Kemunculan negara bangsa dan permulaan ekonomi politik di Timur dan Barat

1) Negara bangsa menuju pemerintahan demi rakyat

Dalam perbandingan tamadun Timur dan Barat, unsur sejarah yang paling penting ialah pembentukan negara bangsa (nation state). Timur mendahului Barat dua ribu tahun dalam pembentukan negara bangsa. Pada Zaman Musim Bunga dan Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang yang berlanjutan hingga abad ke-3 SM, negara bangsa muncul di Timur. Barat melalui beribu-ribu tahun sebagai negara penakluk zaman purba dan negara agama Zaman Pertengahan, dan hanya menyaksikan kelahiran negara bangsa selepas Perjanjian Westphalia 1648. Mendahului dalam pembentukan negara bangsa tidak bermakna kebijaksanaan berkembang. Sebaliknya, hanya arah pengetahuan yang ditentukan. Falsafah juga ialah hablur pengetahuan, dan sama sekali bukan perkara yang berkaitan dengan kebijaksanaan. Zaman ideologi Barat membuktikannya secara tidak langsung.

Kelahiran negara bangsa menuntut pemikiran dan falsafah baharu pada peringkat tamadun. Dengan kelahiran negara bangsa, berlaku perubahan falsafah yang menghormati falsafah alam. Dan lahirlah pemikiran minben (民本思想) yang berpusatkan rakyat. Pemikiran minben, dalam sistem ekonomi politik, bermaksud autonomi ekonomi individu, dan hal ini menjadi teras ekonomi politik yang berjaya. Jika asas-asas, iaitu pemikiran minben dan autonomi ekonomi yang berpusatkan falsafah alam, wujud dalam sesebuah tamadun, ekonomi akan berkembang; jika tidak, pembangunan ekonomi mustahil.

Bilakah negara bangsa (nation state) terbentuk di Timur dan Barat? Di Barat digunakan konsep “negara bangsa dalam erti moden”, iaitu “negara bangsa demokratik”. Ia mesti negara yang memiliki demokrasi yang muncul di Barat selepas Revolusi Perindustrian. Hanya dengan adanya perlembagaan dan sistem semak dan imbang seperti pengasingan tiga kuasa barulah ia memenuhi unsur-unsur negara bangsa. Di Timur, pemansuhan dinasti tradisional khususnya dianggap penting. Cadangannya ialah melihat Revolusi Xinhai 1911 di China, Pemulihan Meiji 1868 di Jepun dan penubuhan Empayar Korea pada tahun 1897 sebagai kemunculan negara bangsa. Ini ialah pandangan yang berpunca daripada pandangan dunia dan pandangan sejarah yang berpusatkan Barat.

Namun dengan cara yang berpusatkan Barat ini, tamadun Timur dan Barat tidak dapat dibandingkan. Di Barat, kemunculan negara bangsa dan penubuhan sistem politik demokrasi berlaku hampir serentak pada abad ke-17 hingga ke-18. Namun di Timur, negara bangsa terbentuk pada abad ke-5 hingga ke-3 SM, dan demokrasi pada abad ke-19 hingga ke-20. Di Timur, negara bangsa telah wujud hampir dua ribu tahun sebelum sistem politik demokrasi diperkenalkan. Penubuhan negara bangsa penting kerana negara bangsa, demi kelangsungan hidupnya, semestinya menuju falsafah alam dan minben (民本主義), iaitu pemerintahan demi rakyat.

Pemikiran minben tidak dapat ditemui di Barat sebelum zaman moden. Zaman Yunani-Rom purba ialah zaman negara penakluk yang memerlukan hamba. Dalam sistem yang membahagikan warga dan hamba, pemikiran minben tidak diperlukan. Zaman Pertengahan ialah zaman negara agama yang mengikut dan mengkaji perintah bukan manusia tetapi Tuhan, maka teori sifat semula jadi manusia yang naturalis atau pemikiran minben juga tidak diperlukan. Oleh itu, di Barat, sebelum zaman moden, falsafah ekonomi politik yang berpusatkan semua manusia dalam negara, iaitu rakyat, tidak diperlukan.

Sebaliknya di Timur, pemikiran minben yang timbul apabila negara mengambil bentuk negara bangsa mendahului Barat dua ribu tahun.

Kemunculan negara bangsa mencetuskan perubahan asas dalam arus falsafah sesebuah tamadun. Perubahan ini mengikut sistem “falsafah alam” demi kelangsungan hidup negara. Negara bangsa berusaha untuk terus hidup bukan melalui perintah pemimpin seperti penakluk atau nabi, tetapi melalui “minben” yang berpusatkan bangsa. Ia melalui proses menjadikan sistem falsafah alam, bukan agama wahyu, sebagai pusat pentadbiran negara. Kelangsungan hidup, iaitu naluri pemeliharaan diri, menjadi dasar negara yang paling utama.

Kemunculan negara bangsa membawa perubahan teras dalam sistem tamadun. Perkara penting dalam perbandingan tamadun Timur dan Barat ialah bilakah negara bangsa muncul di Timur dan Barat. Bilakah negara bangsa muncul di Timur dan Barat? Kissinger menegaskan bahawa kemunculan negara bangsa di Timur mendahului Barat kira-kira dua ribu tahun:

Di China, Zaman Negeri-Negeri Berperang berlangsung selama 250 tahun lalu berakhir dengan penyatuan oleh Qin Shi Huang. Dalam tempoh ini, negeri-negeri feudal memperoleh autonomi dan berubah menjadi negara merdeka. Di Barat, pengalaman yang serupa dialami dalam tempoh dari Perjanjian Westphalia 1648 hingga Perang Dunia Kedua, iaitu proses negara-negara Eropah bertarung untuk merebut penguasaan dalam keseimbangan kuasa. ⁴⁰⁸

Ahli sains politik Amerika Fukuyama juga menegaskan bahawa peperangan antara negara yang berlarutan beratus-ratus tahun mengubah bentuk negara, dan menerangkan bagaimana negara bangsa terbentuk di Timur dan Barat. Pada Zaman Musim Bunga dan Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang, Timur telah pun mengalami keadaan perang selama beratus-ratus tahun sebegini lalu melahirkan negara bangsa. Di Barat, lebih seribu tahun kemudian, setelah mengalami keadaan perang yang serupa, lahirlah negara bangsa yang berpusat:

Di China, negara bangsa terbentuk di tengah-tengah peperangan yang berterusan melalui Zaman Musim Bunga dan Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang… Fenomena ini memperlihatkan keadaan yang sangat menarik dalam perbandingan Timur dan Barat… Dalam penubuhan negara bangsa yang terbentuk lebih seribu tahun lewat daripada Timur, Barat memperlihatkan hasil yang sangat serupa… Di China dan di Eropah, pembentukan negara bangsa sama-sama berpunca daripada usaha untuk bersiap sedia menghadapi perang. Melalui persiapan perang, wilayah para tuan tanah feudal beransur-ansur disatukan menjadi wilayah sebuah negara, kuasa pemerintahan negara dipusatkan, dan lahirlah sistem pentadbiran moden yang bebas. ⁴⁰⁹

Apabila negara bangsa terbentuk, timbullah birokrasi sebagai sistem pentadbiran untuk memerintahnya, pemikiran ekonomi politik untuk mengendalikan ekonomi dalam negeri, dan pemikiran etika politik minben untuk mengendalikan politik dalam negeri. Di Timur, sistem ini telah pun wujud pada Zaman Negeri-Negeri Berperang sebelum Masihi. Di Barat, ia wujud dua ribu tahun kemudian, selepas Perjanjian Westphalia.

Jika di Barat negara bangsa bermula selepas Perjanjian Westphalia (1648), apakah bentuk organisasi yang dimiliki oleh negara-negara Barat sebelum itu? Zaman Yunani-Rom ialah sistem negara penakluk. Penduduk negara yang ditakluki ialah hamba. Negara penakluk seperti Yunani dan Rom terdiri daripada warga yang membentuk negara dan hamba yang ditangkap. Sparta mempunyai hamba yang jauh lebih ramai daripada warganya, di Athens hamba melebihi separuh, dan di Rom kira-kira satu pertiga ialah hamba. Hamba ditambah melalui tangkapan dalam peperangan dan rampasan, atau dibeli di pasar hamba. Caesar dikenali dalam sejarah Barat sebagai wira yang menakluki Gaul, tetapi semasa menakluki Gaul beliau mengumpul kekayaan dengan menjual hamba yang tidak terhitung banyaknya. Pada suatu hari, ketika tenteranya menang dalam pertempuran, mereka menangkap dan menjual 50,000 orang hamba sekali gus, membawa kekayaan yang besar kepada Caesar dan askar-askar legion Rom. Bagaimanakah hamba dilayan? Aristotle melayan mereka begini: hamba sama sahaja dengan haiwan, kerana hamba, seperti haiwan, tidak mempunyai jiwa.

Orang gasar, perempuan dan hamba adalah sama, kerana tiada pemimpin dalam kalangan mereka. Bagi mereka, lelaki atau perempuan semuanya hanyalah hamba. Oleh itu para penyair berkata: “Sudah sewajarnya orang Yunani memerintah orang gasar.” Orang gasar mempunyai tabiat yang sama dengan hamba. ⁴¹⁰

Aristotle percaya bahawa hanya warga Yunani yang mempunyai jiwa, dan beliau menerangkan falsafah ini kepada orang Yunani. Dalam negara kota penakluk Yunani, menang dalam peperangan dan membawa pulang emas, perak, harta dan hamba ialah cara terbaik untuk memelihara dan membesarkan ekonomi negara. Rom juga ialah sistem negara penakluk. Dalam negara penakluk yang berasaskan hamba, tiada ruang bagi teori ekonomi politik yang menyasarkan semua manusia.

Selepas zaman Yunani-Rom, Barat menjadi negara agama selama lebih seribu tahun Zaman Pertengahan. Oleh sebab Takhta Suci Rom memiliki kuasa mutlak, agama yang berpusatkan Tuhan atau Takhta Suci itulah yang menjadi pusat.⁴¹¹ Oleh sebab tuan tanah wilayah dan raja-raja hanya menggunakan kuasa yang terbatas, pemikiran ekonomi politik yang menyasarkan seluruh rakyat dalam sesebuah negara bangsa tidak dapat lahir. Sepanjang Zaman Pertengahan, gereja dan negara wujud bersama di Barat, tetapi gereja mendominasi sistem pentadbiran negara. Terutamanya, eskatologi agama wahyu memainkan peranan yang besar.

