Teori sifat semula jadi manusia di Timur dan Barat: adakah sifat semula jadi manusia berubah atau tetap? — Bahagian Kedua Siapakah kita: kesatuan minda dan tubuh (心身一體) lawan pergelutan roh dan daging (靈肉鬪爭)

1) Teori sifat semula jadi manusia Barat: sifat semula jadi manusia yang tidak berubah

Sistem falsafah pemujaan minda menguasai sejarah falsafah Barat selama beribu-ribu tahun. Namun, sesuatu yang mencapai kemuncaknya pasti berbalik (物極必反): dengan berakhirnya zaman ideologi abad ke-20, ketika pemujaan minda mencapai puncaknya, sistem falsafah Barat bertembung dengan masalah yang hakiki berkaitan teori sifat semula jadi manusia. Ia bertembung dengan hukum besi teori sifat semula jadi manusia, iaitu bahawa minda tidak menguasai manusia. Pada zaman ideologi, fasisme mengikut Darwinisme Sosial yang tersalah anggap bahawa teori kemandirian yang paling layak secara bertarung ialah sifat semula jadi manusia, lalu gagal dengan teruk. Fasisme dibina di atas teori sifat semula jadi manusia bahawa naluri dapat menguasai manusia. Komunisme gagal kerana berasaskan Darwinisme Sosial yang khayal bahawa sifat semula jadi manusia dapat diubah. Marx membina teori komunisnya di atas teori sifat semula jadi manusia bahawa minda dapat menguasai manusia melalui evolusi: “Komunisme dicapai melalui cara-cara evolusi.” ³⁰³

Namun evolusi sifat semula jadi manusia tidak dapat kita cetuskan, dan masa depannya tidak dapat kita ramalkan. Sifat semula jadi manusia tidak dikuasai oleh minda, tetapi terungkap melalui kaitan antara naluri dan minda. Homo sapiens, sama ada di Timur atau di Barat, semuanya dilahirkan dengan sifat semula jadi manusia yang sama. Sistem falsafah harus mendekati urusan manusia dengan fikiran bahawa sifat semula jadi manusia, yang terdiri daripada minda dan naluri, tidak berubah dalam tempoh yang dapat diramalkan. Benar atau palsunya setiap sistem falsafah yang difikirkan oleh manusia akhirnya ditentukan oleh persoalan sama ada ia dibina di atas sifat semula jadi manusia yang betul atau yang salah.

Bagaimanakah tamadun Timur dan Barat menganalisis sifat semula jadi manusia? Dari segi falsafah, sifat semula jadi manusia dibahagikan kepada tiga pandangan: pandangan bahawa sifat semula jadi manusia itu baik, pandangan bahawa ia jahat, dan pandangan bahawa ia tidak baik dan tidak jahat (atau di Barat, tabula rasa, pandangan kertas kosong). Pembahagian yang seragam ini mempunyai kelebihan kerana mudah, tetapi ia mengabaikan perbezaan asas antara teori sifat semula jadi manusia di Timur dan di Barat. Dalam teori sifat semula jadi manusia, Barat mengikut falsafah kewujudan (ontology) bahawa “apa yang dicipta tidak berubah”, manakala Timur mengikut falsafah perubahan (transformationism) bahawa “segala-galanya sentiasa berubah”. Sifat semula jadi manusia, sebagaimana dilihat oleh Barat, tidak berubah sejak lahir. Teori sifat semula jadi manusia Barat memerlukan perjanjian dengan Tuhan atau teori kontrak sosial berdasarkan sifat semula jadi manusia yang ontologis. Watak manusia, sebagaimana dilihat oleh Timur, “berubah dalam batas sifat yang dibawa sejak lahir, melalui peranan minda”. Teori sifat semula jadi manusia Timur menumpukan perhatian bukan pada kontrak sosial, tetapi pada pemupukan watak menurut falsafah perubahan. Naluri memainkan peranan sumber cahaya, manakala minda memainkan peranan cermin yang memantulkannya.

Pandangan Barat bahawa sifat semula jadi manusia itu jahat, pandangan bahawa ia baik, dan pandangan kertas kosong semuanya mengikut falsafah kewujudan. Menurut pandangan Barat bahawa sifat semula jadi manusia itu jahat (agama wahyu dan Hobbes), manusia dilahirkan jahat dan, kerana ia “wujud” sedemikian, ia tidak berubah. Menurut pandangan ini, manusia dilahirkan dengan watak yang jahat dan tidak berubah hingga mati. Dia harus bermuhasabah dan bertaubat sebelum mati, dan semasa hidup harus menyerahkan haknya kepada nabi atau raja demi kelangsungan hidup. Menurut pandangan Barat bahawa sifat semula jadi manusia itu baik (Plato atau Rousseau), manusia pada asalnya dilahirkan baik dan sifatnya yang baik tidak berubah. Berdasarkan sifatnya yang baik, manusia dapat menempuh jalan mencari dan menemui kebenaran. Orang yang menemui kebenaran menjadi pemimpin dan membimbing manusia selebihnya. Hakikat yang sebenar terletak pada intipati yang tidak berubah, iaitu “Idea”, dan orang yang menemuinya menjadi pemimpin; atau tujuannya ialah menemui “kehendak umum” yang melangkaui kepentingan peribadi dan menuju kebaikan bersama seluruh masyarakat. Menurut pandangan kertas kosong Barat (Aristotle dan Locke), manusia dilahirkan seperti kertas kosong yang tiada apa-apa padanya, maka semua manusia dapat mencapai kebenaran melalui pendidikan. Ini ialah pendirian yang melihat bentuk sebagai tersirat dalam realiti, dan mengejar intipati melalui pengalaman dan pemerhatian. Manusia, walaupun bermula dari keadaan kertas kosong, ialah makhluk yang dapat memilih dengan bebas apa yang dikehendakinya. Oleh sebab manusia memiliki hak semula jadi (nyawa, kebebasan, harta) sejak lahir, timbullah dakwaan bahawa kerajaan wujud untuk menjaminnya.

Pada masa lalu, teori sifat semula jadi manusia yang berasaskan pemikiran baik-jahat, dan teori sifat semula jadi manusia yang dikaitkan dengan teori kontrak sosial yang berasaskannya, sangat popular, tetapi kini banyak kehilangan kerelevanannya. Baru-baru ini, teori sifat semula jadi manusia berasaskan falsafah alam, yang berbeza dimensinya daripada teori sifat semula jadi manusia Barat pada masa lalu, telah dikemukakan di Barat. Profesor Olson (1932–1998), sambil menganalisis secara induktif bagaimana kepimpinan terbentuk dalam masyarakat manusia, memberikan penjelasan baharu tentang sifat semula jadi manusia. Teori sifat semula jadi manusia yang dikemukakan oleh Profesor Olson sehaluan dengan teori sifat semula jadi manusia Timur dalam banyak hal. Ini kerana teori Profesor Olson, berbeza daripada teori sifat semula jadi manusia Barat pada masa lalu yang berasaskan falsafah kewujudan, berlandaskan falsafah perubahan.

Teori sifat semula jadi manusia purba: pandangan agama bahawa sifat manusia itu jahat, pandangan Plato bahawa ia baik, pandangan kertas kosong Aristotle

Di Barat, teori sifat semula jadi manusia lama mengikut doktrin agama. Agama bermula dengan pandangan bahawa sifat semula jadi manusia itu jahat. Dalam agama wahyu, Tuhan menjadikan manusia menurut rupa-Nya. Dalam agama Kristian, di alam selepas mati, yang jauh lebih penting daripada dunia ini, orang baik masuk syurga dan orang jahat masuk neraka. Selama seribu tahun Zaman Pertengahan, pandangan gereja bahawa sifat manusia itu jahat ada juga diubah suai sebahagiannya, antaranya oleh falsafah dosa asal Thomas Aquinas, tetapi pada hakikatnya ia berpunca daripada pandangan yang tegar bahawa sifat manusia itu jahat. Dalam pandangan ini, naluri dianggap sebagai penghalang kepada penyelamatan manusia.

Dalam mitologi Yunani juga, baik dan jahat digambarkan dengan cara yang serupa. Prometheus membentuk rupa manusia daripada tanah liat, lalu dewi Athena meniupkan nafas ke dalamnya, maka lahirlah manusia. Namun apabila Pandora, wanita pertama, membuka kotak larangan, bermulalah baik dan jahat dalam masyarakat manusia. Dalam Perjanjian Lama juga dipercayai bahawa manusia dijadikan dengan cara yang serupa dengan mitologi Yunani. Tuhan Yang Maha Kuasa menjadikan bumi, langit dan bintang-bintang dalam masa seminggu. Kemudian, menurut rupa Tuhan, Dia membentuk tanah liat untuk menjadikan lelaki, dan daripada tulang rusuknya Dia menjadikan wanita. Manusia pertama, Adam dan Hawa, melanggar perintah Tuhan dan memakan buah larangan pengetahuan tentang baik dan jahat, lalu berdosa. Buah pengetahuan tentang baik dan jahat dalam agama Kristian dan kotak Pandora dalam mitologi Yunani menjadi punca yang membuka pintu kejahatan.

Dalam agama Kristian, kesedaran akan dosa asal ini sentiasa membayangi manusia. Oleh itu, sehingga Zaman Pertengahan, Barat yang tertekan oleh kesedaran akan dosa asal tidak dapat mengadakan perbincangan yang rasional tentang sifat semula jadi manusia. Ini kerana yang paling penting ialah semua orang bertaubat dan bersiap sedia untuk Hari Pengadilan Terakhir yang akan tiba tidak lama lagi. Falsafah Augustine (354–430) tentang sifat semula jadi manusia juga pada asasnya berlandaskan pemikiran baik-jahat. Menurut teori dosa asalnya, manusia dilahirkan dengan “nafsu syahwat” (concupiscence) yang kuat, iaitu keinginan yang memudaratkan (hurtful desire). Maka dalam tamadun Tuhan, yang menganggap pemisahan minda dan naluri sebagai sesuatu yang lumrah, naluri menjadi sasaran kecaman. Teori dosa asal yang dilakukan oleh nenek moyang manusia dan teori nafsu syahwat yang dibawa manusia sejak lahir terus hidup tanpa berubah semasa Reformasi. Pemimpin Reformasi seperti Luther dan Calvin mengemukakan dosa asal dan nafsu syahwat sebagai hakikat sifat semula jadi manusia. Walau apa pun, untuk menghapuskan dosa asal, manusia terpaksa terus menyesal dan bertaubat, dan sebagai sebahagian daripadanya melakukan kebaikan supaya dapat masuk syurga. Teori dosa asal ini melanda dunia Barat selama lebih seribu tahun. Disebabkan kuasa agama ini, Barat tidak dapat mendekati sifat semula jadi manusia secara falsafah sehinggalah zaman moden.

Dalam teori sifat semula jadi manusia sebelum zaman moden, falsafah yang bertentangan dengan pandangan agama bahawa sifat manusia itu jahat dapat ditemui pada Plato. Plato berpendapat bahawa manusia sejak lahir memiliki “idea semula jadi” (Innatism) tertentu. Plato melihat bahawa manusia mempunyai sifat yang mencari kebenaran. Pandangannya bahawa sifat semula jadi manusia itu baik berasaskan dakwaan bahawa di dalam diri manusia terdapat idea semula jadi yang mencari kebenaran dan kebenaran mutlak. Untuk itu, Plato menekankan kepentingan jiwa. Beliau menegaskan bahawa “mata jiwa sepuluh ribu kali lebih penting daripada mata jasmani, kerana hanya mata jiwa yang dapat melihat kebenaran,” dan berpendapat bahawa kebenaran harus difahami melalui mata jiwa yang kita miliki sejak lahir. Ini ialah teori sifat semula jadi manusia yang dualistik dan bertentangan, yang memisahkan jiwa dan naluri.

Aristotle mengemukakan pandangan kertas kosong bahawa tiada sifat semula jadi manusia yang tetap. Beliau mengungkapkannya dengan istilah “tabula rasa”. Tabula rasa ditulis dalam bahasa Latin sebagai Tabula rasa, dan bermaksud “papan batu kosong” (blank slate) yang bersih tanpa apa-apa tulisan. Dalam bahasa Korea ia disebut teori kertas putih. Pendek kata, dalam membincangkan sifat semula jadi manusia, Tabula rasa ialah dakwaan bahawa manusia dilahirkan tanpa sebarang sifat semula jadi. Oleh sebab Aristotle percaya bahawa sifat semula jadi manusia terletak pada minda, beliau tidak mengakui peranan naluri. Beliau berpendapat bahawa minda dapat melepaskan diri daripada belenggu naluri, maju dengan bebas ke wilayah baharu dan memimpin manusia. Inilah titik permulaan metafizik. Dalam hal ini, ia berbeza sejak titik permulaannya daripada teori sifat semula jadi manusia Timur yang berasaskan perubahan. Teori Timur ini ialah falsafah perubahan: sambil mengakui peranan naluri, watak manusia berubah menurut peranan minda. Pandangan kertas kosong Barat pula mengandungi nilai ontologis, iaitu keadaan kertas kosong yang mengabaikan naluri.

Teori sifat semula jadi manusia moden dan kontrak sosial: pandangan Hobbes bahawa sifat manusia itu jahat, pandangan Rousseau bahawa ia baik, pandangan kertas kosong Locke

Teori sifat semula jadi manusia moden di Barat menuju arah yang serupa dengan teori Yunani, tetapi cirinya ialah ia disertai kontrak sosial. Dalam masyarakat moden, Barat mula menilai sifat semula jadi manusia dengan bersandar pada minda dan bukan pada hukum Tuhan. Atas sebab itu, teori sifat semula jadi manusia moden di Barat mula mengandaikan sifat semula jadi manusia dengan mengambil kira kontrak sosial yang akan menggantikan Sepuluh Perintah. Dalam agama Barat, hubungan antara Tuhan dan manusia berpusat pada “perjanjian” (covenant) yang diikat antara kedua-duanya: “Sekarang Aku mengikat perjanjian” (Keluaran 34:10). Keperluan untuk menggantikan perjanjian ini menjadi mendesak.

Menjelang awal zaman moden, bersama kemunculan deisme di Barat, minda manusia mula mengambil tempat Tuhan. Pada zaman ini, perbincangan tentang sifat semula jadi manusia dan teori kontrak sosial muncul bersama-sama di Barat. Sebagai ganti perjanjian antara Tuhan dan manusia yang bersandar pada agama, muncullah “teori kontrak sosial” (social contract) yang diperintahkan oleh minda. Kontrak antara manusia diperlukan, dan di sinilah sifat semula jadi, iaitu siapakah manusia itu, menjadi penting. Ini kerana kandungan teori kontrak sosial berubah menurut sifat semula jadi manusia. Perlu muncul teori kontrak sosial yang mengakui kewujudan raja atau kerajaan berdasarkan minda manusia, bukan berdasarkan doktrin Tuhan.

Teori sifat semula jadi manusia yang menyokong teori kontrak sosial muncul bersama-samanya. Teori sifat semula jadi manusia dan teori kontrak sosial Hobbes (1588–1679), Locke (1632–1704) dan Rousseau (1712–1778) mewakili Barat. Pemikiran baik-jahat tamadun Barat tidak mengakui perubahan dalam sifat manusia. Sama ada baik atau jahat, di situlah berakhirnya. Manusia mesti diperintah dengan undang-undang dan institusi. Oleh sebab manusia telah melakukan perbuatan jahat, dia sebagai manusia jahat mesti bertaubat dan menyesal di hadapan Tuhan hingga mati. Tuhanlah yang menghakimi hasilnya. Setelah memasuki zaman minda moden, Barat mengekalkan asas teori sifat semula jadi manusia yang ontologis itu tanpa berubah. Dalam pandangan Hobbes bahawa sifat manusia itu jahat, sifat yang jahat itu juga tidak berubah. Sifat semula jadi manusia yang jahat digunakan untuk menegaskan bahawa keselamatan individu mesti dilindungi dengan mengakui kuasa raja yang kuat. Locke bukan mengemukakan baik atau jahat, tetapi pandangan kertas kosong. Pandangan kertas kosongnya juga bertujuan menjadikan semua orang, melalui pendidikan, manusia baik yang mempertahankan kebebasan. Cukuplah bersandar pada pendidikan dan undang-undang yang membentuk manusia baik. Dalam pandangan Rousseau bahawa sifat manusia itu baik, watak manusia yang baik juga tidak berubah. Tujuannya ialah mengikat kontrak sosial dengan bersandar pada sifat semula jadi manusia yang baik, lalu bergantung padanya. Penekanan diberikan pada pembentukan undang-undang dan institusi yang menjadikan kehendak umum berkesan.

Demi teori kontrak sosialnya, Hobbes mengemukakan pandangan bahawa sifat semula jadi manusia itu jahat. Hobbes mentakrifkan masyarakat dalam keadaan alamiah sebagai “perang semua orang melawan semua orang”. Beliau juga menggambarkan kehidupan manusia sebagai “bersendirian, sengsara, menyakitkan, kejam dan singkat”. ³⁰⁴ Manusia dilahirkan dengan sifat yang jahat. Ia mengikut falsafah kewujudan bahawa sifat semula jadi manusia ini tidak berubah. Dalam Leviathan (Leviathan) yang diterbitkannya pada tahun 1651, beliau berulang kali menekankan sifat semula jadi manusia yang jahat. Leviathan diterbitkan pada tahun 1651. Hobbes membina pemikiran falsafahnya setelah menyaksikan Perang Saudara Inggeris yang sengit antara golongan royalis dan golongan parlimen, yang berlanjutan selama sepuluh tahun dari 1642 hingga 1651. Nampaknya beliau telah memerhatikan dengan teliti tingkah laku manusia yang hidup dalam pergelutan. Teori kontrak sosialnya bermula daripada dalil bahawa manusia yang bersifat jahat melindungi diri mereka daripada perbuatan jahat manusia lain. Rakyat memperoleh faedah dilindungi oleh raja, dan sebagai gantinya menyerahkan sebahagian hak mereka kepada raja serta taat setia kepadanya.

Locke berbeza daripada Hobbes dalam penilaiannya tentang sifat semula jadi manusia. Locke mengemukakan pandangan kertas kosong bahawa manusia dilahirkan tanpa sifat semula jadi. Pandangan kertas kosong mula-mula dikemukakan oleh Aristotle, tetapi ia menjadi popular semula di Barat apabila pemikir empiris Inggeris Locke (1632–1704) mengemukakannya sekali lagi: “Manusia pada mulanya dilahirkan dalam keadaan kertas kosong, dan menjadi seorang insan setelah diisi dengan apa yang diperolehnya.” Oleh itu Locke menekankan kepentingan pendidikan:

Daripada manusia yang lalu-lalang di jalanan, sembilan daripada sepuluh berbeza kegunaannya. Sama ada baik atau jahat, berguna atau tidak, semuanya ditentukan oleh pendidikan. Inilah tepatnya yang membezakan manusia. ³⁰⁵

Locke berpendapat bahawa melalui pendidikan, manusia dapat dibentuk untuk memiliki sifat yang mampu mengejar kebebasan. Beliau yakin bahawa individu biasa dan pemimpin sama-sama dapat diajar untuk menghormati kebebasan. Oleh itu Locke mengemukakan hak menentang, iaitu bahawa pemegang kuasa yang mengabaikan kebebasan individu boleh disingkirkan. Ini menyerupai fikiran bahawa rakyat itu mulia dan raja itu ringan (民貴君輕), asas pemikiran minben Mengzi. Pandangan kertas kosong Locke akhirnya menekankan kemutlakan yang berasaskan falsafah kewujudan. Dakwaannya ialah manusia, di mana-mana pun dia dilahirkan, secara ekologi dilahirkan dengan kertas kosong liberal. Locke berpendapat bahawa kerajaan yang menghormati kebebasan dapat mengikat kontrak dengan rakyat yang menghormati kebebasan. Dalam teori kontrak sosial Locke, liberalisme menjadi asas yang paling penting. Pemikiran Rousseau juga, melalui Revolusi Perancis, menegaskan kebebasan sebagai hak individu yang paling penting. Locke mengemukakan teori kontrak sosial bahawa semua orang dapat memperoleh pemikiran liberal dan masyarakat dapat direka bentuk berdasarkannya. Pemikiran Locke banyak mempengaruhi proses penubuhan Amerika Syarikat.

