiin ni Locke ang kahalagahan ng edukasyon:

Siyam sa sampung taong naglalakad sa lansangan ay magkakaiba ang pakinabang. Mabuti man o masama, kapaki-pakinabang man o hindi, ang lahat ng ito ay itinatakda ng edukasyon. Ito mismo ang nagbubukod sa mga tao. ³⁰⁵

Itinuring ni Locke na sa pamamagitan ng edukasyon ay maaaring bigyan ang tao ng kalikasang kayang maghangad ng kalayaan. Kumbinsido siya na maaaring turuan kapwa ang karaniwang indibidwal at ang pinuno na igalang ang kalayaan. Kaya iginiit ni Locke ang karapatang lumaban: maaaring alisin ang may hawak ng kapangyarihan na nagwawalang-bahala sa kalayaan ng indibidwal. Kahawig ito ng kaisipang “mahalaga ang bayan at magaan ang hari” (民貴君輕), ang saligan ng minben, ang pamamahala para sa mamamayan, ni Mencius. Ang pananaw ni Locke na blangkong papel ang tao ay nauuwi sa pagdidiin sa pagiging ganap na nakasalig sa pilosopiya ng pag-iral. Iginigiit nito na ang tao, saanman ipanganak, ay ipinanganganak nang ekolohikal na may liberal na blangkong papel. Iginigiit ni Locke na ang pamahalaang gumagalang sa kalayaan ay maaaring makipagkontrata sa bayang gumagalang sa kalayaan. Sa teorya ni Locke ng kontratang panlipunan, ang liberalismo ang pinakamahalagang saligan. Ang kaisipan ni Rousseau din, sa pamamagitan ng Rebolusyong Pranses, ay naggigiit sa kalayaan bilang pinakamahalagang karapatan ng indibidwal. Iginigiit ni Locke ang teorya ng kontratang panlipunan na nagsasabing makakamit ng lahat ang kaisipang liberal at maaaring idisenyo ang lipunan ayon dito. Malaki ang naging impluwensiya ng kaisipan ni Locke sa proseso ng pagtatatag ng Estados Unidos.

Pagkatapos nina Hobbes at Locke, iniharap ni Rousseau ang bagong teorya ng kontratang panlipunan at ng kalikasan ng tao. Hindi tulad ng pananaw ni Hobbes na masama ang kalikasan ng tao, iginiit ni Rousseau na mabuti ito. Mariing pinuna ni Rousseau sina Hobbes at Spinoza dahil iginiit nila ang masamang kalikasan ng tao. Ayon sa kanya, ipinanganak na mabuti ang tao. Itinuring ni Rousseau na ang mga hayop sa ilang ay may marangal na katangian at malusog na katawan. Ngunit nang maging alagang hayop (domesticated), tinalikuran nila ang lahat ng mabubuting katangiang iyon at nagkaroon ng mahina at di-timbang na katangian at katawan. Ang tao rin ay orihinal na may “taimtim na pakikipagkaibigan, tapat na paggalang, ganap na pagtitiwala”, ngunit sa pamumuhay sa sibilisadong lipunan, nagiging “inggit, hinala, kawalang-malasakit, takot, poot, panlilinlang” ang mga ito. Kaya upang pigilan ang masamang impluwensiya ng sibilisasyon, nagtatayo ang mga tao ng pamahalaan. Ito ay upang hangarin sa pamamagitan ng pamahalaan ang kapakinabangang panlahat. Ipinaliwanag ni Rousseau na mahalaga ang “pangkalahatang kalooban” (General will): kinakatawan nito hindi ang interes ng indibidwal kundi ang interes ng lahat ng kasapi ng lipunan, laging tama ito, at naghahangad ito ng kalayaan at pagkakapantay-pantay. Upang isakatuparan ang pangkalahatang kaloobang ito, kailangang pagtibayin ang kontratang panlipunan sa pagitan ng bayan at pamahalaan. Malaki ang naging impluwensiya sa Kanluran noon ng teorya ni Rousseau ng kalikasan ng tao at ng kontratang panlipunan. Naimpluwensiyahan ni Rousseau ang pamahalaang isinilang mula sa Rebolusyong Pranses. Ang kalayaan, pagkakapantay-pantay at kapatiran ang naging tatlong pangunahing layunin.

Ang makabagong teorya ni Olson ng kalikasan ng tao: ang pagsilang ng pamumuno mula sa magkatuwang na interes ng bandido at ng mga naninirahan

Laban sa ganitong mga teorya ng Kanluran ng kontratang panlipunan, may bagong paliwanag na lumilitaw kamakailan sa Kanluran tungkol sa pagkabuo ng pamumuno. Ang mga teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao at ng kontratang panlipunan ay nakasalig sa ontolohiya, ang sentro ng pilosopiyang Kanluranin. Ngunit kamakailan ay iniharap ang isang teorya ng kalikasan ng tao na nakasalig sa “pilosopiya ng kalikasan”. Ito ay teorya ng kalikasan ng tao ayon sa pilosopiya ng pagbabago na nakasalig sa naturalismo, labas sa karaniwang balangkas na pilosopiko ng Kanluran. Kahawig ito ng teorya ng kalikasan ng tao na iginigiit ng pilosopiya ng kalikasan ng Silangan. Ang teorya ni Propesor Olson (1932–1998) ang kumakatawan dito.

Kung ihahambing ang teorya ng kalikasan ng tao ni Olson at ang kay Xunzi (荀子), magkahawig sila sa pagtingin sa kalikasan ng tao bilang makasarili at nakasentro sa pagnanasa, at sa pagdidiin na ang sama-samang pagtutulungan ay hindi kusang nabubuo at nangangailangan ng mga panlabas na salik. Ipinahayag ni Olson ang pananaw na ang tao ay nilalang na inuuna ang pansariling interes, at na ang kapakanang pampubliko ay posible lamang kung may puwersang mapamilit gaya ng batas at mga institusyon, o mga piling insentibo. Ipinahayag din ni Xunzi ang pananaw na likas na hinahangad ng tao ang pansariling interes, ngunit sa pamamagitan ng batas at edukasyon ay magkakaroon siya ng kakayahang hangarin ang kapakanang pampubliko. Si Olson, isang makabagong tao ng ika-20 siglo, ay nakatuon sa ekonomiya, at si Xunzi, isang sinaunang tao, ay higit na nakatuon sa etika. Ngunit sa kabila ng pagkakaiba ng sinauna at makabago, may magkahawig na pananaw ang dalawang palaisip sa kalikasan ng tao, at ipinahayag nila ang pananaw na dapat hubugin, sa larangan ng politika at ekonomiya, ang pagkataong naghahangad ng kapakanang pampubliko. Natatangi ang teorya ni Olson ng kalikasan ng tao dahil ito ang una sa mga teorya ng Kanluran na naggiit ng pilosopiya ng pagbabago, at bumubuo ito ng mahalagang pagtatagpo ng Silangan at Kanluran sa paghahambing ng kanilang mga teorya ng kalikasan ng tao.

Inilayo ni Olson ang sarili sa mga teorya ng kalikasan ng tao at ng kontratang panlipunan na hinango ng mga tradisyonal na palaisip na Kanluranin upang iakma sa kalagayang pampolitika ng kanilang panahon. At sa pagsandig sa makatotohanang pilosopiya ng kalikasan, sinusuri niya kung paano lumitaw ang pamumuno sa lipunan ng tao. Itinuturing ni Propesor Olson na isinilang ang pamahalaan dahil sa mga interes na pinagtatagpo ng pinuno at ng mga naninirahan.

Ang sistema ng pamamahala ng lipunan ng tao na lampas sa antas ng tribu ay hindi nabubuo sa kontratang panlipunan o sa kusang pagsuko ng mga karapatan. Sa halip, nabubuo ito sa proseso ng paghahanap ng makatwirang interes ng mga may pinakamalaking kakayahang gumamit ng karahasan.³⁰⁶

Nakasalig ito sa likas na prinsipyo ng pangangalaga sa sarili. Kaayon ito ng prinsipyo ng pangangalaga sa sarili na pinagsasaligan ng teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao. Kung titingnan mula sa sibilisasyon ng Silangan, ang pamahalaan ay hindi nabubuo sa kontratang panlipunan, kundi sa huli sa pagtatagpo ng magkatuwang na kapakinabangan ng namamahala at ng pinamamahalaan. Ipinakikita nito ang proseso kung paanong, kahit matapos mabuo ang pamahalaan, ito ay napananatili, o humihina at naglalaho, ayon sa nilalaman ng magkatuwang na kapakinabangan ng pinuno at ng mga naninirahan. Maaaring makita sa prosesong ito ang walang tigil na kalagayan ng pagbabantayan ng pinuno at ng pinamamahalaan: ipinanganganak ang pinuno at ang mga naninirahan na may iisang kalikasan ng tao, at mula sa kalikasang ito, ayon sa pagsisikap matapos ipanganak, dumaraan sila sa proseso ng pagbabago na naghahati sa kanila sa mga naghahangad ng magkatuwang na kapakinabangan at sa mga naghahangad lamang ng sariling kapakinabangan.

Ito ang teoryang nagsasabing ang “sumasaklaw na interes” (encompassing interest) ng pinuno at ng mga naninirahan ang saligang motibong bumubuo sa lipunan. Ipinapalagay ng kanyang teorya na ang buhay panlipunan ng tao sa simula ay pinakilos ng iisang prinsipyo ng pagkilos: ang pandarambong (raid), ang pag-agaw sa pag-aari ng iba. Tinawag sila ni Olson na “palipat-lipat na bandido” (roving bandit). Ngunit sa paglipas ng mahabang panahon, may ilan sa mga tulisan ang nakatanto na sa halip na agawin ang aning nakukuha taon-taon, mas kapaki-pakinabang na manirahan sa lugar na mabuti ang ani at kumuha taon-taon nang katamtaman. Kaya sila ay naging “nakatirang bandido” (stationary bandit) na nananatili sa iisang lugar.

Sa pagiging nakatirang bandido, napagtatanto nila na kailangan nilang ayusin ang dami ng inaagaw nila sa mga naninirahan. Natutuklasan nila na hindi kapaki-pakinabang ang pag-agaw sa lahat, gaya ng ginagawa ng palipat-lipat na bandido. Nakatutulong sa nakatirang bandido ang pag-agaw matapos iwan sa mga naninirahan ang makakain sa loob ng isang taon at ang mga kagamitang gagamitin sa susunod na produksiyon. At natutuklasan nila na kapag gumawa sila ng mga daan, imbakan ng tubig at pamilihan para sa mga naninirahan upang madagdagan ang produksiyon ng pagkain, mas mabuti ito kapwa sa mga naninirahan at sa nakatirang bandido.

Nagtatayo ang pinuno ng isang bansa ng mga saligang imprastruktura para sa mga naninirahan dahil sa “sumasaklaw na interes”, kung saan kasama ang sarili niyang interes sa mga imprastrukturang iyon. ³⁰⁷

Sa ganito, ang nakatirang bandido ay nagiging pinuno mula sa pagiging tulisan. Ipinaliliwanag ni Olson na ang “sumasaklaw na interes” sa pagitan ng bandido at ng mga naninirahan ang nagsilang sa pinuno.

Kaya ang nakatirang bandido ay hindi lobong humuhuli ng usa. Sa halip, nagiging kahawig siya ng may-ari ng rantso na tinitiyak na mahusay na naiingatan ang mga hayop na inaalagaan niya at malaya silang nakaiinom ng tubig. ³⁰⁸

Natanto ni Olson ang ganitong pananaw habang sinusuri kung paano nabuo ang mga panginoon ng digmaan sa Manchuria, Tsina, noong dekada 1920, at kung alin sa kanila ang nakakuha ng kapangyarihan. Inihambing ni Olson, sa tunggalian ng mga panginoon ng digmaan sa Manchuria, ang mga palipat-lipat na tulisan at ang mga katutubong tulisan. Ang sanhi ng pagkatalo ng palipat-lipat na bandido ay ang hindi niya pagkamit ng suporta ng mga naninirahan. Binuo niya ang kanyang teorya nang makita kung paanong ang nakatirang bandido, sa pagkamit ng suporta ng mga naninirahan, ay naging “pinuno” at sa huli ay nagwagi.³⁰⁹ Ito mismo ang teorya ng magkatuwang na interes ng tulisan at ng mga naninirahan. Higit na makatotohanan ang teorya ni Olson kaysa sa iba’t ibang teorya ng Kanluran ng kontratang panlipunan. Mahahango rin dito ang kaisipang “Mandato ng Langit” (Mandate of Heaven) ng pinuno sa Silangan. Kapag pinabuti ng pinuno ang buhay ng bayan, nasa kanya ang Mandato ng Langit; kapag nabigo siya rito, naglalaho ang Mandato ng Langit.

Mula sa natatanging pananaw ni Olson, may mahalagang bagay tayong matututuhan tungkol sa kalikasan ng tao. Ang teorya ni Olson ay hindi nagsisimula sa paghaharap ng pananaw na masama o mabuti ang kalikasan ng tao upang igiit ang kontratang panlipunan, kundi sa pagtingin sa kalikasan ng tao kung ano ito at pagsusuri kung paano lumitaw ang pinuno. Nakasalig ito sa teorya ng kalikasan ng tao ayon sa pilosopiya ng kalikasan. Bumubuo ito ng teorya ng kalikasan ng tao na malinaw na naiiba sa mga teorya ng mga palaisip na Kanluranin ng unang bahagi ng makabagong panahon. Ito ay: ang pinuno man o ang mga naninirahan ay ipinanganganak na may kalikasan ng tao na nag-aalaga sa sariling interes, at batay rito nabubuo ang mga ugnayan. Kalikasan ng tao ang mabuhay para sa sariling interes, ngunit itinuturing na ang pinuno, para sa magkatuwang na interes, ay nagpapakita ng saloobing isuko sa mga naninirahan ang kanyang kagyat na interes at kunin ang interes na pangmatagalan. Ang sibilisasyon ng Silangan, sa pagdaan sa Panahon ng Naglalabanang mga Estado 2,500 taon na ang nakararaan, ay nakasaksi sa ganitong kalagayan, naunawaan ang kalikasan ng tao, at itinayo ang pilosopiya ng etikang pampolitika. Inilarawan ni Propesor Olson ang proseso ng paglitaw ng pinuno sa lipunan ng Silangan bilang kalagayang lubhang kahawig ng proseso ng paglitaw ng nakatirang bandido mula sa palipat-lipat na bandido.

Nahuhuli ang maliit na magnanakaw, ngunit ang malaking magnanakaw ay nagiging panginoong pyudal. (Zhuangzi, “Ang Tulisang Zhi”)

Ang pagbuo ng hukbo ay nagmumula rin sa magkatuwang na interes, sa pamamagitan ng pagkakasundo ng pinuno at ng mga naninirahan. Ang katutubong tulisan, ibig sabihin ang pinuno, ay bumubuo rin ng hukbo upang ipagtanggol ang sarili at ang mga naninirahan. Kapag nakatagpo ang mga naninirahan ng ganitong matalinong pinuno, nais nilang patuloy niya silang pamunuan, at isinisigaw nila ang “Mabuhay ang hari!” (Long live the King!). Sa huli, kusang nililikha ng hari at ng mga naninirahan, para sa magkatuwang nilang interes, ang institusyong tinatawag na pamahalaan. Ngunit hindi naaayos ang kalagayan dahil lamang nabuo na ang pamahalaan. Nagpapatuloy ang tagisan ng lakas sa pagitan ng mga namumuno sa pamahalaan at ng mga naninirahan upang matiyak ang magkatuwang na interes. Sa pamamagitan nito, bumuo si Olson ng likas na teorya ng ekonomiyang pampolitika na nagmumula sa ugnayan ng katutubong tulisan at ng mga naninirahan. Ang magkatuwang na kapakinabangan ng dalawang panig ang ubod nito.

Nagbibigay ang ganitong kaisipang pilosopiko ng malinaw na sagot sa isang suliraning pinagninilayan ng Kanluran. Ang tanong kung kalikasan ba o pagpapalaki (nature or nurture) ay nananatiling mahalagang suliraning pilosopiko sa Kanluran hanggang ngayon. Kalikasan ng lahat ang paghahangad ng interes, at sa pamamagitan ng pagpapalaki, ginagamit ng katutubong bandido at ng mga naninirahan ang isip upang hanapin ang hangganan ng pagbibigay na kapaki-pakinabang sa bawat isa. Ito ang ubod ng pilosopiya ng Silangan. Kung walang pagpapalaki, ang sinuman ay nagiging masamang pamahalaan at masamang naninirahan na kagyat na pakinabang lamang na taglay mula sa pagsilang ang inaalagaan. Lalo itong nagiging suliranin sa pinuno. Sa katunayan, sa Kanluran hanggang sa ika-20 siglo, may mga hangal na haring naningil ng napakalaking buwis para sa sariling pakinabang nang hindi iniisip ang kinabukasan ng mga naninirahan.

Pinatutunayan ito ng kasaysayan. Madalas na naniningil ang mga despotikong hari ng pinakamalaking buwis na kaya nila para sa kanilang layuning militar. Isipin ang mga hari sa kasaysayan ng Kanluran na may pinakamalawak na despotikong kapangyarihan. Ang mga hari ng dinastiyang Bourbon (kasama ang hari bago sumiklab ang Rebolusyong Pranses) ay naningil ng pinakamalaking buwis na kaya nila. Ganoon din ang mga haring Habsburg ng Espanya. Ang Imperyong Romano din ay patuloy na nagsikap na itaas ang buwis at itinaas ito sa sukdulan, kahit man lamang hanggang sa hangganan ng mga pinagmumulan ng kita nito. ³¹⁰

Ganito rin sa Silangan. Kapag nabigo ang emperador na magbigay ng mabuting pamamahala (善政), nabubuo ang kalagayang tinatalikuran niya ang interes ng mga naninirahan at sa huli ay sariling kagyat na pakinabang na lamang ang inaalagaan. Naglalaho ang Mandato ng Langit. Kapag nagpapalit ang dinastiya sa Silangan, ang unang hakbang ng bagong dinastiya ay ang pagbababa ng buwis. Sapagkat naitaas na sa sukdulan ng bumabagsak na dinastiya ang hangganan ng buwis at pagsasamantala. Ang pagbababa ng buwis ay paraan upang makamit ang loob ng bayan, magbigay ng mabuting pamamahala, at matiyak ang Mandato ng Langit. Higit na malapit sa diwa ng kalikasan ng tao ang teorya ni Propesor Olson tungkol sa kalikasan ng tao kaysa sa doktrina ng kasalanang orihinal ng relihiyon o sa mga teorya ng kalikasan ng tao nina Hobbes, Locke at Rousseau. At kahanga-hanga ang husay ng pagpapahayag nito sa kalikasan ng tao, sa pagbuo ng pamahalaan, at sa mga gawaing kasunod ng pagbuo nito.