Sehingga abad ke-16, sejarah agama Kristian Barat, dengan satu perkataan, ialah sejarah penantian. Iaitu, sejarah mereka ialah menanti bilakah berakhirnya sejarah manusia akan tiba, dan menanti sementara penantian kiamat itu terus ditangguhkan. Walaupun bentuk konkrit penantian itu berubah mengikut keadaan, penantian terhadap kiamat sentiasa sama. ⁴¹² … Luther sering menyebut bahawa kiamat akan tiba dalam beberapa tahun lagi, dan pernah berkata bahawa mungkin ia berlaku tahun ini juga. Dan beliau sering berkata bahawa Tuhan akan mempercepat masa kiamat demi orang-orang pilihan, sambil menerangkan bahawa “dalam aliran masa, seratus tahun yang akan datang akan menyusut seperti sepuluh tahun”. ⁴¹³

Oleh itu hanya selepas Perjanjian Westphalia barulah negara-negara buat pertama kalinya terpisah daripada agama dan dapat wujud sebagai sistem politik. Negara bangsa, yang bukan negara penakluk dan bukan negara agama, buat pertama kalinya lahir di Barat.

Konsep “setiap pemerintah menentukan agamanya sendiri di wilayah yang dikuasainya” ialah ungkapan yang menyokong kedaulatan pemimpin negara. Ia bermaksud bahawa walau apa pun pandangan agama pemimpin itu, di wilayah yang dikuasainya negara berdiri di atas agama. Namun konsep ini hanya menjadi mungkin menjelang akhir Perang Tiga Puluh Tahun. Ia menjadi mungkin kerana orang Jerman, dalam menegakkan keamanan, dapat menetapkan prinsip bahawa agama tidak lagi mempunyai kuasa yang boleh digunakan berkaitan persoalan perang dan damai. ⁴¹⁴

Dengan kemunculan negara bangsa, akhirnya negara di Barat mula memikirkan masa depan negara melalui minda, bukan melalui penilaian agama tentang baik dan jahat. Tujuannya ialah untuk terus hidup. Sistem falsafah sebegini menjadi bebas daripada sistem perintah deduktif penakluk atau agama wahyu. Maka negara-negara bangsa tentu sahaja keluar daripada sistem perintah deduktif dan mengikut sistem falsafah alam yang induktif, yang tidak dapat tidak ditemui sendiri.

Fikiran bahawa perkara yang akan datang bukanlah sesuatu yang tidak dapat dielakkan segera membatasi kuasa yang sepatutnya digunakan oleh agama. Konsep Hari Pengadilan Terakhir hanya membenarkan satu syarat dalam memilih antara baik dan jahat. Namun ahli politik, demi masa depan negara, mesti membuat penilaian moral, bukan penilaian agama, dalam memilih bukan antara baik dan jahat, tetapi antara yang paling buruk dan keburukan yang lebih kecil. Dalam hal ini, Richelieu (Richelieu) menilai bahawa pandangan jauh ialah perkara paling penting dalam pentadbiran negara: kerana hanya dengan pandangan jauh ahli politik dapat mengelak keburukan yang mendatangi negara. Apabila keburukan bermula, ia semakin sukar dielakkan. ⁴¹⁵

Sama ada di Timur atau di Barat, ekonomi politik sistem falsafah alam menuju “minben”. Demi kelangsungan hidup negara, tidak dapat tidak ia menjadi demikian. Bagaimanakah pemikiran minben lahir? Pemikiran minben, yang terzahir bersama negara bangsa yang terbentuk pada Zaman Musim Bunga dan Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang, menjadi unsur paling penting bagi kelangsungan hidup negara. Ini kerana hanya melalui minben negara bangsa dapat terus hidup. Pemikiran minben ialah pemikiran bahawa rakyat ialah yang paling penting bagi negara, bukan arahan pemimpin penakluk atau agama wahyu. Sejak Zaman Musim Bunga dan Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang, pemikiran minben ditulis dengan pelbagai ungkapan seperti demi rakyat (爲民), melindungi rakyat (保民), menggembala rakyat (牧民) dan mengasihi rakyat (愛民). Mengzi telah pun menjelaskan intipati pemikiran minben pada abad ke-4 SM: “Rakyat yang paling mulia, tempat pemujaan negara yang kedua, dan raja yang paling ringan” (Mengzi, “Jin Xin, Bahagian Kedua”). Mengzi ialah salah seorang ahli falsafah yang secara aktif meletakkan kepentingan rakyat di barisan hadapan. Sebabnya mudah. Pemikiran minben diperlukan demi “kelangsungan hidup” negara dan rakyat. Sebelum Mengzi pun, pada Konfusius dan dalam Daodejing, minben telah pun muncul sebagai tema teras falsafah alam Timur.

Di Barat, pemikiran minben hanya bertapak dari segi falsafah selepas pemikir Perancis Rousseau mula-mula mengemukakannya pada abad ke-18. Sebelum itu, “zaman penaklukan” Yunani-Rom dan “zaman kuasa gereja” Zaman Pertengahan berlangsung beribu-ribu tahun, dan minben tidak dapat lahir di Barat. Hanya pada abad ke-17 barulah lahir di Barat negara-negara bangsa yang memerlukan minben, dan institusi serta model demokrasi yang menukar pemimpin secara demokratik tersebar ke negara-negara Barat pada abad ke-19. Timur juga mengimport institusi dan model ini lalu menyesuaikan diri dengannya. Dalam proses itu, pemikiran minben yang telah pun dimiliki oleh Timur memainkan peranan penting. Ketika Timur menyerap institusi demokrasi Barat, pemikiran minben Timur telah pun wujud dalam tamadunnya. “Budaya ialah ibu, institusi ialah anak-anaknya.” Tanpa budaya, institusi tidak dapat menyesuaikan diri.

Pemikiran Rousseau yang berpusatkan rakyat ialah pandangan yang sama sekali baharu di Barat. Orang yang sangat terkesan dengannya ialah ahli falsafah Jerman Kant. Kant meninggalkan catatan bahawa sebelum membaca Rousseau beliau tidak mengetahui kepentingan “rakyat” (people). Pemikir-pemikir Barat sebelum Kant hidup lebih dua ribu tahun dalam sistem tamadun Barat yang mengutamakan pemimpin penakluk zaman penaklukan atau pemimpin agama zaman kuasa gereja. Namun selepas Perjanjian Westphalia 1648, batas pemikiran etika politik di Barat berubah. Hanya selepas kemunculan negara bangsa barulah di Barat buat pertama kalinya seluruh “rakyat” diperlukan demi kelangsungan hidup negara, dan muncullah pemikir-pemikir yang menegaskannya.

Pemikiran minben bukan berkembang kerana ia ideologi atau konsep falsafah yang sewajarnya diutamakan oleh negara atau demokrasi, tetapi lahir dengan sendirinya dalam kerangka penubuhan negara bangsa. Apabila zaman peperangan yang berleluasa berterusan, agar semua orang dalam negara dapat terus hidup, bukan pemimpin atau bangsawan tetapi seluruh rakyat mesti berusaha barulah negara dapat dipertahankan. Kesimpulan ini datang bukan daripada falsafah atau ideologi, tetapi daripada naluri pemeliharaan diri dalam sifat semula jadi manusia. Daripada keperluan inilah sistem falsafah alam akhirnya lahir.

Minben lawan demokrasi

“Pembentukan negara bangsa di Timur mendahului pembentukan negara bangsa di Barat dua ribu tahun”: fenomena ini bermakna kelahiran “minben”, yang semestinya menyusuli pembentukan negara bangsa, di Timur mendahului Barat dua ribu tahun. Penegasan bahawa minben datang lebih awal tidak bermaksud sistem “demokrasi” di Timur mendahului Barat. Demokrasi merangkumi “pertukaran pemimpin secara aman” melalui undang-undang dan institusi. Terutamanya, memasukkan pertukaran pemimpin secara aman ke dalam perlembagaan dan mencerminkan tujuan ini dalam sistem politik yang menerapkan semak dan imbang dilakukan di Barat pada abad ke-17 hingga ke-18. Semua ini ialah perkembangan yang tidak dicapai oleh minben Timur, dan semuanya dipelajari daripada Barat.

Apabila membandingkan Timur dan Barat, kelahiran “falsafah alam”, “minben” dan “sistem ekonomi politik” yang menyokongnya mesti dikaitkan bukan dengan kemunculan demokrasi, tetapi dengan kemunculan “negara bangsa”. Minben ialah fahaman ekonomi politik yang berkembang awal di Timur. Ia membawa maksud bahawa rakyat ialah asas negara. Pada abad ke-4 SM, Mengzi mengemukakan teori pertukaran dinasti, iaitu teori pertukaran dinasti (易姓革命). Inilah falsafah minben bahawa “rakyat yang paling mulia, tempat pemujaan negara yang kedua, dan raja yang paling ringan”. Ini ialah kemunculan pemikiran minben Timur dua ribu tahun lebih awal daripada teori hak ketuhanan raja yang ditegaskan oleh Barat hingga zaman monarki mutlak abad ke-17. Fikiran bahawa rakyat itu mulia dan raja itu ringan (民貴君輕) ialah sistem falsafah bahawa hanya dengan menghormati rakyat dan memelihara kehidupan rakyat barulah ekonomi politik berkembang dan negara dipelihara serta maju sebagaimana sewajarnya.

Sebelum Mengzi pun, Shujing telah mengemukakan pemikiran bahawa rakyat sahajalah akar negara (民惟邦本). Iaitu, rakyat ialah asas negara, dan hanya apabila rakyat stabil barulah negara aman. Makna bahawa hati rakyat ialah hati Langit ialah pemikiran bahawa negara hanya stabil jika pemimpin tidak menentang kehendak rakyat dan mendengar suara rakyat. Pemikiran bahawa rakyat sahajalah akar negara ialah pesanan yang diwariskan dalam “Lagu Lima Putera” (五子之歌) Dinasti Xia kira-kira abad ke-20 SM, dan pemikiran ini nampaknya ditetapkan pada awal Dinasti Zhou sekitar abad ke-10 SM. Oleh itu pemikiran minben seperti 民惟邦本 dan 民貴君輕 telah pun mempunyai akar yang lama dalam tamadun China sebelum kemunculan negara bangsa pada Zaman Negeri-Negeri Berperang.