Selepas Hobbes dan Locke, Rousseau mengemukakan teori kontrak sosial dan teori sifat semula jadi manusia yang baharu. Berbeza daripada pandangan Hobbes bahawa sifat manusia itu jahat, Rousseau mengemukakan pandangan bahawa ia baik. Rousseau mengkritik Hobbes dan Spinoza dengan keras kerana mengemukakan sifat manusia yang jahat. Menurutnya, manusia pada asalnya dilahirkan baik. Rousseau berpendapat bahawa haiwan liar mempunyai perangai yang mulia dan tubuh yang sihat, tetapi apabila haiwan dijinakkan (domesticated), ia membuang semua perangai yang baik itu lalu memiliki perangai dan tubuh yang lemah dan tidak seimbang. Manusia juga pada asalnya memiliki “persahabatan yang tulus, rasa hormat yang ikhlas dan kepercayaan yang sempurna”, tetapi setelah hidup dalam masyarakat bertamadun, semua ini berubah menjadi “cemburu, curiga, tidak peduli, takut, benci dan tipu daya”. Maka, untuk mengawal pengaruh buruk tamadun, manusia menubuhkan kerajaan. Tujuannya ialah mengejar faedah bersama melalui kerajaan. Rousseau menerangkan bahawa “kehendak umum” (General will) itulah yang penting: ia mewakili bukan kepentingan individu tetapi kepentingan semua anggota masyarakat, sentiasa betul, dan mengejar kebebasan dan kesamarataan. Untuk merealisasikan kehendak umum ini, kontrak sosial mesti diikat antara rakyat dan kerajaan. Teori sifat semula jadi manusia dan teori kontrak sosial Rousseau memberikan pengaruh besar di Barat pada masa itu. Kerajaan yang lahir daripada Revolusi Perancis dipengaruhi oleh Rousseau. Kebebasan, kesamarataan dan persaudaraan menjadi tiga matlamat utamanya.

Teori sifat semula jadi manusia moden Olson: kepimpinan lahir daripada kepentingan bersama penyamun dan penduduk

Berhadapan dengan teori kontrak sosial Barat ini, baru-baru ini muncul di Barat penjelasan baharu tentang pembentukan kepimpinan. Teori sifat semula jadi manusia dan teori kontrak sosial Barat berasaskan falsafah kewujudan, yang menjadi pusat falsafah Barat. Namun baru-baru ini dikemukakan teori sifat semula jadi manusia yang berasaskan “falsafah alam”. Ia ialah teori sifat semula jadi manusia berasaskan falsafah perubahan yang berlandaskan naturalisme, di luar kerangka falsafah Barat yang tipikal. Ia menyerupai teori sifat semula jadi manusia yang dikemukakan oleh falsafah alam Timur. Teori Profesor Olson (1932–1998) mewakilinya.

Jika teori sifat semula jadi manusia Olson dibandingkan dengan teori Xunzi (荀子), kedua-duanya serupa kerana sama-sama melihat sifat semula jadi manusia sebagai mementingkan diri dan berpusatkan keinginan, serta menekankan bahawa kerjasama kolektif tidak timbul secara semula jadi dan memerlukan faktor luaran. Olson menyatakan pandangan bahawa manusia ialah makhluk yang mengutamakan kepentingan peribadi, dan kepentingan awam hanya mungkin dengan adanya kuasa paksaan seperti undang-undang dan institusi atau insentif terpilih. Xunzi juga menyatakan pandangan bahawa manusia secara naluri mengejar kepentingan peribadi, tetapi melalui undang-undang dan pendidikan dapat memperoleh keupayaan untuk mengejar kepentingan awam. Olson, orang moden abad ke-20, menumpukan perhatian pada ekonomi, manakala Xunzi, orang zaman purba, lebih menumpukan perhatian pada etika. Namun, walaupun berbeza zaman purba dan moden, kedua-dua pemikir ini mempunyai pandangan yang serupa tentang sifat manusia, dan menyatakan pandangan bahawa watak manusia yang mengejar kepentingan awam dari segi politik dan ekonomi harus dibentuk. Teori sifat semula jadi manusia Olson tersendiri kerana ia yang pertama dalam kalangan teori Barat mengemukakan falsafah perubahan, dan ia membentuk titik pertemuan penting antara Timur dan Barat dalam perbandingan teori sifat semula jadi manusia kedua-duanya.

Olson menjauhi teori sifat semula jadi manusia dan teori kontrak sosial yang disimpulkan oleh pemikir Barat tradisional untuk disesuaikan dengan keadaan politik zaman mereka. Sebaliknya, berlandaskan falsafah alam yang realistik, beliau menganalisis bagaimana kepimpinan timbul dalam masyarakat manusia. Profesor Olson berpendapat bahawa kerajaan lahir kerana kepentingan yang dikongsi bersama oleh pemimpin dan penduduk.

Sistem pemerintahan masyarakat manusia yang melangkaui unit puak tidak terbentuk melalui kontrak sosial atau keadaan menyerahkan hak secara sukarela. Sebaliknya, ia terbentuk dalam proses mencari kepentingan yang rasional dalam kalangan mereka yang berkemampuan menggunakan keganasan sepenuhnya.³⁰⁶

Ini berasaskan prinsip pemeliharaan diri yang semula jadi. Ia sehaluan dengan prinsip pemeliharaan diri yang menjadi asas teori sifat semula jadi manusia Timur. Dilihat dari sudut tamadun Timur, kerajaan bukan terbentuk melalui kontrak sosial, tetapi akhirnya daripada pertemuan faedah bersama antara pemerintah dan yang diperintah. Ia memperlihatkan bagaimana, walaupun selepas kerajaan terbentuk, kerajaan itu kekal atau menjadi lemah lalu lenyap bergantung pada kandungan faedah bersama antara pemimpin dan penduduk. Proses ini boleh dilihat sebagai memperlihatkan keadaan saling mengawal yang berterusan tanpa henti antara pemimpin dan yang diperintah: pemimpin dan penduduk sama-sama dilahirkan dengan sifat semula jadi manusia yang sama, lalu, menurut usaha masing-masing selepas lahir, melalui proses perubahan yang memisahkan mereka kepada orang yang mengejar faedah bersama dan orang yang hanya mengambil faedah untuk diri sendiri.

Ini ialah teori bahawa “kepentingan bersama” (encompassing interest) pemimpin dan penduduk ialah motif asas yang membentuk masyarakat. Teorinya mengandaikan bahawa kehidupan sosial umat manusia pada awalnya digerakkan oleh satu prinsip tindakan sahaja, iaitu rampasan (raid), merampas milik orang lain. Olson menggelar mereka “penyamun pengembara” (roving bandit). Namun setelah masa yang lama berlalu, timbullah dalam kalangan penyamun orang yang menyedari bahawa daripada merampas hasil tuaian setiap tahun, lebih menguntungkan untuk menetap di tempat yang hasil tuaiannya baik dan merampas sekadarnya setiap tahun. Maka mereka menjadi “penyamun menetap” (stationary bandit) yang tinggal di satu tempat.

Setelah menjadi penyamun menetap, mereka menyedari bahawa mereka perlu mengawal kadar yang dirampas daripada penduduk. Mereka mendapati bahawa merampas segala-galanya seperti penyamun pengembara tidak menguntungkan. Merampas setelah meninggalkan kepada penduduk makanan untuk setahun dan bahan untuk pengeluaran berikutnya membantu penyamun menetap. Dan mereka mendapati bahawa membina jalan raya, takungan air dan pasar bagi menambah pengeluaran makanan lebih baik untuk penduduk dan juga untuk penyamun menetap.

Pemimpin sesebuah negara membangunkan infrastruktur asas sosial untuk penduduk kerana “kepentingan bersama”, iaitu kepentingannya sendiri turut terkandung dalam infrastruktur asas sosial itu. ³⁰⁷

Dengan cara ini penyamun menetap berubah daripada perompak menjadi pemimpin. Olson menerangkan bahawa “kepentingan bersama” antara penyamun dan penduduk itulah yang melahirkan pemimpin.

Oleh itu penyamun menetap bukanlah serigala yang memburu rusa. Sebaliknya dia menjadi seperti pemilik ladang ternakan yang memastikan haiwan yang dipeliharanya terlindung dengan baik dan dapat minum air dengan bebas. ³⁰⁸

Olson memperoleh wawasan ini ketika meneliti bagaimana panglima perang terbentuk di Manchuria, China, pada tahun 1920-an dan panglima perang yang mana berjaya mengukuhkan kuasa. Olson membandingkan penyamun pengembara dengan penyamun menetap dalam pergelutan antara panglima perang Manchuria. Punca kekalahan penyamun pengembara terletak pada kegagalan mereka mendapat sokongan penduduk. Beliau membina teorinya setelah melihat proses penyamun menetap mendapat sokongan penduduk, menjadi “pemimpin” dan akhirnya menang.³⁰⁹ Itulah teori kepentingan bersama antara penyamun dan penduduk. Teori Olson lebih realistik daripada pelbagai teori kontrak sosial Barat. Fikiran Timur tentang “mandat Langit” (天命, Mandate of Heaven) bagi pemimpin juga dapat diturunkan daripadanya. Jika pemimpin membolehkan rakyat hidup dengan baik, mandat Langit ada padanya; jika dia gagal, mandat Langit lenyap.

Daripada wawasan Olson yang cemerlang, kita dapat memahami satu perkara penting berkaitan sifat semula jadi manusia. Teori Olson tidak mengemukakan pandangan bahawa sifat manusia itu jahat atau baik demi menegaskan teori kontrak sosial, tetapi bermula daripada melihat sifat semula jadi manusia sebagaimana adanya untuk meneliti bagaimana pemimpin muncul. Ia berasaskan teori sifat semula jadi manusia menurut falsafah alam. Ia merangka teori sifat semula jadi manusia yang jelas berbeza daripada teori pemikir Barat awal zaman moden: pemimpin dan penduduk sama-sama dilahirkan dengan sifat semula jadi manusia yang menjaga kepentingan diri, dan hubungan terbentuk berdasarkannya. Hidup demi kepentingan diri ialah sifat semula jadi manusia, tetapi pemimpin, demi kepentingan bersama, memperlihatkan sikap menyerahkan kepada penduduk kepentingan segeranya yang di depan mata dan mengambil kepentingan yang mampan. Tamadun Timur, ketika melalui Zaman Negeri-Negeri Berperang 2,500 tahun dahulu, menyaksikan keadaan ini, memahami sifat semula jadi manusia, lalu membina falsafah etika politiknya. Profesor Olson menggambarkan proses kemunculan pemimpin dalam masyarakat Timur sebagai keadaan yang sangat serupa dengan proses kemunculan penyamun menetap daripada penyamun pengembara.

Pencuri kecil akhirnya ditangkap, tetapi pencuri besar menjadi raja wilayah. (Zhuangzi, “Penyamun Zhi”)

Pembentukan tentera juga timbul daripada kepentingan bersama yang sama, iaitu melalui persetujuan antara pemimpin dan penduduk. Penyamun menetap, iaitu pemimpin, juga membentuk tentera untuk melindungi dirinya dan penduduk. Apabila penduduk bertemu pemimpin yang bijaksana seperti itu, mereka berharap dia terus memimpin, lalu melaungkan “Daulat Tuanku!” (Long live the King!). Akhirnya raja dan penduduk, demi kepentingan bersama, secara semula jadi mewujudkan institusi yang dinamakan kerajaan. Namun keadaan tidak selesai semata-mata kerana kerajaan telah terbentuk. Tarik-menarik kuasa untuk memastikan kepentingan bersama berterusan antara mereka yang memimpin kerajaan dan penduduk. Melalui hal ini Olson membangunkan teori ekonomi politik semula jadi yang timbul daripada hubungan antara penyamun menetap dan penduduk. Faedah bersama antara kedua-dua pihak ialah terasnya.

Fikiran falsafah ini memberikan jawapan yang jelas kepada satu masalah yang membelenggu Barat. Persoalan sifat semula jadi atau asuhan (nature or nurture) kekal hingga kini sebagai masalah falsafah yang penting di Barat. Mengejar kepentingan ialah sifat semula jadi semua orang; melalui asuhan, penyamun menetap dan penduduk menggunakan minda untuk mencari garis kompromi ke arah yang menguntungkan kedua-dua pihak. Inilah teras falsafah Timur. Tanpa asuhan, sesiapa pun menjadi kerajaan yang buruk dan penduduk yang buruk, yang hanya menjaga keuntungan segera yang dibawa sejak lahir. Hal ini menjadi masalah terutamanya bagi pemimpin. Malah di Barat, sehingga abad ke-20, wujud raja-raja bodoh yang memungut cukai yang amat besar demi keuntungan sendiri tanpa memikirkan masa depan penduduk.

Sejarah membuktikannya. Raja-raja despotik sering memungut cukai sebanyak mungkin demi tujuan ketenteraan mereka. Fikirkanlah raja-raja yang memiliki bidang kuasa despotik yang paling luas dalam sejarah Barat. Raja-raja dinasti Bourbon (termasuk raja sebelum Revolusi Perancis) memungut cukai sebanyak yang mampu mereka pungut. Begitu juga raja-raja Habsburg di Sepanyol. Empayar Rom juga akhirnya terus berusaha menaikkan cukai dan memaksimumkannya sekurang-kurangnya hingga had sumber hasilnya. ³¹⁰

Hal ini sama juga di Timur. Apabila maharaja gagal menjalankan pemerintahan yang baik (善政), timbullah keadaan dia meninggalkan kepentingan penduduk lalu akhirnya hanya menjaga keuntungan segeranya sendiri. Mandat Langit pun lenyap. Apabila dinasti bertukar di Timur, langkah pertama yang diambil oleh dinasti baharu ialah menurunkan cukai. Ini kerana dinasti yang runtuh telah menaikkan had cukai dan pemerasan setinggi-tingginya. Menurunkan cukai ialah fikiran untuk memenangi hati rakyat, menjalankan pemerintahan yang baik dan memastikan mandat Langit. Teori Profesor Olson tentang sifat semula jadi manusia jauh lebih dekat kepada hakikat sifat semula jadi manusia berbanding teori dosa asal agama atau teori Hobbes, Locke dan Rousseau. Dan ia mengungkapkan dengan sangat baik sifat semula jadi manusia, pembentukan kerajaan dan tugas-tugas selepas pembentukannya.

Cara beliau menyelesaikan masalah antara pemimpin dan peserta melalui kepentingan yang tersirat dalam sifat semula jadi manusia menyerupai teori sifat semula jadi manusia Timur. Tamadun Barat pada hakikatnya menuju ke arah menghasilkan teori dan institusi. Berasaskan hal ini, Barat memajukan institusi demokrasi, dan mencipta institusi pertukaran kerajaan secara rasional. Dalam aspek institusi yang Timur gagal, Barat berjaya, dan Timur sedang mempelajari institusi ini daripada Barat. Masalahnya terletak pada institusi yang menentukan bagaimana pertukaran kerajaan akan dicapai. Semua sistem politik Barat dikekalkan oleh sistem kepartian. Adakah sistem kepartian benar-benar akan berfungsi dengan baik? Masalahnya, sistem kepartian pun diuruskan oleh manusia yang masih terikat pada sifat semula jadi manusia. Persoalannya ialah sama ada parti-parti Barat, dalam keadaan kepentingan rakyat, iaitu kepentingan awam, bercanggah dengan kemenangan parti, iaitu kepentingan peribadi, dapat mengorbankan kepentingan peribadi untuk mengejar kepentingan awam. Adakah sifat semula jadi manusia akan membenarkannya?

Selagi tidak berhadapan dengan keadaan semua pihak binasa bersama seperti peperangan, sifat semula jadi manusia cenderung mengambil kepentingan peribadi daripada kepentingan awam. Kini, lama selepas tamatnya Perang Dunia Kedua, parti-parti politik sudah biasa mengambil kepentingan peribadi daripada kepentingan awam. Ini kerana begitulah sifat semula jadi manusia. Masalah sejagat seperti perubahan iklim atau jurang kaya-miskin yang semakin mendalam termasuk dalam kepentingan awam. Namun parti-parti sudah biasa menganggap penyelesaian masalah ini sebagai perkara sekunder, dan mendahulukan langkah-langkah yang dapat memenangi pilihan raya akan datang, iaitu kepentingan peribadi. Di sinilah terletaknya masalah institusi demokrasi yang difahami oleh Profesor Olson. Beliau menegaskan bahawa demokrasi ialah institusi yang baik untuk mencegah pemimpin negara seperti raja, presiden atau perdana menteri daripada menggunakan kewangan negara sesuka hati, tetapi kurang berkesan untuk menghalang kumpulan berkepentingan daripada bersaing mengejar kepentingan mereka sendiri.

Walaupun demokrasi berada pada kedudukan yang sangat baik untuk mencegah pemimpinnya daripada mengeluarkan dan menggunakan lebihan modal masyarakat sesuka hati, adalah amat sukar, dalam demokrasi yang telah lama stabil, untuk menghalang kumpulan berkepentingan khas daripada mengawal seluruh dasar ekonomi negara.³¹¹

Olson menghadapi hakikat bahawa kumpulan yang terdiri daripada individu bekerja untuk kepentingan peribadi, bukan untuk kepentingan awam. Oleh itu beliau meramalkan dan menyatakan kebimbangan bahawa dasar politik dan ekonomi yang dibuat oleh kumpulan berkepentingan khas akan memudaratkan kepentingan awam. Demokrasi Barat berjaya mewujudkan institusi yang mencegah pemimpin tertinggi daripada memudaratkan kepentingan awam, tetapi kini berhadapan dengan cabaran baharu. Beliau menegaskan bahawa demokrasi Barat bersedia dengan baik menghadapi statisme (statism), tetapi amat kurang bersedia menghadapi kumpulan berkepentingan khas, iaitu tribalisme (tribalism). Ini ialah pandangan yang tajam tentang pakatan antara parti politik dan perniagaan yang mengendalikan modal, yang sedang dialami Barat kini. ³¹²

2) Teori sifat semula jadi manusia Timur: watak manusia yang berubah dalam sifat semula jadi yang dibawa sejak lahir

Apabila pemikir Timur dan Barat mengkaji sifat semula jadi manusia, masing-masing menelitinya dalam batas pemikiran falsafah Timur atau Barat tempat mereka berada. Barat mendekati sifat semula jadi manusia secara “ontologis”. Sifat semula jadi manusia tidak berubah sejak Tuhan menjadikan manusia. Oleh sebab Barat mengandaikan teori sifat semula jadi manusia yang segala-galanya telah ditetapkan, ia mengambil pendekatan mengurus watak manusia melalui hukum agama, iaitu melalui undang-undang dan institusi. Teori sifat semula jadi manusia yang ditetapkan sedemikian menjadikan perjanjian dengan Tuhan atau kontrak sosial sebagai kerangkanya. Timur mendekatinya melalui “falsafah perubahan”. Sifat semula jadi manusia yang dimiliki sejak lahir adalah sama, tetapi watak manusia yang mengungkapkannya dalam batas itu terus berubah. Bagaimana mengurus sifat semula jadi manusia untuk membentuk “watak manusia” yang positif: itulah teras tamadun Timur.

Di Timur, teori sifat semula jadi manusia mengikut falsafah perubahan. Teras teori sifat semula jadi manusia Timur ialah bahawa manusia dilahirkan dengan sifat semula jadi yang sama, tetapi dalam batas itu, selepas lahir, watak manusia berubah menurut pendidikan dan usaha. Teori ini menganalisis hubungan antara naluri dan minda dengan menjadikan naluri sebagai sumber cahaya dan minda sebagai cermin yang memantulkannya. ³¹³ Dengan kata lain, watak manusia “berubah” selepas lahir seperti yin dan yang. Di Timur, yang mempercayai Dao (道) alam dan bukan Tuhan yang luar tabii, sebagaimana tiada perjanjian antara Tuhan dan manusia pada zaman purba, teori kontrak sosial juga tidak diperlukan pada zaman moden. Ini kerana teori sifat semula jadi manusia Timur yang berasaskan hukum alam yang dinamakan Dao terus berfungsi tanpa berubah pada zaman purba dan zaman moden.