Ang paglutas sa mga suliranin sa pagitan ng pinuno at ng mga kalahok sa pamamagitan ng interes na likas sa kalikasan ng tao ay kahawig ng teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao. Sa diwa nito, nakatuon ang sibilisasyon ng Kanluran sa paglikha ng mga teorya at institusyon. Batay rito, itinaguyod ng Kanluran ang mga institusyong demokratiko. At nilikha nito ang institusyon ng makatwirang pagpapalit ng pamahalaan. Sa larangan ng mga institusyon na kinabigu ng Silangan, nagtagumpay ang Kanluran, at natututo ang Silangan ng ganitong mga institusyon mula sa Kanluran. Ang suliranin ay nasa institusyong nagtatakda kung paano isasagawa ang pagpapalit ng pamahalaan. Ang lahat ng sistemang pampolitika ng Kanluran ay pinananatili ng sistema ng mga partido. Gagana ba nang wasto ang sistema ng mga partido? Ang suliranin ay kahit ang sistema ng mga partido ay pinangangasiwaan ng mga taong nakatali pa rin sa kalikasan ng tao. Ang tanong ay kung kaya ba ng mga partido sa Kanluran, kapag nagsasalungat ang interes ng mamamayan, ibig sabihin ang kapakanang pampubliko, at ang tagumpay ng partido, ibig sabihin ang pansariling interes, na isakripisyo ang pansariling interes at hangarin ang kapakanang pampubliko. Papayagan ba ito ng kalikasan ng tao?

Hangga’t hindi humaharap sa kalagayang sama-samang mapapahamak ang lahat, gaya ng digmaan, kinukuha ng kalikasan ng tao ang pansariling interes sa halip na ang kapakanang pampubliko. Ngayon, matagal nang natapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at sanay na ang mga partido na kunin ang pansariling interes sa halip na ang kapakanang pampubliko. Sapagkat ganoon ang kalikasan ng tao. Ang mga pandaigdig na suliranin tulad ng pagbabago ng klima o paglala ng agwat ng mayaman at mahirap ay saklaw ng kapakanang pampubliko. Ngunit sanay ang mga partido na ituring na pangalawang usapin ang paglutas sa mga suliraning ito, at unahin ang mga hakbang na magpapanalo sa kanila sa susunod na halalan, ibig sabihin ang pansariling interes. Narito ang suliranin ng mga institusyong demokratiko na naunawaan ni Propesor Olson. Itinuturo niya na ang demokrasya ay mabuting institusyon upang pigilan ang mga pinuno ng bansa, gaya ng hari, pangulo o punong ministro, na gamitin ayon sa kanilang nais ang pananalapi ng estado, ngunit halos walang bisa ito laban sa mga pangkat ng interes na nagpapaligsahan sa paghahangad ng sariling interes.

Bagaman nasa napakagandang kalagayan ang demokrasya upang pigilan ang mga pinuno nito na basta kunin at gamitin ang sobrang kapital ng lipunan, napakahirap, sa demokrasyang matagal nang matatag, na pigilan ang mga natatanging pangkat ng interes na kontrolin ang buong patakarang pang-ekonomiya ng bansa.³¹¹

Hinarap ni Olson ang katotohanang ang pangkat ng mga indibidwal ay gumagawa para sa pansariling interes, hindi para sa kapakanang pampubliko. Kaya inaasahan niya, nang may pangamba, na makapipinsala sa kapakanang pampubliko ang mga patakarang pampolitika at pang-ekonomiya na nililikha ng mga natatanging pangkat ng interes. Nagtagumpay ang demokrasya ng Kanluran sa paglikha ng mga institusyong pumipigil sa pinakamataas na pinuno na pinsalain ang kapakanang pampubliko, ngunit humaharap ito sa bagong hamon. Itinuro niya na mahusay ang paghahanda ng demokrasya ng Kanluran laban sa estatismo (statism), ngunit lubhang kulang ang paghahanda nito laban sa mga natatanging pangkat ng interes, ibig sabihin laban sa tribalismo (tribalism). Ito ay matalas na pananaw sa sabwatan ng mga partido at ng mga negosyong humahawak ng kapital, na dinaranas ngayon ng Kanluran. ³¹²

2) Ang teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao: ang pagkataong nagbabago sa loob ng kalikasang tinanggap sa pagsilang

Kapag pinag-aaralan ng mga palaisip ng Silangan at Kanluran ang kalikasan ng tao, sinusuri ito ng bawat isa sa loob ng hangganan ng pilosopikong pag-iisip ng Silangan o Kanluran na kinalalagyan nila. Nilalapitan ng Kanluran ang kalikasan ng tao sa paraang “ontolohiko”. Ang kalikasan ng tao ay hindi nagbabago mula nang likhain ng Diyos (神) ang tao. Dahil itinatakda ng Kanluran ang teorya ng kalikasan ng tao na nakapirmi ang lahat, ginagamit nito ang pamamaraang pangasiwaan ang pagkatao sa pamamagitan ng batas ng relihiyon, ibig sabihin ng batas at mga institusyon. Ang teorya ng kalikasan ng tao na itinakda rito ay gumagamit ng tipan sa Diyos o ng kontratang panlipunan bilang balangkas. Nilalapitan naman ito ng Silangan ayon sa “pilosopiya ng pagbabago”. Iisa ang kalikasan ng tao na taglay sa pagsilang, ngunit sa loob ng hangganang iyon, patuloy na nagbabago ang pagkataong nagpapahayag dito. Kung paano pangangasiwaan ang kalikasan ng tao upang hubugin ang positibong “pagkatao”: ito ang ubod ng sibilisasyon ng Silangan.

Sa Silangan, sinusunod ng teorya ng kalikasan ng tao ang pilosopiya ng pagbabago. Ang ubod ng teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao ay ipinanganganak ang tao na may iisang kalikasan, ngunit sa loob ng hangganang iyon, nagbabago ang pagkatao matapos ipanganak ayon sa edukasyon at pagsisikap. Sinusuri ng teoryang ito ang ugnayan ng likas na hilig at isip, na itinuturing ang likas na hilig bilang pinagmumulan ng liwanag at ang isip bilang salamin. ³¹³ Ibig sabihin, ang pagkatao ay “nagbabago” matapos ipanganak, tulad ng yin at yang. Sa Silangan, na hindi naniwala sa isang Diyos na lampas sa kalikasan kundi sa Dao (道) ng kalikasan, kung paanong walang tipan ng Diyos at tao noong sinaunang panahon, hindi rin kinailangan ang teorya ng kontratang panlipunan sa makabagong panahon. Sapagkat ang teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao, na nakasalig sa batas ng kalikasan na tinatawag na Dao, ay gumagana nang walang pagbabago noong sinaunang panahon at ngayon.

Nakasalig ang teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao sa pilosopiya ng pagbabago. Pinagsasaluhan ng tao sa pagsilang ang iisang kalikasan ng tao, ngunit binubuo niya ang kanyang pagkatao matapos ipanganak. Ang likas na hilig at isip na magkaugnay ay lumilikha, ayon sa pagsisikap ng indibidwal, ng pagkataong nagpapakita ng walang hanggang pagbabago. Narito ang di-pagkakapare-pareho at ang kaakit-akit ng lipunan ng tao. Sa pilosopiyang Kanluranin, may dualismo (dualism) na naggigiit ng paghihiwalay sa ugnayan ng isip at likas na hilig. Ganito ang paggiit ni Descartes. May monismo (monism) na sumasalungat dito. Ito ang materyalistang monismo ni Marx. Ito ang Kanluraning paghahati sa dualismo at monismo. Ngunit kapag sinuri natin ang nilalaman ng teorya ng Silangan ng kalooban at katawan at ng teorya ng li at qi, hindi nila iginigiit ang monismo o dualismo ng kalooban at katawan, kundi isang teorya ng pagpupunan na nagsasabing ang isip at likas na hilig ay “nagpupunan at nagkakatugma”.³¹⁴ May pagkakahawig ito sa teorya ng ugnayan ni Spinoza na nag-uugnay sa isip at likas na hilig. Ngunit ang teorya ng pagpupunan ng Silangan, tulad ng teorya ng pagkakaisa ng isip at katawan, ay hindi naghihiwalay sa isip at likas na hilig. Pinagtalunan ng Kanluran ang ugnayan ng isip at katawan bilang “paghihiwalay ba o pagkakakilanlan”, ngunit hindi kailanman ginawang usapin ng Silangan ang paghihiwalay mismo, at iginiit nito ang “teorya ng pagpupunan” na nagbibigay-halaga sa pagkakatugma at pagkakatimbang.

Ang paghubog ng pagkatao ng Silangan vs ang teorya ng kontratang panlipunan ng Kanluran

Ang teorya ng Kanluran ng kontratang panlipunan ay nilikha ng mga Kanluraning pinamamahalaan ng teorya ng “tipan” ng Diyos (神) at tao, na naghari sa daigdig ng Kanluran nang mahigit sanlibong taon. Ito ay pagsisikap para sa mga Kanluraning pinamamahalaan ng sibilisasyon ng Diyos. Na, sa pagbibigay-halaga sa mga batas at institusyon ng Kanluran at sa tulong din ng teorya ng kontratang panlipunan, naitatag ng Kanluran ang institusyon ng demokratikong pagpapalit ng mga pinuno, ay napakahalagang pagsulong sa kasaysayan ng tao. Ito ay dapat matutuhan ng Silangan. Ngunit kung titingnan mula sa sibilisasyon ng Silangan, may kakulangan ang “teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao” na naging saligan ng teorya ng kontratang panlipunan.

Kulang ang paliwanag ng pananaw ni Hobbes na masama ang kalikasan ng tao kung bakit dapat panatilihin ng pinuno ang kaayusan. Hindi nito ipinaliliwanag kung ang pinuno ba ay eksepsiyon sa pananaw na masama ang kalikasan ng tao, o kung ang pinuno lamang ang nagkakaroon ng pagmamalasakit sa kapwa sa pamamagitan ng Diyos o ng isip. Ang pananaw ni Locke na blangkong papel ang tao ay may kamalian, o panganib, na itinuturing na ang isip ay lumalaya sa likas na hilig bilang pinagmumulan ng liwanag at hindi bilang salamin. Walang realismo ang pananaw na blangkong papel ang tao na nagsasabing kapag itinuro ang kalayaan ay magiging kaayusang panlipunan ito na tatanggapin ng lahat. Ang pananaw ni Rousseau na mabuti ang kalikasan ng tao ay hinahanap ang suliranin hindi sa tao kundi sa sibilisasyon, at pabaligtad na hinihinuha na mabuti ang kalikasan ng tao. Ngunit dahil nagmumula rin sa tao ang sibilisasyon, may suliranin itong hindi maipaliwanag kung paanong ang masamang sibilisasyon ay nagmula sa mabuting kalikasan ng tao. Ang pangkalahatang kalooban na kanyang iginiit ay maaaring dumaloy tungo sa kaisipang totalitaryo. Mukhang si Hobbes, na lumaki sa kalagayang tuloy-tuloy ang digmaan at matinding tunggalian, ay nagkamaling ituring na karaniwang teorya ng kalikasan ng tao ang paglitaw ng kasamaan ng kalikasan ng tao. Kahawig ito ng kung paanong sina Machiavelli (1469–1527) ng Kanluran at Han Feizi (280–233 BK), na kapwa nabuhay sa buong buhay nila sa gitna ng tuloy-tuloy na digmaan at tunggalian tulad ni Hobbes, ay nagtatag ng teorya ng kalikasan ng tao na kahawig ng kay Hobbes, na masama ang tao, at batay rito ay binuo ang kanilang mga teorya ng Realpolitik. At mukhang batay sa ganitong kalikasan ng tao, idinisenyo ni Hobbes ang teorya ng kontratang panlipunan na kailangan upang mapanatili ang kaayusan sa gitna ng kaguluhan, ngunit mahirap ilapat sa panahon ng kapayapaan.

Itinatatwa ng pananaw ni Locke na blangkong papel ang tao ang kalikasan ng tao. Ang teoryang nabubuo ang tao sa pamamagitan ng edukasyon ay nakapag-ambag sa pagbibigay-halaga sa edukasyon. Kasabay nito, nagbubukas ito ng napakamapanganib na landas: maaaring malinlang ang tao ng dogmatikong doktrina. Ayon sa pananaw na ito, malaya ang tao mula sa kalikasan. Kung ituturing na walang kalikasan ang tao, nagiging “taong kayang gawin ang anuman” ang tao. Kapag tinuruan siya ng dogmatikong doktrina para sa hinaharap o para sa isang guni-guning utopia, maaari siyang maging halimaw na nagwawalang-bahala sa etika. Kung sino ang namamahala sa edukasyon o doktrina at nagsasanay ang nagtatakda nang maaga sa kalalabasan. Kapwa nagbibigay-halaga sa edukasyon si Locke at ang Konfusyanismo. Ngunit dapat kilalanin na ang edukasyong Kanluranin ng uring tabula rasa at ang edukasyong Konfusyano ng Silangan ay may lubhang magkaibang saligan sa teorya ng kalikasan ng tao. Ang paninindigan ng Kanluran ay dahil walang kalikasan ang taong “tabula rasa”, posible ang anuman sa pamamagitan ng edukasyon at pagsasanay. Iginigiit naman ng Silangan na may kalikasan, at nakatuon ito sa paglinang ng pagkatao na nagsasabing sa loob ng hangganan ng kalikasang iyon, maaaring gawing tunay na tao ang tao sa pamamagitan ng etika at edukasyon. Idinidiin nito ang edukasyon ng pagkatao sa loob ng hangganan ng kalikasan. Sa ganitong diwa, hindi maaaring sumalungat ang edukasyon ng Silangan sa mga prinsipyo ng etika. Ngunit ang pananaw ni Locke na ang kalikasan ng tao ay hindi mabuti ni masama (性無善惡論), na hindi kumikilala sa kalikasan ng tao, ay nagbibigay-daan sa pagbuo ng mga kaisipang lumalampas o nagtataksil sa etika.

Ang pananaw ni Rousseau na mabuti ang kalikasan ng tao ay isang rebolusyonaryong teorya ng kalikasan ng tao na katapat ng pananaw ng Kristiyanismo na masama ito. Nagbibigay ito ng bagong posibilidad sa sistemang pilosopiko ng Kanluran. Ngunit mahina ang batayan ng kanyang tiwala sa kabutihan ng kalikasan ng tao at sa pangkalahatang kalooban. Ang katiyakang laging tama ang pangkalahatang kalooban na nagmula sa pananaw ni Rousseau na mabuti ang kalikasan ng tao ay katiyakang walang batayan. Ang ganitong “katiyakan” ay inabuso upang bigyang-katwiran ang diktadura sa halip na bumuo ng demokratikong pamahalaan. Sa katunayan, ang Rebolusyong Pranses noong 1789, sa kabila ng mabubuting unang hangarin nina Robespierre at iba pa, ay nagtapos sa Paghahari ng Lagim. Sa panahon ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo din, iginiit ng mga diktadurang pasista at komunista na ang politikang kanilang ipinaglalaban ay ganap na sumasalamin sa “pangkalahatang kalooban”. Sa tulong ng mga teorya nina Locke at Rousseau ng kalikasan ng tao at ng kontratang panlipunan, naging lalong mahalaga sa sibilisasyon ng Kanluran ang kalayaan ng indibidwal. Gaya ng isinigaw ni Patrick Henry (1736–1799), “Kalayaan o kamatayan” (Give me liberty, or give me death!), nagsimulang ituring ang kalayaan na tila ganap na moralidad. Ngunit sa huli, nawawalan ng lakas ang liberalismo sa harap ng mas saligang panukala na pangangalaga sa sarili. Ang “Brexit” ng Britanya (Brexit, ang pagpapahayag ng Britanya ng paglabas sa EU) ay muling nagpapaalala sa atin ng bakal na batas na higit na mahalaga ang “pangangalaga sa sarili” na nakasalig sa kalikasan ng tao kaysa sa makapangyarihang moralidad na “liberalismo”. Hindi lamang ang Britanya kundi pati ang Estados Unidos at iba pang bansang Kanluranin, kapag naging mahirap ang kalagayan, ay walang magagawa kundi hangarin, para sa pangangalaga sa bansa at mamamayan, ang prinsipyo ng pangangalaga sa sarili na higit na mahalaga kaysa sa kalayaan o karapatang pantao. Mabilis na lumalakas sa Kanluran kamakailan ang prinsipyong ito ng pangangalaga sa sarili. Ang kalayaan, pagkakapantay-pantay at kapatiran ay mahahalagang pahayag. Magiging malusog lamang ang lipunan o estado kung iingatan ang mga ito hangga’t maaari. Ngunit ang mga ito ay likha ng isip. Sa huli, kapag nagbago ang kalagayan, nagiging imposibleng ingatan ang mga prinsipyong ito bilang ganap na panukala. Sapagkat kailangan nilang makipagkasundo sa likas na hilig. Ibig sabihin, dapat nating gunitain na sa ugnayan ng isip at likas na hilig, ang likas na hilig ang bukal ng pagkilos, at tinatamasa ng isip ang kalayaan sa loob ng hangganang nakaukit sa likas na hilig.

Sa halip na “teorya ng kontratang panlipunan” ng Kanluran, iniharap ng Silangan ang “teorya ng paghubog ng pagkatao”. Posible ang ganitong magkaibang direksiyon dahil may saligang pagkakaiba ang Silangan at Kanluran sa teorya ng kalikasan ng tao. Sa teorya ng kalikasan ng tao na humuhubog ng pagkatao, paano sinusuri ang likas na hilig at isip, at paano itinatakda ang kanilang ugnayan? Kung paanong hindi kayang alisin ng bagong utak ang likas na hilig, totoo rin ang kabaligtaran. Hindi kayang likhain o pawiin ng lumang utak ang kakayahan ng isip ng tao mismo. Tadhana na ang tao, tulad ng ibang hayop, ay may saligang pangangailangan at damdamin. Gayundin, tadhana na ang tao ay may kakayahan ng isip. Hindi natin ito maaalis o mababago. Ibig sabihin, tinatamasa ng tao ang kalayaan ng kakayahan ng isip sa loob ng hangganan ng tadhanang likas na hilig. Si Russell, kahit sa ilalim ng bigat ng sibilisasyon ng Kanluran na matagal nang tumitingin sa isip at silakbo ng damdamin bilang magkasalungat at nagtatalo, ay nagpapalagay na hindi ba’t sa huli ay kailangang magkatugma ang isip at silakbo ng damdamin:

Ang pagnanasa, damdamin o silakbo ng damdamin (anumang salita ang piliin ay kalayaan ng mambabasa) ang tanging maituturing na prinsipyo ng pagkilos. Ang isip ay hindi pinagmumulan ng pagkilos kundi tagapag-ayos lamang nito ³¹⁵

Sa huli, ipinanganganak ang pag-iral ng tao na may kondisyong “kalayaan sa loob ng tadhana”. Hindi sa kaya ng taong mabuhay na tulad ng hayop ngunit hindi niya ito ginagawa, kundi hindi niya ito kaya gaano man siya magsikap. Hindi tulad ng hayop, ipinanganganak ang tao na may bagong utak. Dito, may dalawang posibilidad na maipamamalas ng tao: ang bagong utak mismo ang gumagawang kasakimang puno ng pagkamakasarili sa likas na hilig ng lumang utak, at ang bagong utak din ang nagpapakilos sa maliit na pagmamalasakit sa kapwa na nasa likas na hilig upang maipamalas ng tao ang pagkataong makagagawa sa kanya na pinuno. Ngunit dapat tandaan na ang pagkamakasarili ay umiiral sa kalikasan ng tao nang higit na malakas kaysa sa pagmamalasakit sa kapwa.