Terutamanya Mengzi, di tengah-tengah peperangan yang berterusan pada Zaman Negeri-Negeri Berperang, melangkah selangkah lebih jauh daripada pemikiran bahawa rakyat sahajalah akar negara, lalu mengembangkannya menjadi pemikiran bahawa rakyat itu mulia dan raja itu ringan, yang menegaskan pertukaran dinasti, iaitu bahawa pemimpin yang tidak cekap boleh diganti. Namun sehingga abad ke-19, Timur tidak dapat keluar daripada institusi dan kebiasaan pemerintahan seumur hidup, iaitu pemimpin kekal sebagai pemimpin hingga mati. Apabila muncul pemimpin yang tidak cekap, persoalan etika sama ada dia harus terus dilayani atau diganti tidak dapat tidak terus wujud. Demokrasi Baratlah yang menegakkan, di atas institusi pemerintahan seumur hidup yang berlangsung lebih dua ribu tahun ini, institusi revolusioner pertukaran pemimpin secara aman. Revolusi Agung di England dan revolusi rakyat di Perancis pada abad ke-17 hingga ke-18 menjadi titik tolak penubuhan demokrasi di Barat.

Perealisasian demokrasi lahir dalam sistem falsafah Barat yang berasaskan pandangan terzahir. Ada yang berpendapat bahawa dalam kalangan pemikir Barat, di tengah-tengah perebutan kuasa antara kuasa gereja yang menguasai seribu tahun Zaman Pertengahan dan kuasa raja yang baru muncul, perhatian diberikan kepada sistem “semak dan imbang”, dan akhirnya asas bagi perkembangan demokrasi ditegakkan. Pandangan bahawa “perealisasian cita-cita ideal”, iaitu mengubah secara asas dunia tempat manusia hidup, adalah mungkin boleh dilihat sebagai sebab permulaan demokrasi menjadi mungkin dalam pemikiran pandangan terzahir Barat. Dalam pemikiran pandangan tidak terzahir Timur, boleh dikatakan terdapat sisi yang terlalu realistik untuk mencapai perubahan revolusioner daripada minben kepada demokrasi. Perkembangan demokrasi di Barat boleh dilihat sebagai perbezaan antara pemikiran Timur yang berasaskan etika dan pemikiran ketamadunan Barat yang berasaskan undang-undang. Malah, pertukaran pemimpin secara aman di Timur hanya menjadi mungkin selepas abad ke-19, setelah institusi yang berasaskan falsafah demokrasi Barat diimport.

Dengan membandingkan titik permulaan minben Timur dan titik permulaan minben Barat sebelum demokrasi sedemikian, kita memahami jurang perbezaan yang semestinya timbul dalam perbandingan tamadun Timur dan Barat.

Apabila membandingkan tamadun Timur dan Barat, dengan mengambil kira kemunculan negara bangsa, kita meletakkan jarak dua ribu tahun antara pemikir-pemikir Timur dan Barat. Dalam perbandingan tamadun Timur dan Barat, perbandingan antara konsep atau pemikir seperti Taoisme lawan deisme, Konfusianisme lawan falsafah alam, pemikiran tanpa tindakan (wuwei, 無爲) lawan laissez-faire, Han Feizi lawan Machiavelli, dan Seni Peperangan Sunzi lawan Tentang Perang Clausewitz memperlihatkan jarak dua ribu tahun. Taoisme, Konfusianisme, pemikiran tanpa tindakan, Han Feizi dan Sunzi semuanya tokoh sebelum Masihi atau pemikiran yang terbentuk pada masa itu. Tokoh atau pemikiran Barat yang sepadan dengannya termasuk deisme, falsafah alam, laissez-faire, Machiavelli dan Clausewitz, yang semuanya pemikiran atau tokoh yang muncul di Barat pada awal zaman moden. Semuanya mengikut bukan sistem agama wahyu tetapi sistem falsafah alam. Hanya dengan kemunculan mereka barulah perbandingan pemikiran dan tokoh antara sistem falsafah alam Timur dan Barat menjadi mungkin.

Di Timur, konsep negara bangsa begitu lumrah sehingga tidak perlu difikirkan semula. Timur, yang telah hidup dalam negara bangsa sejak beribu-ribu tahun dahulu, tidak biasa dengan jenis negara yang lain. Namun negara bangsa ialah konsep penting yang baru mula dialami oleh Barat pada awal zaman moden. Ini kerana Barat boleh dicirikan sebagai negara penakluk pada zaman Yunani-Rom dan negara agama pada Zaman Pertengahan, dan hanya menubuhkan negara bangsa pada awal zaman moden. Negara penakluk Yunani-Rom purba ialah negara tempat pelbagai bangsa yang terdiri daripada warga dan pelbagai jenis hamba hidup bersama. Selama lebih seribu tahun Zaman Pertengahan, Barat membahagikan negara mengikut agama, maka ia berbentuk negara yang di dalamnya pelbagai bangsa hidup bersama.

Paus Rom terlibat secara mendalam dalam pentadbiran negara-negara Kristian, dan pada zaman Reformasi negara-negara terbentuk terbahagi kepada Katolik dan Protestan. Dalam negara Katolik, pelbagai bangsa yang menganut Katolik hidup bersama, dan penganut Protestan tidak dapat tinggal di situ. Begitu juga, dalam negara Protestan, pelbagai bangsa yang menganut Protestan hidup bersama, dan penganut Katolik tidak dapat tinggal di situ. Melalui peperangan panjang antara Protestan dan Katolik pada abad ke-17, bentuk ini akhirnya melahirkan, demi kelangsungan hidup, negara yang berpusatkan bangsa dan tidak berkaitan dengan agama. Dengan kata lain, dalam sebuah negara, orang daripada bangsa yang sama yang menganut Katolik dan Protestan hidup bersama. Akhirnya, setelah peperangan beratus-ratus tahun, negara bangsa muncul dan sistem pentadbiran negara yang baharu lahir. Di sinilah Barat akhirnya menegakkan falsafah alam dan sistem falsafah ekonomi politik minben.

Penubuhan negara bangsa di Barat berlaku pada abad ke-17. Muncullah pemikir yang melaungkan falsafah alam. Bacon, yang menekankan falsafah alam dan empirisisme di Barat, ialah tokoh zaman itu: “Manusia ialah hamba dan pentafsir alam. Kefahaman manusia hanya datang daripada pemikiran tentang alam dan pemerhatian terhadap kebenaran alam. Selain ini, manusia tidak dapat mengetahui apa-apa dan tidak dapat melakukan apa-apa.” Selepas Bacon, Spinoza melangkah selangkah lebih jauh dalam menegaskan falsafah alam. Beliau melaungkan bahawa Tuhan dan alam ialah satu: “Mustahil manusia bukan sebahagian daripada alam… Kuasa Tuhan, iaitu alam, mengekalkan kewujudan manusia.” Quesnay dari Perancis dan Adam Smith dari England, yang melaungkan ekonomi politik laissez-faire, menyusuli mereka: “Biarkan berbuat dan biarkan berlalu, maka dunia akan berjalan dengan sendirinya” menjadi falsafah mereka. Mereka mendapat ilham daripada pemikiran tanpa tindakan dalam falsafah alam Timur.

2) Ekonomi politik minben di Timur: Guanzi, Xunzi, Han Feizi, Sima Qian dan Daodejing

Negara bangsa, demi kelangsungan hidupnya, tentu sahaja bergantung pada falsafah ekonomi politik minben. Falsafah ekonomi politik tidak wujud dalam tamadun Barat sebelum abad ke-17 hingga ke-18. Ini kerana negara bangsa tidak wujud pada zaman Yunani-Rom, zaman penaklukan, atau pada Zaman Pertengahan yang berpusatkan agama. Pemikir-pemikir Barat sebelum zaman moden, oleh sebab tiada negara bangsa, tidak perlu memikirkan pemikiran ekonomi politik yang lahir dalam negara bangsa. Hanya pada abad ke-17 barulah negara bangsa lahir di Barat, dan berasaskan hal ini, pada abad ke-18 di Perancis lahirlah pemikiran ekonomi politik yang dinamakan fisiokrasi. Kemudian Adam Smith dari England menonjol sebagai pemikir ekonomi politik Barat.

Plato dan Aristotle di Yunani menerangkan teori dan falsafah dalam segala bidang, tetapi hampir tiada kesan pemikiran ekonomi politik yang dapat ditemui pada mereka. Oleh sebab mereka hidup dalam tamadun zaman penaklukan, “pemikiran ekonomi politik” yang mereka fikirkan terhad kepada beberapa pandangan tentang persoalan etika politik, iaitu harta yang bagaimana yang patut dimiliki manusia dalam masyarakat. Mereka tidak perlu menaruh minat terhadap ekonomi politik yang menyasarkan semua orang dalam negara atau polis, iaitu “rakyat”.

Namun dalam negara bangsa, demi kelangsungan hidup, perhatian terhadap seluruh “rakyat” dalam negara menjadi paling penting. Cara menggerakkan rakyat dalam kegiatan ekonomi menjadi matlamat penting bagi kekuatan dan kelangsungan hidup negara. Inilah tepatnya sebab pemikiran minben perlu terzahir. Akibatnya, berasaskan pemikiran minben, pemikiran ekonomi politik mula lahir buat pertama kalinya. Pada Zaman Negeri-Negeri Berperang abad ke-6 hingga ke-3 SM, pemikir-pemikir Timur mula mengemukakan pemikiran ekonomi politik. Bagi mereka, langkah pertama yang paling penting ialah menegakkan pandangan tentang sifat semula jadi manusia yang menjadi asas pemikiran ekonomi politik, iaitu menegakkan sifat semula jadi manusia berdasarkan falsafah alam. Berasaskan hal ini, mereka terus menegakkan teras falsafah ekonomi politik. Mari kita teliti Guanzi (管子), Xunzi (荀子), Han Feizi (韓非子), Catatan Sejarawan (史記) karya Sima Qian, dan Daodejing (道德經) karya Laozi.

Guanzi (管子, buku yang ditulis pada Zaman Musim Bunga dan Luruh serta Zaman Negeri-Negeri Berperang). Guan Zhong (管仲) ialah tokoh Zaman Musim Bunga dan Luruh, sebelum Zaman Negeri-Negeri Berperang, iaitu zaman sistem feudal beralih kepada negara bangsa. Beliau ialah ahli politik yang benar-benar mentadbir negeri Qi selama 40 tahun, dari 685 hingga 645 SM. Buku yang menghimpunkan pemikiran falsafah ramai orang yang berkongsi falsafah yang serupa dengan pemikirannya ialah Guanzi (管子). Ia layak dianggap sebagai buku ekonomi politik yang pertama di Timur dan Barat. Guanzi nampaknya bermula pada Zaman Musim Bunga dan Luruh, banyak mempengaruhi pemikir-pemikir Seratus Aliran yang bersaing pada Zaman Negeri-Negeri Berperang, lalu disunting dan disusun pada Zaman Negeri-Negeri Berperang. Antara falsafah yang tertulis dalam Guanzi, banyak terkandung pemikiran dasar ekonomi terhadap seluruh rakyat dalam negara. Minben Timur berbeza daripada demokrasi Barat. Demokrasi Barat mengungkapkan wawasan atau cita-cita ideal yang mesti dicapai manusia walau apa pun terjadi. Minben Timur bukanlah pemikiran ideologi yang mesti diperjuangkan oleh setiap negara atau individu. Sebaliknya ia mempunyai matlamat yang sangat realistik, iaitu supaya negara dan individu dapat terus hidup pada Zaman Negeri-Negeri Berperang. Dengan kata lain, ia mempunyai matlamat yang sangat realistik, iaitu “pemeliharaan diri”. Ia berlandaskan realisme asas bahawa seseorang hanya dapat terus hidup pada Zaman Negeri-Negeri Berperang dengan memupuk kekuatan negara, dan untuk itu seluruh rakyat mesti dilihat sebagai faktor paling penting dalam negara dan digerakkan. Minben menjadi asas falsafah kelangsungan hidup negara bangsa.