Teori sifat semula jadi manusia Timur berlandaskan falsafah perubahan. Manusia sejak lahir berkongsi sifat semula jadi manusia yang sama, tetapi selepas lahir membentuk watak manusia. Naluri dan minda yang saling berkait mencipta, menurut usaha setiap individu, watak yang memperlihatkan perubahan yang tidak terhingga. Di sinilah terletaknya ketidakteraturan dan daya tarikan masyarakat manusia. Dalam falsafah Barat terdapat dualisme (dualism) yang menegaskan pemisahan dalam hubungan minda-naluri. Begitulah pendirian Descartes. Terdapat pula monisme (monism) yang menentangnya, iaitu monisme materialis Marx. Inilah pembahagian dualisme-monisme gaya Barat. Namun apabila kita menganalisis kandungan teori minda dan tubuh serta teori li dan qi di Timur, kita dapati teori-teori ini tidak menegaskan monisme minda dan tubuh atau dualisme minda dan tubuh, tetapi merupakan teori saling melengkapi bahawa minda dan naluri “saling melengkapi dan mencapai keharmonian”.³¹⁴ Ini mempunyai persamaan dengan teori keterkaitan Spinoza yang mengaitkan minda dan naluri. Namun teori saling melengkapi Timur, seperti teori kesatuan minda dan tubuh, tidak memisahkan minda dan naluri. Barat memperdebatkan hubungan minda dan jasad dari segi “pemisahan atau keidentikan”, tetapi Timur sejak awal lagi tidak mempersoalkan pemisahan itu sendiri, sebaliknya mengemukakan “teori saling melengkapi” yang mengutamakan keharmonian dan keseimbangan.

Pemupukan watak di Timur lawan teori kontrak sosial di Barat

Teori kontrak sosial Barat dicipta oleh orang Barat yang dikuasai oleh teori “perjanjian” antara Tuhan dan manusia yang telah menguasai dunia Barat selama lebih seribu tahun. Ia ialah usaha untuk orang Barat yang dikuasai oleh tamadun Tuhan. Hakikat bahawa Barat, sambil mengutamakan undang-undang dan institusi serta mendapat bantuan daripada teori kontrak sosial, menegakkan institusi pertukaran pemimpin secara demokratik ialah kemajuan yang sangat penting dalam sejarah manusia. Inilah perkara yang patut dipelajari oleh Timur. Namun dilihat dari sudut tamadun Timur, “teori sifat semula jadi manusia Barat” yang menjadi asas teori kontrak sosial mempunyai kekurangan.

Pandangan Hobbes bahawa sifat manusia itu jahat kurang menjelaskan mengapa pemimpin harus memelihara ketertiban. Tiada penjelasan sama ada pemimpin merupakan pengecualian kepada pandangan bahawa sifat manusia itu jahat, atau sama ada hanya pemimpin yang memperoleh sifat altruistik melalui Tuhan atau minda. Pandangan kertas kosong Locke mengandungi kesilapan, malah bahaya, bahawa minda membebaskan diri daripada naluri sebagai sumber cahaya, dan bukan sebagai cermin. Pandangan kertas kosong bahawa mengajarkan kebebasan sudah cukup untuk melahirkan ketertiban sosial yang diterima semua orang tidak realistik. Pandangan Rousseau bahawa sifat manusia itu baik mencari masalah bukan pada manusia tetapi pada tamadun, lalu secara terbalik menyimpulkan bahawa sifat semula jadi manusia itu baik. Namun oleh sebab tamadun juga datang daripada manusia, timbul masalah bahawa ia tidak dapat menjelaskan bagaimana tamadun yang buruk lahir daripada sifat semula jadi manusia yang baik. Kehendak umum yang ditegaskannya boleh hanyut menjadi pemikiran totalitarian. Hobbes nampaknya membesar dalam keadaan peperangan dan pergelutan yang melampau berterusan, lalu tersalah menilai sifat manusia yang muncul jahat dalam keadaan itu sebagai teori sifat semula jadi manusia yang normal. Kecenderungan ini menyerupai cara Machiavelli (1469–1527) di Barat dan Han Feizi (280–233 SM), yang seperti Hobbes menghabiskan seluruh hidup mereka dalam keadaan peperangan dan pergelutan yang berterusan, menegakkan teori sifat semula jadi manusia yang serupa dengan Hobbes bahawa manusia itu jahat, lalu membina teori politik realiti (Realpolitik) mereka berdasarkannya. Dan berdasarkan sifat semula jadi manusia ini, Hobbes nampaknya mereka bentuk teori kontrak sosial yang diperlukan untuk memelihara ketertiban di tengah-tengah kekacauan, tetapi sukar diterapkan pada masa aman.

Pandangan kertas kosong Locke menafikan sifat semula jadi manusia. Teori bahawa manusia dibentuk oleh pendidikan telah menyumbang kepada pengutamaan pendidikan. Pada masa yang sama ia membuka jalan yang amat berbahaya, iaitu manusia boleh terpedaya oleh doktrin yang dogmatik. Menurut pandangan kertas kosong, manusia bebas daripada sifat semula jadinya. Jika dianggap tiada sifat semula jadi, manusia menjadi “manusia yang boleh melakukan apa sahaja”. Jika manusia dididik dengan doktrin yang dogmatik demi masa depan atau demi utopia khayalan, dia boleh dijadikan raksasa yang mengabaikan etika. Siapa yang mengendalikan pendidikan atau doktrin dan memberikan latihan itulah yang menentukan hasilnya lebih awal. Locke dan Konfusianisme sama-sama mengutamakan pendidikan. Namun harus disedari bahawa pendidikan tabula rasa Barat dan pendidikan Konfusian Timur mempunyai asas yang sangat berbeza dari segi teori sifat semula jadi manusia. Barat berpendirian bahawa manusia “tabula rasa” tidak mempunyai sifat semula jadi, maka apa sahaja mungkin melalui pendidikan dan latihan. Timur pula menegaskan bahawa sifat semula jadi itu ada, dan menumpukan perhatian pada pemupukan watak, dengan berpendapat bahawa dalam batas sifat semula jadi itu, etika dan pendidikan dapat menjadikan manusia benar-benar manusia. Ia menekankan pendidikan watak dalam batas sifat semula jadi. Dalam erti kata ini, pendidikan Timur tidak boleh bertentangan dengan prinsip etika. Namun pandangan Locke bahawa sifat semula jadi itu tidak baik dan tidak jahat (性無善惡論), yang tidak mengakui sifat semula jadi manusia, membolehkan terbinanya pemikiran yang melampaui atau mengkhianati etika.

Pandangan Rousseau bahawa sifat manusia itu baik ialah teori sifat semula jadi manusia yang revolusioner, bertentangan dengan pandangan agama Kristian bahawa sifat manusia itu jahat. Ia memberikan kemungkinan baharu kepada sistem falsafah Barat. Namun keyakinannya terhadap kebaikan sifat manusia dan kehendak umum berasaskan alasan yang lemah. Keyakinan bahawa kehendak umum, yang berpunca daripada pandangan Rousseau bahawa sifat manusia itu baik, sentiasa boleh betul ialah keyakinan yang tidak berasas. “Keyakinan” ini telah disalahgunakan untuk mewajarkan sistem diktator dan bukannya untuk membentuk kerajaan demokratik. Malah Revolusi Perancis 1789, walaupun bermula dengan niat baik Robespierre dan lain-lain, akhirnya berakhir dengan Pemerintahan Teror. Pada zaman ideologi abad ke-20 juga, rejim diktator fasis dan komunis mendakwa bahawa politik mereka sepenuhnya mencerminkan “kehendak umum”. Berkat teori sifat semula jadi manusia dan teori kontrak sosial Locke dan Rousseau, kebebasan individu menjadi amat penting dalam tamadun Barat. Seperti laungan Patrick Henry (1736–1799), “Berikan aku kebebasan, atau berikan aku kematian!” (Give me liberty, or give me death!), kebebasan mula dianggap seolah-olah moral yang mutlak. Namun liberalisme akhirnya kehilangan kekuatannya di hadapan dalil yang lebih asas, iaitu pemeliharaan diri. “Brexit” British (Brexit, pengisytiharan United Kingdom keluar daripada EU) sekali lagi mengingatkan kita akan hukum besi bahawa “pemeliharaan diri” yang berasaskan sifat semula jadi manusia lebih penting daripada moral yang kuat iaitu “liberalisme”. Bukan sahaja United Kingdom, malah negara-negara Barat lain termasuk Amerika Syarikat, apabila keadaan menjadi sukar, tidak dapat tidak terpaksa mengejar prinsip pemeliharaan diri, yang lebih penting daripada kebebasan atau hak asasi manusia, demi kelangsungan negara dan rakyat. Prinsip pemeliharaan diri ini kebelakangan ini mendapat kekuatan dengan pesat di Barat. Kebebasan, kesamarataan dan persaudaraan ialah pengisytiharan yang penting. Masyarakat atau negara hanya dapat menjadi sihat jika sedapat mungkin semua ini dipelihara. Namun semua ini ialah ciptaan minda. Akhirnya, apabila keadaan berubah, mustahil untuk memelihara prinsip-prinsip ini sebagai dalil mutlak. Ini kerana ia mesti berkompromi dengan naluri. Dengan kata lain, kita harus mengingati semula bahawa dalam hubungan antara minda dan naluri, naluri ialah sumber tindakan, dan minda menikmati kebebasan dalam batas yang terukir pada naluri.

Sebagai ganti “teori kontrak sosial” Barat, Timur mengemukakan “teori pemupukan watak”. Penetapan arah yang berbeza sedemikian mungkin kerana Timur dan Barat memperlihatkan perbezaan asas dalam teori sifat semula jadi manusia. Dalam teori sifat semula jadi manusia yang memupuk watak, bagaimanakah naluri dan minda dianalisis, dan bagaimanakah hubungan kaitan antara keduanya diandaikan? Sebagaimana otak baharu tidak dapat menghapuskan naluri, sebaliknya juga benar. Otak lama tidak dapat mencipta atau menghapuskan keupayaan minda manusia itu sendiri. Hakikat bahawa manusia, seperti haiwan lain, mempunyai keperluan asas dan emosi ialah takdir. Begitu juga, hakikat bahawa manusia mempunyai keupayaan minda ialah takdir. Kita tidak dapat menghapuskan atau mengubahnya. Dengan kata lain, manusia menikmati kebebasan keupayaan mindanya dalam batas takdir nalurinya. Russell, walaupun di bawah tekanan tamadun Barat yang sekian lama melihat minda dan keghairahan dalam hubungan konflik dan pertentangan, menduga bahawa minda dan keghairahan akhirnya harus mencapai keharmonian:

Keinginan, emosi atau keghairahan (perkataan mana yang dipilih terserah kepada pembaca) ialah satu-satunya perkara yang boleh dianggap sebagai prinsip tindakan. Minda bukanlah sumber tindakan, tetapi hanya pengaturnya ³¹⁵

Kewujudan manusia akhirnya dilahirkan dengan syarat “kebebasan dalam takdir”. Bukannya manusia boleh hidup seperti haiwan tetapi memilih untuk tidak berbuat demikian; sebaliknya, betapa keras pun dia berusaha, dia tidak dapat berbuat demikian. Berbeza daripada haiwan, manusia dilahirkan dengan otak baharu. Di sini manusia dapat menzahirkan dua kemungkinan: otak baharu itulah yang menjadikan naluri otak lama ketamakan yang penuh dengan sifat mementingkan diri, dan otak baharu itu jugalah yang menggerakkan sifat altruistik yang kecil dalam naluri supaya manusia menzahirkan watak yang mampu menjadikannya pemimpin. Namun harus diingat bahawa sifat mementingkan diri wujud dalam sifat semula jadi manusia jauh lebih kuat daripada sifat altruistik.

Manusia lebih mudah cenderung kepada dendam daripada belas kasihan. (Spinoza, Etika, IV, Lampiran, XIII)

Kita tidak dapat menyalahkan susunan sifat semula jadi manusia ini atas nama rasa moral, kerana sifat mementingkan diri, iaitu keinginan, ialah teras sifat semula jadi manusia, sebab kita hidup, dan daya yang menggerakkan tamadun.

Keinginan ialah intipati manusia, iaitu usaha manusia untuk memelihara kewujudannya. (Spinoza, Etika, IV, Prop. IV; IV, Prakata)

Namun naluri menjadi daya yang menentukan “watak manusia”, iaitu ke arah mana ia “diungkapkan” melalui daya minda. Ilmu perubatan semakin membuktikan bahawa tingkah laku naluri dan tingkah laku yang diperoleh berkait rapat antara satu sama lain sehingga membezakan keduanya pun suatu kesilapan.

Menurut bukti yang terkumpul setakat ini, ternyata bahawa memandang tingkah laku ‘naluri’ sebagai tingkah laku yang berasingan dan sama sekali tidak berkaitan dengan tingkah laku ‘yang diperoleh’ adalah tidak tepat dan salah. Kedua-duanya bercampur antara satu sama lain.³¹⁶

Ungkapan bahawa membezakan tingkah laku naluri dan tingkah laku yang diperoleh adalah tidak tepat menunjukkan bahawa naluri dan minda saling mempengaruhi. Dari segi etika, di tengah-tengah konflik antara sifat mementingkan diri dan sifat altruistik, manusia dapat memupuk sifat altruistiknya. Sebaliknya manusia juga dapat memupuk sifat mementingkan dirinya hingga ke tahap melampau. Manusia menyedari “batas takdir” yang diberikan oleh naluri, dan dalam batas itu minda dapat sebebas-bebasnya. Itulah seluruh kebebasan yang dimilikinya. Minda tidak dapat mengabaikan naluri dan bertindak dengan bebas.

Ada kalanya urusan manusia yang berasaskan sifat semula jadi manusia ini terungkap sebagaimana adanya dalam sejarah. Sejarah Barat awal zaman moden memperlihatkannya. Di Barat, zaman Pencerahan dan kemunculan deisme tidak melenyapkan sepenuhnya kepercayaan kepada teisme dalam kalangan orang Barat. Deisme tersebar luas dalam kalangan pemikir Barat, tetapi ramai orang, tanpa mengira pujukan intelektual deisme, terus mempercayai dan bersandar pada teisme. Agama kekal sebagai unsur yang diperlukan manusia walaupun setelah melalui proses menolak dogma yang terkandung di dalamnya, dengan kata lain, proses yang menganggap bahawa Bible atau firman Tuhan tidak mutlak. Ini kerana sifat semula jadi manusia bukan bersifat minda, tetapi sebahagian besarnya bersifat perasaan hati dan naluri. Terutamanya, jika kita menerima teori sifat semula jadi manusia bahawa naluri ialah sumber cahaya dan minda ialah cermin, keperluan agama tetap kekal.

Fenomena “perasaan hati” ini dijelaskan oleh “percanggahan” bahawa keupayaan intelek manusia mempunyai batas dan kemungkinan sekali gus. Percanggahan ini lama ditolak dalam budaya Barat moden. Fizik klasik terbentuk dengan menolak percanggahan sedemikian. Namun, seperti yang terlihat daripada pembuktian bahawa cahaya mempunyai dua sifat, iaitu zarah dan gelombang, percanggahan sebaliknya boleh diterima sebagai sifat asas alam. Unit jirim yang lebih kecil daripada atom kadangkala berkelakuan seperti zarah dan kadangkala seperti gelombang. Cahaya juga memperlihatkan dwisifat ini.³¹⁷ Malah, apabila Einstein membuktikan sifat zarah cahaya, terbuktilah bahawa sesuatu yang dualistik dan monistik sekali gus, seperti minda dan jasad, wujud juga dalam alam semula jadi. Kedualan cahaya membawa makna kedualan yang lebih mendalam dan penting yang meluas ke seluruh alam, dan mungkin merupakan sifat sejagat alam.

Cahaya dianggap berkelakuan sebagai aliran zarah dalam sesetengah keadaan dan sebagai gelombang dalam keadaan lain. ‘Kedualan gelombang-zarah’ ini tidak selaras dengan akal fikiran biasa kita. Namun ia selaras dengan baik dengan hasil eksperimen tentang cahaya.³¹⁸

Hubungan antara minda dan jasad manusia, yang seperti cahaya mempunyai sifat dualistik dan monistik sekali gus, digambarkan seperti berikut:

Saya tidak berpendapat bahawa jasad dan jiwa membentuk satu kedualan yang murni dan asal. Bagi saya, keduanya lebih merupakan salah satu daripada pelbagai pembahagian yang mungkin. Dan pembahagian yang mungkin ini muncul dalam realiti melalui kekutuban (pengutuban) yang saya namakan, walaupun secara sangat tidak tepat, pertentangan antara subjek dan objek.³¹⁹

Akhirnya, dari sudut pemikiran, keharmonian antara yang satu dan yang dua dalam alam harus dilihat bukan sebagai pengecualian tetapi sebagai hukum sejagat. Falsafah Barat melihatnya sebagai percanggahan, tetapi falsafah Timur, seperti yang terlihat dalam teori yin dan yang, menerima sebagai lumrah hakikat bahawa keharmonian atau saling melengkapi antara percanggahan tersirat dalam alam.

Naluri sebagai sumber cahaya, minda sebagai cermin

Dalam teori sifat semula jadi manusia Timur, orang yang menjelaskan peranan naluri dan minda dengan paling meyakinkan ialah Yi Yulgok: “Dalam segala fenomena, qi (氣, naluri) bergerak dan li (理, minda) menungganginya lalu terzahir.” Teori sifat semula jadi manusia yang hampir sama muncul di Barat hampir tiga abad kemudian. Russell mengungkapkan teori ini. Beliau berkata: “Minda bukan tuan kepada naluri, tetapi hanya hambanya.” “Minda tidak dapat menghapuskan naluri; ia hanya mengaturnya.” Freud juga mempunyai teori sifat semula jadi manusia yang serupa: “Minda (ego) memegang tali kekang kuda, tetapi kuda yang dinamakan naluri (id) boleh pada bila-bila masa memutuskan tali kekang itu lalu berlari.” Sifat semula jadi manusia ialah apa yang dimiliki sejak lahir, dan di dalamnyalah watak manusia berubah. Naluri menjadi sumber cahaya, dan minda menjadi cermin.

Ini menunjukkan bahawa dalam tindakan manusia, naluri memainkan peranan sumber cahaya, dan minda menerimanya lalu memainkan peranan cermin.³²⁰ Watak manusia, yang dianggap teras oleh teori sifat semula jadi manusia Timur, terbentuk melalui peranan naluri dan minda yang bergerak secara berkait. Pembahagian peranan, naluri sebagai sumber cahaya dan minda sebagai cermin, juga selaras dengan fakta saintifik yang terus didedahkan oleh ilmu perubatan moden. Ilmu perubatan moden juga menggunakan ungkapan yang serupa dari segi anatomi: “Otak baharu (minda) duduk di atas sistem limbik (naluri) seperti penunggang duduk di atas kuda tanpa tali kekang.”

Teori sifat semula jadi manusia Barat menegaskan bahawa minda manusia yang berfikir, iaitu otak baharu, akhirnya yang mencipta sejarah manusia. Ini ialah pengisytiharan yang sangat berkemungkinan menimbulkan salah faham tentang peranan otak baharu dan otak lama apabila membincangkan manusia. Mari kita teliti sekali lagi bahawa otak lama ialah sumber tindakan dan otak baharu hanya memainkan peranan mengaturnya. Terutamanya, jika kita memikirkan pembahagian peranan ini, iaitu sumber tindakan manusia hanya datang daripada otak lama, manakala otak baharu hanya memainkan peranan mengatur dengan membesarkan atau mengecilkannya, kita dapat menyentuh akar masalah ini.