Mas madaling humilig ang tao sa paghihiganti kaysa sa pagkahabag. (Spinoza, Etika, IV-Apendise-XIII)

Hindi natin masisisi ang ganitong pagkakatakda ng kalikasan ng tao sa pamamagitan ng moral na damdamin. Sapagkat ang pagkamakasarili, ibig sabihin ang pagnanasa, ang ubod ng kalikasan ng tao, ang dahilan kung bakit tayo nabubuhay, at ang lakas na nagpapakilos sa sibilisasyon.

Ang pagnanasa ang diwa ng tao, ibig sabihin, ang pagsisikap ng tao na pangalagaan ang kanyang sariling pag-iral. (Spinoza, Etika, IV, Prop. IV; IV-Paunang Salita)

Ngunit ang likas na hilig ang nagiging lakas na nagtatakda sa “pagkatao”: kung saang direksiyon ito “ipinahahayag” sa pamamagitan ng lakas ng isip. Pinatutunayan na ng medisina na ang likas na pagkilos at ang natutuhang pagkilos ay napakalapit na magkaugnay kaya mali kahit ang paghiwalayin sila.

Ayon sa mga ebidensiyang naipon hanggang ngayon, lumilitaw na hindi tumpak at mali na ituring ang pagkilos na ‘likas’ bilang hiwalay na pagkilos na walang anumang kaugnayan sa pagkilos na ‘natutuhan’. Magkahalo ang dalawa.³¹⁶

Ang pananalitang hindi tumpak ang paghiwalayin ang likas na pagkilos at ang natutuhang pagkilos ay nagpapakitang nag-iimpluwensiya sa isa’t isa ang likas na hilig at isip. Sa pananalitang etikal, sa gitna ng tunggalian ng pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa, kayang palaguin ng tao ang pagmamalasakit sa kapwa. Sa kabaligtaran, kaya rin niyang palaguin hanggang sukdulan ang pagkamakasarili. Kinikilala ng tao ang “hangganang itinakda ng tadhana” na ibinibigay ng likas na hilig, at sa loob ng hangganang iyon, maaaring maging lubos na malaya ang isip. Ito ang kabuuan ng kalayaang taglay niya. Hindi maaaring kumilos nang malaya ang isip nang nagwawalang-bahala sa likas na hilig.

May mga pagkakataong ang mga gawain ng tao na nakasalig sa ganitong kalikasan ng tao ay tuwirang naipahahayag sa kasaysayan. Ipinakikita ito ng kasaysayan ng Kanluran sa unang bahagi ng makabagong panahon. Sa Kanluran, hindi nawala sa mga Kanluranin ang lahat ng pananampalataya sa teismo dahil sa Panahon ng Kaliwanagan at sa paglitaw ng deismo. Malawak na lumaganap ang deismo sa mga palaisip na Kanluranin, ngunit maraming tao, anuman ang panghihikayat ng deismo sa isip, ang patuloy na naniniwala at sumasandig sa teismo. Nananatili ang relihiyon na elementong kailangan ng tao, kahit matapos dumaan sa prosesong tumatanggi sa dogmang nakapaloob dito, ibig sabihin, na ang Bibliya o ang salita ng Diyos (神) ay hindi ganap. Sapagkat ang kalikasan ng tao ay hindi gaanong pang-isip kundi malaki ang bahaging pandamdamin at likas na hilig. Lalo na, kung tatanggapin ang teorya ng kalikasan ng tao na nagsasabing ang likas na hilig ang pinagmumulan ng liwanag at ang isip ang salamin, nananatili pa rin ang pangangailangan sa relihiyon.

Ang ganitong penomenong “pandamdamin” ay ipinaliliwanag ng “kontradiksiyon” na ang kakayahang intelektuwal ng tao ay may kapwa hangganan at posibilidad. Matagal na tinanggihan ang ganitong kontradiksiyon sa makabagong kulturang Kanluranin. Nabuo ang klasikong pisika sa pagtanggi sa ganitong kontradiksiyon. Ngunit gaya ng nakikita sa pagpapatunay na may dalawang katangian ang liwanag, partikulo at alon, maaari pa ngang tanggapin ang kontradiksiyon bilang saligang katangian ng kalikasan. Ang mga yunit ng materya na mas maliit sa atomo ay kumikilos kung minsan na tulad ng partikulo at kung minsan na tulad ng alon. Ipinakikita rin ng liwanag ang ganitong dalawang mukha.³¹⁷ Sa katunayan, nang patunayan ni Einstein ang teoryang partikulo ng liwanag, napatunayang umiiral din sa daigdig ng kalikasan ang bagay na kapwa dalawahan at iisa, tulad ng isip at katawan. Ang dalawahang katangian ng liwanag ay nangangahulugan ng isang mas malalim at mahalagang pagkadalawahan na laganap sa buong kalikasan, at marahil ay pandaigdig na katangian ng kalikasan.

Inaakalang kumikilos ang liwanag, sa ilang kalagayan, bilang daloy ng mga partikulo, at sa ibang kalagayan, bilang alon. Ang ‘pagkadalawahan ng alon at partikulo’ na ito ay hindi tugma sa ating sentido komun. Ngunit mahusay itong tumutugma sa mga resulta ng eksperimento tungkol sa liwanag.³¹⁸

Ang ugnayan ng isip at katawan ng tao, na tulad ng liwanag ay may katangiang kapwa dalawahan at iisa, ay inilalarawan nang ganito:

Hindi ko inaakalang ang katawan at kaluluwa ay bumubuo ng isang dalisay at orihinal na pagkadalawahan. Para sa akin, sila ay isa lamang sa maraming posibleng pagkakahati. At ang posibleng pagkakahating ito ay lumilitaw sa realidad sa pamamagitan ng polaridad (polarisasyon) na tinawag ko, nang lubhang hindi tumpak, na pagsasalungatan ng suhetong nakakikilala at ng obhetong kinikilala.³¹⁹

Sa huli, mula sa pananaw ng pag-iisip, ang pagkakatugma ng pagkaiisa at pagkadalawahan sa kalikasan ay dapat ituring hindi bilang eksepsiyon kundi bilang pandaigdig na batas. Itinuring ito ng pilosopiyang Kanluranin na kontradiksiyon, ngunit tinanggap ng pilosopiya ng Silangan bilang natural, gaya ng nakikita sa kaisipang yin-yang, ang katotohanang likas sa kalikasan ang pagkakatugma o pagpupunan ng mga kontradiksiyon.

Ang likas na hilig ang pinagmumulan ng liwanag, ang isip ang salamin

Sa teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao, si Yi Yulgok ang pinakamapanghikayat na nagpaliwanag sa papel ng likas na hilig at isip. Ito ang paliwanag na “sa lahat ng penomeno, kumikilos ang qi (氣, likas na hilig), at sinasakyan ito ng li (理, isip) upang lumitaw”. Halos kaparehong teorya ng kalikasan ng tao ang lumitaw sa Kanluran halos tatlong siglo pagkaraan. Ipinahayag ni Russell ang ganitong teorya ng kalikasan ng tao. Sinabi niya: “Ang isip ay hindi panginoon ng likas na hilig kundi alipin lamang nito.” “Hindi kayang alisin ng isip ang likas na hilig. Inaayos lamang nito.” May kahawig ding teorya ng kalikasan ng tao si Freud: “Hawak ng isip (ego) ang renda ng kabayo, ngunit ang kabayong likas na hilig (id) ay maaaring lagutin ang renda at tumakbo anumang oras.” Ang kalikasan ng tao ay taglay na sa pagsilang, at sa loob nito nagbabago ang pagkatao. Ang likas na hilig ang nagiging pinagmumulan ng liwanag, at ang isip ang salamin.

Ipinakikita nito na sa kilos ng tao, ginagampanan ng likas na hilig ang papel ng pinagmumulan ng liwanag, at ang isip, sa pagtanggap nito, ay gumaganap ng papel ng salamin.³²⁰ Ang pagkatao, na itinuturing na ubod ng teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao, ay nabubuo sa ganitong magkaugnay na pagkilos ng mga papel ng likas na hilig at isip. Ang paghahati ng papel na ito, ang likas na hilig bilang pinagmumulan ng liwanag at ang isip bilang salamin, ay tumutugma rin sa mga katotohanang siyentipiko na patuloy na inilalantad ng makabagong medisina. Kahawig din ang pananalita ng makabagong medisina sa larangan ng anatomiya. Ginagamit nito ang pananalitang “Nakaupo ang bagong utak (isip) sa ibabaw ng sistemang limbiko (likas na hilig), tulad ng mangangabayong nakaupo sa kabayong walang renda.”

Iginigiit ng teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao na ang nag-iisip na kalooban ng tao, ang bagong utak, ang sa huli ay lumikha ng kasaysayan ng tao. Ito ay pahayag na malaki ang posibilidad na magdulot ng maling pagkaunawa sa papel ng bagong utak at lumang utak kapag tinatalakay ang tao. Muli nating suriin ang nilalamang ang lumang utak ang bukal ng kilos at ang bagong utak ay gumaganap lamang ng papel ng pag-aayos dito. Lalo na, kung iisipin ang paghahating ito ng papel, na ang bukal ng kilos ng tao ay nagmumula lamang sa lumang utak kaya ang bagong utak ay gumaganap lamang ng papel ng pag-aayos sa pagpapalaki o pagpapaliit dito, maaabot natin ang ugat ng suliranin.

Ang pagsasabing ang bagong utak ang lumilikha ng kasaysayan ay isang di-ganap na kaisipang nagsasabing sa ugnayan ng isip at likas na hilig, kayang palitan ng isip nang buo ang papel ng likas na hilig. Ngunit lalo na sa sibilisasyon ng Kanluran, iginiit na kayang lumikha ng isip, ibig sabihin ng bagong utak, nang may awtonomiya ng bagong daigdig at bagong kalikasan ng tao. Dapat nating tanggapin na ang mga posibilidad ng tao ay mailalatag lamang mula sa taglay natin sa pagsilang, ibig sabihin, sa loob lamang ng hangganan ng likas na hilig. Ang paghahangad na lampasan ang hangganang ito, ibig sabihin ang pagtuon lamang sa “kakayahan ng isip” at pagmamaliit sa orihinal na papel ng likas na hilig, ang diwa ng sibilisasyon ng Kanluran. Maaari itong humantong sa pakikipagsapalarang nagwawalang-bahala sa likas na hilig, nagtataya ng lahat sa “isip na ibinigay ng Diyos (神) sa tao lamang”, at naghahangad na isakatuparan ang utopia. Talagang naganap ang penomenong ito sa kasaysayan ng Kanluran: ito ang panahon ng mga ideolohiya noong ika-20 siglo na nilikha ng Kanluran. Ngunit dahil sa ganitong mga pagtatangka ay umaabot sa sukdulan ang pagwawalang-bahala sa kalikasan ng tao, madali silang nagdudulot ng mga trahedyang nagwawalang-bahala sa etika.

Ang likas na hilig ay inuunawa sa Kanluran bilang pagkaalipin ng tao (human bondage), at sa Silangan bilang qi (氣). Kapag inuunawa ng Kanluran ang likas na hilig bilang pagkaalipin ng tao, nais nitong isipin na kung walang likas na hilig, malayang magagamit ng tao ang isip at mahahangad ang walang hanggang posibilidad. Ang lumaya mula sa pagkaaliping tinatawag na likas na hilig at maging malaya tulad ng Diyos: ito ang pangarap ng mga Kanluranin mula sa panahong Griyego hanggang ngayon. Ang layunin din ng buhay ay maging maligaya, at mula kay Aristoteles, itinakda ng mga Kanluranin ang pinakamataas na kaligayahang makakamit ng tao bilang “maging maligaya na tulad ng Diyos”. Sa katunayan, noong panahong Griyego at Romano, itinuring na hindi gaanong magkaiba ang mga diyos at tao, at may mga kalahating-diyos. May panahon pa nga sa Roma na kapag may sumaksi na nakita niya ang kaluluwa ng isang tao sa oras ng pagsunog sa bangkay nito, itinuturing na diyos ang taong iyon.

Sa kabilang dako, hindi kinilala ng sibilisasyon ng Silangan ang pag-iral ng Diyos na lumikha ng kalikasan, at nakasalig ito sa pilosopiyang kumikilala sa kalikasan, ibig sabihin sa Dao ng kalikasan, bilang ganap na halaga. Sa pilosopiya ng kalikasan ng Silangan, hindi tulad ng Kanluran, inunawa ang likas na hilig bilang bukal ng lakas. Kung walang 氣, hindi kikilos ang 理. Ito ay ang pagtanggap na ang likas na hilig ang bukal ng kilos ng tao. Ito ang pilosopiyang naghahanap sa loob nito ng mga posibilidad na kaya ng tao. Sa gayon, nabubuo ang pagkatao sa loob lamang ng kalikasan ng tao, ibig sabihin sa loob lamang ng hangganan ng likas na hilig, ayon sa papel ng isip. Ang paniniwalang kayang malayang lisanin ng isip ang likas na hilig upang hanapin ang utopia ay paggawa ng saligang pagkakamali tungkol sa kalikasan ng tao.

Sa Kanluran, iba ang paglapit sa paghahati ng papel ng isip at likas na hilig kaysa sa Silangan. Sa sibilisasyon ng Diyos, dahil ang isip ay natatanging ibinigay ng Diyos sa tao, hindi maiiwasan ang mapagsalungat na paghahating nagwawalang-bahala sa likas na hilig. Ang ganitong paghahati ng papel, “nasa itaas ang isip, nasa ibaba ang likas na hilig”, ang bumubuo sa pangunahing agos ng sibilisasyon ng Kanluran. Nagpatuloy ito nang mahigit dalawang libong taon. Ngunit ang paggiit na hindi maaaring paghatiin ang isip at likas na hilig at dapat silang ituring na iisa ay ang kalikasan ng tao na itinatakda ng sibilisasyon ng Silangan, at lumilitaw din sa Kanluran ang ganitong paggiit. Siyempre, ang pinakatanyag na opinyong dapat silang ituring na iisa ay ang paggiit ni Spinoza noong ika-17 siglo: “Ang isip at katawan ay iisa at kaparehong bagay.” Patuloy ring pinatutunayan sa mga aklat ng medisina ang opinyong ang “sikolohiya at pisyolohiya”, isa pang pagpapahayag ng isip at katawan, ay iisang kabuuan: “Ang sikolohiya at pisyolohiya ay di-mapaghihiwalay na kabuuan.” Hindi rin malalampasan ng kakayahang intelektuwal ang mga hangganan ng pisyolohikong paggana, mga pangangailangan at damdamin ng tao.

Ang sikolohiya at pisyolohiya ay di-mapaghihiwalay na kabuuan lamang ³²¹

Sa madaling salita, walang ibang matutunguhan ang kakayahang intelektuwal kundi ang direksiyong tinutunguhan din ng pisyolohikong paggana, mga pangangailangan at damdamin: ang pangangalaga sa sarili at ang pag-angkop sa kapaligiran. Ngunit kasama ng likas na hilig, may papel ng isip ang tao. Ginamit ni Spinoza ang pananalitang pagkaalipin ng tao sa kahulugang kapag hindi nagamit ng tao ang isip, mabubuhay siyang tulad ng alipin ng likas na hilig.

Laging walang magagawa ang tao kundi sumuko sa silakbo ng damdamin (Spinoza, Etika, IV, Prop. IV).

Binigyang-halaga ni Spinoza ang pangunahing papel ng silakbo ng damdamin sa kalikasan ng tao, ngunit kasabay nito ay binigyang-halaga rin ang papel na kayang gampanan ng isip kaugnay ng silakbo ng damdamin. Sinuri niya na may papel ang isip, ngunit hindi sinusunod ng tao ang payo ng isip.

Ang silakbo ng damdamin ang kalikasan ng tao. Sa pamamagitan ng silakbo ng damdamin, patuloy na pinatutunayan ng tao ang kanyang sariling pag-iral… Hindi sinusunod ng tao ang payo ng isip. (Spinoza, Etika, IV, Prop. XVIII)

Hindi tulad ng ganitong realismo ni Spinoza na naggigiit ng ugnayan ng silakbo ng damdamin at isip, sanay ang sibilisasyon ng Kanluran na itaas sa sukdulan ang papel ng isip. Ang paggiit na ang isip ang bukal ng teorya ng kalikasan ng tao, mula kay Socrates, nang makipagsanib sa doktrinang Kristiyano, ay namayani sa Gitnang Panahon, at sa makabagong panahon ay naging makapangyarihan sa Kanluran sa pamamagitan ng rasyonalismo ni Descartes. Isang hakbang pa mula rito, at nagiging posible ang ideolohikong paggiit na ang isip ang lahat. Ang pilosopiyang Kanluranin ng unang bahagi ng makabagong panahon ay nasa kamay ng mga tinatawag na rasyonalista. Ang prinsipyong nakasulat sa Bibliya, na ang isip ay ibinigay ng Diyos (神) sa tao, ay sinimulang igiit ng mga rasyonalistang tulad ni Descartes nang hiwalay sa relihiyon, sa paraang “siyentipiko at makatwiran”. Lumikha ito sa Kanluran ng gawing isiping ang isip, hiwalay sa Diyos, ang siyang paksa ng tao.

Ang teoryang salungat sa ganitong mga rasyonalista ay matatagpuan sa empirisismong Briton (Empiricism). Sa pagsunod sa paggiit ng mga empirisista, lumilitaw ang kaisipang hindi ang isip kundi ang likas na hilig ang paksa ng kilos ng tao. Gaya ng nabanggit na, iginiit ni Hume (Hume) na “ang katwiran ay alipin ng mga silakbo ng damdamin, at dapat ay alipin lamang”. Ang bukal ng lahat ng kilos ng tao ay nagmumula sa likas na hilig. Kung susuriin ang proseso ng ebolusyon ng tao, maaari nating higit na maunawaan ang ganitong pagsusuri. Kung ganito ang pagtingin, ang lumang utak ang gumaganap ng papel ng pinagmumulan ng liwanag at ang bagong utak ang gumaganap ng papel ng salamin. Kung gayon, ang bukal ng etika ay nagmumula rin sa likas na hilig. Sapagkat kung walang ganoong bukal sa likas na hilig, hindi maisisilang ang etika. Sa madaling salita, ang teoryang ang isip ay hindi pinagmumulan ng liwanag kundi salamin ay ipinaliliwanag ng pagsusuring ang bukal ng etika ay wala sa isip kundi nasa damdamin. Ang kaisipang ang isip ay salamin ay natanaw na ng ilang palaisip sa pamamagitan ng kanilang matalas na pananaw. Ipinakita nina Spinoza, David Hume, Russell at iba pa ang ganitong matalas na pananaw. Kasabay nito, sa makabagong panahon, sa tulong ng makabagong medisina, patuloy ang mahahalagang tuklas na siyentipiko na nagpapakitang magkaugnay ang isip at likas na hilig.