Apabila negara kaya, orang datang dari jauh. Apabila tanah negara dibuka untuk diusahakan oleh sesiapa sahaja tanpa membezakan, orang akan menetap. Apabila jelapang penuh dan rakyat cukup makan, mereka menjadi bersederhana dan rendah hati. Apabila pakaian dan makanan mencukupi, rakyat mengenal rasa hormat dan rasa malu. (Guanzi 1:1) ⁴¹⁶

Pemikiran minben ini berkait dengan pemikiran tanpa tindakan. Falsafah pemimpin yang merangkul manusia tanpa membeza-bezakan harus mencari asasnya dalam pemikiran tanpa tindakan yang mengikut falsafah alam.

Jangan berkata, “Engkau bukan keluarga kami.” Jika demikian, orang yang mendengarnya tidak akan mendengar kata-katamu. Jangan berkata, “Engkau bukan orang daerah kami.” Jika demikian, orang yang mendengarnya tidak akan mengikut perintahmu. Jangan berkata, “Engkau bukan orang negara kami.” Jika demikian, orang yang mendengarnya tidak akan mengikutmu. Bertindaklah seperti bumi. Bertindaklah seperti langit. Bumi dan langit tidak membezakan sesiapa secara khusus dan tidak mengutamakan sesiapa sahaja. Bertindaklah seperti matahari. Inilah garis panduan tindakan pemimpin yang sebenar. (Guanzi 1:5)

Guanzi meningkatkan kekayaan negeri Qi dengan banyak sekali dengan menjadikan pengedaran garam dan besi sebagai monopoli negara. Dan beliau menggunakannya untuk menegakkan dasar ekonomi yang mengatur jumlah wang syiling (mata wang) menurut saiz pengedaran bijirin dan barangan lain. Ini nampaknya contoh pertama dasar monetari digunakan secara tersusun untuk mengurus kekayaan negara.⁴¹⁷ Apabila harga bijirin jatuh mendadak, Guanzi mengeluarkan wang untuk membeli bijirin dan menaikkan harganya, dan apabila harga bijirin melambung, beliau menjual bijirin untuk menstabilkan harga. Pada masa kecemasan seperti kebuluran atau peperangan, beliau memperoleh hasil kewangan dengan mengeluarkan wang tambahan atau menjual barangan. Beliau menggunakan emas dan wang negeri Qi untuk membeli dan menjual hasil keluaran khas negeri Qi dan negeri-negeri jiran, lalu memaksimumkan keuntungan negeri Qi. Guan Zhong melaksanakan dasar yang mengaitkan dasar fiskal dan dasar kewangan dengan menerima atau membayar semua cukai dan bayaran kerja awam dalam bentuk wang, bukan barangan. Hal ini diterangkan dalam bab-bab dasar “Ringan dan Berat” (輕重) dalam Guanzi. Jawapan Guan Zhong kepada soalan Duke Huan, “Dapatkah harga barangan di seluruh dunia di bawah langit distabilkan?”, ialah seni ringan dan berat. Seni ringan dan berat (輕重之術) ialah prinsip ekonomi pasaran bahawa apabila barangan banyak harganya turun dan apabila barangan sedikit harganya naik, dan bermaksud mengejar pengurusan kewangan negara yang baik (理財) dengan menggunakan wang dalam persekitaran ekonomi sedemikian.⁴¹⁸ Berasaskan hal ini, Guan Zhong menjadikan Duke Huan (桓公) dari negeri Qi hegemon pertama antara Lima Hegemon Zaman Musim Bunga dan Luruh.⁴¹⁹

Xunzi (荀子, kira-kira 310–235 SM), dalam bab 10 bukunya Xunzi, “Memperkaya Negara” (富國, wealth of nation), menerangkan bagaimana ekonomi negara harus dikendalikan, seperti Kekayaan Negara-Negara (國富論, wealth of nation) Adam Smith pada abad ke-18. Dalam bab “Memperkaya Negara”, Xunzi menerangkan bahawa jika rakyat tidak menjadi kaya, cukai tidak dapat dipungut daripada rakyat, dan jika rakyat tidak dilindungi, rakyat tidak dapat disuruh bekerja.

Menyihatkan ekonomi negara ialah menjadikan perbelanjaan negara berjimat, menjadikan rakyat kaya, dan menyimpan lebihan dengan baik. Menjadikan perbelanjaan negara berjimat ialah mengurangkan belanjawan negara, dan dengan mentadbir negara dengan baik rakyat dapat dijadikan kaya. Apabila rakyat menjadi kaya, kewangan negara menjadi longgar. ⁴²⁰

Dan bahagian yang sangat menarik ialah konsep “tangan ghaib” yang dipopularkan oleh Adam Smith telah diterangkan secara serupa oleh Xunzi dua ribu tahun lebih awal. Iaitu, walaupun setiap orang tidak membuat barang untuk dirinya sendiri, hasil keluaran itu akhirnya menyumbang kepada kepentingan keseluruhan. Bahagian yang menarik ialah Adam Smith mengemukakan teori gaya Barat bahawa melalui tangan ghaib “kepentingan peribadi mewujudkan kepentingan awam”, manakala Xunzi menerangkan bahawa melalui “pengedaran”, “usaha setiap orang” menghasilkan “manfaat yang digunakan oleh semua orang”:

Melalui pengedaran yang semula jadi, orang dapat menggunakan pelbagai barangan dari dalam dan luar negeri walaupun tidak menghasilkannya sendiri. Orang yang tinggal di tepi pantai menggunakan bekas yang diperbuat daripada kayu, dan orang yang tinggal di pergunungan menggunakan hasil laut. Petani, tanpa mengusahakan sendiri kayu atau tanah liat, menggunakan barangan yang dibuat oleh tukang kayu dan tukang batu. Begitu juga, tukang dan orang yang terlibat dalam perdagangan menikmati pelbagai bijirin yang dihasilkan oleh petani tanpa menanamnya sendiri di ladang (Xunzi 9:12)

Xunzi berpendapat bahawa melalui pengedaran setiap orang dapat menggunakan barangan yang dinikmati oleh semua orang, dan di sini beliau menyatakan pandangan yang berbeza daripada Adam Smith. Adam Smith di Barat menyatakan pandangan bahawa kepentingan awam lahir dengan sendirinya daripada kepentingan peribadi, tetapi Xunzi menekankan kepentingan pengedaran. Beliau melihat bahawa pengedaranlah yang mencipta kepentingan awam. Namun Xunzi menyatakan pandangan bahawa pengedaran juga boleh dirosakkan oleh ketamakan individu.

Sifat semula jadi dan perasaan manusia, jika dibiarkan, melahirkan kekacauan dan keganasan; sifat semula jadi dan perasaan manusia dapat diurus melalui etika. Seseorang mesti mengikut guru dan prinsip yang baik. (Xunzi 23:1)

Beliau berpendapat bahawa jika kepentingan peribadi dibiarkan sebagaimana adanya menurut sifat semula jadi manusia, kepentingan awam akan rosak. Oleh itu beliau menegaskan bahawa demi kepentingan awam, sifat semula jadi manusia mesti diurus melalui undang-undang dan etika.

Han Feizi (韓非子, akhir abad ke-3 SM) menyatakan falsafahnya tentang pemikiran ekonomi politik dalam bukunya Han Feizi. Terutamanya, falsafah yang membezakan kepentingan awam dan kepentingan peribadi menonjol: “Pada zaman purba, ketika perkataan dicipta, sebuah bulatan dilukis dan dinamakan milik peribadi, dan apa yang berada di luar bulatan dinamakan milik awam. Mereka telah pun mengetahui bahawa milik peribadi dan milik awam bertembung.” Bahagian ini akan diteliti dengan terperinci dalam bab seterusnya di bawah “Teori penumpuan kepentingan peribadi dan kepentingan awam di Barat lawan teori pertembungan kepentingan peribadi dan kepentingan awam di Timur”.

Pembesar mengejar kepentingan awam dan bukan kepentingan peribadi apabila pemimpin bijaksana dan berkebolehan. Pembesar berpaut pada kepentingan peribadi dan tidak mengejar kepentingan awam apabila pemimpin bodoh dan tidak berkebolehan. (Han Feizi, bab 19, “Shi Xie” (飾邪))

Teori pertembungan kepentingan peribadi dan kepentingan awam Han Feizi berkait dengan falsafahnya bahawa bagi pemimpin yang mentadbir negara, shuzhi (術治), iaitu pemerintahan dengan seni kenegaraan, ialah salah satu teras:

Undang-undang dan langkah pentadbiran ialah cara untuk menghapuskan jalan bagi pembesar mengejar kepentingan peribadi. Apabila undang-undang dan langkah pentadbiran berjaya, pengejaran kepentingan peribadi lenyap. Kepentingan peribadi menjadi punca pelanggaran undang-undang… Jika pemimpin menggunakan pembesar menurut citarasa peribadinya, para pembesar akan mengabdikan diri bukan kepada kepentingan awam, tetapi untuk memuaskan citarasa pemimpin (Han Feizi 45:6)

Han Fei menerangkan bahawa cara terbaik untuk kelangsungan hidup negara ialah membesarkan kekayaan negara melalui usaha rakyat sendiri. Sebagai titik permulaan falsafah ekonomi politiknya, beliau menerangkan bahawa segala usaha manusia bertujuan mengejar keuntungan individu, dan dasar negara mesti menjadikan hal ini sebagai asasnya:

Apabila pemilik ladang mengupah buruh untuk membuka tanah dan menanam benih serta memberi mereka makanan dan wang, bukanlah kerana pemilik ladang mengasihi buruh itu, tetapi kerana memberi makanan dan wang dengan murah hati menjadikan buruh bekerja dengan baik. Apabila buruh berusaha sebaik-baiknya membuka tanah dan menanam benih, bukanlah kerana mereka mengasihi pemilik ladang, tetapi kerana jika mereka bekerja keras, makanan yang baik dan wang akan dibayar… Akhirnya semua manusia menjadikan bekerja untuk diri sendiri sebagai asas. ⁴²¹

Dalam keadaan ini, beliau menegaskan bahawa negara mesti memelihara kesamarataan peluang dan tidak boleh mengejar kesamarataan hasil:

Individu menjadi miskin pada asasnya kerana mereka malas atau membelanjakan wang sesuka hati. Sebaliknya, individu hidup senang pada asasnya kerana mereka bekerja keras dan berjimat. Jika pemimpin merampas daripada orang yang hidup senang dan membahagikannya kepada orang miskin, ini sama dengan merampas daripada orang yang bekerja keras dan berjimat lalu membahagikannya kepada orang yang malas dan membelanjakan wang sesuka hati. Maka akibatnya manusia akan memperoleh apa yang mereka kehendaki tanpa bekerja keras dan menyimpan. (Han Feizi 50:3)

Berlandaskan teori pertembungan kepentingan awam dan kepentingan peribadi, Han Fei menegaskan bahawa memelihara kepentingan awam ialah matlamat negara dan pemimpin. Oleh sebab Han Fei ialah tokoh akhir Zaman Negeri-Negeri Berperang, birokrasi telah pun bertapak dalam negara bangsa. Beliau menerangkan cara pemimpin dan pembesar mengejar kepentingan dalam birokrasi. Beliau mengajarkan tepat teras shuzhi (術治).

Catatan Sejarawan (史記, sekitar 91 SM) ialah buku sejarah yang ditulis oleh Sima Qian, dan boleh dibandingkan dengan buku Herodotus, ahli sejarah pertama Barat. Terutamanya, bahagian biografi (列傳) dalam Catatan Sejarawan sangat serupa dengan Kehidupan Selari Plutarch, sebagai catatan kehidupan wira-wira Timur dan Barat pada zaman itu. Namun Catatan Sejarawan mengandungi pemikiran ekonomi politik yang langsung tiada pada Herodotus atau Kehidupan Selari Plutarch. Pada zaman Sima Qian hidup, pembentukan negara bangsa telah pun lengkap di Timur, dan pemikiran ekonomi politik menjadi unsur yang sama pentingnya dengan peperangan dalam pentadbiran negara.

Bab 69 bahagian biografi Catatan Sejarawan dinamakan “Biografi Orang yang Memperbanyak Harta” (貨殖列傳). 貨 bermaksud harta, dan 殖 bermaksud pertambahan. Iaitu, ia ialah catatan tentang mengapa harta itu penting, cara menambah harta dan menjadi kaya, dan bagaimana harta itu digunakan. Di dalamnya terkandung pandangan tajam Sima Qian tentang sifat semula jadi manusia yang menerangkan pemikiran ekonomi politik. Beliau menegaskan bahawa dalam sifat semula jadi manusia, keuntungan dan harta ialah sebab asas yang menggerakkan manusia:

Orang di seluruh dunia di bawah langit datang dengan gembira semuanya kerana ingin memperoleh keuntungan,

dan orang di seluruh dunia di bawah langit bersurai seperti tembok yang runtuh juga kerana mengejar keuntungan. (Catatan Sejarawan 129-2)

Sima Qian, sambil meneliti sejarah dan aliran hati manusia, menyedari bahawa daya yang menggerakkan manusia akhirnya dikuasai oleh kepentingan dirinya sendiri. Beliau berpendapat bahawa keadaan pegawai mengejar kepentingan peribadi jika mereka tidak disuruh bekerja demi kepentingan awam terletak pada sifat semula jadi manusia yang sama yang membuat orang biasa mengejar keuntungan.

Secara umumnya, apabila harta orang lain sepuluh kali ganda hartanya, orang memburukkannya; apabila seratus kali ganda, orang takut kepadanya; apabila seribu kali ganda, orang membuat kerjanya; dan apabila sepuluh ribu kali ganda, orang menjadi hambanya. Inilah hukum segala sesuatu. (Catatan Sejarawan 129-29)

Pegawai memutarbelitkan perintah pentadbiran, mencuri dan menggunakan cop mohor, dan melakukan jenayah, dan tujuannya ialah memeras wang. Petani, tukang, pedagang dan gembala semuanya berusaha memperoleh lebih banyak wang sambil melakukan kerja mereka. Akhirnya semua orang setiap hari berusaha menggunakan kebolehan dan kemahiran mereka untuk memperoleh keuntungan wang yang lebih banyak. (Catatan Sejarawan 129-27)

Jika sifat semula jadi manusia sedemikian, perkara yang sama sekali tidak boleh dilakukan oleh kerajaan atau pemimpin ialah “ketamakan statisme”. Dengan kata lain, beliau menekankan bahawa pemimpin tidak boleh bersaing dengan rakyat demi mengejar kepentingannya sendiri.

Cara terbaik mentadbir negara ialah membiarkan rakyat melakukan apa yang mereka ingini… Yang paling buruk ialah pemimpin negara bersaing dengan rakyat untuk mengejar keuntungan (Catatan Sejarawan 129-1)

Sima Qian menerangkan bahawa, seperti yang ditegaskan oleh Xunzi dan Han Feizi, dan seperti yang diusahakan oleh Quesnay dan Adam Smith dua ribu tahun kemudian, menjadikan pemikiran tanpa tindakan (di Barat, laissez-faire) sebagai asas pengendalian ekonomi negara ialah cara yang terbaik:

Oleh itu pertanian menghasilkan makanan, bumi menghasilkan pelbagai barangan dan bahan, orang yang terlibat dalam pertukangan membuat barang-barang, dan pedagang menggerakkan semua ini supaya beredar. Perkara-perkara ini berlaku dengan sendirinya tanpa kerajaan mengawal, memaksa, atau merampas untuk menggantikannya. Seluruh rakyat hanya berusaha sedaya upaya untuk mendapatkan apa yang masing-masing kehendaki… Semuanya berlaku dengan sendirinya walaupun tidak diminta. Dengan kata lain, semuanya hanya mengikut Dao. (Catatan Sejarawan 129-3)

Beliau meyakinkan bahawa melancarkan pengedaran ialah jalan untuk menghidupkan ekonomi. Ini mengajarkan kegunaan bukan campur tangan negara, tetapi ekonomi pasaran.

Barangan dan wang mesti dibiarkan mengalir secara semula jadi seperti air (Catatan Sejarawan 129-5)

Daodejing (menurut tradisi abad ke-6 SM): Guanzi, Xunzi, Han Feizi, Catatan Sejarawan dan lain-lain melukis gambaran besar pemikiran ekonomi politik dua ribu tahun lebih awal daripada Barat. Namun karya klasik yang paling baik menerangkan falsafah ekonomi politik ialah Daodejing karya Laozi. Terutamanya, ia mengemukakan falsafah ekonomi politik bersama pemikiran tanpa tindakan, garis panduan tindakan Daodejing. Guanzi, Xunzi, Han Feizi, Catatan Sejarawan dan lain-lain semuanya berkongsi pemikiran tanpa tindakan, tetapi sumbernya terletak pada Daodejing. Pemikiran tanpa tindakan dikemukakan di atas asas pemahaman tentang sifat semula jadi manusia dan hubungan antara manusia dan alam. Berikut ialah sebahagian daripada falsafah ekonomi politik yang dinyatakan dalam Daodejing.

Mengutamakan kehidupan rakyat (Daodejing bab 53): Istana megah, tetapi sawah dan ladang dipenuhi rumpai, dan jelapang kosong. Namun di satu pihak ada yang memakai pakaian sutera, menyandang pedang yang tajam, makan hingga muak, dan mempunyai harta yang berlebihan walaupun dibelanjakan. Apakah ini jika bukan penyamun?

Undang-undang yang ringkas (Daodejing bab 57): Semakin banyak larangan dan pantang, semakin miskin rakyat. Semakin banyak rakyat mengendalikan senjata tajam, semakin kacau negara. Semakin banyak tipu helah antara manusia, semakin banyak perkara aneh berlaku. Semakin riuh undang-undang dan perintah, semakin ramai pencuri.

Kerajaan yang kecil (Daodejing bab 58): Semakin ringkas pemerintahan, semakin menguntungkan rakyat. Semakin rumit pemerintahan, semakin memudaratkan rakyat… Rakyat sukar diperintah kerana pihak atas membuat terlalu banyak dasar lalu campur tangan.

Inisiatif swasta (Daodejing bab 65): Pemimpin yang memaksakan rancangannya kepada rakyat ialah bala bagi negara. Pemimpin yang tidak memaksakan rancangannya kepada rakyat ialah rahmat bagi negara.

Cukai yang rendah (Daodejing bab 75): Rakyat kelaparan kerana pihak atas memungut cukai secara berlebihan lalu menggunakannya untuk diri sendiri sahaja.

Keseimbangan sosial (Daodejing bab 77): Dao Langit mengambil daripada yang mempunyai banyak dan membantu yang tiada. Dao manusia mengambil daripada yang tiada dan membantu yang mempunyai banyak. Siapakah antara pemimpin yang dapat mengimbangi lebihan? Hanya orang yang memahami Dao dapat melakukannya.

Integriti pemimpin (Daodejing bab 81): Pemimpin tidak mengejar kekayaan untuk dirinya sendiri. Dia mencari kegembiraan dalam bekerja untuk orang lain. Oleh itu semakin banyak dia memberi kepada orang lain, semakin kaya dirinya.