Mengatakan bahawa otak baharu mencipta sejarah ialah pemikiran yang tidak lengkap, iaitu bahawa dalam hubungan minda-naluri, minda dapat menggantikan sepenuhnya peranan naluri. Namun tamadun Barat khususnya menegaskan bahawa minda, iaitu otak baharu, mempunyai autonomi dan mampu mencipta dunia baharu dan sifat manusia yang baharu. Kita harus mengakui bahawa kemungkinan manusia hanya dapat terbentang daripada apa yang kita bawa sejak lahir, iaitu hanya dalam batas naluri. Berusaha melangkaui batas ini, iaitu menumpukan perhatian hanya pada “keupayaan minda” sambil memandang rendah peranan asal naluri, ialah hakikat tamadun Barat. Ini boleh membawa kepada pengembaraan berisiko yang mengabaikan naluri, mempertaruhkan segala-galanya pada “minda yang Tuhan berikan hanya kepada manusia” dan berusaha merealisasikan utopia. Fenomena ini benar-benar berlaku dalam sejarah Barat, iaitu zaman ideologi abad ke-20 yang dicipta oleh Barat. Namun oleh sebab percubaan sedemikian mengabaikan sifat semula jadi manusia hingga ke tahap melampau, ia mudah mencetuskan tragedi yang mengabaikan etika.

Naluri difahami di Barat sebagai belenggu manusia (human bondage), dan di Timur sebagai qi (氣). Apabila Barat memahami naluri sebagai belenggu manusia, ia ingin percaya bahawa tanpa naluri, manusia dapat menggunakan mindanya dengan bebas dan mengejar kemungkinan yang tidak terbatas. Meninggalkan belenggu naluri dan menjadi bebas seperti Tuhan ialah impian orang Barat sejak zaman Yunani hingga kini. Matlamat hidup juga ialah menjadi bahagia, dan sejak Aristotle, orang Barat mentakrifkan keadaan bahagia tertinggi yang dapat dicapai manusia sebagai “menjadi bahagia seperti Tuhan”. Malah pada zaman Yunani dan Rom, perbezaan antara dewa dan manusia dianggap tidak besar, dan ada pula separuh dewa. Pada suatu ketika di zaman Rom, jika seseorang memberi kesaksian bahawa dia melihat jiwa seseorang naik ketika jenazahnya dibakar, orang itu dianggap sebagai dewa.

Sebaliknya, tamadun Timur tidak mengakui kewujudan Tuhan yang mencipta alam, dan berlandaskan falsafah yang mengakui alam, iaitu Dao (道) alam, sebagai nilai mutlak. Falsafah alam Timur, berbeza daripada Barat, memahami naluri sebagai sumber daya. Tanpa qi (氣), li (理) tidak dapat berfungsi. Tujuannya ialah menerima naluri sebagai sumber tindakan manusia, dan mencari di dalamnya kemungkinan yang terbuka kepada manusia. Dengan itu watak manusia terbentuk hanya di dalam sifat semula jadi manusia, iaitu hanya dalam batas naluri, menurut peranan minda. Berpendapat bahawa minda dapat dengan bebas meninggalkan naluri untuk mencari utopia ialah melakukan kesilapan asas tentang sifat semula jadi manusia.

Di Barat, pembahagian peranan antara minda dan naluri didekati secara berbeza daripada Timur. Dalam tamadun Tuhan, oleh sebab minda ialah kurniaan khas Tuhan kepada manusia, pembahagian bertentangan yang mengabaikan naluri tidak dapat dielakkan. Pembahagian peranan “minda di atas, naluri di bawah” ini membentuk arus utama tamadun Barat. Ia telah berterusan lebih dua ribu tahun. Namun pendirian bahawa minda dan naluri tidak dapat dipisahkan dan harus dilihat sebagai satu ialah sifat semula jadi manusia yang diandaikan oleh tamadun Timur, dan pendirian sebegini juga muncul di Barat. Tentu sahaja, pendapat yang paling terkenal bahawa keduanya harus dilihat sebagai satu ialah pendirian Spinoza pada abad ke-17: “Minda dan jasad ialah satu dan perkara yang sama.” Pendapat bahawa “psikologi dan fisiologi”, ungkapan lain bagi minda dan jasad, juga merupakan satu kesatuan terus didedahkan dalam buku-buku perubatan: “Psikologi dan fisiologi ialah kesatuan yang tidak dapat dipisahkan.” Keupayaan intelek juga tidak dapat keluar daripada batas fungsi fisiologi, keperluan dan emosi manusia.

Psikologi dan fisiologi juga tidak lain hanyalah kesatuan yang tidak dapat dipisahkan ³²¹

Dengan kata lain, keupayaan intelek tidak dapat tidak menuju ke arah yang sama dengan yang dituju oleh fungsi fisiologi, keperluan dan emosi, iaitu pemeliharaan diri dan penyesuaian kepada persekitaran. Namun bersama naluri, manusia mempunyai peranan minda. Spinoza menggunakan ungkapan belenggu manusia dalam erti bahawa jika manusia tidak dapat menggunakan mindanya, dia akan hidup seperti hamba naluri.

Manusia sentiasa tidak dapat tidak tunduk kepada keghairahan (Spinoza, Etika, IV, Prop. IV).

Spinoza mementingkan peranan teras keghairahan dalam sifat semula jadi manusia, tetapi pada masa yang sama mementingkan peranan yang dapat dimainkan oleh minda berkaitan dengan keghairahan. Beliau menganalisis bahawa minda mempunyai peranan, tetapi manusia tidak mengikut nasihat minda.

Keghairahan ialah sifat semula jadi manusia. Melalui keghairahan, manusia terus mengesahkan kewujudannya sendiri… Manusia tidak mengikut nasihat minda. (Spinoza, Etika, IV, Prop. XVIII)

Berbeza daripada realisme Spinoza yang menegaskan kaitan keghairahan-minda ini, tamadun Barat biasa memaksimumkan peranan minda. Dakwaan bahawa minda ialah sumber teori sifat semula jadi manusia, setelah bergabung dengan doktrin Kristian selepas Socrates, menguasai Zaman Pertengahan, dan pada zaman moden berkuasa di Barat melalui rasionalisme Descartes. Selangkah lagi ke hadapan, dakwaan ideologi bahawa minda ialah segala-galanya menjadi mungkin. Falsafah Barat awal zaman moden berada di tangan golongan yang dinamakan rasionalis. Rasionalis seperti Descartes mula menegaskan prinsip yang tertulis dalam Bible, iaitu bahawa minda diberikan oleh Tuhan kepada manusia, di luar agama melalui kaedah yang “saintifik dan rasional”. Hal ini mewujudkan tabiat di Barat untuk berfikir bahawa minda, terlepas daripada Tuhan, ialah subjek manusia.

Teori yang menentang golongan rasionalis ini dapat ditemui dalam empirisisme (Empiricism) British. Menurut pendirian golongan empiris, muncul fikiran bahawa bukan minda tetapi naluri yang menjadi subjek tindakan manusia. Seperti yang telah dinyatakan sebelum ini, Hume menegaskan bahawa “akal ialah, dan hanya patut menjadi, hamba kepada nafsu”. Sumber segala tindakan manusia berasal daripada naluri. Jika kita meneliti proses evolusi manusia, kita dapat memahami analisis ini dengan lebih mendalam. Dilihat begini, otak lama memainkan peranan sumber cahaya dan otak baharu memainkan peranan cermin. Jika demikian, sumber etika juga datang daripada naluri. Ini kerana jika naluri tidak mempunyai sumber sedemikian, etika tidak mungkin lahir. Dengan kata lain, teori bahawa minda bukan sumber cahaya tetapi cermin dijelaskan oleh analisis bahawa sumber etika terletak bukan pada minda tetapi pada perasaan. Fikiran bahawa minda ialah cermin telah diramalkan oleh beberapa pemikir dengan menggunakan pandangan jauh mereka. Spinoza, David Hume, Russell dan lain-lain memperlihatkan pandangan jauh sedemikian. Pada masa yang sama, pada zaman moden, dengan bantuan ilmu perubatan moden, penemuan saintifik penting bahawa minda dan naluri saling berkait terus menyusul.

Teori etika-perasaan Hume pada hakikatnya membentuk imbangan simetri kepada teori etika-minda Kant dalam teori sifat semula jadi manusia. Teori etika-perasaan Hume sehaluan dengan teori sifat semula jadi manusia Timur dan Barat. Bagi Hume, etika terbentuk sebagai cermin perasaan, tetapi bagi Kant, minda yang meninggalkan perasaan itu sendiri memainkan peranan membentuk moral dan etika sebagai sumber cahaya. Bagi Kant, moral menikmati “kebebasan” sepenuhnya yang terbebas daripada naluri. Hume menegaskan “kebebasan dalam naluri”, manakala Kant menegaskan “kebebasan yang meninggalkan naluri”. Malah pendirian Kant mendapat sokongan rasionalisme Barat lebih daripada teori Hume yang rumit. Kant, dengan minda menggantikan Tuhan, menegaskan bahawa moral tetap wujud dalam diri manusia melalui minda sebagai kewajipan yang tidak dapat dinafikan, seolah-olah diberikan oleh Tuhan. Beliau dinilai oleh golongan rasionalis Barat sebagai telah mencapai revolusi “Copernicus”.

Hume akhirnya dianggap sebagai pembelot oleh pemikir-pemikir utama Barat. Kedudukannya serupa dengan Spinoza. Buku Hume tentang agama, Dialog tentang Agama Alamiah (Dialogues Concerning Natural Religion), disembunyikan semasa hayatnya dan hanya diterbitkan selepas kematiannya (1779). Hume juga disyaki dari segi agama sebagai “bidaah”, dan kerana itu gagal memperoleh jawatan profesor falsafah. Abad ke-18, zaman Hume hidup, ialah zaman jenayah menghina Tuhan (瀆神罪, blasphemy) diiktiraf. Pada tahun 1697, empat belas tahun sebelum Hume dilahirkan, seorang pelajar berusia 20 tahun, Thomas Aikenhead, dihukum gantung di Edinburgh. Dia dihukum gantung setelah diketahui bahawa dia menyebut Nabi Muhammad dan memberitahu kawan-kawannya bahawa agama Barat, seperti doktrin Triniti, mempunyai sisi yang tidak masuk akal. Jenayah menghina Tuhan ialah pertuduhannya. Pendirian Hume bahawa naluri ialah sumber cahaya dan minda ialah cermin sukar diterima oleh pemikiran teosentrik yang mengutamakan minda, yang masih kukuh pada masa itu.

Teori sifat semula jadi manusia sebagai perubahan: pandangan Gaozi bahawa sifat manusia itu tidak baik dan tidak jahat, pandangan Mengzi bahawa ia baik, pandangan Xunzi bahawa ia jahat

Falsafah perubahan Timur berpunca daripada kosmologi “alam yang sentiasa berubah”, iaitu prinsip pemikiran Timur. Teori sifat semula jadi manusia Timur berasaskan falsafah perubahan: “Manusia dilahirkan dengan sifat semula jadi manusia yang sama, yang terdiri daripada naluri dan minda. Namun tindakan yang diungkapkannya selepas lahir, iaitu watak manusia, berbeza-beza.” Pandangan Timur bahawa sifat manusia itu tidak baik dan tidak jahat (Gaozi), bahawa ia baik (Mengzi) dan bahawa ia jahat (Xunzi) semuanya mengikut sistem ini. Yang penting ialah, sambil mengakui sifat semula jadi manusia yang tidak berubah, semuanya menumpukan perhatian pada pemupukan diri dan pendidikan kerana watak manusia yang berubah selepas lahir itulah yang penting. Teori-teori sifat semula jadi manusia ini mengikut falsafah alam yang dinamakan falsafah perubahan. Oleh sebab teori sifat semula jadi manusia Timur tidak digabungkan dengan agama dan tidak dikaitkan dengan teori kontrak sosial, ia, berbeza daripada teori sifat semula jadi manusia Barat purba dan moden, mempunyai daya ketahanan satu teori sifat semula jadi manusia yang berterusan dari zaman purba hingga zaman moden.

Gaozi (告子, 420–350 SM) ialah pemikir Timur pertama yang meninggalkan fikiran tentang sifat semula jadi manusia. Gaozi berpendapat bahawa manusia tidak berbeza daripada haiwan lain. Manusia dilahirkan dengan dua keinginan, iaitu selera makan dan nafsu seks. Pendiriannya ialah haiwan tidak mempunyai baik atau tidak baik, dan manusia juga tidak mempunyai baik atau tidak baik. Beliau menolak kedua-dua pandangan bahawa sifat manusia itu baik dan bahawa ia jahat. Beliau mengemukakan pandangan bahawa sifat manusia itu tidak baik dan tidak jahat (性無善惡論):

Gaozi berpendapat bahawa sifat semula jadi manusia tidak terbahagi kepada baik (善) dan tidak baik (不善). Beliau menegaskan bahawa ini sama seperti air yang tidak terbahagi kepada timur dan barat. (Mengzi 6A:2)

Buku-buku Gaozi yang merenungkan sifat semula jadi manusia tidak diwarisi oleh generasi kemudian. Apa yang dipetik dalam buku Mengzi ialah segala-galanya yang kita ketahui tentang pandangan Gaozi mengenai sifat semula jadi manusia. Buku Mengzi, Mengzi, bab 6, bahagian “Gaozi” (告子), mengandungi pelbagai penjelasan tentang sifat semula jadi manusia. Falsafah Gaozi bahawa sifat manusia itu tidak baik dan tidak jahat (性無善惡論), bergantung pada tafsiran, menyerupai pandangan kertas kosong Aristotle atau Locke. Namun di Timur, tiada sesiapa yang mengembangkan pandangan Gaozi tentang sifat semula jadi manusia ini untuk digunakan dalam teori pembaharuan sosial mereka sendiri. Pandangan Gaozi ini mengikut bukan falsafah kewujudan tetapi falsafah perubahan Timur. Jika demikian, besar kemungkinan Gaozi juga mengemukakan teori sifat semula jadi manusia yang menganggap baik dan jahat tidak ditentukan oleh sifat semula jadi manusia, dan menekankan asuhan watak manusia yang berubah selepas lahir. Inilah perbezaan asas antara falsafah kertas kosong Barat dan falsafah Gaozi bahawa sifat manusia itu tidak baik dan tidak jahat. Itulah perbezaan antara falsafah kewujudan dan falsafah perubahan.

Selepas Gaozi, pemikiran para pemikir lebih menjurus kepada pandangan bahawa sifat manusia mempunyai baik atau jahat berbanding pandangan bahawa ia tidak baik dan tidak jahat. Ia terbahagi kepada pandangan Mengzi bahawa sifat manusia itu baik dan pandangan Xunzi bahawa ia jahat. Namun pandangan Timur tentang kebaikan dan kejahatan sifat manusia tidak terhenti pada falsafah kewujudan yang menganggap manusia terikat pada sifat semula jadinya. Kedua-duanya mendekatinya melalui falsafah perubahan: walau bagaimanapun sifat semula jadinya, manusia mesti berusaha sedaya upaya untuk “asuhan” watak manusia. Mengzi dan Xunzi tidak berbeza dalam menjadikan asuhan watak manusia sebagai matlamat akhir, dan jika ditelusuri ke belakang, bagi Konfusius, guru kepada kedua-duanya, ia juga kekal sebagai matlamat teras yang sama tanpa berubah. Dilihat dari sudut ini, pandangan Gaozi bahawa sifat manusia itu tidak baik dan tidak jahat, dari sudut falsafah perubahan, juga boleh dianggap tidak berbeza daripada pandangan Mengzi bahawa ia baik atau pandangan Xunzi bahawa ia jahat, dari segi menumpukan perhatian pada asuhan watak manusia.

Mengzi (372–289 SM), berbeza daripada pendirian Gaozi, menetapkan bahawa terdapat perbezaan antara manusia dan haiwan. Manusia tidak sama dengan air. Manusia terbahagi bukan kepada timur dan barat, tetapi kepada atas dan bawah. Beliau berhujah bahawa jika manusia tidak membezakan baik dan tidak baik, etika seperti perikemanusiaan dan keadilan (仁義) akan runtuh:

Manusia mempunyai hati yang tidak sanggup melihat penderitaan orang lain··· Hati yang berbelas kasihan ialah benih perikemanusiaan (仁), hati yang berasa malu ialah benih keadilan (義), hati yang mengalah ialah benih adab (禮), dan hati yang membezakan betul dan salah ialah benih kebijaksanaan (知). Manusia mempunyai empat benih ini, sama seperti kita mempunyai empat anggota badan (Mengzi 2A:6)

Inilah inti pandangan Mengzi bahawa sifat semula jadi manusia itu baik (性善說). Beliau menerangkan bahawa perikemanusiaan, keadilan, adab dan kebijaksanaan terzahir daripada empat hati: hati yang berbelas kasihan (惻隱之心), hati yang berasa malu (羞惡之心), hati yang mengalah (辭讓之心) dan hati yang mengetahui betul dan salah (是非之心). Di Barat, Rousseau juga mengemukakan pandangan bahawa sifat manusia itu baik, tetapi beliau mencari punca kerosakan manusia pada tamadun atau institusi dan cuba membetulkannya melalui pembaharuan sosial. Beliau menegaskan: “Manusia pada asalnya dilahirkan baik. Namun masyarakat merosakkan manusia.” Jika Rousseau mencari masalah di luar, Mengzi mencarinya di dalam. Mengzi melihat halangan kepada kebaikan sifat manusia pada persekitaran luaran individu atau kekurangan pendidikan, dan mencari penyelesaiannya dalam usaha dan pemupukan diri. Mengzi menerangkan bahawa manusia dilahirkan dengan etika. Setiap orang mempunyai hati yang ingin menolong apabila melihat orang dalam kesusahan, dan ingin membetulkan keadaan apabila melihat orang ditimpa malang. Mengzi berpendapat bahawa etika ini boleh muncul atau tersembunyi bergantung pada keadaan seperti pendidikan. Beliau menegaskan bahawa sebagaimana hasil tanaman berbeza menurut tahun yang subur dan tahun kemarau, begitu juga moral manusia boleh muncul atau tersembunyi melalui pendidikan. Kesimpulan pandangan Mengzi bahawa sifat manusia itu baik ialah manusia harus diasuh dengan baik, sebagaimana alam menemui tahun yang subur.

Xunzi (310–235 SM) menyatakan pendiriannya dalam bukunya Xunzi, bab 23, “Sifat Manusia Itu Jahat”. Yang penting dalam pandangan Xunzi bahawa sifat manusia itu jahat ialah manusia dilahirkan dengan tabiat semula jadi yang, jika dibiarkan sebagaimana adanya, menyukarkan kehidupan bermasyarakat:

Sifat semula jadi manusia itu jahat. Unsur yang baik dibentuk kemudian… Jika hanya mengikut sifat semula jadi dan bertindak menurut perasaan sahaja, akhirnya akan terbentuk masyarakat ganas yang saling bergaduh dan merampas. Oleh itu undang-undang dan etika diperlukan. Melalui etika dan undang-undang, manusia saling mengalah dan mematuhi norma, maka masyarakat yang stabil dapat dibentuk (Xunzi 23:1)

Inilah inti pandangan Xunzi bahawa sifat manusia itu jahat, dan akarnya ialah melihat sifat semula jadi manusia sebagaimana adanya dalam keadaan alamiah. Tabiat semula jadi ini dibawa sejak lahir oleh pemimpin (junzi, 君子) dan peserta (xiaoren, 小人) sama sahaja, dan tidak dapat dielakkan oleh mana-mana manusia:

Sifat semula jadi ialah apa yang dibawa sejak lahir. Sifat semula jadi tidak dapat diubah dengan belajar, dan tidak dapat diubah dengan bekerja. Etika dan undang-undang ialah hasil pencapaian orang bijaksana (聖人). Semua itu dibentuk dengan belajar dan dibentuk dengan mengubah (Xunzi 23:5)

Maka semua manusia mengejar kepentingan diri sendiri, dan jika dibiarkan tanpa kawalan, ada kemungkinan ia merebak menjadi pergaduhan dalam masyarakat. Kecenderungan untuk mengikut ketamakan dibawa sejak lahir oleh pemimpin dan peserta sama sahaja. Matlamat Xunzi ialah mengasuhnya supaya membantu memelihara ketertiban sosial. Di Barat, Hobbes, sambil mengemukakan pandangan bahawa sifat manusia itu jahat, menggunakan ungkapan “manusia ialah serigala kepada manusia” bagi manusia yang bergaduh demi kepentingan diri. Ungkapan “manusia ialah serigala kepada manusia” berasal daripada pepatah Latin “Homo homini lupus est”. Ia mula-mula digunakan oleh penulis drama Rom purba Plautus (Plautus), dan merupakan ungkapan yang mendedahkan hakikat masyarakat manusia dengan dingin. Hobbes mengemukakan penyelesaian sosial: oleh sebab keadaan alamiah sama dengan keadaan anarki atau keadaan perang, seorang raja mutlak yang memiliki kuasa yang kuat diperlukan.