Ang teorya ni Hume na nagsasalig ng etika sa damdamin ay, sa diwa, katapat sa teorya ng kalikasan ng tao ng teorya ni Kant na nagsasalig ng etika sa isip. Kaayon ng teorya ni Hume ang mga teorya ng kalikasan ng tao ng Silangan at Kanluran. Para kay Hume, nabubuo ang etika bilang salamin ng damdamin, samantalang para kay Kant, ang isip, sa paglisan sa damdamin, ang mismong gumaganap ng papel ng paghubog sa moralidad at etika bilang pinagmumulan ng liwanag. Para kay Kant, tinatamasa ng moralidad ang ganap na “kalayaan” na hiwalay sa likas na hilig. Iginigiit ni Hume ang “kalayaan sa loob ng likas na hilig”, at iginigiit ni Kant ang “kalayaang lumisan sa likas na hilig”. Sa katunayan, higit na nakuha ng mga paninindigan ni Kant ang suporta ng rasyonalismo ng Kanluran kaysa sa masalimuot na teorya ni Hume. Iginiit ni Kant, habang pinapalitan ng isip ang Diyos, na ang moralidad ay patuloy na umiiral sa loob ng tao bilang di-maitatatwang tungkulin sa pamamagitan ng isip, na para bang ibinigay ito ng Diyos. Pinuri siya ng mga rasyonalistang Kanluranin bilang nakagawa ng “Copernicanong” rebolusyon.

Umabot sa puntong itinuring si Hume ng mga pangunahing palaisip ng Kanluran na isang taksil. Katulad ito ng kalagayan ni Spinoza. Ang aklat ni Hume tungkol sa relihiyon, Mga Dayalogo tungkol sa Likas na Relihiyon (Dialogues Concerning Natural Religion), ay itinago habang buhay siya at inilathala lamang pagkamatay niya (1779). Pinaghinalaan din si Hume sa larangang panrelihiyon na isang “erehe”, at dahil dito ay nabigo siyang makakuha ng posisyon bilang propesor ng pilosopiya. Ang ika-18 siglo, ang panahong kinabuhayan ni Hume, ay panahong kinikilala ang krimen ng kalapastanganan sa Diyos (瀆神罪, blasphemy). Noong 1697, labing-apat na taon bago isinilang si Hume, binitay sa Edinburgh ang dalawampung taong gulang na estudyanteng si Thomas Aikenhead (Thomas Aikenhead). Binitay siya nang malamang binanggit niya si Mahoma at sinabi sa mga kaibigan na may mga bahaging salungat sa sentido komun ang relihiyong Kanluranin, gaya ng doktrina ng Santisima Trinidad. Kalapastanganan sa Diyos ang kanyang kaso. Ang paggiit ni Hume na ang likas na hilig ang pinagmumulan ng liwanag at ang isip ang salamin ay mahirap tanggapin noon ng kaisipang nakasentro sa Diyos na buhay pa noon at nagbibigay-halaga sa isip.

Ang teorya ng nagbabagong kalikasan ng tao: ang pananaw ni Gaozi na hindi mabuti ni masama ang kalikasan ng tao, ang pananaw ni Mencius na mabuti ito, ang pananaw ni Xunzi na masama ito

Ang pilosopiya ng pagbabago ng Silangan ay nagmumula sa kosmolohiya ng “kalikasang laging nagbabago”, ang prinsipyo ng pag-iisip ng Silangan. Nakasalig sa pilosopiya ng pagbabago ang teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao. “Ipinanganganak ang tao na may iisang kalikasan ng tao na binubuo ng likas na hilig at isip. Ngunit ang kilos na ipinahahayag niya matapos ipanganak, ibig sabihin ang pagkatao, ay magkakaiba.” Ang mga pananaw ng Silangan na hindi mabuti ni masama ang kalikasan ng tao (Gaozi), na mabuti ito (Mencius) at na masama ito (Xunzi) ay pawang sumusunod sa sistemang ito. Ang mahalaga ay, habang kinikilala ang kalikasan ng tao na hindi nagbabago, nakatuon sila sa paglinang sa sarili at sa edukasyon dahil mahalaga ang pagkataong nagbabago matapos ipanganak. Sinusunod ng mga teoryang ito ng kalikasan ng tao ang pilosopiya ng kalikasan na tinatawag na pilosopiya ng pagbabago. Dahil hindi pinagsama ang teoryang ito ng Silangan ng kalikasan ng tao sa relihiyon at hindi rin iniugnay sa teorya ng kontratang panlipunan, hindi tulad ng mga sinauna at makabagong teorya ng Kanluran, may tibay ito ng iisang teorya ng kalikasan ng tao na nagpapatuloy mula sinaunang panahon hanggang ngayon.

Si Gaozi (告子, 420–350 BK) ang una sa mga palaisip ng Silangan na nag-iwan ng kaisipan tungkol sa kalikasan ng tao. Inisip ni Gaozi na walang pagkakaiba ang tao at ang ibang hayop. Ipinanganganak ang tao na may dalawang pagnanasa: ang gana sa pagkain at ang pagnanasang seksuwal. Iginigiit niya na walang mabuti at di-mabuti sa hayop, at wala ring mabuti at di-mabuti sa tao. Itinatatwa niya kapwa ang pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao at ang pananaw na masama ito. Iginigiit niya ang pananaw na ang kalikasan ng tao ay hindi mabuti ni masama (性無善惡論):

Inisip ni Gaozi na ang kalikasan ng tao ay hindi nahahati sa mabuti (善) at di-mabuti (不善). Iginiit niya na katulad ito ng tubig na hindi nahahati sa silangan at kanluran. (Mencius 11-2)

Hindi naipasa sa mga sumunod na salinlahi ang mga aklat ni Gaozi na nagninilay sa ganitong kalikasan ng tao. Ang sinipi sa aklat ni Mencius ang lahat ng nalalaman natin tungkol sa kaisipan ni Gaozi tungkol sa kalikasan ng tao. Nasa aklat ni Mencius na Mencius, kabanata 6, “Gaozi” (告子), ang iba’t ibang paliwanag tungkol sa kalikasan ng tao. Ang pilosopiya ni Gaozi na ang kalikasan ng tao ay hindi mabuti ni masama (性無善惡論) ay, depende sa pagpapakahulugan, kahawig ng pananaw nina Aristoteles at Locke na blangkong papel ang tao. Ngunit sa Silangan, walang sinumang nagpaunlad sa paggiit ni Gaozi tungkol sa kalikasan ng tao upang gamitin sa kanilang teorya ng repormang panlipunan. Sinunod ng pananaw ni Gaozi hindi ang ontolohiya kundi ang pilosopiya ng pagbabago ng Silangan. Kung gayon, malaki ang posibilidad na iginiit din ni Gaozi ang teorya ng kalikasan ng tao na nagsasabing ang mabuti at masama ay hindi itinatakda ng kalikasan ng tao, kundi dapat ituon ang diin sa pagpapalaki sa pagkataong nagbabago matapos ipanganak. Ito ang saligang pagkakaiba ng pilosopiya ng Kanluran na blangkong papel ang tao at ng pananaw ni Gaozi na ang kalikasan ng tao ay hindi mabuti ni masama. Ito ang pagkakaiba ng ontolohiya at ng pilosopiya ng pagbabago.

Pagkatapos ni Gaozi, tumungo ang pag-iisip ng mga palaisip hindi sa pananaw na walang mabuti o masama ang kalikasan ng tao kundi sa pananaw na mayroon itong mabuti o masama. Nahati ito sa pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao at sa pananaw ni Xunzi na masama ito. Ngunit ang mga pananaw ng Silangan na mabuti o masama ang kalikasan ng tao ay hindi humihinto sa ontolohiyang nagsasabing nakatali ang tao sa kanyang kalikasan. Nilalapitan nila ito sa pilosopiya ng pagbabago: anuman ang kalikasan ng tao, dapat niyang gawin ang lahat para sa “pagpapalaki” ng pagkatao. Walang pagkakaiba sina Mencius at Xunzi sa paggawa sa pagpapalaki ng pagkatao bilang huling layunin, at kung babalikan pa, kay Confucius, ang guro nilang dalawa, ito rin ang di-nagbabagong pangunahing layunin. Mula sa ganitong pananaw, masasabing ang pananaw ni Gaozi na hindi mabuti ni masama ang kalikasan ng tao, mula sa paninindigan ng pilosopiya ng pagbabago, ay walang pagkakaiba sa pananaw ni Mencius na mabuti ito o sa pananaw ni Xunzi na masama ito, sa pagtuon nito sa pagpapalaki ng pagkatao.

Itinakda ni Mencius (372–289 BK), salungat sa paggiit ni Gaozi, na may pagkakaiba ang tao at hayop. Ang tao ay iba sa tubig. Ang tao ay nahahati hindi sa silangan at kanluran kundi sa itaas at ibaba. Iginiit niya na kung hindi ibubukod ng tao ang mabuti sa di-mabuti, guguho ang etika gaya ng ren at katarungan (仁義):

May kalooban ang tao na hindi makatiis sa paghihirap ng iba··· Ang kaloobang nahahabag ang binhi ng ren (仁); ang kaloobang nahihiya ang binhi ng katarungan (義); ang kaloobang nagpaparaya ang binhi ng ritwal (禮); ang kaloobang tumitimbang ng tama at mali ang binhi ng karunungan (知). Taglay ng tao ang apat na binhing ito, tulad ng pagkakaroon natin ng apat na biyas (Mencius 3-6)

Ito ang ubod ng pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao (性善說). Ipinaliwanag niya na ang ren, katarungan, ritwal at karunungan ay sumisibol mula sa apat na kalooban: ang kaloobang nahahabag (惻隱之心), ang kaloobang nahihiya (羞惡之心), ang kaloobang nagpaparaya (辭讓之心), at ang kaloobang nakaaalam ng tama at mali (是非之心). Sa Kanluran, iginiit din ni Rousseau ang pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao, ngunit hinanap niya ang ugat ng pagkakamali ng tao sa sibilisasyon at mga institusyon, at nais itong itama sa pamamagitan ng repormang panlipunan. Iginiit niya: “Ipinanganganak na mabuti ang tao. Ngunit sinisira siya ng lipunan.” Kung hinanap ni Rousseau ang suliranin sa labas, hinanap naman ito ni Mencius sa loob. Nakita ni Mencius ang hadlang sa kabutihan ng kalikasan ng tao sa panlabas na kapaligiran ng indibidwal o sa kakulangan ng edukasyon, at hinanap ang solusyon sa pagsisikap at paglinang sa sarili. Ipinaliwanag ni Mencius na ipinanganganak ang tao na may etika. Lahat ay may kaloobang nais tumulong kapag nakakita ng taong nahihirapan, at nais itama ang kalagayan kapag nakakita ng taong dinapuan ng kasawian. Itinuring ni Mencius na ang ganitong etika ay maaaring lumitaw o maitago ayon sa kalagayan, gaya ng edukasyon. Iginiit niya na kung paanong nagkakaiba ang ani ayon sa taon ng kasaganaan o taggutom, ang moralidad din ng tao ay maaaring lumitaw o manatiling nakatago ayon sa edukasyon. Ang konklusyon ng pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao ay ang mahusay na pagpapalaki sa tao, tulad ng kalikasang nagtatamasa ng taon ng kasaganaan.

Inilahad ni Xunzi (310–235 BK) ang kanyang paninindigan sa kanyang aklat na Xunzi, kabanata 23, “Masama ang Kalikasan ng Tao”. Ang mahalaga sa pananaw ni Xunzi na masama ang kalikasan ng tao ay ipinanganganak ang tao na may likas na ugaling, kung pababayaan, ay nagpapahirap sa buhay panlipunan:

Masama ang kalikasan ng tao. Ang mabuting elemento ay nililikha pagkatapos… Kung susundin lamang ang kalikasan at kikilos lamang ayon sa damdamin, mauuwi ito sa marahas na lipunang nag-aaway at nag-aagawan. Kaya kailangan ang batas at etika. Sa pamamagitan ng etika at batas, nagbibigayan ang mga tao at sumusunod sa mga pamantayan, at makabubuo ng matatag na lipunan (Xunzi 23:1)

Ito ang ubod ng pananaw ni Xunzi na masama ang kalikasan ng tao, at ang ugat nito ay ang pagtingin sa kalikasan ng tao kung ano ito, sa kalagayang likas. Ang likas na ugali ay taglay kapwa ng pinuno (junzi, 君子) at ng kalahok (xiaoren, 小人) sa pagsilang bilang tao, nang pantay-pantay at hindi maiiwasan:

Ang kalikasan ay ang taglay sa pagsilang. Hindi mababago ang kalikasan sa pag-aaral, ni mapapalitan sa paggawa. Ang etika at batas ay nakamit ng mga pantas (聖人). Ito ay ginawa sa pag-aaral, at ginawa sa pagbabago (Xunzi 23:5)

Kaya hinahangad ng lahat ng tao ang sariling interes, at kung pababayaan, maaaring lumala ito tungo sa away sa lipunan. Ang hilig na sumunod sa kasakiman ng tao ay taglay sa pagsilang kapwa ng pinuno at ng kalahok. Ang layunin ni Xunzi ay palakihin ito upang makatulong sa pagpapanatili ng kaayusang panlipunan. Sa Kanluran, sa paggiit ni Hobbes na masama ang kalikasan ng tao, ginamit niya ang pananalitang “ang tao ay lobo sa kapwa tao” para sa mga taong nag-aaway para sa sariling interes. Ang pananalitang “ang tao ay lobo sa kapwa tao” ay nagmula sa salawikaing Latin na “Homo homini lupus est”. Unang ginamit ito ng mandudulang Romano na si Plautus (Plautus) noong sinaunang panahon, at isa itong pariralang malamig na naglalantad sa diwa ng lipunan ng tao. Nagmungkahi si Hobbes ng solusyong panlipunan: dahil ang kalagayan ng kalikasan ay katulad ng kalagayan ng kawalan ng pamahalaan o ng digmaan, kailangan ang isang ganap na monarka na may malakas na kapangyarihan.

Kung naghahanap si Hobbes ng solusyon sa labas, nagmungkahi naman si Xunzi ng solusyon sa loob. Nakatuon si Xunzi sa kaisipang dahil may makasariling pagnanasa ang tao mula sa pagsilang, dapat itong pinuhin sa pamamagitan ng sariling pagsisikap at edukasyon upang, sa pagitan ng pinuno at kalahok, maging tulad ng pinuno. Walang kaisipan sa pananaw ni Xunzi na masama ang kalikasan ng tao na kailangang itama ang kalikasan ng tao. Ito ay ang pagtingin sa tao nang natural, kung ano siya, at ang pangangasiwa rito upang palakihin ang pagkataong makatutulong sa lipunan.

Ang mga teorya ng kalikasan ng tao nina Gaozi, Mencius at Xunzi ay ayon sa pilosopiya ng pagbabago. Sa puntong ito, iba ang kanilang panimulang punto sa mga teoryang ontolohiko ng Kanluran ng kalikasan ng tao. Mahirap unawain ang pilosopiya ng pagbabago ng Silangan. Ito ay: sa likas na hilig, iisa ang mga tao, ngunit ayon sa pagsisikap ng isip, nagkakaroon ng pagkakaiba sa mga kilos na pinaglilitawan ng likas na hilig. Itinuring nila na ang pinuno at ang kalahok ay walang pagkakaiba sa kalikasan ng tao, ngunit nagkakaroon ng pagkakaiba sa pagkataong lumilitaw sa kilos ayon sa natutuhan nila matapos ipanganak.

Ang mga pantas (聖人) man ay walang pagkakaiba sa karaniwang mamamayan sa kalikasan. Nagkakaiba sila sa kilos. (Xunzi 23:5)

Kapwa palaisip na Konfusyano sina Mencius at Xunzi. Nailatag na ng kanilang gurong si Confucius ang saligan ng kanilang pilosopiya nang iharap niya ang kahawig na teorya ng kalikasan ng tao.

Sa kalikasan ng tao, magkakahawig ang lahat. Ngunit sa kilos, malaki ang pagkakaiba ng mga tao. (Mga Analekta 17:2)

Sa teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao na sumusunod sa pilosopiya ng pagbabago, hindi kailangang lumitaw ang teorya ng kontratang panlipunan na nakasalig sa ontolohikong kalikasan ng tao ng Kanluran. Ayon sa mga teorya ng kalikasan ng tao nina Hobbes, Locke at Rousseau, ganoon ipinanganak ang tao at hindi siya nagbabago, kaya batay rito ay iniharap nila ang teorya ng kontratang panlipunan na nagbibigay-halaga sa mga institusyon at batas. At ayon sa kontratang panlipunan na kanilang iniharap, hinahatulan ang tao sa mga terminong mabuti at masama.

Nakatuon ang mga teorya ng kalikasan ng tao nina Gaozi, Mencius at Xunzi sa bahagi ng pagkataong nagbabago: ipinanganganak ang tao na may kalikasan ng tao, ngunit kung anong uri ng tao siya magiging matapos ipanganak ay nagbabago. Ayon sa sariling pagsisikap, nagiging tao siyang may pagkataong nakatutulong sa lipunan o tao siyang may pagkataong hindi nakatutulong sa lipunan. Ang pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao o ang pananaw ni Xunzi na masama ito ay hindi paliwanag na ontolohiko na nagsasabing mabuti o masama ang tao.³²² Pagpapahayag lamang ito na ganito ang pagkakagawa sa tao, ayon sa tadhana at ayon sa kalikasan. Ang paliwanag na ang kalikasan ng tao ay di-nagbabagong itinakdang mabuti ay hindi ubod ng pilosopiya ni Mencius. Gayundin, ang kaisipang ang kalikasan ng tao ay di-nagbabagong itinakdang masama ay hindi ubod ng pilosopiya ni Xunzi. Itinuturing nina Mencius at Xunzi na ang tao, ipanganak man siyang mabuti o masama ang kalikasan, ay nakatakdang magdulot ng suliranin sa buhay panlipunan. Ang ubod ng pilosopiya ni Mencius ay: kahit ipinanganak na mabuti, maaaring makatanggap ng masamang impluwensiya sa buhay panlipunan matapos ipanganak, kaya kailangang sanayin nang mahusay ang sarili at turuan upang palaguin ang mabuting bahagi. Ang pananaw ni Xunzi na masama ang kalikasan ng tao ay isa ring sistemang pilosopiko na naglalayong sanayin nang mahusay ang malakas na pagkamakasarili ayon sa etika at batas upang magkaroon ng mahusay na pagkatao. Para kina Mencius at Xunzi, ang ubod ay hindi ang kalikasan ng tao kundi ang pagpapalaki ng pagkatao.