Mari kita bandingkan perhatian Daodejing dan Pentateukh terhadap ekonomi politik. Dalam Bible, tidak mudah menemui sebutan langsung tentang kegiatan ekonomi politik. Dalam Bible, yang disempurnakan sebelum negara bangsa terbentuk, memang terdapat dalam Keluaran, Ulangan, Bilangan dan lain-lain beberapa “hukum” langsung tentang kegiatan ekonomi politik. Sebagai contoh:

Apabila engkau menghitung bilangan anak-anak Israel dan menjalankan banci, setiap orang mesti mempersembahkan tebusan bagi nyawanya kepada Tuhan. (Keluaran 30:11–12)

Engkau hendaklah memberikan sepersepuluh daripada hasil tanahmu setiap tahun, dan pada akhir setiap tiga tahun, keluarkanlah seluruh sepersepuluh hasil tahun itu dan simpanlah di kotamu……. Biarlah orang Lewi, orang asing yang tinggal di kotamu, anak yatim dan janda datang lalu makan hingga kenyang, maka Yahweh, Tuhanmu, akan memberkatimu dalam segala pekerjaan tanganmu……. Apabila engkau masuk ke kebun anggur jiranmu, engkau boleh makan buah anggur sepuas hatimu hingga kenyang, tetapi jangan memasukkannya ke dalam bekasmu; apabila engkau masuk ke ladang gandum jiranmu, engkau boleh memetik tangkainya dengan tangan, tetapi jangan mengayunkan sabit ke ladang gandum jiranmu. (Ulangan 14:22–29; 23:24–25)

Dia hendaklah mengaku dosa yang telah dilakukannya dan membayar ganti rugi sepenuhnya, ditambah seperlima, lalu memulangkannya kepada orang yang telah dirugikannya. (Bilangan 5:6–7)

Yang penting dalam perbandingan Timur dan Barat ialah fikiran-fikiran Barat yang terbatas tentang ekonomi politik semuanya mengambil bentuk hukum agama, iaitu undang-undang. Oleh sebab Tuhan Barat tidak menunjukkan minat terhadap ekonomi politik, perkara tentang kegiatan ekonomi dalam Pentateukh ini pun menekankan bukan ekonomi politik, tetapi sifat “undang-undang”, iaitu sesuatu yang mesti dipatuhi manusia atau dihukum jika dilanggar. Dalam konteks yang sama, budaya Yunani-Rom dibina di atas sistem perhambaan dan di atas tradisi serta budaya yang secara aktif memupuk sifat mementingkan diri dengan peperangan, penaklukan dan rampasan sebagai cara utama. Dari segi membiarkan sifat mementingkan diri individu, pemikiran ekonomi politik Barat moden dan kontemporari menyerupai pemikiran purba zaman Athens-Rom. Pemikiran ekonomi politik yang berasaskan pemikiran minben masih belum lahir.

Pada zaman Pencerahan Barat, buku dan falsafah pemikir-pemikir Timur seperti Guanzi, Xunzi, Han Fei dan Sima Qian belum lagi diperkenalkan ke Barat. Pada zaman Pencerahan, hanya buku-buku Konfusianisme dan Taoisme yang diperkenalkan ke Barat, dan pemikir-pemikir Barat terkesan dengannya. Oleh itu falsafah ekonomi politik Taoisme, bersama pemikiran tanpa tindakan, prinsip tindakan teras Taoisme, memberikan pengaruh yang menentukan kepada aliran pemikiran ekonomi politik Barat yang mula terbentuk pada masa itu. Pembentukan negara bangsa akhirnya memulakan proses mengatasi statisme. Dalam proses ini, Barat mendapat ilham daripada pemikiran tanpa tindakan Timur.

3) Kemunculan negara bangsa di Barat: daripada merkantilisme kepada laissez-faire

Barat menamakan abad ke-15 hingga ke-18 sebagai Zaman Penjelajahan (Age of Discovery). Ia merujuk kepada zaman penaklukan dunia oleh Barat. Kuasa-kuasa Barat memulakan persaingan di seluruh dunia untuk membuka tanah jajahan dan memperoleh emas, perak, rempah dan hamba. Sebagai caranya, mereka terutamanya bersandar pada penerokaan, perlanunan dan rampasan. Sepanyol dan Portugal, dengan penerokaan Lautan Atlantik dan Lautan Hindi oleh Columbus dan Vasco da Gama di barisan hadapan, ialah negara pertama yang berjaya. Portugal berada di hadapan, tetapi penduduknya terlalu kecil lalu ditewaskan oleh Sepanyol. Sepanyol, berkat kegiatan apa yang dinamakan conquistador seperti Cortés (1485–1547) dan Pizarro (1471–1541), merampas emas dan perak empayar Aztec dan Inca. Conquistador bermaksud penakluk dalam bahasa Sepanyol. Dengan membawa masuk emas dan perak yang amat banyak yang diperoleh dari Amerika, Sepanyol bangkit menjadi kuasa terbesar di Eropah.

England pula menumpukan perhatian untuk menyerang kapal-kapal yang membawa emas, perak dan rempah Sepanyol lalu merampasnya. Drake (1540–1596) yang terkenal ialah tokoh utamanya. Ratu Elizabeth melabur dalam perlanunan Drake sehingga pada tahun-tahun tertentu kira-kira separuh pendapatan diraja diperoleh daripadanya.⁴²² Drake ialah tokoh yang luar biasa yang aktif sebagai lanun, penjelajah, laksamana tentera laut, usahawan dan ahli politik, menerima gelaran kebangsawanan, dan mencapai jasa cemerlang dalam pertempuran laut menentang Armada Sepanyol yang tidak terkalahkan pada tahun 1588. Bagi orang Inggeris, beliau ialah patriot yang tiada tolok bandingnya, manakala bagi Sepanyol beliau ialah ketua lanun yang paling berbahaya bagi pelayaran kapal-kapalnya di Atlantik, yang kepalanya diletakkan ganjaran yang besar.

Persaingan antara Sepanyol dan England ini, setelah pertempuran kecil kerap berlaku di merata lautan, akhirnya membawa kepada perang besar-besaran. Dalam pertempuran laut di Selat Inggeris pada tahun 1588 (the battle of Gravelines), yang sangat penting dalam sejarah Barat, kemusnahan Armada Sepanyol dan kemenangan tentera laut England menentukan nasib kedua-dua negara.⁴²³

Negara-negara Eropah terjun ke dalam perdagangan antarabangsa bersama perkembangan perkapalan dan pembukaan tanah jajahan di seberang laut. Mereka menumpukan perhatian untuk mengejar tanah jajahan dan perluasan wilayah, serta menambah kekayaan negara melalui pengurusan perdagangan antarabangsa. Kelakuan ini dinamakan “merkantilisme” (重商主義, Mercantilism). Istilah merkantilisme berasal daripada perkataan Latin mercans, yang bermaksud orang yang membeli barang (buyer). Kuasa-kuasa Eropah, sambil mengejar dasar merkantilisme, memasuki keadaan perang yang hampir tidak terbatas antara negara. Dari akhir abad ke-15 hingga abad ke-18, hampir 300 tahun, keadaan memuja merkantilisme ini berterusan. Tujuannya ialah bangkit menjadi kuasa besar dengan memperoleh emas dan perak dari tanah jajahan, seperti Sepanyol.

Dasar ekonomi negara yang dinamakan merkantilisme yang mereka ambil bukanlah falsafah yang mempunyai pandangan dunia untuk memajukan perdagangan demi kesejahteraan rakyat atau untuk memelihara ketertiban dunia. Untuk terus hidup dan berkuasa sebagai negara yang paling kuat, ia menjadikan penaklukan negara lain dan rampasan barangan yang diperlukan, atau memperoleh kepentingan negara melalui syarat perdagangan yang menguntungkan negara sendiri, sebagai alat persaingan yang paling penting. Inilah merkantilisme. Dasar ini bertujuan mencapai lebihan dagangan dalam perdagangan antarabangsa dengan apa cara sekalipun, lalu memaksimumkan harta negara, iaitu pemilikan emas dan perak. Tentu sahaja proteksionisme yang melampau berleluasa. Di bawah panji proteksionisme, negara-negara Barat mengerahkan segala tenaga untuk mencapai lebihan imbangan dagangan. Dasar merkantilisme diungkapkan seperti berikut:

Kita tidak boleh mengimport dari luar negeri lebih banyak daripada apa yang kita jual. Kita mesti berpegang pada dasar ini. Ini kerana jika kita melanggarnya, kita menjadi miskin dan pihak lain menjadi kaya. ⁴²⁴

Oleh itu setiap negara melaksanakan dasar memaksimumkan eksport dan meminimumkan import. Dan menurut pendirian ini, negara-negara Eropah bersaing untuk memperoleh tanah jajahan di seberang laut dan mengawal perdagangan dalam empayar masing-masing. Merkantilisme akhirnya menghasilkan corak perdagangan segi tiga Atlantik. Iaitu, kapas, gula, tembakau dan lain-lain dieksport dari tanah jajahan Amerika ke Eropah; dari Eropah, barangan perkilangan yang diproses daripadanya seperti tekstil dan minuman keras rum yang dibuat daripada tebu dieksport ke Afrika atau tanah jajahan lain; dan dari Afrika, hamba dieksport ke Amerika: perdagangan inilah yang dikejar oleh negara-negara Eropah di barisan hadapan.

Monopoli negara dan monopoli menjadi corak umum dasar merkantilisme. Oleh itu ahli-ahli ekonomi moden seperti Adam Smith melihat merkantilisme sebagai sistem ekonomi yang besar yang di dalamnya kuasa negara, pengilang dan pedagang berpakat merugikan pengguna. Malah golongan merkantilis diwakili oleh pegawai kerajaan dan pedagang. Malah pedagang memiliki hak monopoli dalam pasaran dalam negeri yang menyingkirkan persaingan asing dan mengaut keuntungan yang amat besar, dan ini akhirnya hasil mengorbankan kepentingan pekerja dan pengguna. Lagipun negara dapat mengenakan duti kastam yang tinggi dan memonopoli cukai yang dibayar oleh pedagang. Golongan merkantilis tentu sahaja menganggap bahawa mengikat pekerja dengan upah rendah perlu demi kekayaan negara dan demi kelangsungan hidup negara. Mereka menganggap bahawa memberikan pendidikan, masa lapang atau upah melebihi upah minimum kepada pekerja atau golongan bawahan akan membawa negara kepada kemalasan dan kejahatan. Oleh itu, di dalam negeri, mereka secara aktif menyekat kenaikan upah untuk meningkatkan daya saing perdagangan.

Dari segi ekonomi politik, satu fenomena yang merentasi kedua-dua dasar penjajahan-eksploitasi awal dan dasar proteksionisme pada peringkat pertengahan dan akhir boleh diungkapkan sebagai statisme (statism). Dasar penjajahan-merkantilisme Barat, dilihat dari segi ekonomi politik, akhirnya berakhir pada statisme:

Merkantilisme mencapai kemuncaknya di Eropah pada abad ke-17 hingga ke-18. Ia ialah sejenis statisme, iaitu sistem yang menggunakan logik ekonomi yang penuh kesilapan untuk memupuk kekuatan negara yang imperialis, dan memberikan hak monopoli atau subsidi kepada kumpulan atau individu yang dipilih oleh negara.⁴²⁵

Sambil mengejar dasar merkantilisme, raja-raja setiap negara berusaha mengawal dengan ketat dasar ekonomi dan perdagangan negara demi kepentingan mereka sendiri. Tentu sahaja raja-raja pada masa itu, di tengah-tengah peperangan yang berulang dan persaingan yang mendesak, ada juga mendahulukan keselamatan dan kekayaan negara, iaitu negara kaya dan tentera kuat. Pada masa itu tiada perbezaan antara negara dan raja. Louis XIV terkenal dengan pengisytiharannya “Beta ialah negara”. Tiada perbezaan antara alasan berbuat demi negara dan pengejaran sifat mementingkan diri atau ketamakan individu melalui statisme.