Jika Hobbes mencari penyelesaian di luar, Xunzi mengemukakan penyelesaian di dalam. Xunzi menekankan bahawa oleh sebab manusia sejak lahir mempunyai keinginan yang mementingkan diri, keinginan itu harus dihaluskan melalui usaha individu dan pendidikan supaya, antara pemimpin dan peserta, seseorang menjadi seperti pemimpin. Pandangan Xunzi bahawa sifat manusia itu jahat tidak mengandungi fikiran bahawa sifat semula jadi manusia mesti diperbetulkan. Tujuannya ialah melihat manusia secara semula jadi sebagaimana adanya, lalu mengurusnya untuk mengasuh watak manusia supaya berguna kepada masyarakat.

Teori sifat semula jadi manusia Gaozi, Mengzi dan Xunzi bersifat falsafah perubahan. Dalam hal ini, titik permulaannya berbeza daripada teori sifat semula jadi manusia Barat yang ontologis. Falsafah perubahan Timur sukar difahami. Maksudnya, dari segi naluri manusia adalah sama, tetapi menurut usaha minda, timbul perbezaan dalam tindakan yang menzahirkan naluri. Mereka berpendapat bahawa pemimpin dan peserta tidak berbeza dari segi sifat semula jadi manusia, tetapi timbul perbezaan dalam watak manusia yang terzahir dalam tindakan, menurut apa yang dipelajari selepas lahir.

Orang bijaksana (聖人) juga, dari segi sifat semula jadi, tidak berbeza daripada rakyat biasa. Mereka berbeza dalam tindakan. (Xunzi 23:5)

Mengzi dan Xunzi kedua-duanya pemikir aliran Konfusius. Guru mereka, Konfusius, telah pun meletakkan asas falsafah mereka dengan mengemukakan teori sifat semula jadi manusia yang serupa.

Dari segi sifat semula jadi, semua manusia hampir serupa. Namun dalam tindakan, manusia memperlihatkan perbezaan yang besar. (Analek 17:2)

Dalam teori sifat semula jadi manusia Timur yang mengikut falsafah perubahan, teori kontrak sosial berdasarkan sifat semula jadi manusia yang ontologis seperti di Barat tidak perlu muncul. Teori sifat semula jadi manusia Hobbes, Locke dan Rousseau berpendapat bahawa manusia dilahirkan sedemikian dan tidak berubah, lalu berdasarkan hal itu mengemukakan teori kontrak sosial yang mengutamakan institusi dan undang-undang. Dan menurut teori kontrak sosial yang mereka kemukakan, manusia dinilai dari segi baik dan jahat.

Teori sifat semula jadi manusia Gaozi, Mengzi dan Xunzi menumpukan perhatian pada bahagian watak manusia yang berubah, iaitu walaupun manusia dilahirkan dengan sifat semula jadi manusia, menjadi manusia yang bagaimana dia selepas lahir itu berubah-ubah. Menurut usaha sendiri, manusia berubah menjadi orang yang mempunyai watak yang berguna kepada masyarakat atau orang yang mempunyai watak yang tidak berguna kepada masyarakat. Pandangan Mengzi bahawa sifat manusia itu baik atau pandangan Xunzi bahawa ia jahat bukanlah penjelasan ontologis bahawa manusia itu baik atau jahat.³²² Ia hanyalah ungkapan bahawa secara takdir dan secara semula jadi manusia memang begini. Penjelasan bahawa sifat semula jadi manusia telah ditetapkan sebagai baik tanpa berubah bukanlah teras falsafah Mengzi. Begitu juga, fikiran bahawa sifat semula jadi manusia telah ditetapkan sebagai jahat tanpa berubah bukanlah teras falsafah Xunzi. Mengzi dan Xunzi berpendapat bahawa manusia, sama ada dilahirkan dengan sifat yang baik atau jahat, ditakdirkan untuk menimbulkan masalah dalam kehidupan bermasyarakat. Teras falsafah Mengzi ialah walaupun dilahirkan baik, seseorang boleh menerima pengaruh buruk dalam kehidupan bermasyarakat selepas lahir, maka dia mesti melatih dirinya dengan baik dan menerima pendidikan supaya bahagian yang baik itu terus berkembang. Pandangan Xunzi bahawa sifat manusia itu jahat juga merupakan sistem falsafah yang bertujuan melatih dengan baik sifat mementingkan diri yang kuat menurut etika dan undang-undang supaya manusia memiliki watak yang baik. Bagi Mengzi dan Xunzi, terasnya bukan sifat semula jadi manusia, tetapi asuhan watak manusia.

Dalam pandangan Mengzi bahawa sifat manusia itu baik dan pandangan Xunzi bahawa ia jahat, yang penting ialah induksi yang berakhir pada etika. Dalam falsafah kewujudan Barat, yang penting ialah baik atau jahatnya sifat manusia mempunyai kepentingan deduktif yang tidak berubah. Dalam pandangan Hobbes bahawa sifat manusia itu jahat, yang penting ialah institusi dan sistem yang membolehkan individu menyerahkan haknya kepada raja, manakala pandangan Rousseau bahawa ia baik menumpukan perhatian pada pembentukan institusi dan undang-undang yang memastikan kehendak umum. Oleh itu teras sistem Barat ialah sifat semula jadi manusia yang ontologis, sama ada jahat atau baik, mesti dikawal dengan undang-undang dan institusi. Sebaliknya, dalam falsafah perubahan Timur, baik atau jahatnya sifat manusia mempunyai kepentingan perubahan yang induktif. Yang penting bukanlah undang-undang yang normatif, tetapi etika yang memujuk.

Dilihat dari sudut ini, teori sifat semula jadi Timur bersifat teori kemenjadian. Pandangan Mengzi bahawa sifat manusia itu baik dan pandangan Xunzi bahawa ia jahat sama-sama menumpukan perhatian pada menghasilkan asuhan watak manusia. Terhadap persoalan sama ada manusia dilahirkan dengan “sifat semula jadi manusia yang tetap” (fixed human nature), jawapan teori sifat semula jadi manusia Timur adalah jelas. Sifat semula jadi manusia mengandungi kedua-dua yang baik dan yang jahat. Dengan kata lain, manusia dilahirkan dengan sifat mementingkan diri yang kuat dan sifat altruistik yang lemah. Bagi Timur, seperti yin dan yang, naluri manusia ini, iaitu otak lama, dilahirkan dengan kedua-dua kemungkinan. Yang penting ialah selepas lahir, otak baharu mengurus sifat semula jadi manusia yang bersifat yin-yang ini dan membentuk watak manusia dengan mengarahkannya kepada kepentingan diri yang tercerah.

Apabila melihat orang yang berwatak baik, berusahalah untuk menjadi sepertinya; apabila melihat orang yang berwatak buruk, renungilah diri sendiri dan berusahalah supaya tidak menjadi sepertinya (Analek 4:17)

Xunzi juga menyatakan pendapat yang serupa. Setiap orang boleh menjadi orang bijaksana. Yang penting ialah dia sendiri mesti menghendakinya, dan etika serta undang-undang dapat membantunya. Pemupukan watak menjadi matlamat.

Orang di jalanan pun boleh menjadi orang bijaksana. Dia boleh menjadi demikian melalui etika dan undang-undang yang telus (Xunzi 23:11)

Di Timur, walaupun pandangan tentang sifat semula jadi berbeza, semuanya sepakat bahawa matlamat asuhan watak manusia mesti dikejar dalam batas itu. Namun teori sifat semula jadi Barat digunakan untuk menuju matlamat yang telah ditetapkan, iaitu diterapkan pada teori kontrak sosial. Pandangan Barat bahawa sifat manusia itu jahat digunakan untuk mengiktiraf kewibawaan raja, pandangan kertas kosong digunakan untuk meluaskan liberalisme, dan pandangan bahawa sifat manusia itu baik digunakan untuk menuju kedaulatan rakyat. Demikianlah teori sifat semula jadi Timur dan Barat memperlihatkan perbezaan hakiki dari segi tujuan dan matlamatnya. Oleh itu teori sifat semula jadi Timur boleh dilihat sebagai teori kemenjadian (Becoming) dan bersifat induktif. Sebaliknya, sifat semula jadi manusia Barat boleh dilihat sebagai teori kewujudan (Being) dan bersifat deduktif.

Diulangi sekali lagi, penekanan teori sifat semula jadi manusia Mengzi dan Xunzi bukan pada falsafah kewujudan tentang sifat yang baik atau jahat, tetapi pada mengasuh watak manusia yang betul melalui falsafah perubahan dalam batas sifat semula jadi yang dibawa sejak lahir. Teori sifat semula jadi manusia Timur bertujuan mengakui sifat semula jadi manusia yang dibawa sejak lahir, mengurusnya dalam batas itu dengan etika dan undang-undang, dan memupuk watak manusia yang betul demi manfaat masyarakat. Ia ialah teori sifat semula jadi manusia yang tidak dipengaruhi oleh agama atau teori metafizik, dan diterapkan tanpa berubah di Timur dari zaman purba hingga zaman moden.

3) Pengurusan sifat semula jadi manusia: kebebasan dalam takdir di Timur lawan pertentangan determinisme dan kehendak bebas di Barat

Di bumi ini terdapat pokok yang tidak terhitung banyaknya. Sebatang pokok mempunyai banyak daun. Namun setiap daun berbeza bentuknya. Di dunia ini tiada sepasang daun pun yang sama. Manusia di bumi kini juga melebihi 8 bilion orang. Mereka masing-masing hidup dengan watak yang berbeza. Di bumi ini tiada sepasang manusia pun yang menjalani hidup dengan watak yang sama. Maka kita sampai pada kesimpulan bahawa manusia dilahirkan dengan sifat semula jadi yang sama, tetapi semuanya hidup dengan watak yang berbeza. Tamadun Timur berpendapat bahawa sifat semula jadi manusia dibawa sejak lahir, tetapi watak manusia dibentuk selepas lahir. Namun watak manusia tidak bebas daripada sifat semula jadi. Ia bergerak dalam batas “interaksi antara sifat mementingkan diri yang kuat dan sifat altruistik yang lemah” yang terdapat dalam sifat semula jadi. Dan dalam batas itu, watak manusia yang bagaimana dapat dimiliki bergantung sepenuhnya pada individu. Manusia yang dilahirkan dengan sifat semula jadi “naluri sebagai sumber cahaya, minda sebagai cermin” ini menikmati “kebebasan dalam takdir”.

Semua manusia akhirnya dilahirkan dalam batas sifat semula jadi manusia yang sama. Tentu sahaja, dalam sifat semula jadi manusia terdapat perbezaan dalam kekuatan pelbagai keghairahan yang mengawal kita, dan perbezaan dalam saiz relatif sifat mementingkan diri dan sifat altruistik. Namun sukar dinafikan bahawa kita dilahirkan dengan sifat mementingkan diri yang kuat, sifat altruistik yang lemah, dan keghairahan untuk menguasai orang lain. Sebagai contoh, bagi orang yang dilahirkan dengan keghairahan yang besar untuk menguasai orang lain pun, ke arah mana naluri ini diungkapkan bergantung semata-mata pada pendidikan dan usahanya sendiri. Jika diminta menamakan dua orang yang memainkan peranan penting dalam Perang Dunia Kedua, Churchill dan Hitler akan disebut. Kedua-duanya dilahirkan dengan sifat semula jadi yang jarang ditemui, iaitu keghairahan yang kuat untuk meluaskan penguasaan. Namun seorang menjadi tokoh yang dihormati sejarah, dan seorang lagi dianggap hampir gila. Ini kerana bukan sifat semula jadi, tetapi persekitaran dan usaha mereka sendiri yang memisahkan kedua-duanya. Akhirnya bukan sifat semula jadi manusia, tetapi watak manusia yang menentukan peribadi seseorang, dan menjadi faktor yang menentukan penilaian yang diterimanya dalam sejarah.

Tamadun manusia bermula daripada sifat mementingkan diri yang tersirat dalam sifat semula jadi manusia. Namun jika sifat mementingkan diri ini tidak diurus, tamadun tidak dapat dikekalkan. Etika Timur dan hukum agama Barat bermula untuk mengurus sifat mementingkan diri dalam sifat semula jadi manusia. Tamadun Barat bermula dengan undang-undang dan etika sebagai kurniaan Tuhan kepada manusia. Sepuluh Perintah Musa dan etika kasih kepada sesama manusia ajaran Yesus kedua-duanya datang daripada Tuhan. Timur pula menerangkan undang-undang dan etika sebagai berpunca daripada sifat semula jadi manusia. Jika sifat semula jadi manusia dibiarkan sebagaimana adanya, pertelingkahan dan persaingan dalam masyarakat manusia tidak dapat dielakkan. Sifat mementingkan diri ialah bahagian yang paling kuat dalam sifat semula jadi manusia. Dan sifat mementingkan diri ialah penggerak masyarakat manusia. Oleh itu fikirannya ialah membuat undang-undang dan etika untuk mengurus masyarakat manusia. Yang penting di sini ialah undang-undang dibuat bukan oleh Tuhan tetapi oleh manusia, maka akhirnya mudah menimbulkan masalah; oleh itu tamadun Timur menjadikan etika, konsep yang lebih tinggi daripada undang-undang, lebih penting daripada undang-undang. Konsep pusat Daodejing dan Analek ialah etika. Jika tamadun Timur dan Barat dibandingkan, di Timur tersemat fikiran untuk mengutamakan etika yang dilambangkan oleh Dao (道) berbanding hukum agama yang dilambangkan oleh Tuhan. Etika ditetapkan bukan oleh perintah Tuhan, tetapi oleh prinsip pemeliharaan diri dalam masyarakat manusia untuk mengurus sifat semula jadi manusia.

Dengan meneliti pandangan Mengzi dan Xunzi tentang kebaikan dan kejahatan sifat manusia, kita dapat melihat bahawa destinasi akhir perbincangan mereka tentang sifat semula jadi manusia ialah pendidikan watak manusia. Pandangan Mengzi bahawa sifat manusia itu baik dan pandangan Xunzi bahawa ia jahat bukan bertujuan membina teori kontrak sosial, tetapi menumpukan perhatian pada pendidikan etika. Buku-buku Mengzi dan Xunzi kedua-duanya menumpukan perhatian bukan pada mentakrifkan sifat semula jadi manusia itu begini, tetapi pada bagaimana manusia yang memiliki sifat sedemikian dapat dibentuk, melalui pendidikan, untuk memiliki watak yang baik. Dalam hal ini, Mengzi dan Xunzi kedua-duanya menyerupai guru mereka, Konfusius. Ini kerana Konfusius, tanpa membincangkan sifat semula jadi manusia, menumpukan perhatian pada asuhan watak manusia.

Mereka menumpukan perhatian pada mengemukakan perikemanusiaan, keadilan, adab dan kebijaksanaan sebagai matlamat watak yang harus dimiliki manusia. Hal ini menyerupai falsafah yang dihasilkan oleh Barat ketika melalui zaman Pencerahan dan memikirkan sifat semula jadi manusia. Khususnya, ia sama dengan falsafah Benjamin Franklin. Franklin, setelah meneliti metafizik Barat, sampai pada kesimpulan bahawa perbahasan metafizik tidak banyak bermakna. Dan beliau menulis bahawa yang penting dalam menjalani hidup ialah apa yang sentiasa diutamakan manusia, iaitu hubungan antara manusia: timbang rasa terhadap orang lain, keikhlasan, kerajinan, kejujuran dan sebagainya.

Dalam erti kata ini, boleh dianggap bahawa perbincangan Timur tentang sifat semula jadi manusia telah pun meninggalkan metafizik dan mendekati aspek konkrit “watak manusia”. Yang penting ialah watak manusia terbentuk daripada persetujuan antara sifat semula jadi dan minda, iaitu watak dilihat sebagai apa yang dihasilkan oleh minda apabila mendekati sifat semula jadi. Dari sudut ini, pandangan etika apriori Mengzi boleh dilihat sebagai mengajarkan sifat altruistik yang terdapat dalam naluri. Dalam hal ini, sifat apriori Mengzi mempunyai makna penting bahawa ia bersandar pada naluri. Namun hakikat bahawa Mengzi hanya mengutamakan sifat altruistik yang lemah dalam naluri dan bukan sifat mementingkan diri yang kuat mungkin merupakan usahanya sendiri demi pembentukan muktamad watak manusia. Namun pengabaiannya terhadap sifat mementingkan diri yang kuat mengundang kritikan daripada pandangan Xunzi bahawa sifat manusia itu jahat. Dan Xunzi, yang menumpukan sepenuh perhatian pada sifat mementingkan diri yang kuat sehingga mengabaikan sifat altruistik yang lemah, boleh dikritik oleh pengikut Mengzi. Oleh sebab sifat altruistik juga merupakan sebahagian daripada naluri, fikiran Xunzi bahawa segala etika timbul selepas lahir kurang mengambil kira sifat apriori. Namun harus diperhatikan bahawa pemikiran Mengzi dan Xunzi kedua-duanya bertujuan membentuk watak melalui peranan naluri dan minda yang saling melengkapi. Jika teori sifat semula jadi manusia Barat akhirnya berkembang menjadi teori kontrak sosial atau undang-undang dan institusi, teori sifat semula jadi manusia Timur boleh dianggap akhirnya berkembang menjadi teori watak manusia, iaitu etika politik dan ekonomi politik.

Undang-undang dan etika akhirnya berpunca daripada sifat semula jadi manusia. Falsafah Xunzi tentang sifat semula jadi manusia yang telah kita teliti sebelum ini mengungkapkannya dengan baik: “Jika hanya mengikut sifat semula jadi dan bertindak menurut perasaan sahaja, akhirnya akan terbentuk masyarakat ganas yang saling bergaduh dan merampas. Oleh itu undang-undang dan etika diperlukan.” “Sifat semula jadi ialah apa yang dibawa sejak lahir. Sifat semula jadi tidak dapat diubah dengan belajar, dan tidak dapat diubah dengan bekerja. Etika dan undang-undang dibuat oleh orang bijaksana (聖人).” ³²³

Jika kita menghuraikan hubungan antara teori sifat semula jadi dan teori asuhan dengan cara Timur, masalah “determinisme dan kehendak bebas” yang begitu membelenggu Barat akan hilang. Tamadun Tuhan, kerana mempercayai bahawa Tuhan mencipta manusia dan memelihara urusan manusia, menimbulkan sendiri masalah yang sukar antara “determinisme dan kehendak bebas”. Sifat semula jadi manusia ialah bahagian yang sepadan dengan determinisme. Asuhan ialah bahagian yang sepadan dengan kehendak bebas. Akhirnya manusia memerlukan kedua-dua sifat semula jadi dan asuhan. Sifat semula jadi tidak dapat dielakkan kerana kita memang dilahirkan dengannya. Namun menjadikan sifat semula jadi itu berguna dalam kehidupan bermasyarakat ialah peranan asuhan. Dengan teori pertentangan yang tersirat dalam tamadun Tuhan Barat, masalah determinisme dan kehendak bebas sukar diselesaikan. Jika mengikut fikiran bahawa Tuhan menentukan segala-galanya, ini menyokong determinisme. Namun jika peranan minda manusia ditekankan, ini menyokong kehendak bebas. Kesukaran ini timbul daripada pendirian bahawa salah satu daripada keduanya mesti dipilih. Namun jika mengikut teori keharmonian yang tersirat dalam tamadun Dao (道) Timur, masalah ini mudah diselesaikan. Jika kita berfikir bahawa determinisme dan kehendak bebas kedua-duanya diperlukan, masalah ini hilang. Otak lama ialah determinisme, dan otak baharu ialah kehendak bebas. Oleh itu, hanya dengan mempertimbangkan kedua-duanya serentak teka-teki sifat semula jadi manusia dapat diselesaikan. Namun ada satu syarat: otak baharu bebas dalam kerangka otak lama. Dengan kata lain, konsep kebebasan dalam takdir terbukti.