Sa pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao at sa pananaw ni Xunzi na masama ito, mahalaga ang induksiyong humahantong sa etika. Sa ontolohiya ng Kanluran, ang mahalaga ay may deduktibo at di-nagbabagong kahalagahan ang kabutihan o kasamaan ng kalikasan. Sa pananaw ni Hobbes na masama ang kalikasan ng tao, mahalaga ang mga institusyon at sistemang nagpapasuko ng indibidwal ng kanyang mga karapatan sa hari, at sa pananaw ni Rousseau na mabuti ito, nakatuon sa paglikha ng mga institusyon at batas na tumitiyak sa pangkalahatang kalooban. Kaya sa sistemang Kanluranin, ang ubod ay ang pagkontrol sa pamamagitan ng batas at institusyon sa ontolohikong kalikasan ng tao, masama man o mabuti. Sa kabilang dako, sa pilosopiya ng pagbabago ng Silangan, ang kabutihan o kasamaan ng kalikasan ay may induktibong kahalagahan ng pagbabago. Ang nagiging mahalaga ay hindi ang normatibong batas kundi ang etikang nanghihikayat.

Mula sa ganitong pananaw, ang teorya ng Silangan ng kalikasan ay teorya ng pagiging. Kapwa nakatuon ang pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao at ang pananaw ni Xunzi na masama ito sa paglikha ng pagpapalaki ng pagkatao. Sa tanong kung ipinanganganak ba ang tao na may “nakapirming kalikasan ng tao” (fixed human nature), malinaw ang sagot ng teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao. Taglay ng kalikasan ng tao kapwa ang mabuti at masama. Ibig sabihin, ipinanganganak ang tao na may kapwa malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa. Sa Silangan, tulad ng yin at yang, ang ganitong likas na hilig ng tao, ibig sabihin ang lumang utak, ay ipinanganganak na may kapwa dalawang posibilidad. Ang ubod ay, matapos ipanganak, pangasiwaan ng bagong utak ang ganitong kalikasan ng tao na yin at yang, at hubugin ang pagkatao upang tumungo sa naliwanagang pansariling interes.

Kapag nakakita ng taong may mabuting ugali, dapat magsikap na maging tulad niya, at kapag nakakita ng taong may masamang ugali, dapat suriin ang sarili at magsikap na hindi maging tulad niya (Mga Analekta 4:17)

Nagpapahayag din si Xunzi ng kahawig na opinyon. Ang lahat ng tao ay maaaring maging pantas. Ang mahalaga ay dapat itong naisin ng tao mismo, at matutulungan siya rito ng etika at batas. Ang paghubog ng pagkatao ang nagiging layunin.

Ang tao sa lansangan man ay maaaring maging pantas. Maaari siyang maging gayon sa pamamagitan ng etika at malinaw na batas (Xunzi 23:11)

Sa Silangan, kahit magkakaiba ang pananaw sa kalikasan, nagkakaisa sila sa paghahangad ng layuning pagpapalaki ng pagkatao sa loob ng hangganan nito. Ngunit ang teorya ng Kanluran ng kalikasan ay ginagamit upang tumungo sa layuning naitakda na. Ibig sabihin, inilalapat ito sa teorya ng kontratang panlipunan. Ang pananaw ng Kanluran na masama ang kalikasan ng tao ay ginamit upang kilalanin ang awtoridad ng hari, ang pananaw na blangkong papel ang tao ay ginamit upang palawakin ang liberalismo, at ang pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao ay ginamit upang itaguyod ang soberanya ng bayan. Sa ganito, nagpapakita ng saligang pagkakaiba sa kanilang layunin at tunguhin ang mga teorya ng kalikasan ng Silangan at Kanluran. Kaya ang teorya ng Silangan ng kalikasan ay maaaring ituring na teorya ng pagiging (Becoming) at induktibo. Sa kabilang dako, ang kalikasan ng tao ng Kanluran ay maaaring ituring na teorya ng pag-iral (Being) at deduktibo.

Inuulit ko: ang diin ng mga teorya nina Mencius at Xunzi ng kalikasan ng tao ay wala sa ontolohiya ng kabutihan o kasamaan ng kalikasan, kundi sa pagpapalaki ng wastong pagkatao ayon sa pilosopiya ng pagbabago sa loob ng balangkas ng kalikasang tinanggap sa pagsilang. Ang layunin ng teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao ay kilalanin ang likas na kalikasan ng tao, pangasiwaan ito sa loob ng hangganan nito sa pamamagitan ng etika at batas, at palaguin ang wastong pagkatao upang makinabang ang lipunan. Ito ay teorya ng kalikasan ng tao na hindi naimpluwensiyahan ng relihiyon o ng mga teoryang metapisiko, at nailalapat nang walang pagbabago sa Silangan mula sinaunang panahon hanggang ngayon.

3) Ang pangangasiwa sa kalikasan ng tao: sa Silangan, ang kalayaan sa loob ng tadhana vs sa Kanluran, ang pagsasalungatan ng determinismo at malayang kalooban

Di-mabilang ang mga puno sa daigdig. Maraming dahon ang isang puno. Ngunit magkakaiba ang hugis ng lahat ng dahon. Walang kahit isang pares ng magkaparehong dahon sa daigdig. Ang mga tao sa daigdig ay lampas na ngayon sa walong bilyon. Nabubuhay ang bawat isa na may kani-kaniyang pagkatao. Walang kahit isang pares ng taong tumatahak sa buhay na may magkaparehong pagkatao sa daigdig. Kung gayon, humahantong tayo sa konklusyon na ipinanganganak ang tao na may iisang kalikasan ngunit nabubuhay ang lahat na may magkakaibang pagkatao. Sa sibilisasyon ng Silangan, itinuturing na ang kalikasan ng tao ay taglay sa pagsilang, ngunit ang pagkatao ay nabubuo matapos ipanganak. Ngunit hindi malaya ang pagkatao mula sa kalikasan. Kumikilos ito sa loob ng balangkas ng “pag-uugnayan ng malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa” na nasa loob ng kalikasan. Ngunit sa loob ng balangkas na iyon, kung anong pagkatao ang magkakaroon ang isang tao ay ganap na nakasalalay sa indibidwal. Ang taong ipinanganak na may ganitong kalikasan, “ang likas na hilig bilang pinagmumulan ng liwanag, ang isip bilang salamin”, ay nagtatamasa ng “kalayaan sa loob ng tadhana”.

Sa huli, ang lahat ng tao ay ipinanganganak sa loob ng balangkas ng iisang kalikasan ng tao. Siyempre, sa kalikasan ng tao ay may pagkakaiba sa lakas ng iba’t ibang silakbo ng damdamin na namamahala sa atin, at may pagkakaiba sa magkahambing na laki ng pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa. Ngunit mahirap itatwa na ipinanganganak tayo na may malakas na pagkamakasarili, mahinang pagmamalasakit sa kapwa, at silakbo ng damdaming nagnanais mamahala sa iba. Halimbawa, kahit ang mga taong ipinanganak na may malaking silakbo ng damdaming nagnanais mamahala sa iba, kung saang direksiyon maipahahayag ang likas na hilig na ito ay lubos na nakasalalay sa edukasyon at sa sarili nilang pagsisikap. Kung pipili ng dalawang taong gumanap ng mahalagang papel sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, sina Churchill at Hitler ang mababanggit. Kapwa sila ipinanganak na may bihirang kalikasan: isang malakas na silakbo ng damdaming nagnanais palawakin ang kanilang kapangyarihan. Ngunit ang isa ay naging taong iginagalang ng kasaysayan, at ang isa ay itinuturing na halos baliw. Sapagkat hindi ang kalikasan kundi ang kapaligiran at ang sarili nilang pagsisikap ang naghiwalay sa dalawa. Sa huli, hindi ang kalikasan ng tao kundi ang pagkatao ang nagtatakda sa uri ng isang tao, at ito ang nagiging salik na nagtatakda kung paano siya hahatulan ng kasaysayan.

Nagmumula ang sibilisasyon ng tao sa pagkamakasariling likas sa kalikasan ng tao. Ngunit kung hindi mapangangasiwaan ang pagkamakasariling ito, hindi mapananatili ang sibilisasyon. Ang etika ng Silangan at ang batas na panrelihiyon ng Kanluran ay nagsimula upang pangasiwaan ang pagkamakasarili ng kalikasan ng tao. Nagsisimula ang sibilisasyon ng Kanluran sa batas at etika bilang ibinigay ng Diyos (神) sa tao. Ang Sampung Utos ni Moises at ang etika ni Hesus ng pag-ibig sa kapwa ay kapwa nagmula sa Diyos. Sa Silangan, ipinaliliwanag ang batas at etika bilang nagmula sa kalikasan ng tao. Kung pababayaan ang kalikasan ng tao, hindi maiiwasan ang away at kompetisyon sa lipunan ng tao. Ang pagkamakasarili ang pinakamalakas sa kalikasan ng tao. At ang pagkamakasarili ang makina ng lipunan ng tao. Kaya ang kaisipan ay lumikha ng batas at etika upang pangasiwaan ang lipunan ng tao. Ang mahalaga rito ay dahil ang batas ay nililikha hindi ng Diyos kundi ng tao, sa huli ay madali itong magdulot ng suliranin; kaya ang sibilisasyon ng Silangan ay ginagawang mas mahalaga kaysa sa batas ang etika, ang konseptong nasa itaas ng batas. Ang sentrong konsepto ng Daodejing at ng Mga Analekta ay ang etika. Kung ihahambing ang mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, nakapaloob sa Silangan ang kaisipang pahalagahan ang etikang kinakatawan ng Dao (道) kaysa sa batas na panrelihiyon na kinakatawan ng Diyos. Ang etika ay itinakda hindi ng utos ng Diyos, kundi ng prinsipyo ng pangangalaga sa sarili sa lipunan ng tao upang pangasiwaan ang kalikasan ng tao.

Sa pagsusuri sa pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao at sa pananaw ni Xunzi na masama ito, makikita nating ang huling hantungan ng kanilang talakayan tungkol sa kalikasan ng tao ay ang edukasyon ng pagkatao. Ang pananaw ni Mencius na mabuti ang kalikasan ng tao at ang pananaw ni Xunzi na masama ito ay hindi para lumikha ng teorya ng kontratang panlipunan, kundi nakatuon sa edukasyon sa etika. Ang mga aklat nina Mencius at Xunzi ay hindi nakatuon sa pagtatakda kung ano ang kalikasan ng tao, kundi sa kung paano mabibigyan ng mabuting pagkatao, sa pamamagitan ng edukasyon, ang taong may ganoong kalikasan. Sa ganitong panig, kapwa nakakahawig nina Mencius at Xunzi ang kanilang gurong si Confucius. Sapagkat si Confucius, nang hindi tinatalakay ang kalikasan ng tao, ay nakatuon sa pagpapalaki ng pagkatao.

Nakatuon sila sa paghaharap ng ren, katarungan, ritwal at karunungan bilang mga layunin ng pagkataong dapat taglayin ng tao. Kahawig ito ng pilosopiyang nilikha ng Kanluran habang dumaraan sa Panahon ng Kaliwanagan at nagninilay sa kalikasan ng tao. Lalo na, katulad ito ng pilosopiya ni Benjamin Franklin. Habang sinusuri ni Franklin ang metapisika ng Kanluran, humantong siya sa konklusyon na walang gaanong kahulugan ang talakayang metapisiko. At isinulat niya na ang mahalaga sa pamumuhay ay ang laging pinahahalagahan ng tao: ang ugnayan ng tao sa tao, ibig sabihin ang malasakit sa iba, ang katapatan, ang sipag, ang pagiging matapat, at iba pa.

Sa ganitong kahulugan, masasabing ang talakayan ng Silangan tungkol sa kalikasan ng tao ay lumisan na sa metapisika at nakalapit na sa kongkretong panig ng “pagkatao”. Ang mahalaga ay nabubuo ang pagkatao sa pagkakasundo ng kalikasan at isip. Ibig sabihin, itinuring na ang pagkatao ay ang nalilikha ng isip sa paglapit nito sa kalikasan. Mula sa puntong ito, ang a priori na pananaw ni Mencius sa etika ay maaaring ituring na pagtuturo ng pagmamalasakit sa kapwa na nasa likas na hilig. Sa ganitong diwa, may mahalagang kahulugan ang a priori ni Mencius na sumasandig ito sa likas na hilig. Ngunit ang pagbibigay-halaga ni Mencius sa mahinang pagmamalasakit sa kapwa lamang, sa halip na sa malakas na pagkamakasarili na nasa likas na hilig, ay marahil sarili niyang pagsisikap para sa sukdulang paghubog ng pagkatao ng tao. Ngunit dahil binalewala niya ang malakas na pagkamakasarili, pinuna siya ng pananaw ni Xunzi na masama ang kalikasan ng tao. At si Xunzi, dahil itinuon ang lahat sa malakas na pagkamakasarili hanggang binalewala ang mahinang pagmamalasakit sa kapwa, ay maaaring punahin ng mga tagasunod ni Mencius. Dahil bahagi rin ng likas na hilig ang pagmamalasakit sa kapwa, ang kaisipan ni Xunzi na ang lahat ng etika ay nabubuo matapos ipanganak ay may bahaging hindi sapat na isinaalang-alang ang a priori. Ngunit dapat pansinin na ang kaisipan kapwa nina Mencius at Xunzi ay ang paghubog ng pagkatao sa pamamagitan ng nagpupunang papel ng likas na hilig at isip. Kung ang teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao ay sa huli umunlad tungo sa teorya ng kontratang panlipunan o tungo sa mga batas at institusyon, masasabing ang teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao ay sa huli umunlad tungo sa teorya ng pagkatao, ibig sabihin, tungo sa etikang pampolitika at ekonomiyang pampolitika.

Sa huli, nagmumula sa kalikasan ng tao ang batas at etika. Mahusay itong ipinahahayag ng pilosopiya ni Xunzi tungkol sa kalikasan ng tao na nasuri natin sa itaas: “Kung susundin lamang ang kalikasan at kikilos lamang ayon sa damdamin, mauuwi ito sa marahas na lipunang nag-aaway at nag-aagawan. Kaya kailangan ang batas at etika.” “Ang kalikasan ay ang taglay sa pagsilang. Hindi mababago ang kalikasan sa pag-aaral, ni mapapalitan sa paggawa. Ang etika at batas ay nilikha ng mga pantas (聖人).” ³²³

Kapag nilutas natin sa paraang Silanganin ang ugnayan ng teorya ng kalikasan at ng teorya ng pagpapalaki, naglalaho ang suliranin ng “determinismo at malayang kalooban” na labis na pinagninilayan ng Kanluran. Sa sibilisasyon ng Diyos, dahil pinaniniwalaang nilikha ng Diyos ang tao at binabantayan nito ang mga gawain ng tao, sarili nitong hinango ang mahirap na suliranin ng “determinismo at malayang kalooban”. Ang kalikasan ng tao ay ang bahaging katapat ng determinismo. Ang teorya ng pagpapalaki ay ang bahaging katapat ng malayang kalooban. Sa huli, kailangan ng tao kapwa ang kalikasan at ang pagpapalaki. Wala tayong magagawa sa kalikasan dahil taglay na natin ito sa pagsilang. Ngunit ang papel ng pagpapalaki ay gawing kapaki-pakinabang sa buhay panlipunan ang kalikasang iyon. Mahirap lutasin ang suliranin ng determinismo at malayang kalooban sa pamamagitan ng teorya ng tunggalian na likas sa sibilisasyon ng Diyos ng Kanluran. Kung susundin ang kaisipang ang Diyos ang nagtatakda ng lahat, sinusuportahan nito ang determinismo. Ngunit kung idinidiin ang papel ng isip ng tao, sinusuportahan nito ang teorya ng malayang kalooban. Ito ang kahirapang nagmumula sa paninindigang kailangang pumili ng isa sa dalawa. Ngunit kung susundin ang teorya ng pagkakatugma na likas sa sibilisasyon ng Dao ng Silangan, madaling nalulutas ang suliranin. Kapag inisip na kapwa kailangan ang determinismo at malayang kalooban, naglalaho ang suliraning ito. Ang lumang utak ay determinismo at ang bagong utak ay malayang kalooban. Kaya malulutas lamang ang palaisipan ng kalikasan ng tao kung isasaalang-alang nang sabay ang dalawa. Ngunit may isang kondisyon. Ito ay malaya ang bagong utak sa loob ng balangkas ng lumang utak. Ibig sabihin, napatutunayan ang konsepto ng kalayaan sa loob ng tadhana.

Madali ring nalulutas ang tanong kung bakit labis na pinahahalagahan ng sibilisasyon ng Silangan ang edukasyon. Ang sariling pagsisikap at edukasyon ay nagiging tungkuling ganap at mahalaga sa buhay na dapat gawin ng tao matapos ipanganak. Kaya sa sibilisasyon ng Dao, isinagawa ang edukasyon nang halos dalawang libong taon na mas maaga kaysa sa sibilisasyon ng Diyos. Ang kuwento ng ina ni Mencius noong ika-4 na siglo BK, na nagsikap para sa edukasyon ng kanyang anak sa tatlong mahirap na paglipat ng tirahan, ay kuwentong alam ng lahat ng magulang.

Sa sanlibong taon ng Gitnang Panahon na nakasentro sa Diyos, ang lahat ay nakasulat sa Bibliya, at ang mahusay na pagsasagawa nito upang makarating sa langit ang pinakamataas na layunin. Hindi kailangang mag-aral ng anuman maliban sa Bibliya. Ang edukasyong namayani sa sanlibong taon ng Gitnang Panahon ay ang pilosopiyang eskolastiko, ibig sabihin, ang pag-aaral ng Bibliya. Ito ay edukasyon hindi sa karunungan kundi sa kaalaman. Sa loob ng halos sanlibong taon, mga aklat lamang tungkol sa relihiyon at sa Diyos ang inilathala sa Kanluran. Ang unang aklat na lumabas sa saklaw ng relihiyon ay inilathala noong ika-14 na siglo, sa Renasimiyento. Kaya sa interes sa pagpapalaki ng pagkatao, may agwat na dalawang libong taon ang Silangan at Kanluran. Sa Kanluran, ang interes sa pambansang edukasyong nakasentro sa pagpapalaki ng pagkatao ay talagang nagsimula noong ika-18 hanggang ika-19 na siglo, sa impluwensiya nina Locke, Rousseau at iba pa. Ang Mga Analekta ni Confucius noong ika-6 na siglo BK ay sa kabuuan isang aklat tungkol sa pagpapalaki ng pagkatao. Nakatuon ito sa paghubog ng pinuno (君子). Ang mga pananaw nina Mencius at Xunzi na mabuti o masama ang kalikasan ng tao ay tulad ng paunang salita sa pagpapalaki ng pagkatao. Ang kanilang mga teorya ng kalikasan ng tao ay gumanap lamang ng papel ng panimulang aklat upang ituon ang pansin sa paghubog ng pinuno sa pamamagitan ng pagpapalaki ng pagkatao.