Agar ekonomi politik Barat dapat dibebaskan daripada belenggu ini, penubuhan negara bangsa di Barat mesti didahulukan. Apabila negara bangsa akhirnya bermula di Barat melalui Perjanjian Westphalia 1648, perubahan besar mendatangi ekonomi politik Barat. Negara bangsa membuka mata terhadap sistem pemikiran yang sama sekali berbeza daripada negara penakluk, demi kelangsungan hidup. Dari segi ekonomi politik, pemikir-pemikir Barat membuka mata terhadap fikiran untuk menyingkirkan campur tangan kerajaan dan memastikan autonomi ekonomi rakyat demi membesarkan kepentingan negara. Dengan itu, apabila merkantilisme zaman penaklukan yang menguasai Barat selama tiga abad berundur, laissez-faire akhirnya mekar dalam ekonomi politik Barat. ⁴²⁶

Pemikiran yang menguasai ekonomi politik Barat pada zaman penaklukan ialah statisme. Ia ialah cara untuk terus hidup pada zaman yang mengekalkan pemerintahan beraja dan menyamakan kelangsungan hidup raja dengan kelangsungan hidup negara. Namun pada abad ke-17 hingga ke-18, dengan diperkenalkan nasionalisme, Barat tidak lagi dapat bergantung pada statisme untuk ekonomi negara. Demi kelangsungan hidup, ia mencuba pembaharuan negara yang berani. Dalam zaman peralihan ini, revolusi kerap meletus di Barat dan pelbagai pemikiran berleluasa. Terutamanya, ia terpaksa keluar daripada institusi merkantilisme negara penakluk. Dengan bermulanya nasionalisme, sistem pemikiran baharu yang diperlukan oleh negara bangsa menjadi perlu, demi kelangsungan hidup negara bangsa. Nasionalisme abad ke-18 di Barat mencuba, dari segi ekonomi politik, laissez-faire sebagai ganti statisme.

4) Laissez-faire mendapat ilham daripada pemikiran tanpa tindakan Taoisme

Pada zaman Pencerahan moden, Barat sedang meronta-ronta untuk keluar daripada kawalan negara yang tegar yang dinamakan merkantilisme. Orang pertama yang melontarkan cabaran pemikiran terhadap merkantilisme ialah golongan fisiokrat (Physiocrats) Perancis. Mereka mula berfikir bahawa kekuatan negara dapat dibesarkan dengan cara lain, bukannya negara-negara bersaing tanpa batas dalam penaklukan dan eksploitasi di bawah slogan merkantilisme. Mereka menegaskan bahawa kekayaan negara dapat ditambah dengan menggunakan sepenuhnya tanah pertanian dalam negara sendiri, termasuk tanah jajahan, untuk meningkatkan pengeluaran pertanian. Mereka mendapati bahawa pertanian di Timur mencapai produktiviti yang tinggi. Dan mereka sangat terpesona dengan pemikiran tanpa tindakan yang menjadi latarnya.

Pada ketika pemikir-pemikir Barat mula menegaskan autonomi ekonomi rakyat, pemikiran tanpa tindakan Timur menjadi dikenali di Barat. Apabila falsafah tanpa tindakan, yang ingin menyingkirkan campur tangan buatan termasuk kerajaan, diperkenalkan ke Barat, falsafah ini muncul di hadapan pemikir-pemikir Barat sebagai falsafah yang luar biasa dan revolusioner. Golongan fisiokrat Perancis menumpukan perhatian pada autonomi individu, teras falsafah ekonomi politik. Mereka menyebarkan ke Barat pemikiran laissez-faire, iaitu adaptasi pemikiran tanpa tindakan. Golongan fisiokrat Perancis mengadaptasi “pemikiran tanpa tindakan” Taoisme menjadi “laissez-faire”, lalu pemikiran laissez-faire mula tersebar di Perancis. “Laissez” bermaksud biarkan, dan “faire” bermaksud buat, maka “laissez-faire” bermaksud “biarkan ia berbuat”, iaitu tanpa tindakan. Laissez-faire muncul di Barat sebagai pemikiran baharu yang revolusioner yang dapat menggantikan merkantilisme. Adam Smith juga datang ke Perancis, bertemu golongan fisiokrat dan mempelajarinya. Apabila dunia berbahasa Inggeris memperkenalkan pemikiran penting ini, mereka tidak mencipta perkataan baharu, tetapi menggunakan perkataan Perancis laissez-faire sebagaimana adanya dalam bahasa Inggeris.

Falsafah ekonomi politik ialah falsafah yang berkembang di Timur bersama pembentukan negara bangsa, jauh lebih awal daripada Barat. Pemikiran teras Taoisme, iaitu tanpa tindakan, diterapkan dalam falsafah ekonomi politik. Pemikiran tanpa tindakan menyeru kewaspadaan terhadap tindakan disengaja (youwei, 有爲), dan merupakan pemikiran politik, ekonomi dan etika yang cukup penting untuk dijadikan prinsip tindakan oleh individu dan pemimpin. Pemikiran tanpa tindakan, prinsip tindakan Taoisme, mengandungi nilai ekonomi yang begitu penting sehingga kemudian diterjemahkan di Barat sebagai laissez-faire. Pemikiran tanpa tindakan bertujuan meminimumkan campur tangan manusia, manakala laissez-faire bertujuan meminimumkan campur tangan negara. Pemikiran tanpa tindakan berkaitan dengan seluruh perbuatan manusia termasuk ekonomi, manakala laissez-faire terhad kepada perbuatan ekonomi manusia.

Golongan fisiokrat menumpukan perhatian pada cara mengecilkan campur tangan negara dan membesarkan keupayaan produktif individu. Terasnya ialah bagaimana mengungkapkan bahawa usaha individu penting bagi ekonomi. Di sebaliknya terdapat falsafah untuk membesarkan kekayaan negara dengan mengutamakan alam dan pertanian, bukannya memperoleh emas dan perak melalui penaklukan di seberang laut. Masalahnya ialah bagaimana mengungkapkan dan menyistemkannya. Pada masa inilah pemikiran tanpa tindakan Taoisme memberikan pengaruh besar kepada ahli-ahli falsafah fisiokrat Perancis. Bagaimana golongan fisiokrat menyebarkan ke Barat konsep baharu laissez-faire daripada pemikiran tanpa tindakan, baru-baru ini beransur-ansur diketahui melalui orang Barat sendiri. Ahli falsafah Barat Durant menerangkan proses lahirnya laissez-faire dalam bukunya Our Oriental Heritage (Warisan Timur Kita).

Golongan fisiokrat Perancis dipengaruhi oleh Taoisme, Laozi dan Zhuangzi. Mereka menganut pemikiran tanpa tindakan (無爲), iaitu laissez-faire. ⁴²⁷

Dari segi ekonomi politik, ahli-ahli falsafah fisiokrat Perancis terpesona dengan sistem pertanian China, peranan etika kerajaan yang mengendalikannya, dan pemikiran tanpa tindakan, falsafah ekonomi yang terkandung di dalamnya. Mereka menghimpunkannya menjadi pemikiran laissez-faire lalu mempopularkannya pada zaman Pencerahan Barat:

Pemimpin yang bijaksana mesti tahu bahawa inti pemerintahan sebahagian besarnya terletak pada membiarkan perkara sebagaimana adanya dan tidak melakukan apa-apa. Falsafah ini tersirat dalam pemikiran tanpa tindakan (無爲, wuwei) Taoisme di Timur. Orang Perancis menterjemahkannya sebagai laissez-faire lalu menyampaikannya ke Barat…… Pemikiran tanpa tindakan ini menyentuh hati Quesnay, dan melalui Adam Smith yang belajar daripada Quesnay, ia menjadi asas ekonomi politik Barat moden. ⁴²⁸

Golongan fisiokrat Perancis berpendapat bahawa kekayaan negara datang daripada pertanian, dan menegaskan bahawa pertanian membawa kesan paling besar apabila manusia bekerja mengikut ketentuan alam dan mekanisme pasaran tanpa campur tangan kerajaan. Istilah fisiokrasi (Physiocracy) ialah gabungan perkataan yang bermaksud “alam” dan “pengurusan”. Fikirannya ialah mengurus kekayaan negara dengan bersandar pada alam seperti pertanian.

Fisiokrasi Perancis: Quesnay, de Gournay, Poivre

Pada abad ke-18, pusat politik dan budaya Barat ialah Perancis. Di Perancislah buat pertama kalinya dalam sejarah Barat muncul ahli-ahli falsafah yang memikirkan ekonomi politik. Quesnay menerbitkan pada tahun 1758 Jadual Ekonomi (Economic Table) yang meneliti pergerakan ekonomi dalam sesebuah negara. Beliau menjadi ahli falsafah ekonomi politik pertama di Barat. Quesnay, tokoh utama fisiokrasi Perancis, ialah orang yang memperkenalkan ke Barat abad ke-18 laissez-faire, fahaman asas ekonomi moden, daripada pemikiran tanpa tindakan China. Quesnay berpendapat bahawa “tanpa tindakan” boleh diterjemahkan ke dalam bahasa Perancis sebagai “laissez-faire”.⁴²⁹ Laissez-faire ialah konsep yang menggoncang sejarah ekonomi politik Barat, dan oleh sebab ia lahir di Perancis, bahasa Inggeris juga menggunakan perkataan Perancis itu sebagaimana adanya.

Quesnay (1694–1774) mewakili golongan fisiokrat Perancis. Beliau terpesona dengan pemikiran tanpa tindakan yang ditegaskan oleh Taoisme, lalu mula menyebarkan ke Barat pemikiran laissez-faire yang meniru pemikiran itu.⁴³⁰ Golongan fisiokrat Perancis menegaskan: “Biarkan berbuat dan biarkan berlalu, maka dunia akan berjalan dengan sendirinya.” Fikiran untuk membebaskan ekonomi politik daripada campur tangan kerajaan menguasai mereka. Ini mengikut sebagaimana adanya falsafah tanpa tindakan Timur: “Semakin banyak kerajaan campur tangan, semakin sukar kehidupan rakyat.”