Persoalan mengapa tamadun Timur begitu mengutamakan pendidikan juga mudah diselesaikan. Usaha diri dan pendidikan menjadi tugas mutlak dan genting yang wajib dilaksanakan oleh manusia setelah dilahirkan. Oleh itu, dalam tamadun Dao, pendidikan dilaksanakan hampir dua ribu tahun lebih awal daripada tamadun Tuhan. Kisah ibu Mengzi pada abad ke-4 SM yang bersusah payah berpindah rumah tiga kali demi pendidikan anaknya ialah kisah yang diketahui oleh semua ibu bapa.

Pada zaman teosentrik seribu tahun Zaman Pertengahan, segala-galanya tertulis dalam Bible, dan melaksanakannya dengan baik untuk masuk syurga ialah matlamat tertinggi. Tiada keperluan untuk mempelajari apa-apa selain Bible. Pendidikan yang menguasai seribu tahun Zaman Pertengahan ialah falsafah skolastik, iaitu pengajian Bible. Ia bukan pendidikan tentang kebijaksanaan, tetapi tentang pengetahuan. Selama hampir seribu tahun, Barat hanya menerbitkan buku tentang agama dan Tuhan. Buku yang terlepas daripada agama mula-mula diterbitkan pada abad ke-14 ketika Renaissance. Oleh itu, dalam minat terhadap asuhan watak, Timur dan Barat berbeza dua ribu tahun. Di Barat, minat terhadap pendidikan kebangsaan yang berpusatkan asuhan watak benar-benar bermula pada abad ke-18 hingga ke-19 di bawah pengaruh Locke, Rousseau dan lain-lain. Analek Konfusius pada abad ke-6 SM keseluruhannya ialah buku tentang asuhan watak. Ia menumpukan perhatian pada pembentukan pemimpin (君子). Pandangan Mengzi dan Xunzi tentang kebaikan dan kejahatan sifat manusia adalah seperti prakata kepada asuhan watak. Teori sifat semula jadi manusia mereka hanya berperanan seperti buku panduan permulaan untuk menumpukan perhatian pada pembentukan pemimpin melalui asuhan watak.

Dalam tamadun Timur, pandangan bahawa sifat manusia itu baik dan pandangan bahawa ia jahat tersusun dalam fikiran orang ramai sebagai “pandangan bahawa sifat manusia mempunyai baik dan jahat”, iaitu sifat semula jadi manusia mengandungi kedua-dua sifat mementingkan diri dan sifat altruistik. Namun tamadun Barat menempuh jalan yang lain. Pandangan Hobbes bahawa sifat manusia itu jahat ialah teras teori kontrak sosialnya, maka ia tidak dapat diharmonikan atau diubah suai. Oleh sebab ia bertujuan menyokong pemerintahan beraja, apabila pemerintahan beraja runtuh, pandangannya itu kehilangan asas sokongannya. Teori kerajaan bebas Locke juga berasaskan pandangan kertas kosong. Ia ialah teori yang hanya dapat bertahan jika pemimpin dan peserta sama-sama dapat mengesahkan kehendak bebas mereka melalui pendidikan. Tanpa kehendak bebas yang apriori, ia menjadi dakwaan yang tidak dapat bertahan. Pandangan Rousseau bahawa sifat manusia itu baik menjadi teori yang menegaskan bukan pemerintahan beraja tetapi kedaulatan rakyat. Namun jika “kehendak umum” (General Will) yang ditegaskannya tidak dapat bertahan, teori kontrak sosialnya dan pandangannya bahawa sifat manusia itu baik juga runtuh. Terutamanya, dengan menggabungkan fikiran yang tidak mengiktiraf harta persendirian dengan pandangan bahawa sifat manusia itu baik, pandangannya meninggalkan ruang untuk bergabung dengan totalitarianisme melalui kedaulatan rakyat. Inilah fikiran yang digunakan secara aktif oleh pemimpin Barat pada zaman ideologi.

Yang penting ialah dalam kalangan pemikir Barat, khususnya mereka yang membincangkan sifat semula jadi manusia, tiada seorang pun yang menumpukan perhatian pada matlamat asuhan watak manusia. Begitu juga Locke dan Rousseau: mereka menghendaki pendidikan bukan untuk mengasuh etika, tetapi untuk menegaskan kehendak bebas atau kehendak umum yang mereka kemukakan. Diulangi sekali lagi, pemikir-pemikir Timur, walaupun berbeza pendapat tentang sifat semula jadi manusia, iaitu Konfusius, Mengzi dan Xunzi, semuanya sependapat bahawa matlamat akhirnya ialah asuhan watak manusia yang berpusatkan etika.

Dilihat dari sudut watak manusia yang dikejar oleh tamadun Timur, masalah sifat semula jadi dan asuhan yang masih membelenggu Barat juga hilang. Terdapat banyak perbahasan tentang yang mana lebih penting antara sifat semula jadi (nature) dan asuhan (nurture). Menurut teori sifat semula jadi manusia Timur, kita dapat menyusun fikiran kita tentang sifat semula jadi dan asuhan. Setiap manusia dilahirkan dengan sifat mementingkan diri yang kuat dan sifat altruistik yang lemah. Disebabkan sifat mementingkan diri yang kuat, setiap orang menghendaki kekayaan dan kuasa. Inilah naluri pemeliharaan diri yang ingin menjaga kepentingan sendiri. Betapa keras pun kita berusaha, manusia generasi berikutnya tetap dilahirkan dengan sifat mementingkan diri yang kuat dan sifat altruistik yang lemah yang sama. Dan betapa keras pun kita berusaha, kita tidak dapat membentuk masyarakat yang bergerak dengan sifat altruistik. Inilah sifat semula jadi manusia.

Maka bagaimanakah asuhan berfungsi? Asuhan berfungsi dalam kemungkinan sifat semula jadi manusia. Tugas asuhan ialah, melalui usaha, memupuk sifat altruistik serta mempelajari dan membiasakan cara mengawal sifat mementingkan diri. Manusia mempunyai sifat mementingkan diri yang kuat dan sifat altruistik yang lemah. Dia mesti menggunakan sifat altruistik supaya kepentingannya sendiri dapat bertahan lama. Sifat altruistik mesti menjadi kepentingan diri yang tercerah. Di sinilah peranan asuhan. Dari segi perubatan, sifat semula jadi ialah otak lama. Asuhan ialah otak baharu. Kedua-duanya bersambung. Inilah fenomena yang dalam ilmu perubatan dinamakan “ensefalisasi”. Bersambung bermaksud sifat semula jadi dan asuhan berfungsi secara saling melengkapi. Melalui usaha sifat semula jadi dan asuhan yang saling melengkapi, sifat mementingkan diri mesti dihalang daripada membesar tanpa batas menjadi ketamakan. Untuk itu, kita mesti sedar akan sifat altruistik. Dengan cara inilah watak manusia yang baik berkembang. Sifat mementingkan diri yang sedar akan sifat altruistik menjadi kepentingan diri yang tercerah. Inilah syarat wajib bagi seorang pemimpin.

Jika kita mengetepikan pandangan kertas kosong, semua manusia dilahirkan dengan satu sifat semula jadi manusia. Sifat mementingkan diri yang kuat dan sifat altruistik yang lemah tersirat dalam sifat semula jadi manusia. Bergantung pada cara keduanya diatur, manusia terbahagi kepada pemimpin dan peserta. Dalam masyarakat manusia terbentuk dua jenis kumpulan manusia, iaitu pemimpin dan peserta. “Satu sifat semula jadi manusia dan dua kumpulan manusia”: inilah unsur yang sama dalam susunan masyarakat Timur dan Barat. Timur membezakan mereka sebagai pemimpin dan peserta. Sesiapa pun boleh menjadi pemimpin, dan sesiapa pun boleh menjadi peserta. Kedua-duanya ialah rakan. Jika satu kumpulan tiada, kumpulan yang lain juga hilang. Teori keharmonian menghubungkan kedua-dua kumpulan.

Barat juga membahagikan manusia kepada dua kumpulan. Namun dua kumpulan manusia ini bukan ditentukan selepas lahir menurut asuhan watak, tetapi telah ditentukan sejak lahir. Ini ialah pembahagian tipologi: mengikut agama, kaum dan wilayah. Inilah perbezaan antara tamadun Dao dan tamadun Tuhan. Pada zaman Yunani, manusia dibahagikan kepada orang Yunani yang mempunyai jiwa dan “orang gasar” yang tiada jiwa. Didakwa bahawa orang gasar sama seperti haiwan dan patut dijadikan hamba. Di bawah agama Kristian, manusia dibahagikan kepada orang beriman (yang diselamatkan) dan orang tidak beriman (yang terbuang). Takhta Suci juga mengeluarkan dekri bahawa orang tidak beriman boleh dijadikan hamba. Pada zaman minda, manusia dibahagikan kepada orang Barat yang mempunyai “minda” dan orang bukan Barat yang tidak mempunyai minda. Dan pada zaman ideologi, manusia dibahagikan kepada orang yang mempercayai doktrin ideologi dan penentangnya. Orang yang menentang doktrin ideologi mesti dihapuskan. Untuk dilayan dengan sewajarnya, seseorang mesti dilahirkan di Yunani dan mempunyai jiwa, atau dilahirkan di Barat dan mempunyai minda. Oleh itu pembahagian dua kumpulan di Barat sebahagian besarnya bergantung pada tempat seseorang dilahirkan dan siapa ibu bapanya, iaitu pembahagian berdasarkan asal kelahiran dan kepercayaan. Kedua-dua kumpulan membentuk hubungan pertentangan. Satu pihak tidak dapat menerima pihak yang lain.

Timur membahagikan manusia bukan secara tipologi tetapi secara relasional: keturunan siapa, dari keluarga mana, hubungan raja dan pembesar, bapa dan anak, dan sebagainya. Namun pada peringkat falsafah, pembahagian kehidupan harian sebegini tidak diakui. Pembahagiannya ialah pemimpin dan peserta. Pemimpin dan peserta ada dalam setiap masyarakat manusia. Pembahagian ini berasaskan gambaran manusia sebelum manusia dikelaskan mengikut jenis. Barat juga mempunyai pemimpin (junzi) dan peserta (xiaoren). Namun dalam pembahagian Barat yang bersifat pertentangan, manusia dipisahkan menurut sama ada mereka memiliki atau tidak memiliki jiwa, minda, akal atau ideologi. Mereka yang tidak memilikinya disingkirkan daripada kedudukan manusia. Dalam pembahagian sebegini, teori asuhan tidak mempunyai tempat. Jika seseorang dilahirkan di tempat yang tidak dikenali, betapa baik pun asuhannya, jiwa, minda, akal atau ideologi yang ditegaskan oleh Barat, yang tidak dibawanya sejak lahir, tidak mungkin timbul. Namun pembahagian pemimpin-peserta di Timur ditentukan sepenuhnya oleh asuhan. Dalam setiap masyarakat, pemimpin dan peserta sentiasa ada. Antara manusia yang dilahirkan dengan sifat mementingkan diri yang kuat dan sifat altruistik yang lemah, ada yang, melalui pendidikan dan kesedaran tertentu, mengatur sifat mementingkan diri dan sifat altruistiknya lalu menempuh jalan pemimpin, dan ada yang kekal sebagai peserta yang sifat mementingkan dirinya menjadi ketamakan. Semuanya ditentukan oleh teori asuhan.

Tamadun Timur, lebih dua ribu tahun dahulu, menyelesaikan perbincangannya tentang sifat semula jadi manusia (nature) lalu beralih kepada asuhan (nurture). Ia berpendapat bahawa setiap manusia dilahirkan dengan sifat semula jadi manusia yang berusaha merebut kepentingan diri sendiri. Dan, melangkaui sifat semula jadi manusia, ia menumpukan perhatian pada perbincangan dan falsafah tentang watak manusia (人性, 品性, perangai, keperibadian, watak manusia). Barat menumpukan perhatian pada apakah sifat semula jadi manusia itu, manakala Timur menumpukan perhatian pada memupuk watak manusia. Bilakah watak terbentuk? Adakah watak ini berubah menurut isyarat yang telah tertanam dalam sifat semula jadi? Atau berubah menurut asuhan? Adakah sifat semula jadi dan asuhan berfungsi secara berasingan, atau membentuk watak melalui interaksi? Tamadun Dao menegakkan falsafah bahawa sifat semula jadi dan asuhan membentuk watak manusia melalui interaksi.

Dalam teori sifat semula jadi manusia, tamadun Barat masih terhenti pada masalah falsafah pandangan kertas kosong lawan teori sifat semula jadi. Sebaliknya, tamadun Timur telah meninggalkan peringkat ini dan menghasilkan pandangan etika dan ilmu politik berlandaskan falsafah sifat semula jadi manusia dan asuhan watak. Ia menumpukan perhatian pada watak manusia, terutamanya watak manusia yang mengutamakan etika. Matlamatnya ialah memberikan manusia, yang berusaha demi kepentingan diri, watak yang sesuai dengan kehidupan bermasyarakat.

Di Barat, perbincangan tentang watak manusia ialah perkara yang agak baharu. Seribu tahun Zaman Pertengahan ialah masa ketika, di bawah pemikiran Kristian, langsung tiada keperluan dirasakan untuk mengasuh watak. Pemikiran tentang kepentingan pendidikan manusia timbul di bawah pengaruh pandangan kertas kosong Locke dan teori pendidikan Rousseau, iaitu tiga hingga empat ratus tahun dahulu. Tamadun Timur menumpukan perhatian pada kepentingan pendidikan selama dua ribu tahun. Ini kerana ia mengakui sifat semula jadi, tetapi berpendapat bahawa pembentukan watak manusia, iaitu bagaimana manusia membesar, ialah kuasa asuhan (nurture). Pemikir Barat awal zaman moden dapat menerima berita tentang Timur yang disampaikan oleh paderi-paderi Jesuit. Mereka menyatakan kekaguman dan rasa iri hati terhadap sistem peperiksaan awam diraja, iaitu di Timur semua orang tekun dalam pendidikan dan pegawai dipilih menurut tahap kejayaan pendidikan mereka. Pada masa itu di Barat, semua jawatan diperjualbelikan menurut sistem naungan.

Pengurusan realiti di Timur lawan pengejaran cita-cita ideal di Barat

Manusia Barat yang mengejar makna memburu wawasan untuk seluruh umat manusia. Penyebaran agama dan pengejaran ideologi ialah contoh utamanya. Sepintas lalu ia mengandungi sesuatu yang agung dan megah. Namun, seperti semua dakwah agama dan penyebaran ideologi, ia mempunyai masalah asas, iaitu tidak realistik. Wawasan yang dikejar oleh ideologi khususnya semuanya dibina dengan memesongkan sifat semula jadi manusia. Masalahnya terletak pada teori sifat semula jadi manusia yang menganggap jiwa, minda dan akal sebagai intipati manusia.

Makna yang dikejar Barat akhirnya berasaskan falsafah individualisme. Hubungan antara individu dan Tuhan, atau antara individu dan ideologi, menjadi lebih penting daripada hubungan dengan orang lain. Manusia Timur yang mengejar makna berlandaskan pandangan tidak terzahir dan relasionalisme. Pengakuan Taoisme dan Konfusianisme mengajarkannya: “Dao tiada hujungnya”, “Kehidupan ada hujungnya, tetapi pengetahuan tiada hujungnya”, “Dao tidak pernah tercapai”, “Dalam hal ren (仁), tiada guru”. Manusia yang mencari makna dari sudut etika mengejar bukan wawasan, tetapi keharmonian hubungan manusia melalui usaha yang tidak putus-putus. Makna di Timur berasaskan falsafah relasionalisme. Relasionalisme berlandaskan falsafah perubahan. Keadaan hidup manusia terus berubah menurut masa dan situasi.

Tamadun Barat menumpukan perhatian pada undang-undang dan institusi untuk memajukan “individualisme” yang mengejar kebahagiaan. Ini kerana kebahagiaan bersifat individualistik. Di Timur, etika yang berasaskan “relasionalisme” antara manusia membentuk teras tamadun. Etika datang daripada kewaspadaan terhadap sifat mementingkan diri yang tersirat dalam sifat semula jadi manusia. Tujuannya ialah, berhadapan dengan ketamakan yang terzahir secara semula jadi daripada sifat mementingkan diri, menghayati etika relasionalisme untuk mencapai keharmonian antara manusia dalam kehidupan bermasyarakat. Taoisme Timur menjadikan orang bijaksana sebagai matlamat. Konfusianisme menjadikan junzi (君子) sebagai matlamat. Orang bijaksana dan junzi sama-sama berakhir pada matlamat “pemimpin”. Ini ialah ungkapan relasional. Di Barat, pemikir tidak terzahir seperti Spinoza menjadikan “orang arif” sebagai matlamat. Ini ialah ungkapan individualistik.

Pandangan terzahir (示現論), pusat falsafah Barat, mewakili nilai teras individualisme. Kebenaran (Tuhan, kebenaran metafizik, ideologi dan sebagainya) menjadi perkara paling penting bagi saya, dan hubungan saya dengan kebenaran menjadi lebih penting daripada hubungan saya dengan mana-mana manusia lain. Ini kerana hubungan saya dengan orang lain tertakluk kepada hubungan saya dengan kebenaran, dan saya menilai orang lain menurut agama atau ideologi. Berdasarkan hal ini, dalam individualisme, autonomi dan kebebasan individu diutamakan melebihi segala-galanya. Mengejar kebenaran yang telah saya fahami dan memperoleh ramai penyokong menjadi corak hidup orang Barat.

Teras tamadun Timur ialah pandangan tidak terzahir (不現論). Pandangan tidak terzahir bermaksud “kebenaran itu ada, tetapi manusia tidak dapat mengungkapkannya”. Di Barat, Heraklitus dan lain-lain pernah mengemukakannya, tetapi selepas Socrates ia dimusnahkan dalam falsafah Barat dan menjadi konsep yang tidak wujud lagi. Pandangan tidak terzahir ialah pemikiran yang membentuk asas Taoisme, Konfusianisme dan agama Buddha. Yang mengungkapkannya dengan baik ialah ayat pertama Daodejing, 道可道非常道: Dao (道) yang diungkapkan bukanlah Dao yang kekal. Menurut pemikiran tamadun tidak terzahir, “kebenaran” yang didakwa telah ditemui oleh manusia tidak dapat melangkaui etika, iaitu ren (仁), teras hubungan antara manusia dengan manusia. Seseorang juga tidak boleh memaksakan “kebenaran” yang ditemuinya kepada orang lain. Falsafah inilah teras relasionalisme yang diberikan kepada manusia.

Pemikiran yang terbentuk dalam tamadun Timur untuk mengasuh watak manusia yang berubah ialah pemikiran pemimpin (junzi) Konfusianisme dan pemikiran tanpa tindakan (wuwei, 無爲) Taoisme. Teras kedua-duanya ialah falsafah yang bertujuan bukan merealisasikan cita-cita ideal, tetapi mengurus realiti sifat semula jadi manusia. Xunzi berpendapat bahawa tabiat semula jadi yang bermasalah yang dibawa manusia sejak lahir tidak dapat dielakkan. Beliau menerimanya sebagai sebahagian daripada alam. Namun oleh sebab sifat semula jadi manusia bermasalah, beliau menumpukan perhatian pada mentadbirnya dengan baik selepas lahir melalui etika dan undang-undang untuk membentuk watak manusia yang berguna kepada masyarakat; ini sejalan dengan falsafah “kebebasan dalam takdir”. Akhirnya, matlamat Xunzi bukanlah mengubah tabiat semula jadi manusia kerana ia bermasalah, atau menghapuskan atau melangkauinya, tetapi “mengasuh” watak manusia melalui etika dan undang-undang. Itulah sebabnya etika dan undang-undang diperlukan dalam masyarakat manusia. Beliau mentakrifkan etika dan undang-undang sebagai sesuatu yang bukan jatuh dari langit, tetapi dibuat oleh pemimpin dan orang bijaksana yang meneliti masyarakat manusia dengan baik. Beliau menafikan sifat apriori dan transenden.