Sa sibilisasyon ng Silangan, ang mga pananaw na mabuti o masama ang kalikasan ng tao ay naayos sa kalooban ng mga tao bilang “pananaw na may mabuti at masama ang kalikasan ng tao”: taglay ng kalikasan ng tao kapwa ang pagkamakasarili at ang pagmamalasakit sa kapwa. Ngunit ibang landas ang tinahak ng sibilisasyon ng Kanluran. Ang pananaw ni Hobbes na masama ang kalikasan ng tao ang ubod ng kanyang teorya ng kontratang panlipunan, kaya hindi ito maaaring pagtugmain o baguhin. Dahil ito ay para suportahan ang monarkiya, nawalan ng saligan ang kanyang pananaw nang bumagsak ang monarkiya. Ang teorya ni Locke ng malayang pamahalaan ay nakasalig din sa pananaw na blangkong papel ang tao. Ito ay teoryang napananatili lamang kung kapwa ang pinuno at ang kalahok ay makapagpapatunay ng malayang kalooban sa pamamagitan ng edukasyon. Kung walang a priori na malayang kalooban, nagiging paggiit itong hindi maitatayo. Ang pananaw ni Rousseau na mabuti ang kalikasan ng tao ay nagiging teoryang naggigiit hindi ng monarkiya kundi ng soberanya ng bayan. Ngunit kung hindi maitatayo ang “pangkalahatang kalooban” (General Will) na kanyang iginiit, guguho rin ang kanyang teorya ng kontratang panlipunan at ang kanyang pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao. Lalo na, sa pagsasama niya sa pananaw na mabuti ang kalikasan ng tao ng kaisipang hindi kumikilala sa pribadong ari-arian, nag-iwan ang kanyang pananaw ng puwang upang makipagsanib sa totalitaryanismo sa pamamagitan ng soberanya ng mamamayan. Ito ay kaisipang masigasig na ginamit ng mga pinunong Kanluranin sa panahon ng mga ideolohiya.

Ang mahalaga ay sa mga palaisip na Kanluranin, lalo na sa mga tumalakay sa kalikasan ng tao, walang sinumang nakatuon sa layuning pagpapalaki ng pagkatao. Si Locke man o si Rousseau ay nagnais ng edukasyon hindi para sa paghubog ng etika kundi para igiit ang malayang kalooban o ang pangkalahatang kalooban na kanilang iginiit. Inuulit ko: ang mga palaisip ng Silangan, kahit magkakaiba ang opinyon nila tungkol sa kalikasan ng tao, sina Confucius, Mencius at Xunzi, ay iisa ang opinyon na sa huli ay layunin ang pagpapalaki ng pagkataong nakasentro sa etika.

Kung titingnan mula sa antas ng pagkataong hinahangad ng sibilisasyon ng Silangan, naglalaho rin ang suliranin ng kalikasan at pagpapalaki na pinagninilayan pa rin ng Kanluran. Maraming talakayan kung alin ang mas mahalaga sa kalikasan (nature) at pagpapalaki (nurture). Ayon sa teorya ng Silangan ng kalikasan ng tao, maaayos natin ang ating kaisipan tungkol sa kalikasan at pagpapalaki. Ang bawat tao ay ipinanganganak na may malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa. Dahil sa malakas na pagkamakasarili, ang bawat isa ay nagnanais ng kayamanan at kapangyarihan. Ito ang likas na hilig na pangalagaan ang sarili, na nagtatanggol sa sariling interes. Gaano man tayo magsikap, ang mga tao ng susunod na salinlahi ay ipinanganganak din na may parehong malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa. At gaano man tayo magsikap, hindi tayo makalilikha ng lipunang kumikilos ayon sa pagmamalasakit sa kapwa. Ito ang kalikasan ng tao.

Kung gayon, paano gumagana ang pagpapalaki? Gumagana ang pagpapalaki sa loob ng mga posibilidad ng kalikasan ng tao. Ang gawain ng pagpapalaki ay, sa pamamagitan ng pagsisikap, palaguin ang pagmamalasakit sa kapwa at matutuhan at sanayin ang paraan ng pagpipigil sa pagkamakasarili. May malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa ang tao. Dapat niyang gamitin ang pagmamalasakit sa kapwa upang mapanatili nang matagal ang sarili niyang interes. Ang pagmamalasakit sa kapwa ay dapat maging naliwanagang pansariling interes. Narito ang papel ng pagpapalaki. Sa pananaw ng medisina, ang kalikasan ay ang lumang utak. Ang pagpapalaki ay ang bagong utak. Magkaugnay ang dalawa. Ito ang penomenong tinatawag sa medisina na “ensepalisasyon”. Ang pagiging magkaugnay ay nangangahulugang gumagana nang nagpupunan ang kalikasan at pagpapalaki. Sa pamamagitan ng nagpupunang pagsisikap ng kalikasan at pagpapalaki, dapat pigilan ang pagkamakasarili na lumaki nang walang hangganan tungo sa kasakiman. Para rito, kailangang mamulat sa pagmamalasakit sa kapwa. Sa ganito lumalaki ang mabuting pagkatao. Ang pagkamakasariling namulat sa pagmamalasakit sa kapwa ay nagiging naliwanagang pansariling interes. Ito ang di-maiiwasang kondisyon ng pinuno.

Kung isasantabi natin ang pananaw na blangkong papel ang tao, ang lahat ng tao ay ipinanganganak na may iisang kalikasan ng tao. Likas sa kalikasan ng tao ang malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa. Ayon sa kung paano ito inaayos, nahahati ang tao sa pinuno at kalahok. Sa lipunan ng tao, nabubuo ang dalawang uri ng pangkat ng tao: ang pinuno at ang kalahok. “Iisang kalikasan ng tao at dalawang pangkat ng tao”: ito ang iisang elemento sa pagkakabuo ng lipunan sa Silangan at Kanluran. Hinahati ng Silangan ang mga ito sa pinuno at kalahok. Ang sinuman ay maaaring maging pinuno, at ang sinuman ay maaaring maging kalahok. Magkasama ang dalawa. Kapag nawala ang isang pangkat, nawawala rin ang isa pa. Ang teorya ng pagkakatugma ang nag-uugnay sa dalawang pangkat.

Hinahati rin ng Kanluran ang tao sa dalawang pangkat. Ngunit ang dalawang pangkat ng tao ay hindi itinatakda ng pagpapalaki ng pagkatao matapos ipanganak, kundi naitakda na sa pagsilang. Ito ay paghahating tipolohiko. Hinahati ito ayon sa relihiyon, lahi at rehiyon. Ito ang pagkakaiba ng sibilisasyon ng Dao at ng sibilisasyon ng Diyos. Noong panahong Griyego, hinati ang tao sa mga Griyegong may kaluluwa at sa mga “barbaro” na walang kaluluwa. Iginiit na ang mga barbaro ay tulad ng hayop at dapat gawing alipin. Sa ilalim ng Kristiyanismo, hinati sila sa mga mananampalataya (ang mga naligtas) at mga di-mananampalataya (ang mga itinakwil). Naglabas din ang Papado ng kautusang maaaring gawing alipin ang mga di-mananampalataya. Sa panahon ng isip, hinati ang tao sa mga Kanluraning may “isip” at sa mga di-Kanluraning walang isip. At sa panahon ng mga ideolohiya, hinati sila sa mga naniniwala sa doktrinang ideolohiko at sa mga sumasalungat. Ang mga sumasalungat sa doktrinang ideolohiko ay dapat alisin. Upang tratuhin nang maayos, kailangang ipanganak sa Gresya at magkaroon ng kaluluwa, o ipanganak sa Kanluran at magkaroon ng isip. Kaya ang paghahati ng Kanluran sa dalawang pangkat ay malaki ang pagkakaiba ayon sa lugar ng pagsilang at kung sino ang mga magulang. Ibig sabihin, ito ay paghahati ayon sa kapanganakan at paniniwala. Bumubuo ang dalawang pangkat ng ugnayan ng tunggalian. Hindi pinahihintulutan ng isa ang isa pa.

Hinahati ng Silangan ang tao hindi sa paraang tipolohiko kundi sa paraang relasyonal. Ito ay paghahati ayon sa kung kaninong inapo, kung aling angkan, at sa ugnayan ng hari at sakop o ng ama at anak. Ngunit sa antas ng pilosopiya, hindi nito kinikilala ang ganitong mga paghahati sa praktikal na buhay. Ang paghahati nito ay sa pinuno at kalahok. Ang pinuno at ang kalahok ay nasa bawat lipunan ng tao. Nakasalig ito sa larawan ng tao bago pa uriin kung anong uri ng tao siya. Sa Kanluran din, may pinuno (junzi) at kalahok (xiaoren). Ngunit sa mapaglabang paghahati ng Kanluran, nahahati ang tao ayon sa pagtataglay o di-pagtataglay ng kaluluwa, isip, katwiran o ideolohiya. Ang hindi nagtataglay ay inaalis sa kalagayan ng tao. Sa ganitong paghahati, walang lugar ang teorya ng pagpapalaki. Kung ipinanganak ka sa di-kilalang lugar, gaano man kahusay ang pagpapalaki sa iyo, hindi maaaring magkaroon ng kaluluwa, isip, katwiran o ideolohiyang iginigiit ng Kanluran na hindi mo taglay sa pagsilang. Ngunit ang paghahati ng Silangan sa pinuno at kalahok ay lubos na itinatakda ng pagpapalaki. Sa bawat lipunan, laging may pinuno at kalahok. Sa mga taong ipinanganak na may malakas na pagkamakasarili at mahinang pagmamalasakit sa kapwa, may mga taong, sa pamamagitan ng edukasyon at pagkamulat, ay nag-aayos ng kanilang pagkamakasarili at pagmamalasakit sa kapwa at tumatahak sa landas ng pinuno, at may mga nananatiling kalahok na ang pagkamakasarili ay nagiging kasakiman. Ang teorya ng pagpapalaki ang nagtatakda ng lahat.

Mahigit dalawang libong taon na ang nakararaan, inayos ng sibilisasyon ng Silangan ang talakayan nito tungkol sa kalikasan ng tao (nature) at pumasok sa pagpapalaki (nurture). Itinuring nito na ang bawat tao ay ipinanganganak na may kalikasan ng tao na nagsisikap na makamit ang sariling interes. At lumampas ito sa kalikasan ng tao at nakatuon sa talakayan at pilosopiya tungkol sa pagkatao ng tao (likas na ugali, katangian, personalidad, karakter, pagkatao). Nakatuon ang Kanluran sa kung ano ang kalikasan ng tao, at nakatuon ang Silangan sa pagpapalago ng pagkatao. Kailan nabubuo ang pagkatao? Nagbabago ba ang pagkataong ito ayon sa mga hudyat na nakatanim na sa kalikasan? O nagbabago ba ito ayon sa pagpapalaki? Hiwalay bang gumagana ang kalikasan at pagpapalaki, o hinuhubog ba nila ang pagkatao sa ilalim ng pag-uugnayan? Sa sibilisasyon ng Dao, itinatag ang pilosopiyang hinuhubog ng kalikasan at pagpapalaki ang pagkatao sa ilalim ng kanilang pag-uugnayan.

Nananatili ang sibilisasyon ng Kanluran, sa teorya nito ng kalikasan ng tao, sa suliraning pilosopiko ng pananaw na blangkong papel ang tao at ng teorya ng kalikasan. Sa kabilang dako, nilisan na ng sibilisasyon ng Silangan ang antas na ito at lumilikha ng pananaw na etikal at agham pampolitika batay sa pilosopiya ng kalikasan ng tao at ng pagpapalaki ng pagkatao. Nakatuon ito sa pagkatao, lalo na sa pagkataong nagbibigay-halaga sa etika. Ang layunin ay bigyan ang mga taong nagsisikap para sa sariling interes ng pagkataong angkop sa buhay panlipunan.

Sa Kanluran, medyo bago pa lamang ang talakayan tungkol sa pagkatao ng tao. Ang sanlibong taon ng Gitnang Panahon ay panahong, dahil sa kaisipang Kristiyano, hindi nadama ang anumang pangangailangang palakihin ang pagkatao. Ang pagninilay sa kahalagahan ng edukasyon ng tao ay naimpluwensiyahan ng pananaw ni Locke na blangkong papel ang tao at ng teorya ni Rousseau tungkol sa edukasyon. Iyon ay tatlo hanggang apat na raang taon na ang nakararaan. Sa sibilisasyon ng Silangan, nakatuon sa kahalagahan ng edukasyon sa loob ng dalawang libong taon. Iyon ay dahil kinilala nito ang kalikasan, ngunit itinuring na ang paghubog ng pagkatao, kung paano lumalaki ang tao, ay lakas ng pagpapalaki (nurture). Natanggap ng mga palaisip na Kanluranin sa unang bahagi ng makabagong panahon ang mga balita tungkol sa Silangan na ipinadala ng mga paring Heswita. Ipinahayag nila ang pagkamangha at inggit sa sistema ng pagsusulit pang-imperyal, kung saan ang lahat sa Silangan ay masigasig sa edukasyon at pinipili ang mga opisyal ayon sa antas ng tagumpay sa edukasyon. Noon sa Kanluran, ang lahat ng katungkulan ay binibili at ipinagbibili ayon sa sistema ng pabor.

Ang pangangasiwa sa realidad ng Silangan vs ang paghahangad ng mithiin ng Kanluran

Ang taong Kanluranin na naghahanap ng kahulugan ay humahabol sa isang bisyon para sa buong sangkatauhan. Ang pagpapalaganap ng relihiyon at ang paghahangad ng ideolohiya ang mga pangunahing halimbawa nito. Sa unang tingin, may taglay itong kadakilaan at karingalan. Ngunit gaya ng lahat ng pangangaral at pagpapalaganap ng ideolohiya, ang ugat na suliranin nito ay ang kawalan ng realismo. Lalo na, ang mga bisyong hinahangad ng ideolohiya ay pawang binuo sa pagbaluktot sa kalikasan ng tao. Ang suliranin ay nasa teorya ng kalikasan ng tao na nagtuturing sa kaluluwa, isip at katwiran bilang diwa ng tao.

Ang kahulugang hinahangad ng Kanluran ay sa huli nakasalig sa pilosopiya ng indibidwalismo. Ang ugnayan ng indibidwal at ng Diyos, o ng indibidwal at ng ideolohiya, ay nagiging higit na mahalaga kaysa sa ugnayan sa ibang tao. Ang taong Silanganin na naghahanap ng kahulugan ay nakasalig sa doktrina ng di-hayag at sa relasyonalismo. Itinuturo ito ng mga pagtatapat ng Taoismo at Konfusyanismo: “Walang katapusan ang Dao”, “May katapusan ang buhay, ngunit walang katapusan ang kaalaman”, “Hindi nagagawang ganap ang Dao”, “Pagdating sa ren (仁), walang guro”. Ang taong naghahanap ng kahulugan sa panig ng etika ay naghahangad hindi ng bisyon kundi, sa walang tigil na pagsisikap, ng pagkakatugma ng mga ugnayan ng tao. Ang kahulugan ng Silangan ay nakasalig sa pilosopiya ng relasyonalismo. Nakasalig ang relasyonalismo sa pilosopiya ng pagbabago. Walang tigil na nagbabago ang mga kalagayan ng pamumuhay ng tao ayon sa panahon at kalagayan.

Nakatuon ang sibilisasyon ng Kanluran sa mga batas at institusyon para sa pagpapaunlad ng “indibidwalismo” na naghahangad ng kaligayahan. Sapagkat ang kaligayahan ay indibidwalistiko. Sa Silangan, ang etikang nakasalig sa “relasyonalismo” sa pagitan ng mga tao ang bumubuo sa ubod ng sibilisasyon. Ang etika ay nagmumula sa pag-iingat laban sa pagkamakasariling likas sa kalikasan ng tao. Ito ay ang pagsasaloob ng etika ng relasyonalismo laban sa kasakimang kusang sumisibol mula sa pagkamakasarili, upang makamit ang pagkakatugma ng mga tao sa buhay panlipunan. Ang Taoismo ng Silangan ay naglalayong maging pantas. Ang Konfusyanismo ay naglalayong maging junzi. Ang pantas man o ang junzi ay kapwa humahantong sa layuning maging “pinuno”. Ito ay pagpapahayag na relasyonal. Sa Kanluran, ang mga palaisip ng di-hayag tulad ni Spinoza ay naglayong maging “marunong na tao”. Ito ay pagpapahayag na indibidwalistiko.

Ang doktrina ng hayag (示現論), ang sentro ng pilosopiyang Kanluranin, ay kumakatawan sa saligang halaga ng indibidwalismo. Ang katotohanan (ang Diyos, ang katotohanang metapisiko, ang ideolohiya at iba pa) ang nagiging pinakamahalaga sa akin, at ang ugnayan ko sa katotohanan ay nagiging higit na mahalaga kaysa sa ugnayan ko sa sinumang ibang tao. Sapagkat ang ugnayan ko sa iba ay nakapailalim sa ugnayan ko sa katotohanan, at hinahatulan ko ang iba ayon sa relihiyon o ideolohiya. Batay rito, sa indibidwalismo, ang awtonomiya at kalayaan ng indibidwal ang pinakamahalaga sa lahat. Ang paghahangad sa katotohanang naunawaan ko at ang paglikha ng maraming tagasunod ang nagiging padron ng pamumuhay ng mga Kanluranin.

Ang ubod ng sibilisasyon ng Silangan ay ang doktrina ng di-hayag (不現論). Ayon sa doktrina ng di-hayag, “may katotohanan, ngunit hindi ito kayang ipahayag ng tao”. Sa Kanluran, iginiit ito nina Heraclitus at iba pa, ngunit mula kay Socrates ay winasak ito sa pilosopiyang Kanluranin at naging konseptong hindi na umiiral. Ang doktrina ng di-hayag ang kaisipang bumubuo sa saligan ng Taoismo, Konfusyanismo at Budismo. Ang mahusay na nagpapahayag nito ay ang unang taludtod ng Daodejing, 道可道非常道 (ang Dao na naipahayag ay hindi ang walang hanggang Dao). Ayon sa kaisipan ng sibilisasyon ng di-hayag, ang “katotohanan” na sinasabi ng tao na kanyang natuklasan ay hindi makalalampas sa etika, sa ren (仁), ang ubod ng ugnayan ng tao sa tao. Hindi rin maipipilit sa iba ang “katotohanan” na natuklasan niya. Ang pilosopiyang ito ang ubod ng relasyonalismong ibinigay sa tao.