Pendirian Quesnay yang berasaskan pemikiran baharu laissez-faire ini adalah revolusioner pada masa itu. Pemikiran laissez-faire yang dikemukakan oleh pemikir-pemikir fisiokrat Perancis tersebar ke England. Ia memberikan pengaruh langsung dan mendalam kepada sistem ekonomi pasaran bebas Barat yang berpusatkan England.⁴³¹ Malah Adam Smith melawat Quesnay di Paris pada tahun 1760-an dan berbincang dengannya tentang pemikiran laissez-faire.⁴³² Konsep laissez-faire pernah juga digunakan dalam kalangan ahli perniagaan Perancis sebelum Quesnay, pada akhir abad ke-17 dan awal abad ke-18.⁴³³ Namun sukar dinafikan kaitan dengan pemikiran tanpa tindakan Taoisme di sebalik tersebarnya pemikiran laissez-faire.

Pemikir-pemikir fisiokrat Perancis berpendapat bahawa seseorang tidak semestinya merampas milik orang lain untuk menjadi kaya seperti golongan merkantilis, tetapi menghasilkan banyak tanaman di tanah pertanian sendiri boleh menjadi sumber kekayaan negara. Ini ialah idea yang revolusioner. Merkantilisme mempunyai fikiran untuk membesarkan kekayaan negara dengan memperoleh emas dan perak sebanyak mungkin dari tanah jajahan melalui penaklukan ketenteraan. Jika makna yang terkandung dalam konsep merkantilisme diluaskan, Iskandar Agung, Caesar, Charlemagne pada Zaman Pertengahan, penaklukan Amerika Tengah dan Selatan oleh Sepanyol, dan penaklukan tanah jajahan oleh England dan negara-negara Eropah semuanya berkongsi konsep teras merkantilisme, iaitu negara yang menguasai banyak emas dan perak menjadi kuasa besar. Dengan kata lain, peranan negara dalam menakluki negara lain menjadi sepenting-pentingnya demi kekayaan negara. Ini ialah konsep falsafah politik negara-negara penakluk Barat pada zaman purba, Zaman Pertengahan dan awal zaman moden, yang di dalamnya daya pengeluaran individu dalam negara tidak mempunyai sebarang nilai tersendiri.

De Gournay (1712–1759) ialah pemikir ekonomi sezaman dengan Quesnay, dan tokoh yang menyebarkan laissez-faire secara meluas di Barat. Pada zaman Quesnay dan de Gournay aktif, pertanian China yang maju, dasar laissez-faire kerajaan yang mengendalikannya, dan konsep-konsep falsafah naturalis Taoisme mempengaruhi dunia pemikiran Perancis secara langsung atau tidak langsung. Di bawah pengaruh mereka, cogan kata Taoisme “Jangan memerintah secara berlebihan!” dan laungan “Serahkan kepada alam!” menjadi popular secara meluas dalam kalangan cendekiawan Perancis. Berdasarkan hal ini, dan sependapat dengan Quesnay, de Gournay dengan bersungguh-sungguh menyebarkan slogan “Biarkan berbuat, biarkan berlalu!” untuk menghapuskan peraturan negara terhadap perdagangan dan industri, sesuai dengan keyakinannya. Slogannya juga menjadi popular dalam dunia pemikiran Perancis dalam bentuk yang lebih berkembang: “Biarkan berbuat, biarkan berlalu, dunia berjalan dengan sendirinya!”

Falsafah fisiokrasi yang dilaungkan oleh de Gournay, “Biarkan berbuat! Biarkan berlalu! Dunia berjalan dengan sendirinya!”, mengandungi maksud mengubah secara asas falsafah politik negara penakluk dan merkantilisme yang ingin memperkuat peranan kerajaan. Falsafah fisiokrasinya sama kandungannya dengan falsafah Taoisme “Dengan membiarkan, rakyat terbentuk dengan sendirinya” (Daodejing bab 57). Laungan falsafah fisiokrasi “Serahkan kepada alam!” sesuai benar dengan falsafah Taoisme “Dao Langit hanya memberi manfaat dan tidak memudaratkan” (Daodejing bab 81). Dakwaan dalam slogan fisiokrasi “Jangan memerintah secara berlebihan!” ialah ungkapan yang sama dengan fikiran Taoisme “Pemimpin yang memaksakan rancangannya kepada rakyat membawa bala kepada negara” (Daodejing bab 65). Pemikiran tanpa tindakan juga ialah falsafah yang dikongsi oleh Konfusianisme: “Apakah yang dikatakan oleh Langit? Empat musim (四時) beredar dan segala sesuatu tumbuh dengan baik; apakah yang dikatakan oleh Langit?” (Analek 17:19)

Poivre (1719–1786) ialah seorang lagi tokoh penting yang menyebarkan pemikiran tanpa tindakan ke Barat selepas de Gournay. Beliau mengembara secara meluas ke wilayah-wilayah China selama empat tahun. Beliaulah yang mengalami ekonomi pertanian yang lebih maju daripada Barat serta dasar dan peranan laissez-faire kerajaan yang menyokongnya, lalu memperkenalkannya di Perancis. Malah Quesnay dan golongan fisiokrat Perancis melihat dalam pertanian China dan tiang falsafahnya, iaitu pemikiran Konfusianisme-Taoisme, masa depan dan model ekonomi politik Barat. Quesnay memperoleh banyak maklumat daripada Poivre, dan melalui hubungan mereka kedua-duanya saling mempengaruhi secara mendalam. Poivre memberikan kepada Quesnay maklumat dan fikiran yang hidup sebagai saksi tentang pertanian China dan pemikiran Taoisme, manakala Quesnay memberikan pengaruh yang menentukan dalam menjadikan Poivre seorang ahli falsafah fisiokrat.

Poivre sangat berminat dengan pertanian hortikultur, dan pada masa mudanya beliau dihantar ke China sebagai mubaligh Katolik lalu bekerja di kawasan Guangzhou dan Macau. Berbeza daripada paderi-paderi Jesuit lain yang tinggal di Beijing dan menumpukan perhatian pada Konfusianisme, Poivre berminat dengan pertanian hortikultur dan mengembara secara meluas ke wilayah-wilayah selama empat tahun dalam dua kali perjalanan, lalu memberikan perhatian yang besar kepada pertanian. Kemudian beliau meneruskan kajiannya di Asia Tenggara, Afrika dan Amerika Tengah. Dan beliau menyusun fikirannya lalu menerbitkan buku Voyages d’un Philosophe (Pengembaraan Seorang Ahli Falsafah).

Dalam buku ini, Poivre, setelah memerhatikan ekonomi pertanian China, membandingkannya dengan keadaan pertanian di Afrika, Amerika dan Eropah, lalu menyimpulkan bahawa semuanya mesti mencontohi sistem pertanian China yang cekap dan berproduktiviti tinggi.⁴³⁴ Beliau ialah penyanjung pertanian. Beliau mengkritik cara kuasa-kuasa Eropah, dalam kerangka merkantilisme pada masa itu, mengendalikan dasar ekonomi politik dengan hanya menumpukan perhatian pada persaingan perdagangan tanpa memberi perhatian kepada pengeluaran, dan menegaskan bahawa pengeluaran dapat ditingkatkan dengan banyak melalui pertanian. Dalam hal inilah Poivre sependapat dengan pemikir fisiokrat Quesnay.

Dalam bukunya, Poivre menulis bahawa “di China, kemakmuran pertanian, tulang belakang negara, adalah berkat etika dan peraturan yang ringkas, dan etika serta peraturan ini dibuat menurut apa yang diperintahkan oleh alam dan minda”. Sambil mengkritik dasar kerajaan Barat yang normatif pada masa itu dengan membandingkannya dengan dasar kerajaan China yang alamiah dan membiarkan, beliau menegaskan bahawa Barat mesti mencontohi dasar kerajaan China yang alamiah ini dan semangat bekerja rakyatnya yang rancak. Beliau menulis: “Di tempat lain, rakyat mengikut peraturan atau dasar yang meragukan, yang mengandungi niat tersembunyi, dibuat oleh orang licik yang ingin menipu orang lain, dan ini menjadi perbandingan yang baik dengan China.” ⁴³⁵

Beliau mendapati bahawa pertanian dan sistem pemikiran China mencontohi alam dan mengikut jalan alam, dan cara ini disokong oleh kerajaan, yang berusaha sedaya mungkin menahan diri daripada campur tangan dalam kegiatan ekonomi individu dan mengurangkan cukai. Beliau berpendapat bahawa pemikiran ekonomi politik China ini terhimpun dalam konsep Dao (道) dan tanpa tindakan dalam Taoisme. Oleh itu beliau memerhatikan bahawa di China, raja meninggalkan fikiran untuk campur tangan dalam ekonomi rakyat atau memimpinnya, dan menumpukan perhatian untuk membiarkan rakyat mengikut jalan mereka sendiri, iaitu Dao.⁴³⁶

Pemikir-pemikir fisiokrat Perancis berpendapat bahawa setiap musim bunga, maharaja China menunjukkan cara menyemai sebagai teladan untuk memupuk semangat bekerja rakyat, dan hal ini membawa maksud menghormati alam. Namun dalam tamadun Timur, penghormatan terhadap alam tidak membawa erti bahawa alam itu suci atau keramat seperti dalam agama Barat. Ini kerana, menurut mereka, dalam sistem pemikiran China, falsafah yang mengkeramatkan perkara luar tabii tidak dihormati, malah dipandang hina. Tamadun Timur berpendapat bahawa sistem yang mengawal dirinya sendiri, yang bergerak menurut hukum yang wujud dalam alam, ialah cara terbaik, dan dengan cara itu manfaat yang sebesar-besarnya dibawa kepada semua. Oleh itu cara memerintah yang terbaik bagi pemerintah ialah tidak campur tangan selain memberikan teladan kepada rakyat, dan inilah pemikiran tanpa tindakan.

Bagi pemikir-pemikir zaman Pencerahan, kepentingan pemikiran tanpa tindakan tidak terhad kepada golongan fisiokrat seperti Quesnay, de Gournay dan Poivre. Mereka berpendapat bahawa undang-undang dan pemikiran ekonomi politik semuanya mesti mencontohi falsafah alam dan pemikiran tanpa tindakan. Mereka berpendapat bahawa “penggubal undang-undang dan undang-undang itu sendiri mesti mengakui prinsip yang dinamakan jalan alam”, dan dengan itu “tanpa tindakan, cara bertindak yang ideal di China” dapat dicontohi. Mereka menilai bahawa “di China, pemikiran tanpa tindakan itulah pemikiran pusat ekonomi politik kerajaan”.⁴³⁷