Tamadun Timur sebegini menumpukan perhatian pada penglibatan dalam realiti, iaitu pemikiran pemimpin dan pemikiran tanpa tindakan. Ia menumpukan perhatian pada mengurus masyarakat manusia dengan mengasuh watak manusia yang berubah. Dengan kata lain, ia ialah falsafah tentang bagaimana manusia, dengan sifat semula jadi yang dibawanya sejak lahir, dapat menyesuaikan diri dengan masyarakat. Ia menumpukan perhatian pada etika politik (ethico-politics) dan ekonomi politik (political economy). Ini berbeza dengan tamadun Barat yang menumpukan perhatian pada teologi, metafizik dan ideologi. Semua teori sifat semula jadi manusia Barat bermatlamatkan bukan pengurusan masyarakat manusia, tetapi perealisasian utopia.

Ternyata Mengzi memahami manusia terutamanya dari sudut minda, iaitu otak baharu, manakala Xunzi sebaliknya memahami manusia terutamanya dari sudut naluri, iaitu otak lama. Namun ini tidak bermaksud Mengzi mengabaikan perasaan atau naluri manusia atau menganggapnya dosa, dan begitu juga Xunzi tidak mengetepikan moral atau norma sosial sebagai sesuatu yang membelenggu naluri manusia. Mengzi dan Xunzi sama-sama mengakui kewujudan dan keperluan naluri dan minda. Matlamat mereka satu. Mengzi dan Xunzi sama-sama menekankan “asuhan watak manusia”. Xunzi menekankan bahawa sifat semula jadi manusia mengetahui apa yang betul dan mempunyai daya pertimbangan tentangnya, tetapi pentingnya bertemu guru yang baik dan sahabat yang baik serta memupuk diri:

Setiap manusia mempunyai sifat semula jadi yang dibawa sejak lahir yang mampu mengetahui apa yang betul, dan hatinya mampu membezakannya. Namun manusia mesti bertemu guru yang baik untuk belajar, dan bertemu sahabat yang baik untuk bergaul, barulah sifat semula jadi ini dapat dipupuk (Xunzi 23:15)

Di Barat, Spinozalah yang menyatakan pandangan tentang sifat semula jadi manusia dan alam yang paling serupa dengan Xunzi. Teori sifat semula jadi manusia Xunzi menyerupai teori sifat semula jadi manusia Spinoza. Spinoza mengungkapkan sifat semula jadi manusia yang mengejar kepentingan diri menurut naluri yang dibawa sejak lahir sebagai belenggu manusia (human bondage). Beliau berpendapat bahawa dalam diri manusia, bersama naluri ini, terdapat minda, dan minda mempunyai keupayaan untuk mengawal naluri. Namun beliau berpendapat bahawa hanya segelintir kecil manusia yang mencapainya. Spinoza menggelar mereka insan bebas (free man), dan menggelar sebahagian besar yang lain, yang hidup dalam belenggu, sebagai orang ramai (multitude). Pembahagian manusia oleh Spinoza kepada “insan bebas dan orang ramai” sangat serupa dengan pembahagian manusia oleh Xunzi kepada “pemimpin dan peserta”. Namun bagi Spinoza, berbeza daripada Xunzi, aspek etika politik terletak pada kebebasan individu. Bagi Xunzi, ia terletak pada pemimpin masyarakat. Etika Spinoza bermatlamatkan insan bebas. Namun Xunzi bermatlamatkan bagaimana menjadikan manusia memelihara etika dan menjadi pemimpin yang cekap dari segi politik.

Xunzi dan Spinoza juga mengambil pendirian yang sama dalam pandangan mereka tentang alam. “Dao, atau Tuhan, tidak campur tangan dalam urusan manusia.” “Manusia mesti mengikut jalan Dao, atau Tuhan, demi dirinya sendiri.” “Jalan Dao, atau Tuhan, terzahir dalam sifat semula jadi manusia.” “Orang yang mengasihi Dao, atau Tuhan, tidak boleh mengharapkan Dao, atau Tuhan, akan mengasihinya.” “Tidak dapat dinafikan bahawa manusia ialah sebahagian daripada alam.” “Segala sesuatu dalam alam semesta, termasuk manusia, wujud dengan kuasa Dao, atau Tuhan.” Ungkapan-ungkapan ini dapat ditemui dalam bab “Tentang Langit” (天論) karya Xunzi dan dalam Etika (Ethics) karya Spinoza. Cuma Xunzi mengungkapkannya dengan berpusatkan Dao, dan Spinoza dengan berpusatkan Tuhan.

Asuhan watak manusia oleh Mengzi dan Xunzi telah pun terungkap sepenuhnya dalam ajaran Konfusius. Pembelajaran Agung aliran Konfusius menerangkan jalan yang melalui pemupukan diri dan penyusunan keluarga (修身齊家) dalam bab 8, pentadbiran negara (治國) dalam bab 9, dan keamanan di bawah langit (平天下) dalam bab 10. Maknanya, iaitu mentadbir diri sendiri, mentadbir keluarga, mentadbir negara dan mentadbir seluruh dunia di bawah langit, dikenali secara meluas sebagai 修身齊家治國平天下. Matlamat pemimpin terletak pada pemerintahan yang betul. Untuk itu, ia menumpukan perhatian pada mengasuh watak manusia menjadi pemimpin:

Semua manusia mempunyai sifat semula jadi dan keupayaan yang sama. Namun ada yang menjadi pemimpin dan ada yang menjadi peserta. Sebab mereka berbeza bukan terletak pada perbezaan sifat semula jadi dan keupayaan mereka, tetapi dapat ditemui pada tabiat dan usaha yang mereka lakukan. (Xunzi 4:7)

Mengzi dan Xunzi, bersama Konfusius, kuat memegang aspek politik yang khas bagi Konfusianisme, iaitu bahawa pemimpin mesti dibentuk. Xunzi menekankan tindakan dari segi etika politik:

Mendengar lebih baik daripada tidak mendengar. Melihat lebih baik daripada mendengar. Memahami lebih baik daripada melihat. Bertindak lebih baik daripada memahami. Tujuan belajar terletak pada tindakan. (Xunzi 8:9)

Di sini Xunzi mengemukakan soalan berikut: dapatkah semua manusia dijadikan orang bijaksana? Jika semua menghendakinya, mereka dapat menjadi demikian. Namun masalahnya ialah seseorang tidak dapat dipaksa untuk menghendakinya. Akhirnya pilihan individu itulah yang penting:

Manusia dapat menjadi orang bijaksana (聖人) melalui pembelajaran dan tindakan. Maka mengapakah tidak semua orang menjadi demikian? Ini kerana walaupun ia mungkin, ia tidak dapat dipaksakan. Peserta dapat menjadi pemimpin, tetapi jika dia tidak menghendakinya, dia tidak dapat menjadi demikian. Pemimpin dapat menjadi peserta, tetapi jika dia tidak menghendakinya, dia tidak dapat menjadi demikian…. Bukannya sukar untuk menjadi demikian. Maksudnya hanyalah ia tidak dapat dibentuk dengan paksaan. (Xunzi 23:12)

Di sinilah terletaknya perbezaan antara tamadun Timur dan Barat, iaitu perbezaan antara “iman kepada Tuhan” lawan “asuhan watak manusia”. Dalam tamadun Tuhan, seseorang menjadi penganut apabila dia mengisytiharkan bahawa dia beriman kepada hukum agama yang telah ditetapkan. Setelah menjadi penganut, dia diurus “dari luar” oleh hukum agama. Dalam tamadun Dao, pemimpin bukan ditentukan dari luar, tetapi “dari dalam”. Seseorang menentukan sendiri sama ada dia pemimpin atau peserta:

Apa yang dikehendaki oleh pemimpin terletak di dalam dirinya. Apa yang dikehendaki oleh peserta ditentukan dari luar. (Analek 15:20).

Fikiran Konfusius ini dijelaskan dengan lebih terang oleh Xunzi. Pemimpin mempunyai matlamat sebagai pemimpin, iaitu keamanan di bawah langit. Pemimpin bergerak menurut matlamat ini. Peserta tidak mempunyai matlamat etika sebegini dan mengikut keinginan peribadinya.

Pemimpin menggunakan fikiran dan benda. Peserta digunakan oleh fikiran dan benda. (Xunzi 2:5).

Pemikiran pemimpin dalam Konfusianisme sehaluan dengan pemikiran tanpa tindakan dalam Taoisme. Hukum tanpa tindakan ialah meminimumkan tindakan luaran. Dalam hukum agama, yang penting ialah pujukan dari luar dan penerimaannya. Oleh itu agama Kristian mengiktiraf pertukaran agama. Oleh sebab cukup dengan mengikut hukum yang telah ditetapkan, seorang Katolik boleh menjadi Protestan dan sebaliknya. Namun dalam tamadun Dao, pemimpin dan peserta tidak dapat bertukar kedudukan dengan menukar agama. Dari segi sejarah, pertukaran agama banyak kali berlaku kerana paksaan. Contohnya ialah dekri-dekri yang memerintahkan penganut agama Yahudi menjadi penganut Kristian atau seluruh harta mereka dirampas. Namun seperti yang diterangkan oleh Xunzi, seseorang tidak dapat menjadi pemimpin atau peserta melalui paksaan. Ia hanya mungkin jika dia sendiri menghendakinya dan hal itu terzahir dalam tindakan.

Analek juga menyebut hal ini: “Pemimpin mencari apa yang dikehendakinya dalam dirinya sendiri, manakala peserta mencarinya pada orang lain.” “Pemimpin menilai keupayaannya sendiri, manakala peserta ditentukan oleh pengiktirafan orang lain.” “Pemimpin bimbang tentang Dao (道), manakala peserta bimbang tentang kemiskinan.” Jika sukar menilai seseorang secara langsung, cukup dengan melihat orang di sekelilingnya. Xunzi, dalam bab “Sifat Manusia Itu Jahat” dalam bukunya, menyuruh kita melihat orang di sekeliling: “Jika engkau ingin tahu bagaimana seseorang itu, lihatlah sahabatnya. Jika engkau ingin tahu bagaimana seorang raja itu, lihatlah menteri-menterinya.”

4) Matlamat sifat semula jadi manusia: pencarian makna hidup lawan pencarian kebahagiaan individu

Teori kontrak sosial Barat dan pemupukan watak di Timur sama-sama bertujuan mengurus masyarakat manusia. Hal ini berkait langsung dengan persoalan bagaimana sifat semula jadi manusia tersusun dan bagaimana ia digunakan. Dilihat berdasarkan sifat semula jadi manusia, apakah yang dikehendaki dan dikejar oleh manusia dalam tamadun Timur dan Barat? Teori sifat semula jadi manusia Timur dan Barat berbeza pada titik permulaannya: falsafah perubahan dan falsafah kewujudan. Oleh itu matlamat yang dikejar manusia dalam tamadun Timur dan Barat berbeza. Kita perlu menjalankan penyelidikan yang konkrit tentang apa yang dikejar, bukan oleh minda, tetapi oleh manusia yang terdiri daripada sifat semula jadi manusia, iaitu naluri dan akal.

Agama wahyu berdiri di atas premis bahawa kehendak Tuhan berada di atas minda manusia. Namun rasionalisme Barat bergerak ke arah fikiran bahawa minda yang Tuhan berikan kepada manusia dapat memperlihatkan keupayaan seperti Tuhan. Timur menjadikan teori sifat semula jadi manusia yang mengaitkan minda dan naluri sebagai asas tamadunnya. Dalam teori sifat semula jadi manusia ini, Timur bertujuan mencari makna antara manusia. Berbeza daripada individualisme (Individualism) yang mengejar syurga atau kebahagiaan, relasionalisme (Relationalism) mengejar makna hidup. Makna hidup berlandaskan etika, dengan hubungan antara saya dan orang lain sebagai terasnya: “Jika engkau ingin berdiri, bantulah orang lain berdiri juga.” Kehidupan Timur yang mengejar makna hidup berbeza daripada wawasan untuk merealisasikan dunia utopia yang berlandaskan pandangan terzahir Barat. Usaha mengejar utopia kadangkala membuahkan hasil yang besar, tetapi mudah tergelincir ke dalam antroposentrisme yang mengabaikan etika.

Barat pada zaman penjelajahan besar ingin meluaskan keagungan minda manusia. Barat, yang semakin yakin dengan tamadun pemujaan minda, mula mengimpikan dunia yang ideal. Didorong oleh kemajuan sains yang menakjubkan, ia diselubungi keghairahan bahawa manusia dapat membina dunia yang ideal. Terbentuklah sistem falsafah yang besar bahawa manusia dilahirkan untuk mengejar cita-cita ideal dan wujud untuknya. Pada zaman ini, Barat moden mencapai kemajuan yang jarang ditemui dalam sejarah manusia. Dengan terbentuknya teori semak dan imbang, pertukaran kerajaan secara aman menjadi kenyataan, dan kemajuan yang menakjubkan dibawa kepada umat manusia dalam segala bidang: seni, muzik, sukan dan sains. Bersama penaklukan dunia oleh Barat, terbentuklah sistem falsafah yang menegaskan keagungan minda Barat, dan kebanyakan orang Barat menyokongnya. Fikiran untuk meluaskannya ke seluruh dunia dengan Barat sebagai pusat mula bergelora. Mereka mula mengimpikan dunia ideal untuk orang Barat dan untuk dunia.

Fikiran bahawa utopia yang dipimpin oleh minda dapat dilaksanakan dalam masyarakat manusia ialah impian yang mustahil. Oleh sebab naluri ialah sumber cahaya dan minda ialah cermin, utopia yang mengabaikan naluri tidak dapat direalisasikan dalam masyarakat manusia. Menurut falsafah perubahan Timur, dalam masyarakat manusia, zaman berpaut seketika pada utopia dan zaman kemusnahan yang menghapuskannya hanya silih berganti. Dari segi sejarah, fikiran manusia untuk membina utopia, apabila bergabung dengan “Darwinisme Sosial”, membuka zaman ideologi. Dengan itu ideologi Barat pada abad ke-20 mencipta pelbagai fahaman yang menghasilkan keadaan yang mengerikan dari segi etika, dan umat manusia menerjunkan diri ke dalamnya dengan segala yang dimilikinya. Falsafah Barat, setelah menyaksikan akibat yang dahsyat itu, menyedari kepalsuan Darwinisme Sosial dan beransur-ansur menyedari juga batas minda manusia.

Ke manakah tamadun Barat akan pergi sekarang? Cukuplah dengan menerima bahawa minda manusia wujud di bawah hukum Tuhan atau alam. Masalahnya ialah Barat juga tidak dapat kembali kepada Tuhan agama wahyu. Ini kerana persoalan Tuhan yang melakukan mukjizat dan mengendalikan urusan manusia telah diselesaikan pada zaman Pencerahan. Maka Tuhan yang tidak mengendalikan urusan manusia dapat dicapai dengan menyamakan Tuhan dan alam mengikut cara yang dicadangkan oleh Spinoza. Cara ini akhirnya menjadi cara menerima falsafah alam Dao yang menjadi sandaran tamadun Timur. Namun falsafah alam mempunyai perbezaan teras dengan pemikiran pemujaan minda, nada utama yang telah menguasai tamadun Barat selama beribu-ribu tahun, maka ini juga tidak mudah. Di sinilah terserlah masalah asas, iaitu tamadun Barat tidak menemui jalan yang harus ditempuhnya.

Di Barat selepas zaman Pencerahan, dengan minda menggantikan Tuhan, falsafah menumpukan perhatian pada mencari asas etika. Dalam sistem deisme, Kant mengemukakan falsafah bahawa di dalam sifat semula jadi manusia wujud sifat yang mencari etika. Teori kewajipan etika Kant yang berasaskan “minda” ini jauh kurang meyakinkan berbanding teori kewajipan etika yang berasaskan “hukum agama” yang diperintahkan Tuhan dalam agama wahyu. Oleh itu orang Barat, yang rasa kewajipan etikanya telah melemah, mula memikirkan persoalan “mengapakah manusia harus hidup?”

Yang menjadi tumpuan orang Barat di sini ialah teori kebahagiaan. Mereka memperlihatkan kecenderungan untuk lebih menumpukan perhatian pada “teori kebahagiaan” dalam kehidupan berbanding “teori kewajipan” yang berasaskan minda. Bentham berpendapat bahawa oleh sebab sifat semula jadi manusia akhirnya mencari kebahagiaan, matlamat yang dinamakan etika timbul daripada pencarian kebahagiaan. ³²⁴ Barat mempunyai tradisi lama yang menemui matlamat hidup dalam pencarian kebahagiaan. Ia bermula daripada Thales dan Socrates, diteruskan oleh Epikurus, hingga kepada teori etika utilitarian Bentham pada zaman moden. Thales menekankan kepentingan kebahagiaan: “Orang yang paling bahagia ialah orang yang mempunyai tubuh yang sihat, minda yang kaya dan perangai yang terdidik dengan baik.” Socrates percaya bahawa pengetahuan membawa kebahagiaan: “Kesalahan manusia datang daripada kejahilan. Pengetahuan ialah kebajikan. Kebajikan ialah kebahagiaan.”

Tamadun Barat berlandaskan individualisme yang mengejar “kebahagiaan masing-masing”. Di Timur, jarang sekali ada orang yang mengemukakan individualisme. Pemikiran Yang Zhu (楊朱), salah satu daripada Seratus Aliran yang bersaing pada Zaman Negeri-Negeri Berperang, sangat serupa dengan individualisme Barat. Ia meletakkan penekanan bahawa segala tindakan adalah untuk diri sendiri, dan tidak mempedulikan moral sosial. Teras pemikiran Yang Zhu ialah fahaman “untuk diri sendiri” (爲我), iaitu bertindak hanya untuk diri sendiri, dan fahaman “memelihara sifat semula jadi secara utuh dan menjaga yang tulen” (全性保眞), iaitu memelihara sifat semula jadi manusia sebagaimana adanya menurut alam. Pemikiran Mozi (墨子), yang bertentangan dengan Yang Zhu, juga berpengaruh besar pada Zaman Negeri-Negeri Berperang. Mozi mengemukakan kasih sejagat (兼愛) dan penolakan pencerobohan (非攻). Beliau menekankan kasih kepada orang lain, dan menegaskan bahawa serangan tidak boleh dilakukan dalam apa jua keadaan. Pada Zaman Negeri-Negeri Berperang, ketika peperangan berlaku tanpa henti, pemikiran Mozi menjadi popular. Namun pemikiran Yang Zhu dan Mozi, walaupun masing-masing mempunyai kebenarannya, condong ke satu pihak.

Pemikiran Konfusianisme Konfusius mengemukakan relasionalisme yang merangkumi kedua-dua penekanan pada diri sendiri seperti Yang Zhu dan penekanan pada orang lain seperti Mozi. Ini ialah pendirian bahawa diri dan orang lain harus dikaitkan. Relasionalisme dalam pemikiran Konfusius ialah konsep bahawa jika orang lain tidak bahagia, seseorang tidak dapat bahagia bersendirian. Akhirnya pemikiran Konfusius, sebagai Konfusianisme, menjadi pusat pemikiran Timur. Oleh sebab tamadun Timur mengutamakan relasionalisme “kita”, ia mengutamakan bukan hubungan antara manusia dan Yang Mutlak, tetapi hubungan antara manusia dengan manusia.

Melayani manusia pun belum engkau mampu lakukan dengan baik, bagaimana engkau dapat melayani roh-roh? Kehidupan pun belum engkau ketahui dengan baik, bagaimana engkau dapat membincangkan kematian? (Analek 11:12)

Ren (仁), yang dianggap etika tertinggi dalam Konfusianisme, menuju tepat kepada relasionalisme yang berpusatkan hubungan antara manusia dengan manusia. Pusatnya bukanlah “kebenaran” yang ditegaskan oleh agama atau metafizik, tetapi relasionalisme “orang lain hidup, saya pun hidup”, yang menganggap hubungan antara manusia sebagai nilai tertinggi:

Jika ingin berdiri, dia membantu orang lain berdiri; jika ingin sampai, dia memberi manfaat kepada orang lain juga. (Analek, 6:30)

Dalam relasionalisme, kebahagiaan pun tidak dapat dirasai bersendirian; tujuannya ialah merasai bersama orang lain emosi kebahagiaan, iaitu psikologi positif. Oleh itu, dalam perbandingan tamadun Timur dan Barat, falsafah Timur yang berhadapan dengan individualisme Barat boleh diungkapkan bukan sebagai kolektivisme tetapi sebagai relasionalisme. Namun konsep “relasionalisme” tidak digunakan dalam sistem falsafah Barat. Oleh itu harus dianggap bahawa dalam bahasa Barat tiada konsep falsafah yang mengungkapkan relasionalisme Timur. Di Barat, yang penting ialah individualisme, iaitu bahawa kebenaran agama, kebenaran falsafah atau kebenaran ideologi, bagi saya, melangkaui hubungan saya dengan orang lain. Namun relasionalisme Timur ialah falsafah yang mengutamakan hubungan antara manusia dan bermaksud menjaga kepentingan saya melalui timbang rasa terhadap pihak lain. Makna falsafah relasionalisme sejalan dengan kebenaran yang mudah: “Tanpa engkau, tiadalah aku.”