Ang mga kaisipang itinatag ng sibilisasyon ng Silangan para sa pagpapalaki ng nagbabagong pagkatao ay ang kaisipang Konfusyano ng pinuno at ang kaisipang Taoista ng di-pagkilos (wuwei, 無爲). Ang ubod nila ay pilosopiyang naglalayong hindi isakatuparan ang mga mithiin kundi pangasiwaan ang realidad ng kalikasan ng tao. Itinuturing ni Xunzi na walang magagawa sa likas na ugaling may suliranin na taglay ng tao sa pagsilang. Tinatanggap niya ito bilang bahagi ng kalikasan. Ngunit dahil may suliranin ang kalikasan ng tao, nakatuon siya sa mahusay na pamamahala rito matapos ipanganak sa pamamagitan ng etika at batas, upang hubugin ang pagkataong makatutulong sa lipunan; kaayon ito ng pilosopiya ng “kalayaan sa loob ng tadhana”. Sa huli, ang layunin ni Xunzi ay hindi baguhin ang likas na ugali dahil may suliranin ito, o alisin o lampasan ito, kundi “palakihin” ang pagkatao sa pamamagitan ng etika at batas. Ito ang dahilan kung bakit kailangan ng lipunan ng tao ang etika at batas. Itinakda niya na ang etika at batas ay hindi nahuhulog mula sa langit kundi nilikha ng mga pinuno at pantas na mahusay na nagmasid sa lipunan ng tao. Itinatatwa niya ang a priori at ang transendente.

Ang ganitong sibilisasyon ng Silangan ay nakatuon sa pakikilahok sa realidad: ang kaisipan ng pinuno at ang kaisipan ng di-pagkilos. Nakatuon ito sa pangangasiwa sa lipunan ng tao sa pamamagitan ng pagpapalaki ng nagbabagong pagkatao. Ibig sabihin, ito ay pilosopiya kung paano makaaangkop ang tao sa lipunan taglay ang kalikasan ng tao na tinanggap natin sa pagsilang. Nakatuon ito sa etikang pampolitika (ethico-politics) at ekonomiyang pampolitika (political economy). Salungat ito sa sibilisasyon ng Kanluran na nakatuon sa teolohiya, metapisika at ideolohiya. Ang lahat ng teorya ng Kanluran ng kalikasan ng tao ay naglalayong hindi pangasiwaan ang lipunan ng tao kundi isakatuparan ang utopia.

Lumilitaw na inunawa ni Mencius ang tao pangunahin mula sa panig ng isip, ibig sabihin ng bagong utak, at si Xunzi naman, sa kabaligtaran, ay inunawa ang tao pangunahin mula sa panig ng likas na hilig, ibig sabihin ng lumang utak. Ngunit hindi binalewala o itinuring na kasalanan ni Mencius ang damdamin o likas na hilig ng tao, at gayundin, hindi isinantabi ni Xunzi ang moralidad o mga pamantayang panlipunan bilang gapos sa likas na hilig ng tao. Kapwa kinilala nina Mencius at Xunzi ang pag-iral at pangangailangan ng likas na hilig at isip. Iisa ang layunin. Kapwa nagbibigay-diin sina Mencius at Xunzi sa “pagpapalaki ng pagkatao”. Idinidiin ni Xunzi na nalalaman ng kalikasan ng tao ang tama at may kakayahan itong kumilala rito, ngunit kailangang makatagpo ng mahusay na guro at mabuting kaibigan at linangin ang sarili:

Ang bawat tao ay may likas na kalikasang nakaaalam ng tama, at kaloobang nakakikilala rito. Ngunit kailangang makatagpo ang tao ng mabuting guro upang matuto, at makatagpo ng mabubuting kaibigang makakasama upang mapalago ang kalikasang ito (Xunzi 23:15)

Sa Kanluran, si Spinoza ang nagpapahayag ng pananaw sa kalikasan ng tao at sa kalikasan na pinakakahawig ng kay Xunzi. Kahawig ng teorya ni Xunzi ng kalikasan ng tao ang teorya ni Spinoza. Tinawag ni Spinoza na pagkaalipin ng tao (human bondage) ang kalikasan ng tao na humahabol sa sariling interes ayon sa likas na hilig na taglay sa pagsilang. Itinuring niya na sa loob ng tao, kasama ng likas na hilig na ito ay may isip, at may kakayahan ang isip na pamahalaan ang likas na hilig. Ngunit itinuring niya na kakaunting tao lamang ang nakakamit nito. Tinawag sila ni Spinoza na malayang tao (free man), at tinawag ang natitirang karamihan na nabubuhay sa pagkaalipin na masa (multitude). Ang paghahati ni Spinoza sa tao sa “malayang tao at masa” ay lubhang kahawig ng paghahati ni Xunzi sa tao sa “pinuno at kalahok”. Ngunit kay Spinoza, hindi tulad ni Xunzi, ang panig ng etikang pampolitika ay nasa kalayaan ng indibidwal. Kay Xunzi, ito ay nasa pinuno ng lipunan. Ang Etika ni Spinoza ay naglalayon sa malayang tao. Ngunit ang layunin ni Xunzi ay kung paano mapasusunod ang tao sa etika at magiging pinunong may kakayahang pampolitika.

Iisa rin ang paninindigan nina Xunzi at Spinoza sa pananaw sa kalikasan. “Ang Dao, o ang Diyos, ay hindi nakikialam sa mga gawain ng tao.” “Dapat sundin ng tao ang landas ng Dao, o ng Diyos, para sa sarili niyang kapakanan.” “Lumilitaw sa kalikasan ng tao ang landas ng Dao, o ng Diyos.” “Hindi maaasahan ng taong umiibig sa Dao, o sa Diyos, na iibigin din siya ng Dao, o ng Diyos.” “Hindi maitatatwa na bahagi ng kalikasan ang tao.” “Ang lahat ng nasa sansinukob, kasama ang tao, ay umiiral sa kapangyarihan ng Dao, o ng Diyos.” Matatagpuan ang ganitong mga pananalita sa kabanatang “Tungkol sa Langit” (天論) ni Xunzi, at sa Etika (Ethics) ni Spinoza. Ngunit ipinahayag ito ni Xunzi nang nakasentro sa Dao, at ni Spinoza nang nakasentro sa Diyos.

Ang pagpapalaki ng pagkatao nina Mencius at Xunzi ay naipahayag na kay Confucius. Sa Ang Dakilang Pag-aaral ni Confucius, ipinaliliwanag ang landas na dumaraan sa paglinang sa sarili at pag-aayos ng pamilya (修身齊家) sa kabanata 8, sa pamamahala sa estado (治國) sa kabanata 9, at sa pagdadala ng kapayapaan sa buong daigdig (平天下) sa kabanata 10. Ang kahulugan nito, ang pamahalaan ang sarili, pamahalaan ang pamilya, pamahalaan ang estado at pamahalaan ang buong daigdig, ay malawak na kilala bilang 修身齊家治國平天下. Ang layunin ng pinuno ay nasa wastong pamamahala. Para rito, nakatuon ito sa pagpapalaki ng pagkatao upang maging pinuno:

Ang lahat ng tao ay may iisang kalikasan at posibilidad. Ngunit ang ilan ay nagiging pinuno at ang ilan ay nagiging kalahok. Ang dahilan ng kanilang pagkakaiba ay wala sa pagkakaiba ng kanilang kalikasan at posibilidad, kundi matatagpuan sa kanilang gawi at pagsisikap. (Xunzi 4:7)

Kapwa malakas kina Mencius at Xunzi, kasama ni Confucius, ang natatanging panig pampolitika ng Konfusyanismo na kailangang hubugin ang mga pinuno. Idinidiin ni Xunzi ang pagkilos sa etikang pampolitika:

Higit na mabuti ang makarinig kaysa hindi makarinig. Higit na mabuti ang makakita kaysa makarinig. Higit na mabuti ang makaunawa kaysa makakita. Higit na mabuti ang kumilos kaysa makaunawa. Nasa pagkilos ang layunin ng pag-aaral. (Xunzi 8:9)

Dito, itinatanong ni Xunzi ang sumusunod: magagawa bang pantas ang lahat ng tao? Kung nanaisin ito ng lahat, maaari silang maging gayon. Ngunit ang suliranin ay hindi maipipilit na naisin nila ito. Sa huli, ang pagpili ng indibidwal ang mahalaga:

Maaaring maging pantas (聖人) ang tao sa pamamagitan ng pag-aaral at pagkilos. Kung gayon, bakit hindi nagiging gayon ang lahat ng tao? Sapagkat posible ito, ngunit hindi ito maipipilit. Maaaring maging pinuno ang kalahok, ngunit hindi siya magiging gayon kung hindi niya nanaisin. Maaaring maging kalahok ang pinuno, ngunit hindi siya magiging gayon kung hindi niya nanaisin…. Hindi sa mahirap itong maging. Nangangahulugan lamang ito na hindi ito malilikha sa pamamagitan ng pagpipilit. (Xunzi 23:12)

Narito ang pagkakaiba ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Ito ang pagkakaiba ng “pananampalataya sa Diyos” vs “pagpapalaki ng pagkatao”. Sa sibilisasyon ng Diyos, nagiging mananampalataya ang tao kapag ipinahayag niyang naniniwala siya sa itinakdang batas na panrelihiyon. Kapag naging mananampalataya na, pinangangasiwaan siya ng batas “mula sa labas”. Sa sibilisasyon ng Dao, ang pinuno ay hindi itinatakda mula sa labas kundi “mula sa loob”. Ang tao mismo ang nagpapasya kung siya ay pinuno o kalahok:

Ang hinahangad ng pinuno ay nasa kanyang kalooban. Ang hinahangad ng kalahok ay itinatakda mula sa labas. (Mga Analekta 15:20).

Ang kaisipang ito ni Confucius ay mas malinaw na ipinaliwanag kay Xunzi. May layunin ang pinuno bilang pinuno: ang kapayapaan ng buong daigdig. Kumikilos ang pinuno ayon sa layuning ito. Wala sa kalahok ang ganitong layuning etikal, at sinusunod niya ang pansariling pagnanasa.

Ginagamit ng pinuno ang mga kaisipan at mga bagay. Ginagamit ng mga kaisipan at mga bagay ang kalahok. (Xunzi 2:5).

Kaayon ng kaisipang Konfusyano ng pinuno ang kaisipang Taoista ng di-pagkilos. Ang batas ng di-pagkilos ay bawasan hanggang sa pinakamaliit ang panlabas na kilos. Sa batas na panrelihiyon, ang mahalaga ay ang panlabas na panghihikayat at ang pagtanggap dito. Kaya kinikilala ng Kristiyanismo ang pagbabalik-loob. Dahil sapat nang sundin ang itinakdang batas, maaaring maging Protestante ang Katoliko, at gayundin ang kabaligtaran. Ngunit sa sibilisasyon ng Dao, hindi maaaring magpalit ng posisyon ang pinuno at kalahok sa pamamagitan ng pagbabalik-loob. Sa kasaysayan, maraming pagkakataong naganap ang pagbabalik-loob sa pamamagitan ng pagpipilit. Halimbawa nito ang mga kautusang nag-uutos sa mga Hudyo na maging Kristiyano kung hindi ay kukumpiskahin ang lahat ng kanilang ari-arian. Ngunit gaya ng ipinaliwanag ni Xunzi, hindi maaaring maging pinuno o kalahok sa pamamagitan ng pagpipilit. Posible lamang ito kung nanaisin ito ng tao mismo at lilitaw ito sa kilos.

Binanggit din ito sa Mga Analekta: “Hinahanap ng pinuno sa sarili ang kanyang nais, at hinahanap ng kalahok sa iba ang kanyang nais.” “Hinahatulan ng pinuno ang sarili niyang kakayahan, at itinatakda ang kalahok ng pagkilala sa kanya ng iba.” “Nababahala ang pinuno tungkol sa Dao, at nababahala ang kalahok tungkol sa kahirapan.” Kung mahirap hatulan nang tuwiran ang isang tao, sapat nang tingnan ang mga tao sa paligid niya. Sinasabi ni Xunzi sa kanyang kabanatang “Masama ang Kalikasan ng Tao” na tingnan ang mga nasa paligid: “Kung nais mong malaman kung ano ang isang tao, tingnan ang kanyang kaibigan. Kung nais mong malaman kung ano ang isang hari, tingnan ang kanyang mga ministro.”

4) Ang layunin ng kalikasan ng tao: ang paghahanap ng kahulugan ng buhay vs ang paghahangad ng kaligayahan ng indibidwal

Ang teorya ng Kanluran ng kontratang panlipunan at ang paghubog ng pagkatao ng Silangan ay kapwa naglalayong pangasiwaan ang lipunan ng tao. Tuwiran itong kaugnay ng tanong kung paano binubuo ang kalikasan ng tao at kung paano ito ginagamit. Sa liwanag ng kalikasan ng tao, ano ang nais at hinahangad ng tao sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran? May pagkakaiba sa panimulang punto ang mga teorya ng kalikasan ng tao ng Silangan at Kanluran: ang pilosopiya ng pagbabago at ang ontolohiya. Dahil dito, nagkakaiba ang layuning hinahangad ng tao sa mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran. Kailangan nating magsagawa ng kongkretong pagsisiyasat sa hinahangad hindi ng isip kundi ng taong binubuo ng kalikasan ng tao, ibig sabihin ng likas na hilig at katwiran.

Ang relihiyong ipinahayag ay nakatayo sa palagay na ang kalooban ng Diyos ay nasa itaas ng isip ng tao. Ngunit ang rasyonalismo ng Kanluran ay tumutungo sa direksiyong ang isip na ibinigay ng Diyos sa tao ay makapagpapakita ng kakayahang tulad ng sa Diyos. Ginagawa ng Silangan na saligan ng sibilisasyon nito ang teorya ng kalikasan ng tao na nagsasabing magkaugnay ang isip at likas na hilig. Sa ganitong teorya ng kalikasan ng tao, ang layunin ng Silangan ay hanapin ang kahulugan sa pagitan ng mga tao. Hindi tulad ng indibidwalismo (Individualism) na naghahangad ng langit o kaligayahan, ang relasyonalismo (Relationalism) ay naghahangad ng kahulugan ng buhay. Ang kahulugan ng buhay ay nakasalig sa etika, na ang ubod ay ang ugnayan ko sa ibang tao: “Kung nais mong tumayo, itayo mo rin ang iba.” Ang buhay sa Silangan na naghahangad ng kahulugan ng buhay ay iba sa bisyong isakatuparan ang daigdig ng utopia na nakasalig sa doktrina ng hayag ng Kanluran. Ang pagsisikap na hangarin ang utopia ay namumunga kung minsan ng malalaking bunga, ngunit madaling nahuhulog sa antroposentrismong nagwawalang-bahala sa etika.

Nais ng Kanluran sa Panahon ng Paggalugad na palawakin ang kadakilaan ng isip ng tao. Ang Kanluran, na lalong nagtitiwala sa sibilisasyon nito ng pagsamba sa espiritu, ay nangarap ng isang mithiing daigdig. Sa tulong ng kamangha-manghang pag-unlad ng agham, nabalot ito ng sigasig na kayang lumikha ng tao ng mithiing daigdig. Nabuo ang isang napakalaking sistemang pilosopiko na nagsasabing ipinanganak ang tao upang hangarin ang mga mithiin at umiiral para dito. Sa panahong ito, nakamit ng makabagong Kanluran ang pag-unlad na bihirang matagpuan sa kasaysayan ng tao. Sa pagkabuo ng teorya ng pagbabantayan at pagkakatimbang, naisakatuparan ang mapayapang pagpapalit ng pamahalaan, at nagdala ito sa sangkatauhan ng kamangha-manghang pag-unlad sa lahat ng larangan: sining, musika, palakasan at agham. Kasabay ng pananakop ng Kanluran sa daigdig, nabuo ang mga sistemang pilosopikong nagpapahayag ng kadakilaan ng isip ng Kanluran, at sumang-ayon dito ang nakararaming Kanluranin. Kumulo ang kaisipang palawakin ito sa daigdig nang nakasentro sa Kanluran. Nangarap sila ng mithiing daigdig para sa mga Kanluranin at para sa daigdig.

Ang kaisipang maisasagawa sa lipunan ng tao ang utopia na pinamumunuan ng isip ay isang pangarap na imposible. Dahil ang likas na hilig ang pinagmumulan ng liwanag at ang isip ang salamin, hindi maisasakatuparan sa lipunan ng tao ang utopiang nagwawalang-bahala sa likas na hilig. Ayon sa pilosopiya ng pagbabago ng Silangan, sa lipunan ng tao ay nagsasalitan lamang ang panahong pansamantalang kumakapit sa utopia at ang panahon ng pagwasak na nag-aalis dito. Sa kasaysayan, ang kaisipan ng tao na magtayo ng utopia, nang makipagsanib sa “Darwinismong Panlipunan”, ang nagbukas sa panahon ng mga ideolohiya. Sa gayon, lumikha ang ideolohiya ng Kanluran noong ika-20 siglo ng iba’t ibang ideolohiyang nagbunga ng mga kalagayang kahindik-hindik sa etika, at ibinuhos ng sangkatauhan ang lahat at sumugod dito. Matapos masaksihan ang kahabag-habag na mga bunga nito, natutuhan ng pilosopiyang Kanluranin ang pagiging kathang-isip ng Darwinismong Panlipunan at unti-unti ring natutuhan ang mga hangganan ng isip ng tao.

Saan na ngayon tutungo ang sibilisasyon ng Kanluran? Sapat nang tanggapin na ang isip ng tao ay umiiral sa ilalim ng batas ng Diyos (神) o ng kalikasan. Ang suliranin ay hindi na rin makababalik ang Kanluran sa Diyos ng relihiyong ipinahayag. Sapagkat naayos na noong Panahon ng Kaliwanagan ang usapin ng Diyos na gumagawa ng himala at namamahala sa mga gawain ng tao. Kung gayon, ang Diyos na hindi namamahala sa mga gawain ng tao ay malulutas sa pamamagitan ng pagtutulad sa Diyos at kalikasan, ayon sa paraang iminungkahi ni Spinoza. Ang paraang ito ay sa huli nagiging paraan ng pagtanggap sa pilosopiya ng kalikasan ng Dao (道) na sinasandigan ng sibilisasyon ng Silangan. Ngunit hindi rin ito madali, dahil may saligang pagkakaiba ang pilosopiya ng kalikasan sa kaisipan ng pagsamba sa espiritu, ang pangunahing tono na namayani sa sibilisasyon ng Kanluran sa loob ng libu-libong taon. Dito mismo lumilitaw ang saligang suliranin: hindi matagpuan ng sibilisasyon ng Kanluran ang landas na tatahakin.