Kebahagiaan yang dirasai dalam individualisme Barat bersifat seketika. Perasaan bahagia tidak berterusan. Orang yang mencari kebahagiaan berasa malang apabila dia tidak bahagia. Masalahnya terletak pada cara kerangka itu ditetapkan. Kebahagiaan dan kemalangan sebahagian besarnya ialah permainan hasil tambah sifar. Orang yang mencari makna hidup, seperti di Timur, mengukurnya dalam hubungan dengan orang lain atau dalam pembelajaran. Relasionalisme terlepas daripada permainan hasil tambah sifar. Pencarian makna bersifat berterusan dan berperingkat; terdapat perbezaan darjah. Oleh sebab pencarian kebahagiaan ialah hasil tambah sifar, orang yang berasa tidak bahagia tetapi malang mudah mencari penyelesaian masalah pada dadah atau di luar dirinya. Orang yang mencari makna mengukurnya melalui hubungan dengan orang lain atau hasil pembelajaran, maka makna dan hasil itu diukur dari dalam.

Pandangan etika Mengzi dan Xunzi di Timur jauh daripada kebahagiaan atau kenikmatan Epikurus. Mengzi, sebagai pemikir yang lahir dalam tamadun Dao, berpendapat bahawa matlamat hidup bukanlah mengejar kebahagiaan atau kenikmatan. Pemikir-pemikir dalam tamadun Timur mempunyai satu matlamat, iaitu mengejar etika politik dan memilih “pemimpin (君子)” dengan baik. Inilah ciri Konfusianisme, matlamat yang dikongsi oleh Konfusius, Mengzi dan Xunzi. Taoisme pada asalnya bertujuan mengelak daripada terlibat secara langsung dalam politik dan mendalami Dao alam, namun Taoisme sendiri pun membahagikan manusia kepada orang bijaksana (聖人) dan rakyat, serta menerangkan kepimpinan orang bijaksana.

Dalam hal ini, pembahagian pemimpin-peserta dalam Konfusianisme dan pembahagian orang bijaksana-rakyat dalam Taoisme mempunyai persamaan kerana kedua-duanya akhirnya mengemukakan gambaran “pemimpin” yang diingini. Kehidupan Timur yang mengejar makna, berlandaskan relasionalisme, berusaha mencari makna dalam hubungan dengan alam dan orang lain. Ia berlandaskan humanisme yang berpusatkan etika hidup bersama, bukan kebahagiaan individu. Oleh sebab ia merangkumi kedua-dua pihak lain dan diri sendiri (彼我), ia bukanlah pengorbanan kepentingan diri, tetapi kepentingan diri yang tercerah, iaitu ungkapan relasionalisme.

Barat menjadikan kebahagiaan individu sebagai matlamat hidup, manakala Timur menjadikan pencarian makna yang relasional sebagai matlamat hidup. Ren (仁) ialah “timbang rasa terhadap orang lain”, iaitu kasihanisme (compassionism). Etika bersifat “relasional” yang tidak dapat dicapai bersendirian. Jika kebahagiaan berasaskan individualisme, ren berasaskan relasionalisme yang semestinya mengaitkan diri dengan orang lain. Relasionalisme mengutamakan timbang rasa terhadap pihak lain kerana ia mengejar bukan kebahagiaan, tetapi “kehidupan yang bermakna” atau “kehidupan yang berbaloi” (worthiness atau worthwhileness) dalam hidup. Ini kerana jika jiran malang, saya sebagai individu tidak dapat bahagia bersendirian.

Hal ini menunjukkan bahawa relasionalisme Timur berbeza daripada komunitarianisme Barat. Komunitarianisme Barat digunakan dalam erti menggantikan individualisme, tetapi relasionalisme Timur merangkul individualisme. Dari segi bahawa relasionalisme Timur tidak menafikan individualisme Barat, relasionalisme Timur boleh dilihat sebagai falsafah yang menggabungkan individualisme dan komunitarianisme Barat.

Keterikatan orang Barat pada kebahagiaan adalah luar biasa. Ini kerana, berlandaskan falsafah kewujudan, mereka percaya bahawa kebahagiaan bukan datang secara berselang dan sementara, tetapi kebahagiaan abadi itu mungkin. Menurut falsafah perubahan Timur, takrif kebahagiaan berbeza. Kebahagiaan itu penting, tetapi seperti segala sesuatu dalam alam semesta, ia tidak dapat tidak datang kepada manusia secara berselang dan bersifat sementara. Oleh itu pemikiran Timur tidak menonjolkan kepentingan “kebahagiaan” yang terbatas oleh masa. Sebaliknya ia mengutamakan “makna” hidup yang nyata yang ditemui dalam urusan manusia: keluarga, sahabat, pembelajaran dan alam.

Konfusius menerangkan dalam Analek, bahagian “Yong Ye”: “Menyukai sesuatu lebih baik daripada mengetahuinya, dan menikmatinya lebih baik daripada menyukainya” (perenggan 18). Mengetahui (知), menyukai (好) dan menikmati (樂) berbeza daripada teori kebahagiaan Barat. Penjelasan Konfusius menerangkan proses mencapai kesedaran melalui usaha diri. Maksudnya, kita hanya dapat mencapai pencapaian dan kesedaran yang sebenar jika kita tidak berhenti setakat mengetahui sesuatu, tetapi menyukainya dan, lebih jauh lagi, dapat menikmatinya.

Antara ahli falsafah Yunani yang mengemukakan teori kebahagiaan, Epikurus terkenal. Teori kebahagiaan Epikurus ialah kenikmatan. Namun teori kebahagiaannya bukanlah kenikmatan yang dinamik, tetapi “ketenangan jiwa” (ataraxia). Beliau menegaskan bahawa kita harus mengekang keinginan, mengutamakan persahabatan dan kepercayaan, dan mencapai kebahagiaan dengan mewujudkan ketenangan jiwa melalui kehidupan yang bijaksana. Obsesi Barat terhadap kebahagiaan tidak wujud dalam tamadun Timur. Di Barat, ia bersambung daripada Aristotle hingga Epikurus pada zaman purba, dan kepada Jeremy Bentham dan John Stuart Mill pada zaman moden. Pada zaman moden, teori kebahagiaan dikemukakan sebagai sebab kewujudan manusia dan masyarakat. Mereka, melangkaui individu dan menegaskan kebahagiaan seluruh masyarakat, mengembangkan indeks kebahagiaan ke peringkat politik.

Alam telah meletakkan manusia di bawah penguasaan dua tuan, iaitu kesakitan dan kenikmatan. Hanya kesakitan dan kenikmatanlah yang menunjukkan apa yang harus kita lakukan dan menentukan apa yang akan kita lakukan. Di satu pihak, kedua-duanya menetapkan ukuran betul dan salah, dan di pihak lain, menetapkan perjalanan rantai sebab dan akibat. Kedua-duanya menguasai kita dalam segala yang kita lakukan, segala yang kita katakan dan segala yang kita fikirkan: segala usaha yang dapat kita lakukan untuk melepaskan diri daripada penaklukan mereka hanyalah usaha yang membuktikan dan mengesahkan penguasaan mereka. ³²⁵

Bentham (1748–1832) menegaskan bahawa moral timbul kerana sebab utiliti. Bentham berpendapat bahawa etika timbul menurut matlamat. Etika utilitarian bermatlamatkan bahawa “moral ialah kebahagiaan terbesar bagi bilangan terbesar”. Mill (1806–1873), walaupun sama-sama utilitarian, berbeza daripada Bentham. Terhadap pendirian Bentham tentang “hedonisme kuantitatif”, Mill mengemukakan “hedonisme kualitatif”: “Socrates yang lapar lebih baik daripada babi yang kenyang” ialah pendiriannya.

Mereka percaya bahawa kebajikan seperti keadilan, keberanian, keikhlasan dan kebenaran membawa kebahagiaan “individu” (atau kebahagiaan utilitarian hasil gabungan individu). Kebajikan seperti perikemanusiaan, keadilan, adab dan kebijaksanaan semuanya penting juga di Timur. Namun Timur berpendapat bahawa kebajikan ini bukan dicari oleh “individu” bersendirian, tetapi dapat dikejar dalam “hubungan” dengan orang lain atau antara alam dan manusia. Oleh itu Timur mencari bukan “kebahagiaan individu”, tetapi “manusia yang mengejar makna hubungan”. Makna hidup bermaksud manusia mencapai keharmonian dengan alam, dan keharmonian dengan pihak lain dalam persahabatan, keluarga dan pembelajaran. Makna hidup di Timur bersifat relasional (relationalistic). Dalam hidup, ia mengambil makna bersama alam atau pihak lain. Sebaliknya, kebahagiaan Barat bersifat individualistik (individualistic). Seseorang menjadi bahagia bersendirian. Kebahagiaan terbaik yang ditakrifkan oleh orang Yunani ialah menjadi bahagia seperti dewa-dewa.

Kebahagiaan telah menjadi matlamat hidup orang Barat. Ia juga konsep yang sedang tersebar di Timur. Orang mengejar kebenaran, wang, kemasyhuran, cinta dan sebagainya, dan apabila memperolehnya, mereka berasa bahagia pada ketika itu. Namun kebahagiaan sebahagian besarnya bersifat seketika dan khususnya bersifat individu. Oleh itu Timur tidak menjadikan kebahagiaan sebagai matlamat hidup. Orang Timur ingin menjalani hidup yang berbaloi, iaitu hidup yang bermakna. Tujuannya ialah merasai makna bersama orang lain, bukan saya seorang diri. Yang penting bukanlah kebahagiaan saya sendiri, tetapi hubungan yang saya jalin dengan orang yang berkaitan dengan saya, iaitu keluarga, sahabat, rakan sekerja, dan dengan alam, serta apa yang telah kami capai bersama. Di situlah seseorang merasai bahawa hidupnya berbaloi. Di sinilah kepentingan etika ditekankan.

Keadaan masalah dadah di Barat dan di Timur mendedahkan masalah pencarian kebahagiaan. Orang Barat cuba mencari puncanya pada perbezaan undang-undang dan penguatkuasaan, serta perbezaan penyeludupan dan rangkaian bekalan. Barat, khususnya Amerika Syarikat, berusaha mencari penyelesaian masalah bukan pada pengguna dadah di dalam negeri yang menjadi akar masalah, tetapi pada “bekalan” dadah yang masuk dari luar. Di Timur, masalah dadah tidak membesar seperti di Barat walaupun undang-undang dan penguatkuasaan lebih lemah daripada Barat atau penyeludupan dan rangkaian bekalan terbuka. Orang Timur mencari makna hidup bukan pada kebahagiaan atau kemalangan individu, tetapi pada keluarga, sahabat dan pembelajaran. Apabila hal ini kurang, mereka mencari penyelesaian dengan memperbaik hubungan keluarga dan hubungan sesama manusia serta meningkatkan hasil pembelajaran. Dadah tidak dapat menggantikannya. Antara sistem pemikiran yang membezakan Timur dan Barat, terdapat perbezaan sistem falsafah, iaitu individualisme dan relasionalisme.

Nota

303
Isaiah Berlin, Karl Marx, terjemahan bahasa Korea oleh Shin Bok-ryong, Kal Mareukeuseu, Pyeongminsa, 1982, hlm. 284.
↩
304
Thomas Hobbes, Leviathan (Mobile Reference) 1,307, Kindle Edition:

“Dalam keadaan sedemikian, tiada tempat bagi perusahaan, kerana hasilnya tidak menentu. Oleh itu, tiada budaya, tiada pelayaran, dan tiada penggunaan barangan yang dapat diimport melalui laut. Tiada bangunan yang selesa, dan tiada alat untuk menggerakkan atau memindahkan benda yang memerlukan banyak tenaga. Tiada pengetahuan tentang permukaan bumi dan tiada perkiraan masa. Tiada seni, tiada persuratan, tiada masyarakat. Dan yang paling buruk sekali ialah ketakutan yang berterusan dan bahaya kematian secara ganas. Dan kehidupan manusia terasing, miskin, hodoh, kejam dan singkat.”
↩
305
John Locke, Works of John Locke: Including Two Treatises of Government, An Essay Concerning Human Understanding and More (2008), 15,037–38, Kindle Edition.
↩
306
http://www.svt.ntnu.no/iss/Indra.de.Soysa/POL3503H05/olson.pdf
↩
307
http://www.svt.ntnu.no/iss/Indra.de.Soysa/POL3503H05/olson.pdf
↩
308
Mancur Olson, Power and Prosperity; Outgrowing Communist and Capitalist Dictatorships, Basic Books, 2000, p7
↩
309
Mancur Olson, “Dictatorship, Democracy, and Development,” The American Political Science Review 87 (Sept. 1993): 568.
↩
310
Mancur Olson, Dictatorship, Democracy, and Development, American Political Science Review Vol. 87, No. 3 September 1993

http://www.svt.ntnu.no/iss/Indra.de.Soysa/POL3503H05/olson.pdf
↩
311
Mancur Olson, “Dictatorship, Democracy, and Development,” The American Political Science Review 87 (Sept. 1993), hlm. 574-575
↩
312
Bagaimana tribalisme mengancam ekonomi pasaran demokratik Barat dijelaskan dalam bab 3, bahagian 2-3.
↩
313
Jurang antara kaya dan miskin semakin melebar dengan mendadak di semua negara Barat. Jika ini berterusan, dalam beberapa dekad semua kerajaan Barat akan jatuh menjadi kerajaan yang tidak berdaya dan tercungap-cungap di bawah beban hutang. Pertalian antara parti politik dengan perniagaan berpunca daripada galakan terhadap sifat mementingkan diri dalam sifat semula jadi manusia yang kita semua kongsi, iaitu ketamakan. Demokrasi juga dikuasai oleh logik yang sama. Yang memilih sesebuah parti dan membawanya kepada kemenangan ialah penduduk biasa. Namun penduduk cenderung memilih parti yang memberikan subsidi melalui hutang negara berbanding parti yang menuntut penjimatan. Akhirnya, teori demokrasi juga ditentukan kejayaan dan kegagalannya oleh sifat semula jadi manusia. Bukanlah institusi yang dinamakan demokrasi yang menguasai masyarakat manusia dengan keabsahan, tetapi prinsip pemeliharaan diri yang menguasai masyarakat manusia. Keadaan ini menunjukkan bahawa teori sifat semula jadi manusia yang menyatakan bahawa naluri ialah sumber cahaya dan akal ialah cermin lebih realistik daripada teori sifat semula jadi manusia yang menjadi asas teori kontrak sosial atau cita-cita metafizik.
↩
314
Sintesisme, eklektisisme, peleburan dan saling melengkapi semuanya dapat diungkapkan dalam bahasa Inggeris sebagai syncretism. Saling melengkapi sukar ditemui dalam tamadun Barat, tetapi merupakan unsur teras dalam tamadun Timur. Berkaitan dengan agama, terjemahan Korea yang lazim digunakan ialah jeseol jonghap-juui (諸說綜合主義). Namun dalam buku ini, istilah sinkretisme (融合主義) digunakan bagi penggunaan semua ideologi, dan istilah teori saling melengkapi (補完論) bagi penggunaan naluri dan minda secara bersama dalam sifat semula jadi manusia.
↩
315
Bertrand Russell, Human Society in Ethics and Politics, terjemahan bahasa Korea oleh Kim Tae-gil (金泰吉), Ingan sahoe jilseoron (Teori Tertib Masyarakat Manusia), Bakyoungsa, hlm. 9.
↩
316
Noyes dan Kolb, op. cit., hlm. 14.
↩
317
Fritjof Capra, The Tao of Physics, op. cit., hlm. 55.
↩
318
Carl Sagan, Cosmos, op. cit., hlm. 216.
↩
319
Carl Friedrich von Weizsäcker, op. cit., hlm. 216.
↩
320
Teori sifat semula jadi manusia Timur, yang menyatakan bahawa naluri ialah sumber cahaya dan minda ialah cermin, dari satu segi menyerupai teori sifat semula jadi manusia eksistensialisme Barat, tetapi berbeza daripadanya. Terdapat persamaan dan perbezaan. Dalam teori sifat semula jadi manusia Timur, minda menjalankan peranannya dalam lingkungan naluri. Dari segi pilihan minda yang tidak dapat dielakkan, ia menyerupai pandangan eksistensialisme yang melihat manusia sebagai “makhluk yang dihukum untuk bebas”. Namun ia berbeza daripada falsafah eksistensialisme, yang menyatakan bahawa kewujudan lebih penting daripada hakikat. Falsafah tradisional Barat cuba menetapkan hakikat manusia terlebih dahulu, tetapi eksistensialisme, dengan menekankan proposisi bahawa “kewujudan mendahului hakikat”, mengandaikan teori sifat semula jadi manusia bahawa manusia tidak dilahirkan dengan hakikat yang telah ditetapkan, tetapi merupakan makhluk yang membentuk hakikatnya melalui pilihan dan tindakannya sendiri. Inilah perbezaannya dengan teori sifat semula jadi manusia Timur. Teori sifat semula jadi manusia Timur berintikan hakikat bahawa hakikat dan kewujudan saling berkait, maka kewujudan (minda) bergerak dalam batas hakikat (naluri).
↩
321
Noyes dan Kolb, op. cit., hlm. 15.
↩
322
Pada Zaman Negeri-Negeri Berperang di China, konsep baik dan jahat agama Barat belum lagi masuk ke Timur. Bacaan yang tepat bagi pandangan Mengzi bahawa sifat semula jadi manusia itu baik bukanlah bahawa sifat semula jadi manusia baik dalam erti baik yang berlawanan dengan jahat, tetapi sekadar elok dan berbudi. Jika konsep baik dan jahat Barat dibawa masuk dan kebaikan mula dianalisis sebagai lawan mutlak kejahatan, pemikiran Mengzi akan tersalah baca. Begitu juga dengan pandangan Xunzi bahawa sifat semula jadi manusia itu jahat. Aksara 惡 mempunyai dua bacaan, iaitu ak (jahat) dan o (benci). Penjelasan Xunzi tentang sifat semula jadi manusia, 性惡說, lebih meyakinkan jika dibaca bukan sebagai seongak-seol (sifat semula jadi itu jahat), tetapi sebagai seongo-seol (sifat semula jadi itu dibenci). Namun kita sudah terlalu biasa dengan pandangan Xunzi bahawa sifat semula jadi manusia itu jahat. Oleh itu, ungkapan “sifat semula jadi manusia itu jahat” tetap digunakan, dan bukan “sifat semula jadi manusia itu dibenci”.
↩
323
Manusia yang dicipta oleh Tuhan mesti mempunyai tujuan yang jelas dan “tindakan” yang pasti; dengan kata lain, tindakan disengaja diutamakan. Tamadun yang mempercayai Dao yang tidak terzahir mengutamakan tanpa tindakan. Tanpa tindakan secara harfiah bermaksud “tiada tindakan”, tetapi ia bermaksud pergerakan yang tepat pada masanya, iaitu bertindak tanpa tindakan (爲無爲).
↩
324
Usaha Barat untuk mencari sumber etika juga merangkumi teori kebangkitan semula dan teori manusia unggul. Dostoevsky menegaskan teori kebangkitan semula (resurrection), iaitu Tuhan tidak boleh mati dan oleh itu mesti lahir semula, manakala Nietzsche menegaskan teori manusia unggul (superman), iaitu manusia, dari segi moral, mesti menggantikan Tuhan agama wahyu. Namun teori manusia unggul hampir lenyap setelah melalui kegagalan zaman ideologi. Teori kebangkitan semula terus bertahan, antara lain kerana pengaruh agama wahyu tradisional.
↩
325
Jeremy Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (White Dog Publishing, 2010), Kindle edition, locations 236–240.
↩