Sa Kanluran pagkatapos ng Panahon ng Kaliwanagan, habang pinapalitan ng isip ang Diyos, nakatuon ang pilosopiya sa paghahanap ng saligan ng etika. Sa loob ng sistema ng deismo, iniharap ni Kant ang pilosopiyang nagsasabing may kalikasan sa loob ng kalikasan ng tao na naghahanap ng etika. Ang ganitong deontolohiyang etikal ni Kant na nakasalig sa “isip” ay higit na mahina ang panghikayat kaysa sa deontolohiyang etikal na nakasalig sa “batas” na iniutos ng Diyos sa relihiyong ipinahayag. Kaya ang mga Kanluraning humina ang pakiramdam sa tungkuling etikal ay nagsimulang magtanong: “Bakit kailangang mabuhay ang tao?”

Dito, ang pinagtutuunan ng mga Kanluranin ay ang teorya ng kaligayahan. Nagpapakita sila ng hilig na higit na tumuon sa “teorya ng kaligayahan” sa buhay kaysa sa “teorya ng tungkulin” na nakasalig sa isip. Itinuring ni Bentham na dahil sa huli ay naghahanap ng kaligayahan ang kalikasan ng tao, nabubuo ang layuning tinatawag na etika mula sa paghahanap ng kaligayahan. ³²⁴ Sa Kanluran, may mahabang tradisyon ng paghahanap sa layunin ng buhay sa paghahangad ng kaligayahan. Mula kina Thales at Socrates, dumaan kay Epicurus, hanggang sa utilitaryong teorya ng etika ni Bentham sa makabagong panahon. Idinidiin ni Thales ang kahalagahan ng kaligayahan: “Ang pinakamaligayang tao ay ang may malusog na katawan, mayamang isip at mahusay na nahubog na ugali.” Naniniwala si Socrates na nagdudulot ng kaligayahan ang kaalaman: “Ang pagkakamali ng tao ay nagmumula sa kamangmangan. Ang kaalaman ay kabutihan. Ang kabutihan ay kaligayahan.”

Nakasalig ang sibilisasyon ng Kanluran sa indibidwalismong naghahangad ng “kaligayahan ng bawat isa”. Sa Silangan, bihira ang naggiit ng indibidwalismo. Ang kaisipan ni Yang Zhu (楊朱), isa sa Sandaang Paaralan na nagtagisan noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado, ay lubhang kahawig ng indibidwalismo ng Kanluran. Itinuon nito ang lahat ng kilos para sa sarili, at walang malasakit sa moralidad ng lipunan. Ang ubod ng kaisipan ni Yang Zhu ay ang “para sa sarili” (爲我) na kumikilos para sa sarili lamang, at ang “panatilihing buo ang kalikasan at ingatan ang tunay” (全性保眞) na nag-iingat sa kalikasan ng tao ayon sa pagkagawa ng kalikasan. Salungat kay Yang Zhu, naging makapangyarihan din noong Panahon ng Naglalabanang mga Estado ang kaisipan ni Mozi (墨子). Iginiit ni Mozi ang pag-ibig sa lahat (兼愛) at ang pagtutol sa paglusob (非攻). Itinuon niya ang diin sa pag-ibig sa kapwa at iginiit na hindi dapat lumusob sa anumang kalagayan. Sa Panahon ng Naglalabanang mga Estado, na walang tigil ang digmaan, naging uso ang kaisipan ni Mozi. Ngunit ang mga kaisipan nina Yang Zhu at Mozi, bagaman may kani-kaniyang katotohanan, ay kapwa kumikiling sa isang panig.

Iginiit ng kaisipang Konfusyano ni Confucius ang relasyonalismong sumasaklaw kapwa sa pagtuon sa sarili, tulad ni Yang Zhu, at sa pagtuon sa iba, tulad ni Mozi. Ito ang paggiit na dapat iugnay ang sarili at ang iba. Ang relasyonalismo ng kaisipan ni Confucius ay ang konseptong kung hindi maligaya ang iba, hindi rin maaaring maging maligaya nang mag-isa. Sa huli, ang kaisipan ni Confucius, bilang Konfusyanismo, ang naging sentro ng pag-iisip ng Silangan. Dahil binibigyang-halaga ng sibilisasyon ng Silangan ang relasyonalismo ng “tayo”, binibigyang-halaga nito hindi ang ugnayan ng tao at ng isang ganap na nilalang kundi ang ugnayan ng tao sa tao.

Hindi mo pa nga magawang paglingkuran nang maayos ang tao; paano mo paglilingkuran ang mga espiritu? Hindi mo pa nga lubos na nauunawaan ang buhay; paano mo tatalakayin ang kamatayan? (Mga Analekta 11:12)

Ang ren (仁), na itinuturing ng Konfusyanismo na pinakamataas na etika, ay mismong naglalayon sa relasyonalismong nakasentro sa ugnayan ng tao sa tao. Ang nasa sentro ay hindi ang “katotohanan” na iginigiit ng relihiyon o metapisika, kundi ang relasyonalismo ng “mabuhay ang iba at mabuhay rin ako” na itinuturing ang ugnayan ng tao sa tao bilang pinakamataas na halaga:

Kung nais mong tumayo, itayo mo rin ang iba; kung nais mong makarating, tulungan mo rin ang ibang makarating. (Mga Analekta, 6:30)

Sa relasyonalismo, ang kaligayahan man ay hindi madarama nang mag-isa; ito ay ang pagdama, kasama ng ibang tao, sa damdamin ng kaligayahan, ang positibong sikolohiya. Kaya sa paghahambing ng mga sibilisasyon ng Silangan at Kanluran, ang pilosopiya ng Silangan na katapat ng indibidwalismo ng Kanluran ay maipahahayag hindi bilang kolektibismo kundi bilang relasyonalismo. Ngunit ang konseptong “relasyonalismo” ay hindi ginagamit sa sistemang pilosopiko ng Kanluran. Kaya dapat ituring na walang konseptong pilosopiko sa mga wikang Kanluranin na nagpapahayag ng relasyonalismo ng Silangan. Sa Kanluran, mahalaga ang indibidwalismo: ang katotohanang panrelihiyon, ang katotohanang pilosopiko o ang katotohanang ideolohiko ay, para sa akin, lumalampas sa ugnayan ko sa ibang tao. Ngunit ang relasyonalismo ng Silangan ay pilosopiyang nagbibigay-halaga sa ugnayan ng tao sa tao, at nangangahulugang ipinagtatanggol ko ang aking interes sa pamamagitan ng malasakit sa kapwa. Ang kahulugang pilosopiko ng relasyonalismo ay kaayon ng payak na katotohanang “kung wala ka, wala ako”.

Panandalian ang kaligayahang nadarama sa indibidwalismo ng Kanluran. Hindi nagtatagal ang pakiramdam ng kaligayahan. Ang taong naghahanap ng kaligayahan ay nakadarama ng kasawian kapag hindi siya maligaya. May suliranin sa pagkakatakda ng balangkas. Ang kaligayahan at kasawian ay higit na larong zero-sum. Ang taong naghahanap ng kahulugan ng buhay, tulad sa Silangan, ay sinusukat ito sa ugnayan sa ibang tao o sa pag-aaral. Ang relasyonalismo ay nakalabas sa larong zero-sum. Tuloy-tuloy at unti-unti ang paghahanap ng kahulugan. May mga antas ito. Dahil zero-sum ang paghahangad ng kaligayahan, ang taong nakadaramang hindi siya maligaya kundi sawi ay madaling naghahanap ng solusyon sa droga o sa labas ng sarili. Ang taong naghahanap ng kahulugan ay sumusukat ayon sa ugnayan sa ibang tao o sa mga bunga ng pag-aaral, kaya sa loob sinusukat ang kahulugan at mga bunga.

Malayo sa kaligayahan o sa kaluguran ni Epicurus ang pananaw na etikal nina Mencius at Xunzi ng Silangan. Si Mencius, bilang palaisip na ipinanganak sa sibilisasyon ng Dao, ay nagturing na ang layunin ng buhay ay hindi ang paghahangad ng kaligayahan o kaluguran. Sa sibilisasyon ng Silangan, may iisang layunin ang mga palaisip: hangarin ang etikang pampolitika at piliin nang mahusay ang mga “pinuno (君子)”. Ito ang katangian ng Konfusyanismo, isang layuning pinagsaluhan nina Confucius, Mencius at Xunzi. Ang Taoismo ay orihinal na naglalayong iwasan ang tuwirang pakikilahok sa politika at saliksikin ang Dao ng kalikasan, ngunit maging ang Taoismo ay hinahati ang tao sa pantas (聖人) at bayan, at ipinaliliwanag ang pamumuno ng pantas.

Sa ganitong diwa, ang paghahati ng Konfusyanismo sa pinuno at kalahok at ang paghahati ng Taoismo sa pantas at bayan ay magkahawig sa sukdulang pagpapahayag nila ng kanais-nais na larawan ng “pinuno”. Ang buhay sa Silangan na naghahangad ng kahulugan ay naghahanap ng kahulugan, batay sa relasyonalismo, sa ugnayan sa kalikasan at sa ibang tao. Nakasalig ito sa humanismong nakasentro hindi sa kaligayahan ng indibidwal kundi sa etika ng pagsasama-sama. Dahil saklaw nito kapwa ang iba at ako (彼我), ito ay hindi pagsasakripisyo ng sariling interes kundi naliwanagang pansariling interes, ibig sabihin, pagpapahayag ng relasyonalismo.

Ginagawa ng Kanluran na layunin ng buhay ang kaligayahan ng indibidwal, at ng Silangan ang paghahanap ng kahulugang relasyonal. Ang ren (仁) ay “malasakit sa iba”, ibig sabihin ay kompasyonismo (compassionism). Ang etika ay “relasyonal”: hindi ito makakamit nang mag-isa. Kung nakasalig sa indibidwalismo ang kaligayahan, nakasalig naman ang ren sa relasyonalismong kinakailangang nag-uugnay sa iba. Binibigyang-halaga ng relasyonalismo ang malasakit sa kapwa dahil hinahangad nito hindi ang kaligayahan kundi ang “buhay na may kahulugan” o “buhay na may halaga” (worthiness o worthwhileness) sa buhay. Sapagkat kung sawi ang kapitbahay, hindi ako, bilang indibidwal, maaaring maging maligaya nang mag-isa.

Ipinakikita nito na iba ang relasyonalismo ng Silangan sa komunitaryanismo ng Kanluran. Sapagkat ginagamit ang komunitaryanismo ng Kanluran sa kahulugang pamalit sa indibidwalismo, ngunit niyayakap ng relasyonalismo ng Silangan ang indibidwalismo. Sa diwang hindi itinatatwa ng relasyonalismo ng Silangan ang indibidwalismo ng Kanluran, maaaring ituring ang relasyonalismo ng Silangan na pilosopiyang pinagsasama ang indibidwalismo at komunitaryanismo ng Kanluran.

Natatangi ang pagkahumaling ng mga Kanluranin sa kaligayahan. Sapagkat, batay sa ontolohiya, naniwala sila na ang kaligayahan ay hindi dumarating nang paminsan-minsan at pansamantala kundi posible ang walang hanggang kaligayahan. Ayon sa pilosopiya ng pagbabago ng Silangan, iba ang kahulugan ng kaligayahan. Mahalaga ang kaligayahan, ngunit tulad ng lahat ng bagay sa sansinukob, dumarating lamang ito sa tao nang paminsan-minsan at hindi maiiwasang pansamantala. Kaya sa kaisipan ng Silangan, hindi itinampok ang kahalagahan ng pansamantalang “kaligayahan”. Sa halip, binigyang-halaga nito ang makatotohanang “kahulugan” ng buhay na hinahanap sa mga gawain ng tao: sa pamilya, sa mga kaibigan, sa pag-aaral at sa kalikasan.

Ipinaliwanag ni Confucius sa kabanatang “Yong Ye” ng Mga Analekta: “Higit na mabuti ang magustuhan ang isang bagay kaysa malaman lamang ito, at higit na mabuti ang magalak dito kaysa magustuhan lamang ito” (ika-18 talata). Ang pagkaalam (知), ang pagkagusto (好) at ang pagkagalak (樂) ay iba sa teorya ng Kanluran ng kaligayahan. Ipinaliliwanag ni Confucius ang proseso ng pag-abot sa pagkamulat sa pamamagitan ng sariling pagsisikap. Nangangahulugan ito na hindi dapat huminto sa pagkaalam lamang ng kaalaman, kundi dapat magustuhan ang bagay na iyon at higit pa rito ay magalak dito, upang maabot ang tunay na tagumpay at pagkamulat.

Sa mga pilosopong Griyego na naggiit ng teorya ng kaligayahan, tanyag si Epicurus. Ang teorya ni Epicurus ng kaligayahan ay ang kaluguran. Ngunit ang kanyang teorya ng kaligayahan ay hindi kalugurang gumagalaw kundi “kapayapaan ng kalooban” (ataraxia). Iginiit niya na dapat pigilan ang pagnanasa, pahalagahan ang pagkakaibigan at pagtitiwala, at abutin ang kaligayahan sa pagkamit ng kapayapaan ng kalooban sa pamamagitan ng marunong na pamumuhay. Ang pagkahumaling ng Kanluran sa kaligayahan ay hindi umiiral sa sibilisasyon ng Silangan. Sa Kanluran, nagpatuloy ito mula kina Aristoteles at Epicurus noong sinaunang panahon hanggang kina Jeremy Bentham at John Stuart Mill sa makabagong panahon. Sa makabagong panahon, iniharap ang teorya ng kaligayahan bilang dahilan ng pag-iral ng tao at ng lipunan. Lumampas sila sa indibidwal at iginiit ang kaligayahan ng buong lipunan, at itinaas ang sukatan ng kaligayahan sa antas pampolitika.

Inilagay ng kalikasan ang sangkatauhan sa ilalim ng pamamahala ng dalawang panginoon: ang sakit at ang kaluguran. Ang sakit at kaluguran lamang ang nagtuturo kung ano ang dapat nating gawin at nagpapasya kung ano ang ating gagawin. Sa isang panig, itinatakda nila ang pamantayan ng tama at mali, at sa kabilang panig, ang landas ng tanikala ng sanhi at bunga. Pinamamahalaan nila tayo sa lahat ng ating ginagawa, sa lahat ng ating sinasabi, sa lahat ng ating iniisip: ang anumang pagsisikap na magagawa natin upang makawala sa pagkasakop sa kanila ay pagsisikap lamang na nagpapatunay at nagpapatibay sa kanilang pamamahala. ³²⁵

Iginiit ni Bentham (1748–1832) na nabubuo ang moralidad dahil sa dahilang utilitaryo. Itinuring ni Bentham na nabubuo ang etika ayon sa layunin. Ang layunin ng utilitaryong etika ay “ang moralidad ay ang pinakamalaking kaligayahan ng pinakamaraming tao”. Si Mill (1806–1873), bagaman isa ring utilitaryo, ay may pagkakaiba kay Bentham. Laban sa paggiit ni Bentham ng “hedonismong pambilang”, iginiit ni Mill ang “hedonismong pangkalidad”: “Higit na mabuti ang gutom na Socrates kaysa sa busog na baboy” ang kanyang paggiit.

Naniwala sila na ang mga kabutihang gaya ng katarungan, tapang, katapatan at pagiging totoo ay nagdudulot ng kaligayahan ng “indibidwal” (o ng utilitaryong kaligayahan ng mga indibidwal na pinagsama). Mahalaga rin sa Silangan ang lahat ng kabutihang gaya ng ren, katarungan, ritwal at karunungan. Ngunit sa Silangan, itinuturing na ang mga kabutihang ito ay hindi hinahanap ng “indibidwal” nang mag-isa, kundi maaaring hangarin sa “ugnayan” sa ibang tao o sa ugnayan ng kalikasan at tao. Kaya hinahanap ng Silangan hindi ang “kaligayahan ng indibidwal” kundi ang “taong naghahangad ng kahulugan ng ugnayan”. Ang kahulugan ng buhay ay nangangahulugang nakikipagtugma ang tao sa kalikasan, at nakikipagtugma sa kapwa sa pagkakaibigan, sa pamilya at sa pag-aaral. Ang kahulugan ng buhay sa Silangan ay relasyonal (relationalistic). Nagkakaroon ito ng kahulugan ng pakikisama sa kalikasan o sa kapwa sa buhay. Sa kabilang dako, ang kaligayahan ng Kanluran ay indibidwal (individualistic). Nagiging maligaya ang tao nang mag-isa. Ang pinakamahusay na kaligayahan ayon sa pakahulugan ng mga Griyego ay ang maging maligaya sila tulad ng mga diyos.

Ang kaligayahan ay naging layunin ng buhay ng mga Kanluranin. Ito ay konseptong lumalaganap din sa Silangan. Hinahangad ang katotohanan, salapi, karangalan, pag-ibig at iba pa, at kapag nakamit ito ay nadarama ang kaligayahan sa sandaling iyon. Ngunit ang kaligayahan ay higit na panandalian at lalo na indibidwal. Kaya sa Silangan, hindi ginagawang layunin ng buhay ang kaligayahan. Nais ng mga taga-Silangan na mabuhay nang may saysay, ibig sabihin, nang may kahulugan. Ito ay ang pagdama sa kahulugan ng pakikisama sa iba at hindi ng sarili lamang. Ang mahalaga ay hindi ang sarili kong kaligayahan, kundi kung anong ugnayan ang binubuo ko sa mga taong kaugnay ko, sa pamilya, kaibigan at kasamahan, at sa kalikasan, at kung ano ang sama-sama naming nakamit. Doon nadarama ang saysay ng buhay. Dito idinidiin ang kahalagahan ng etika.

Inilalantad ng kalagayan ng suliranin sa droga sa Kanluran at Silangan ang suliranin ng paghahangad ng kaligayahan. Hinahanap ng mga Kanluranin ang sanhi sa pagkakaiba ng batas at pagpapatupad nito, at sa pagkakaiba ng pagpupuslit at mga daluyan ng suplay. Sinisikap ng Kanluran, lalo na ng Estados Unidos, na hanapin ang solusyon hindi sa loob, sa mga gumagamit ng droga, na siyang ugat ng suliranin, kundi sa “suplay” ng drogang pumapasok mula sa labas. Sa Silangan, hindi lumalaki ang suliranin sa droga tulad ng sa Kanluran kahit mas mahina ang batas at pagpapatupad nito kaysa sa Kanluran o kahit bukas ang pagpupuslit at mga daluyan ng suplay. Hinahanap ng mga taga-Silangan ang kahulugan ng buhay hindi sa kaligayahan o kasawian ng indibidwal kundi sa pamilya, mga kaibigan at pag-aaral. Kapag kulang ito, hinahanap nila ang solusyon sa pagpapabuti ng ugnayan sa pamilya at sa kapwa at sa pagpapataas ng mga bunga ng pag-aaral. Hindi ito mapapalitan ng droga. Sa mga sistema ng pag-iisip na naghihiwalay sa Silangan at Kanluran, may ganitong pagkakaiba ng sistemang pilosopiko: ang indibidwalismo at ang relasyonalismo.